Binûn

Yûsuf Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقال نصر: سمعت أبا عمرو ولا يهمزه، والظاهر أنه أراد مطلقا فيكون ما تقدم رواية وهذه أخرى، ويجمع على أذؤب وذئاب وذؤبان واشتقاقه عند الزمخشري من تذاءبت الريح إذا هبت من كل جهة.

Nasr şöyle demiştir: "Ebû Amr'ı dinledim, hemzesiz okuyordu." Zahir olan onun mutlak olarak bunu kastettiğidir; bu durumda önceki bir rivayet, bu da başka bir rivayet olur. [Zi'b kelimesi] 'ez'üb' (أذؤب), 'zi'âb' (ذئاب) ve 'zü'bân' (ذؤبان) şeklinde çoğul yapılır. Zemahşerî'ye göre bu kelimenin iştikakı, her yönden estiğinde rüzgâr için kullanılan 'tezâebetir-rîh' (تذاءبت الريح) ifadesindendir.

وقال الأصمعي: إن اشتقاق تذاءبت من الذئب يفعله في عدوه، قيل: وهو أنسب ولذا عد تذاءبت الريح من المجاز في الأساس لكن قيل عليه إن أخذ الفعل من الأسماء الجامدة- كابل- قليل مخالف للقياس وَأَنْتُمْ عَنْهُ غافِلُونَ لاشتغالكم بالرتع واللعب أو لقلة اهتمامكم بحفظه.

el-Asmaî ise şöyle demiştir: "Tezâebet (تذاءبت) kelimesinin iştikakı kurttandır (zi'b); [çünkü rüzgâr] kurdun koşarken yaptığı gibi yapar." Bunun daha uygun olduğu söylenmiştir; nitekim Esâs'ta 'tezâebetir-rîh' mecaz kabul edilmiştir. Ancak buna karşı, fiilin -'ibil' gibi- câmid isimlerden türetilmesinin az olduğu ve kıyasa aykırı düştüğü söylenmiştir. { وَأَنْتُمْ عَنْهُ غافِلُونَ } “Siz ise ondan habersizken...” Otlayıp oynamakla meşgul olduğunuzdan veya onu korumaya gereken ehemmiyeti vermediğinizden ötürü.

قالُوا لَئِنْ أَكَلَهُ الذِّئْبُ وَنَحْنُ عُصْبَةٌ أي والحال أنا جماعة جديرة بأن تعصب بنا الأمور وتكفى بآرائنا وتدبيراتنا الخطوب، واللام الداخلة على الشرط موطئة للقسم، وقوله سبحانه: إِنَّا إِذاً لَخاسِرُونَ جواب مجزىء عن الجزاء، والخسار إما بمعنى الهلاك تجوزا عن الضعف، أو استحقاقه، أو عن استحقاق الدعاء به أي لضعفاء عاجزون أو مستحقون للهلاك لا غناء عندنا ولا نفع في حياتنا، أو مستحقون لأن يدعى علينا بالخسار والدمار فيقال:

{ قالُوا لَئِنْ أَكَلَهُ الذِّئْبُ وَنَحْنُ عُصْبَةٌ } “Dediler ki: 'Biz [güçlü] bir topluluk iken eğer onu kurt yerse...'” Yani bizler, işlerin kendisiyle sıkı tutulup çözüldüğü, görüş ve tedbirleriyle büyük badirelerin savuşturulduğu bir topluluk durumundayken. Şartın başına gelen lâm, kaseme hazırlık (müvatta) lâmıdır. Cenâb-ı Hakk'ın { إِنَّا إِذاً لَخاسِرُونَ } “...o takdirde biz gerçekten hüsrana uğramış [âciz] kimseler oluruz.'” buyruğu ise cezanın (cevabın) yerine geçen bir cevaptır. Hüsran (el-Hısâr); ya zayıflıktan, zayıflığın gerektirdiği durumdan veya hüsranla bedduayı hak etmekten kinaye olarak helak manasındadır; yani 'Bizler zayıf ve âcizleriz yahut helaki hak etmiş kimseleriz; hayatımızda hiçbir güç ve fayda yoktur' veya 'Aleyhimize hüsran ve helak ile beddua edilmeyi hak etmiş oluruz ve şöyle denilir:

خسرهم الله تعالى ودمرهم إذ أكل الذئب أخاهم وهم معه، وجوز أن يكون بمعناه الحقيقي أي إن لم نقدر على حفظه وهو أعز شيء عندنا فقد هلكت مواشينا وخسرناها وإنما اقتصروا على جواب خوف أبيهم ﵇ من أكل الذئب مع أنه ذكر في وجه عدم مفارقته أمرين: حزنه لمفارقته وخوفه عليه من الذئب لأنه السبب القوي في المنع دون الحزن لقصر زمانه بناء على سرعة عودهم به، أو لأن حزنه بالذهاب به إنما هو للخوف عليه، فنفي الثاني يدل على نفي الأول، أو لكراهتهم لذلك لأنه سبب حسدهم له فلذلك أعاروه أذنا صماء فَلَمَّا ذَهَبُوا بِهِ وَأَجْمَعُوا أي عزموا عزما مصمما على أَنْ يَجْعَلُوهُ فِي غَيابَتِ الْجُبِّ قيل: هو بئر على ثلاث فراسخ من مقام يعقوب ﵇ بكنعان التي هي من نواحي الأردن، وقيل: هو بين مصر ومديرين، بنفس أرض الأردن، وزعم بعضهم أنها بئر بيت المقدس، وتعقب بأنه يرده التعليل بالتقاط بعض السيارة ومجيئهم عشاء ذلك اليوم فإن بين منزل يعقوب ﵇ وبيت المقدس مراحل وجواب- لما- محذوف إيذانا بهوره وإشعارا بأن تفصيله مما لا يحويه فلك العبارة ومجمله فعلوا ما فعلوا، وقدره بعضهم عظمت فتنتهم وهو أولى من تقدير وضعوه فيها، وقيل: لا حذف والجواب أو حينا، والواو زائدة وليس بشيء.

'Onlar yanındayken kurdun kardeşlerini yemesi sebebiyle Allah Teâlâ onları hüsrana uğratsın ve helak etsin!'' demektir. Hakiki manasında olması da caiz görülmüştür; yani 'Yanımızdaki en değerli şey olduğu halde onu korumaya güç yetiremezsek, davarlarımız da helak olmuş ve biz onları kaybetmişiz demektir.' Babaları [Ya'kûb] aleyhisselâm'ın ayrılmama gerekçesi olarak iki şey zikretmesine -yani ondan ayrılmanın verdiği hüzün ve kurdun onu yemesinden duyduğu korku- rağmen, sadece kurdun yemesi korkusuna cevap vermekle yetinmişlerdir; çünkü [birlikte götürülmesine] engel teşkil eden asıl güçlü sebep hüzün değil -ki onların hemen geri getirecek olmalarına binaen hüznün süresi kısadır- budur. Yahut onunla gidilmesinden duyduğu hüzün sırf onun için korkmasından ötürüdür; dolayısıyla ikincisinin nefyedilmesi birincisinin de nefyine delalet eder. Veyahut bunu hoş görmedikleri içindir; zira bu durum ona duydukları hasedin sebebidir, bu yüzden buna sağır kesilmişlerdir. { فَلَمَّا ذَهَبُوا بِهِ وَأَجْمَعُوا } “Nihayet onu götürüp [kararlaştırdıklarında]...” yani kesin bir karara vardıklarında; { أَنْ يَجْعَلُوهُ فِي غَيابَتِ الْجُبِّ } “...onu kuyunun dibine bırakmayı [kararlaştırdıklarında]...” Bunun, Ya'kûb aleyhisselâm'ın Ürdün civarındaki Kenan bölgesinde bulunan makamına üç fersah mesafede bir kuyu olduğu söylenmiştir. Mısır ile Medyen arasında, doğrudan Ürdün topraklarında olduğu da söylenmiştir. Bazıları ise bunun Beytülmakdis kuyusu olduğunu iddia etmiştir. Fakat bu iddia, kervanın onu bulmasıyla gerekçelendirilmesi ve onların o günün akşamında dönmeleriyle reddedilmiştir; çünkü Ya'kûb aleyhisselâm'ın menzili ile Beytülmakdis arasında konaklar vardır. 'Lemmâ' (لما) edatının cevabı, olayın vehametini bildirmek ve detaylarının ifade kalıplarına sığmayacağını hissettirmek için hazfedilmiştir; icmali manası 'yaptıklarını yaptılar' demektir. Bazıları bunu 'imtihanları büyüdü/fitneleri azdı' şeklinde takdir etmişlerdir ki bu, 'onu oraya koydular' takdirinden daha evladır. Hazif olmadığını, cevabın { وَأَوْحَيْنا } olduğunu ve vav'ın zaid olduğunu söyleyen de olmuştur; ancak bu bir şey değildir.

قال وهب وغيره من أهل السير والأخبار: إن إخوة يوسف ﵇ قالوا: أما تشتاق أن تخرج معنا إلى مواشينا فنتصيد ونستبق؟ فقال ﵇: بلى قالوا: فسل أباك أن يرسلك معنا، فقال ﵇: أفعل فدخلوا بجماعتهم على يعقوب فقالوا: يا أبانا إن يوسف قد أحب أن يخرج معنا إلى مواشينا، فقال يعقوب: ما تقول يا بني؟

Vehb ve diğer siyer ve haber ehli âlimler şöyle demiştir: Yûsuf aleyhisselâm'ın kardeşleri: "Bizimle birlikte davarlarımızın yanına çıkıp avlanmak ve yarışmak istemez misin?" dediler. O aleyhisselâm: "Evet [isterim]" dedi. Onlar: "O halde babandan seni bizimle göndermesini iste" dediler. O aleyhisselâm da: "Yaparım" dedi. Hep birlikte Ya'kûb'un huzuruna girip: "Ey babamız! Yûsuf bizimle davarlarımızın yanına çıkmak istedi" dediler. Bunun üzerine Ya'kûb: "Ne dersin yavrucuğum?" dedi.

قال: نعم يا أبت إني أرى من إخوتي من اللين واللطف فأحب أن تأذن لي وكان يعقوب يكره مفارقته ويحب مرضاته فأذن له وأرسله معهم فلما خرجوا به جعلوا يحملونه على رقابهم ويعقوب ينظر إليهم فلما بعدوا عنه وصاروا به إلى الصحراء ألقوه إلى الأرض وأظهروا له ما في أنفسهم من العداوة وبسطوا له القول وجعلوا يضربونه فجعل كلما جاء إلى واحد منهم واستغاث به ضربه فلما فطن لما عزموا عليه جعل ينادي يا أبتا لو رأيت يوسف وما نزل به من إخوته لأحزنك ذلك وأبكاك يا أبتاه ما أسرع ما نسوا عهدك وضيعوا وصيتك وجعل يبكي بكاء شديدا فأخذه روبيل فجلد به الأرض ثم جثم على صدره وأراد قتله، فقال له يوسف: مهلا يا أخي لا تقتلني، فقال له: يا ابن راحيل أنت صاحب الأحلام قل لرؤياك تخلصك من أيدينا ولوى عنقه فاستغاث بيهوذا وقال له: اتق الله تعالى فيّ وحل بيني وبين من يريد قتلي فأدركته رحمة الأخوة ورق له فقال: يا إخوتاه ما على هذا عاهدتموني ألا أدلكم على ما هو أهون لكم وأرفق به؟

[Yûsuf]: "Evet babacığım, kardeşlerimde bir yumuşaklık ve nezaket görüyorum; bana izin vermeni arzu ediyorum" dedi. Ya'kûb ondan ayrılmayı hoş görmüyor fakat onun rızasını kazanmayı seviyordu; böylece ona izin verdi ve onu onlarla birlikte gönderdi. Onu alıp çıktıklarında Ya'kûb kendilerine bakarken onu omuzlarında taşıyorlardı. Ondan uzaklaşıp sahraya vardıklarında onu yere attılar, içlerindeki düşmanlığı ona açığa vurdular, ona sert sözler söylediler ve onu dövmeye başladılar. [Yûsuf] içlerinden kime gidip sığınsa o da vuruyordu. Kararlaştırdıkları şeyi fark edince feryat etmeye başladı: "Ey babacığım! Yûsuf'u ve kardeşlerinden başına gelenleri bir görseydin bu seni çok üzer ve ağlatırdı! Ey babacığım, senin ahdini ne çabuk unuttular, vasiyetini ne çabuk zayi ettiler!" ve şiddetle ağlamaya başladı. Bunun üzerine Rûbîl onu yakalayıp yere vurdu, sonra göğsüne oturup onu öldürmek istedi. Yûsuf ona: "Dur kardeşim, beni öldürme!" dedi. O da: "Ey Râhil'in oğlu! Sen rüyalar sahibisin; rüyalarına söyle de seni elimizden kurtarsın!" deyip boynunu büktü. Yûsuf, Yehûzâ'ya sığınarak ona: "Benim hakkımda Allah Teâlâ'dan kork ve beni öldürmek isteyenle arama gir!" dedi. Bunun üzerine kardeşlik merhameti depreşti, ona acıdı ve şöyle dedi: "Ey kardeşlerim! Bana verdiğiniz söz bu değildi; sizin için daha kolay, onun için daha hafif olan bir şeyi size göstereyim mi?"

قالوا: وما هو؟ قال: تلقونه في هذا الجب فإما أن يموت أو يلتقطه بعض السيارة فانطلقوا به إلى بئر هناك واسع الأسفل ضيق الرأس فجعلوا يدلونه فيها فتعلق بشفيرها فربطوا يديه ونزعوا قميصه فقال: يا إخوتاه ردوا على قميصي لأستتر به في الجب فلم يفعلوا ثم ألقوه فيها، فقال لهم: يا إخوتاه ردوا علي قميصي لأستتر به في الجب فلم يفعلوا ثم ألقوه فيها، فقال لهم: يا إخوتاه أتدعوني وحيدا؟ قالوا: ادع الشمس والقمر والكواكب تؤنسك.

"Nedir o?" dediler. Dedi ki: "Onu şu kuyuya atarsınız; ya ölür yahut bir kervan onu alır." Orada bulunan, dibi geniş, ağzı dar bir kuyuya doğru onu götürdüler. Onu kuyuya sarkıtmaya başladılar; o ise kuyunun kenarına tutundu. Bunun üzerine ellerini bağladılar ve gömleğini çıkardılar. O: "Ey kardeşlerim! Gömleğimi bana geri verin de kuyuda onunla örtüneyim" dedi; yapmadılar ve onu kuyuya attılar. Onlara: "Ey kardeşlerim! Beni yapayalnız mı bırakıyorsunuz?" dedi. Onlar da: "Güneşe, aya ve yıldızlara seslen de sana yoldaş olsunlar!" dediler.

وقيل: جعلوه في دلو ثم أدلوه فلما بلغ نصفها ألقوه إرادة أن يموت وكان في البئر ماء فسقط فيه ثم قام على صخرة فيها.

Şöyle de denilmiştir: Onu bir kovaya koyup sarkıttılar; kuyunun yarısına varınca ölsün diye onu bıraktılar. Kuyuda su vardı; suyun içine düştü, sonra oradaki bir kayanın üzerine çıktı.

وروي أنهم لما ألقوه في الجب جعل يبكي فنادوه أنها رحمة أدركتهم فأجابهم فأرادوا رضخه بصخرة ليقتلوه فمنعهم يهوذا وكان عند يعقوب قميص إبراهيم ﵇ الذي كساه الله تعالى إياه من الجنة حين ألقي في النار وكان قد جعله في قصبة من فضة وعلقه في عنق يوسف لما خرج مع إخوته فلما صار في البئر أخرجه ملك وألبسه فأضاء له الجب، وعن الجنس أنه لما ألقى فيها عذب ماؤها وكان يغنيه عن الطعام والشراب ونزل عليه جبريل ﵇ يؤنسه فلما أمسى نهض ليذهب فقال له: إني أستوحش إذا ذهبت، فقال: إذا رمت شيئا فقل: يا صريخ المستصرخين، ويا غوث المستغيثين، ويا مفرج كرب المكروبين قد ترى مكاني وتعلم حالي ولا يخفى عليك شيء من أمري فلما قالها يوسف ﵇ حفته الملائكة ﵈ واستأنس بهم.

Rivayet edildiğine göre onlar Yûsuf'u kuyuya attıklarında ağlamaya başladı; ona merhamet duyduklarını zannettirerek seslendiler, o da onlara karşılık verdi. Bunun üzerine onu öldürmek için üzerine bir kaya fırlatmak istediler; fakat Yehûzâ onlara engel oldu. Ya'kûb'un yanında, ateşe atıldığı vakit Allah Teâlâ'nın İbrâhim aleyhisselâm'a cennetten giydirdiği gömleği vardı; onu gümüş bir muhafaza içine koymuş ve kardeşleriyle çıktığı sırada Yûsuf'un boynuna asmıştı. Kuyuya girince bir melek onu çıkarıp Yûsuf'a giydirdi ve kuyu onunla aydınlandı. el-Cünüs'ten rivayet edildiğine göre, o içine atılınca kuyunun suyu tatlılaştı; bu su onu yiyecek ve içecekten müstağni kılıyordu. Cebrâîl aleyhisselâm da ona yoldaşlık etmek üzere indi. Akşam olunca Cebrâîl gitmek için kalktı; Yûsuf ona: "Sen gidince ben yalnızlık çekerim/korkarım" dedi. Cebrâîl şöyle dedi: "Bir şey istediğinde de ki: 'Ey feryat edenlerin feryadına koşan, ey yardım dileyenlerin imdadına yetişen, ey darda kalanların sıkıntısını gideren! Bulunduğum yeri görüyorsun, halimi biliyorsun ve benim hiçbir durumum Sana gizli kalmaz.'" Yûsuf aleyhisselâm bu duayı okuyunca melekler aleyhimüsselâm etrafını sardı ve onlarla teselli buldu.

وقال محمد بن مسلم الطائفي: إنه ﵇ لما ألقي في الجب قال: يا شاهدا غير غائب ويا قريبا غير بعيد ويا غالبا غير مغلوب اجعل لي فرجا مما أنا فيه، وقيل: كان يقول: يا إله إبراهيم وإسحاق ويعقوب ارحم ضعفي وقلة حيلتي وصغر سني،

Muhammed b. Müslim et-Tâifî şöyle demiştir: O aleyhisselâm kuyuya atıldığında şöyle dua etti: "Ey gaip olmayan şahit, ey uzak olmayan yakın, ey mağlup edilemeyen galip! İçinde bulunduğum durumdan bana bir çıkış yolu ihsan eyle." Şöyle dediği de nakledilmiştir: "Ey İbrâhim'in, İshak'ın ve Ya'kûb'un İlâhı! Zayıflığıma, çaresizliğime ve yaşımın küçüklüğüne merhamet eyle."

وأخرج ابن مردويه عن ابن عمر قال: قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: «لما ألقي يوسف في الجب أتاه جبريل ﵇ فقال: يا غلام من ألقاك في هذا الجب؟ قال: إخوتي قال: ولم؟ قال: لمودة أبي إياي حسدوني، قال: تريد الخروج من هاهنا؟ قال: ذاك الى إله يعقوب، قال: قل: اللهم إني أسألك باسمك المكنون المخزون يا بديع السماوات والأرض يا ذا الجلال والإكرام أن تغفر لي وترحمني وأن تجعل من أمري فرجا ومخرجا وأن ترزقني من حيث أحتسب ومن حيث لا أحتسب فقالها فجعل الله تعالى له من أمره فرجا ومخرجا ورزقه ملك مصر من حيث لا يحتسب ثم قال ﵊: ألظوا بهؤلاء الكلمات فإنهن دعاء المصطفين الأخيار»

İbn Merdûye'nin İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Yûsuf kuyuya atılınca Cebrâîl aleyhisselâm ona gelip: "Ey çocuk! Seni bu kuyuya kim attı?" dedi. O: "Kardeşlerim" dedi. "Neden?" diye sordu. O: "Babamın bana olan sevgisi yüzünden beni kıskandılar" dedi. "Buradan çıkmak istiyor musun?" dedi. O: "Bu, Ya'kûb'un İlâhına kalmıştır" dedi. Cebrâîl: "De ki: Allahım! Senin gizli ve saklı ismin hürmetine, ey gökleri ve yeri eşsiz yaratan, ey celâl ve ikram sahibi! Beni bağışlamanı, bana merhamet etmeni, işimde bana bir ferahlık ve çıkış yolu yaratmanı, umduğum ve ummadığım yerlerden beni rızıklandırmanı dilerim." Yûsuf bu duayı okudu; Allah Teâlâ da işinde ona bir ferahlık ve çıkış yolu nasip etti ve onu ummadığı bir şekilde Mısır hükümdarlığıyla rızıklandırdı.» Sonra Resûlullah aleyhisselâm: «Bu kelimelere sarılın; çünkü bunlar seçkin ve hayırlı kulların duasıdır» buyurdu.

وروي غير ذلك، والروايات في كيفية إلقائه وما قال وما قيل له كثيرة، وقد تضمنت ما يلين له الصخر لكن ليس فيها ما له سند يعول عليه، والله تعالى أعلم وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِ الضمير ليوسف أي أعلمناه عند ذلك تبشيرا له بما يؤول إليه أمره وإزالة لوحشته وتسلية له، وكان ذلك على ما روي عن مجاهد بالإلهام، وقيل: بالإلقاء في مبشرات المنام، وقال الضحاك وقتادة: بإرسال جبريل ﵇ إليه والموحى إليه ما تضمنه قوله سبحانه: لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ هذا وهو بشارة له بالخلاص أيضا أي لتخلصن مما أنت فيه من سوء الحال وضيق المجال ولتخبرن إخوتك بما فعلوا بك وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ بأنك يوسف لتباين حاليك: حالك هذا وحالك يومئذ بعلو شأنك وكبرياء سلطانك وبعد حالك من أوهامهم، وقيل: لبعد العهد المبدل للهيئات المغير للأشكال والأول أدخل في التسلية، أخرج ابن جرير وابن أبي حاتم عن ابن عباس قال: لما دخل إخوة يوسف على يوسف فعرفهم وهم له منكرون وجيء بالصواع فوضعه على يده ثم نقره فطن، فقال: إنه ليخبرني هذا الجام أنه كان لكم أخ من أبيكم يقال له يوسف يدنيه دونكم وأنكم انطلقتم به

Bundan başkası da rivayet edilmiştir. Onun [kuyuya] atılış keyfiyeti, ne söylediği ve kendisine ne söylendiği hakkındaki rivayetler pek çoktur. Bu rivayetler taşları bile yumuşatacak şeyler ihtiva etmektedir; fakat aralarında kendisine güvenilecek [sahih] bir senedi olanı yoktur. Doğrusunu Allah Teâlâ bilir. { وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِ } “Biz de ona vahyettik” [ifadesindeki] zamir Yûsuf'a aittir. Yani işinin varacağı neticeyi kendisine müjdelemek, yalnızlık ve korkusunu gidermek ve kendisini teselli etmek maksadıyla o esnada ona bildirdik. Mücâhid'den rivayet edildiğine göre bu vahiy ilham yoluyla idi. Müjdeleyici rüyalar vasıtasıyla [kalbine] ilka edilerek olduğu da söylenmiştir. Dahhâk ve Katâde ise şöyle demiştir: [Bu vahiy] Cebrâîl aleyhisselâm'ın ona gönderilmesiyle olmuştur. Vahyedilen şey ise Cenâb-ı Hakk'ın şu buyruğunun içerdiği husustur: { لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ هذا } “Onların bu işlerini kendilerine mutlaka haber vereceksin”. Bu aynı zamanda onun kurtulacağına dair bir müjdedir. Yani; içinde bulunduğun bu kötü durumdan ve darlıktan mutlaka kurtulacaksın ve kardeşlerine, sana yaptıklarını haber vereceksin. { وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ } “Onlar [senin Yûsuf olduğunun] farkında değillerken”. Zira iki durumun birbirinden son derece farklıdır: Şimdiki durumun ile o günkü yüce makamın ve saltanatının azameti [birbirine zıttır]; ayrıca senin [o günkü] durumun onların akıllarının ucundan dahi geçmez. Bir görüşe göre de şekilleri ve suretleri değiştiren uzun zamanın geçmesinden dolayıdır. Birinci izah teselli manasına daha uygundur. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Yûsuf'un kardeşleri Yûsuf'un huzuruna girdiklerinde o onları tanıdı, onlar ise onu tanıyamadılar. Su kabı (sa') getirildi, Yûsuf onu elinin üstüne koyup parmağıyla vurdu ve kap çınladı. Bunun üzerine şöyle dedi: "Gerçekten şu kadeh bana haber veriyor ki; babanızdan olma, adı Yûsuf olan bir kardeşiniz varmış. Babanız onu sizden ayrı tutup kendisine yakınlaştırırmış ve siz onu alıp götürmüşsünüz...

فألقيتموه في غيابة الجب فأتيتم أباكم فقلتم: إن الذئب أكله وجئتم على قميصه بدم كذب، فقال بعضهم لبعض: إن هذا الجام ليخبره بخبركم، ثم قال ابن عباس: فلا نرى هذه الآية لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ إلخ نزلت إلّا في ذلك، وجوز أن يتعلق وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ بالإيحاء على معنى أنا آنسناه بالوحي وأنزلنا عن قلبه الوحشة التي أورثوه إياها وهم لا يشعرون بذلك ويحسبون أنه مستوحش لا أنيس له.

sonra da kuyunun dibine atmışsınız; babanıza gelip 'Onu kurt yedi' demişsiniz ve gömleğine sahte bir kan sürüp getirmişsiniz" dedi. Bunun üzerine birbirlerine: "Gerçekten bu kadeh ona sizin haberinizi veriyor" dediler. Sonra İbn Abbâs: "Biz, { لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ } ila âhirihi ayetinin sadece bu hususta indiği kanaatindeyiz" dedi. { وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ } ifadesinin, "Biz ona vahyederek yoldaşlık ettik ve onların içine düşürdüğü yalnızlık ve korkuyu kalbinden giderdik; onlar ise bunun farkında değiller, onun yalnız ve kimsesiz olduğunu sanıyorlar" manasında vahyetme fiiline taalluk etmesi de caiz görülmüştür.

وروي ذلك عن قتادة، وكان هذا الإيحاء وهو ﵇ ابن ست عند الضحاك واثنتي عشرة سنة أو ثماني عشرة سنة عند الحسن وسبع عشرة سنة عند ابن السائب- وهو الذي يزعمه اليهود- وقيل غير ذلك، ومن نظر في الآيات ظهر له أن الراجح كونه ﵇ لم يبلغ الحلم إذ ذاك، وعلى جميع الأقوال أنه ﵇ لم يكن بالغا الأربعين عند الإيحاء إليه، نعم أكثر الأنبياء ﵈ نبئوا في سن الأربعين وقد أوحي إلى بعضهم- كيحيى، وعيسى ﵉ قبل ذلك بكثير.

Bu durum Katâde'den rivayet edilmiştir. Bu vahiy geldiğinde o aleyhisselâm Dahhâk'e göre altı yaşında, Hasan'a göre on iki veya on sekiz yaşında, İbnü's-Sâib'e göre ise -Yahudilerin de iddia ettiği gibi- on yedi yaşındaydı; başka rivayetler de söylenmiştir. Ayetleri inceleyen kimseye, o aleyhisselâm'ın o sırada henüz bülûğ çağına ermediği görüşünün tercih edildiği zahir olur. Bütün görüşlere göre o aleyhisselâm kendisine vahyedildiğinde kırk yaşına basmamıştı. Evet, peygamberlerin aleyhimüsselâm çoğu kırk yaşında peygamber kılınmıştır; ancak Yahyâ ve Îsâ aleyhimesselâm gibi bazısına bundan çok daha önce vahiy gelmiştir.

وزعم بعضهم أن ضمير إِلَيْهِ يعود على يعقوب ﵇ وليس بشيء كما لا يخفى، وقرأ ابن عمر رضي الله تعالى عنهما لينبئنهم بياء الغيبة وكذا في مصاحف البصرة.

Bazıları { إِلَيْهِ } zamirinin Ya'kûb aleyhisselâm'a döndüğünü iddia etmişse de bu açıkça batıldır/bir şey değildir. İbn Ömer radıyallâhu teâlâ anhümâ gayb yâ'sı ile 'leyünebbiünnehüm' (لينبئنهم) şeklinde okumuştur; Basra mushaflarında da böyledir.

وقرأ سلام بالنون على أنه وعيد لهم، فقوله سبحانه: وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ متعلق- بأوحينا- لا غير على ما قاله الزمخشري ومن تبعه، ونظر فيه بأنه يجوز أن يتعلق أيضا بقوله تعالى: لَتُنَبِّئَنَّهُمْ وأن يراد بإنباء الله تعالى إيصال فعلهم به ﵇ وهم لا يشعرون بذلك، ودفع بأنه بناء على الظاهر وأنه لا يجتمع إنباء الله تعالى مع عدم شعورهم بما أنبأهم به إلّا بتأويل كتقدير لنعلمنهم بعظيم ما ارتكبوه قبل وهم لا يشعرون بما فيه وَجاؤُ أَباهُمْ عِشاءً أي في ذلك الوقت وهو- كما قال الراغب- من صلاة المغرب إلى العتمة والعشاءان: المغرب، والعتمة.

Sellâm ise onlara bir tehdit olmak üzere nûn harfiyle [lenünebbiünnehüm şeklinde] okumuştur. Bu takdirde Cenâb-ı Hakk'ın { وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ } buyruğu, Zemahşerî ve ona uyanların dediğine göre sadece 'evhaynâ' (أوحينا) fiiline taalluk eder. Buna karşı, Cenâb-ı Hakk'ın { لَتُنَبِّئَنَّهُمْ } buyruğuna taalluk etmesinin ve Allah Teâlâ'nın haber vermesinden kastın, onlar farkında değilken o aleyhisselâm'a yaptıklarını kendilerine ulaştırması olmasının da caiz olduğu ileri sürülerek itiraz edilmiştir. Ancak bu itiraz zahire dayalı olduğu ve Allah Teâlâ'nın haber vermesi ile kendilerine haber verilen şeyden habersiz olmalarının bir arada bulunamayacağı -meğerki 'içinde bulundukları durumu fark etmedikleri halde vaktiyle işledikleri büyük cürmü kendilerine bildireceğiz' şeklinde bir teville olsun- gerekçesiyle reddedilmiştir. { وَجاؤُ أَباهُمْ عِشاءً } “Akşam vakti babalarına geldiler...” Yani o vakitte geldiler; bu vakit Râgıb'ın belirttiği gibi akşam namazından yatsı vaktine kadar olan zamandır. el-Işâân (العشاءان) ise akşam ile yatsıdır.

وعن الحسن أنه قرأ- عشيا- بضم العين وفتح الشين وتشديد الياء منونا وهو تصغير عشي وهو من زوال الشمس إلى الصباح، وعنه أنه قرأ- عشي- بالضم والقصر كدجى فنصبه على الحال وهو جمع أعشى عند بعض وعاش عند آخرين، وأصله عشاة كماش ومشاة فحذفت الهاء تخفيفا، وأورد عليهما بأنه لا جواز لمثل هذا الحذف وأنه لا يجمع أفعل فعلاء على فعل بضم الفاء وفتح العين بل فعل بسكون العين، ولذا قيل: كان أصله عشوا فنقلت حركة الواو إلى ما قبلها لكونه حرفا صحيحا ساكنا ثم حذفت بعد قلبها ألفا لالتقاء الساكنين وإن قدر ما بكوا به في ذلك اليوم لا يعشو منه الإنسان وأجيب عن هذا بأن المقصود المبالغة في شدة البكاء والنحيب لا حقيقته أي كاد يضعف بصرهم لكثرة البكاء، وقيل: هو جمع عشوة مثلث العين وهي ركوب أمر على غير بصيرة يقال: أوطأه عشوة أي أمرا ملتبسا يوقعه في حيرة وبلية فيكون تأكيدا لكذبهم وهو تمييز أو مفعول له، وجوز أن يكون جمع عشوة بالضم بمعنى شعلة النار عبارة عن سرعتهم لابتهاجهم بما فعلوا من العظيمة وافتعلوا من العضيهة، وجوز أن يكون عِشاءً في قراءة الجمهور جمع عاش مثل راع ورعاء ويكون نصبه على الحال، والظاهر الأول، وإنما- جاؤوا عشاء- إما لأنهم لم يصلوا من مكانهم إلا في ذلك الوقت، وإما ليكونوا أقدر على الاعتذار لمكان الظلمة التي يرتفع فيها الحياء، ولذا قيل: لا تطلب الحاجة بالليل فإن الحياء في العينين ولا تعتذر في النهار من ذنب فتلجلج في الاعتذار وهل جاؤوا في عشاء اليوم الذي ذهبوا فيه أو في عشاء يوم آخر؟ ظاهر كلام بعضهم الأول، وذهب بعضهم إلى الثاني بناء على ما روي أنه ﵇ مكث في الجب ثلاثة أيام وكان إخوته يرعون حواليه وكان يهوذا يأتيه بالطعام.

Hasan[-ı Basrî]'den, ayeti ayn harfinin zammesi, şîn harfinin fethası ve tenvinli yâ'nın şeddesiyle 'Uşeyyen' (عُشَيّاً) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. Bu, güneşin zeval vaktinden sabaha kadar olan zaman dilimini ifade eden 'aşiy' (عَشِيّ) kelimesinin ism-i tasğîridir (küçültme ismidir). Yine ondan, dümûk vezninde dümâ (دُجى) gibi ayn'ın zammesi ve maksûr olarak 'Uşâ' (عُشَى) şeklinde okuduğu da rivayet edilmiştir; bu durumda hâl olarak nasbedilmiştir. Bu kelime bazılarına göre 'a'şâ' (أعشى: gece körü/az gören) kelimesinin, diğer bazılarına göre ise 'âşî' (عاش: gece karanlığında yolunu şaşıran/gözü zayıflayan) kelimesinin çoğuludur. Aslı, mâşî (mâşin) ve müşât gibi 'uşât' (عُشَاة) olup tahfif (kolaylık) amacıyla hâ harfi hazfedilmiştir. Bu iki görüşe de; bu tür bir hazfin caiz olmadığı, ayrıca 'ef'al/fa'lâ' (أفعل فعلاء) kalıbının çoğulunun ayn'ın fethasıyla 'fu'al' (فُعَل) olarak değil, ancak ayn'ın sükûnuyla 'fu'l' (فُعْل) şeklinde geldiği, dolayısıyla aslının 'uşven' (عُشْواً) olup vâv'ın harekesinin sakin ve sahih bir harf olan makabline nakledildiği, ardından iki sakinin karşılaşmasından dolayı elife dönüştürüldükten sonra hazfedildiği itirazı getirilmiştir. Ayrıca onların o gün ağladıkları miktar sebebiyle bir insanın gözünün zayıflamayacağı/körleşmeyeceği de öne sürülmüştür. Buna ise kastın ağlama ve feryadın şiddetini mübalağa etmek olduğu, hakikati olmadığı; yani çok ağlamaktan ötürü neredeyse gözlerinin zayıflayacak hale geldiği şeklinde cevap verilmiştir. Bir diğer görüşe göre bu, ayn harfinin üç harekesiyle de okunan ve bir işe basiretsizce körü körüne dalmak anlamına gelen 'aşve / ışve / uşve' (عَشْوة / عِشْوة / عُشْوة) kelimesinin çoğuludur. Nitekim 'Onu karmaşık ve kendisini hayrete ve belaya sürükleyecek bir duruma düşürdü' anlamında 'Evtahû aşveten' (أَوْطَأَهُ عَشْوَةً) denilir. Bu takdirde onların yalanlarını tekit edici olup temyiz veya mef'ûlün leh olur. Ayn'ın zammesiyle ateş alevi anlamına gelen 'uşve'nin çoğulu olması da caiz görülmüştür ki bu, işledikleri o büyük cürüm ve uydurdukları o iftiradan dolayı sevinç ve heyecanla acele edişlerini ifade eder. Cumhurun kıraatindeki 'işâen' (عِشاءً) lafzının ise 'râin' (راع) kelimesinin çoğulunun 'riâ'' (رِعاء) gelişi gibi 'âşî' (عاش) kelimesinin çoğulu olması ve hâl olarak mansub bulunması caiz görülmüştür; ancak zahir olan birinci [zarf olma] ihtimalidir. Onların akşam vakti gelmelerinin sebebi ise; ya bulundukları yerden ancak o vakitte varabilmiş olmaları ya da hayânın kalktığı karanlık bir vakit olması sebebiyle mazeret beyan etmeye daha elverişli olmalarıdır. Bundan dolayı: 'İhtiyacını geceleyin isteme; çünkü hayâ gözlerdedir. Bir günahtan ötürü de gündüz mazeret dileme; zira mazeretinde bocalarsın' denilmiştir. Peki onlar gittikleri günün akşamı mı, yoksa başka bir günün akşamı mı geldiler? Bazılarının sözünün zahiri birinci ihtimaldir. Diğer bazıları ise, o aleyhisselâm'ın kuyuda üç gün kaldığı, kardeşlerinin onun etrafında davar otlattığı ve Yehûdâ'nın ona yiyecek getirdiği rivayetine dayanarak ikinci ihtimali benimsemişlerdir.

وفي الكلام- على ما في البحر- حذف والتقدير وَجاؤُ أَباهُمْ دون يوسف عِشاءً يَبْكُونَ أي متباكين أي مظهرين البكاء بتكلف لأنه لم يكن عن حزن لكنه يشبهه، وكثيرا ما يفعل بعض الكذابين كذلك، أخرج ابن المنذر عن الشعبي قال: جاءت امرأة إلى شريح تخاصم في شيء فجعلت تبكي فقولوا: يا أبا أمية أما تراها تبكي؟! فقال: قد جاء إخوة يوسف أباهم عشاء يبكون، وقال الأعمش: لا يصدق باك بعد إخوة يوسف،

el-Bahr'da belirtildiğine göre kelamda bir hazif vardır ve takdiri: "Yûsuf olmaksızın akşam vakti babalarına ağlayarak geldiler" şeklindedir. { يَبْكُونَ } “Ağlayarak...” Yani yapmacık bir şekilde ağlar görünerek; zira bu ağlama bir hüzünden kaynaklanmıyordu ancak ona benziyordu; nitekim bazı yalancılar çoğu zaman böyle yaparlar. İbnü'l-Münzir'in Şa'bî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bir kadın bir dava sebebiyle Şüreyh'in huzuruna geldi ve ağlamaya başladı. Yanındakiler: "Ey Ebû Ümeyye! Görmüyor musun, ağlıyor?!" dediler. Şüreyh: "Yûsuf'un kardeşleri de akşam vakti babalarına ağlayarak gelmişlerdi" dedi. el-A'meş de şöyle demiştir: "Yûsuf'un kardeşlerinden sonra ağlayan kimse tasdik edilmez."

وفي بعض الآثار أن يعقوب ﵇ لما سمع بكاءهم قال: ما بالكم أجرى في الغنم شيء؟ قالوا: لا قال: فما أصابكم وأين يوسف؟

Bazı rivayetlerde geçtiğine göre Ya'kûb aleyhisselâm onların ağlamasını işitince: "Size ne oldu, koyunlara bir şey mi oldu?" dedi. "Hayır" dediler. O: "O halde başınıza ne geldi ve Yûsuf nerede?" dedi.

قالُوا يا أَبانا إِنَّا ذَهَبْنا نَسْتَبِقُ

{ قالُوا يا أَبانا إِنَّا ذَهَبْنا نَسْتَبِقُ } “Dediler ki: 'Ey babamız! Biz yarışmak üzere gittik...

أي متسابقين في العدو على الأقدام على ما روى عن السدي، أو في الرمي بالسهام كما قال الزجاج، أو في أعمال نتوزعها من سقي ورعي واحتطاب أو في الصيد وأخذه كما قيل، ورجح ما قاله الزجاج بقراءة عبد الله- إنا ذهبنا ننتضل- وأورد على الأول أنه كيف ساغ لهم الاستباق في العدو وهو من أفعال الصبيان التي لا ثمرة فيها، وأجيب بالمنع وثمرته التدرب في العدو لمحاربة العدو ومدافعة الذئب مثلا وبالجملة نَسْتَبِقُ بمعنى نتسابق وقد يشترك الافتعال والتفاعل فيكونان بمعنى كالانتضال والتناضل ونظائرهما وَتَرَكْنا يُوسُفَ عِنْدَ مَتاعِنا أي ما يتمتع به من الثياب والأزواد وغيرهما فَأَكَلَهُ الذِّئْبُ عقيب ذلك من غير مضي زمان يعتاد فيه التفقد والتعهد وحيث لا يكاد يطرح المتاع عادة إلّا في مقام يؤمن فيه الغوائل لم يعد تركه ﵇ عنده من باب الغفلة وترك الحفظ الملتزم لا سيما إذا لم يغيبوا عنه فكأنهم قالوا: إنا لم نقصر في محافظته ولم نفغل عن مراقبته بل تركناه في مأمننا ومجمعنا بمرأى منا وما فارقناه إلّا ساعة يسيرة بيننا وبينه مسافة قصيرة فكان ما كان قاله شيخ الإسلام، والظاهر أنهم لم يريدوا إلّا أن الذئب أكل يوسف ولم يقصدوا بذلك تعريضا فما قيل: إنهم عرضوا وأرادوا أكل الذئب لا يلتفت إليه لما فيه من الخروج عن الجادة من غير موجب وَما أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنا أي ما أنت مصدق لنا في هذه المقالة وَلَوْ كُنَّا عندك وفي اعتقادك صادِقِينَ أي موصوفين بالصدق والثقة لفرط محبتك فكيف وأنت سيء الظن بنا غير واثق بقولنا، قيل: ولا بد من التأويل إذ لو كان المعنى وَلَوْ كُنَّا صادِقِينَ في نفس الأمر لكان تقديره فكيف إذا كنا كاذبين فيه فيلزم اعترافهم بكذبهم فيه، وقد تقدم أن المراد في مثل ذلك تحقيق الحكم السابق على كل حال فكأنه قيل هنا: وَما أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنا في حال من الأحوال فتذكر وتأمل.

Yani Süddî'den rivayet edildiğine göre koşarak yarışmak yahut Zeccâc'ın dediği gibi ok atmakta yarışmak veya sulama, otlatma ve odun toplama gibi aramızda paylaştığımız işlerde ya da denildiği gibi avlanıp yakalamakta yarışmak üzere. Zeccâc'ın görüşü, Abdullah'ın 'İnnâ zehebnâ nentedıl' (إنا ذهبنا ننتضل) kıraatiyle desteklenmiştir. Birinci görüşe ise semeresi olmayan çocukça bir fiil olan koşu yarışının onlara nasıl caiz görülebildiği şeklinde itiraz edilmiş; bu itiraz reddedilerek bunun semeresinin düşmanla savaşmak ve mesela kurdu defetmek için koşuda idman yapmak olduğu cevabı verilmiştir. Hasılı { نَسْتَبِقُ } kelimesi yarışmak manasındadır; bazen iftiâl ve tefâul babları ortak olup 'intidâl' ve 'tenâdul' ve benzerlerinde olduğu gibi aynı manada gelebilir. { وَتَرَكْنا يُوسُفَ عِنْدَ مَتاعِنا } “...ve Yûsuf'u eşyamızın yanında bıraktık...” Yani kendisinden faydalanılan elbise, azık ve diğer eşyaların yanında. { فَأَكَلَهُ الذِّئْبُ } “...bunun üzerine onu kurt yedi.'” Kontrol ve teftişin adet olduğu bir zaman geçmeksizin hemen akabinde. Eşya adet olduğu üzere ancak tehlikelerden emin olunan bir yere bırakılabileceğinden, o aleyhisselâm'ı eşyanın yanında bırakmaları gaflet ve üstlenilen korumayı terk etme kabilinden sayılmaz; bilhassa yanından kaybolmadılarsa. Şeyhülislâm'ın belirttiği gibi sanki şöyle demişlerdir: "Biz onu korumakta kusur etmedik, gözetiminden gaflet etmedik; bilakis onu güvendiğimiz ve toplandığımız yerde, gözümüzün önünde bıraktık. Aramızda kısa bir mesafe varken çok az bir süre ondan ayrıldık ve olan oldu." Zahir olan şudur ki onlar sadece kurdun Yûsuf'u yediğini kastetmişlerdir ve bununla bir ima/kinaye amaçlamamışlardır. Dolayısıyla kinaye yaptıklarını ve 'kurdu yediklerini' kastettiklerini söyleyenlerin görüşüne, sebepsiz yere doğru yoldan çıkma içerdiği için itibar edilmez. { وَما أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنا } “Sen bize inanacak değilsin...” Yani bu sözümüzde bizi tasdik edecek değilsin; { وَلَوْ كُنَّا } “...biz olsak bile...” senin katında ve inancında; { صادِقِينَ } “...doğru söyleyenler...” Yani aşırı sevginden ötürü doğruluk ve güvenilirlikle vasıflanmış kimseler olsak bile; o halde hakkımızda suizan besleyip sözümüze güvenmediğin durumda nasıl inanırsın? Denildi ki: Burada tevil zorunludur; zira mana 'işin aslında doğru söyleyenler olsak bile' şeklinde olsaydı, takdiri 'o halde işin aslında yalancı olduğumuzda nasıl inanırsın' şeklinde olurdu ve bu da onların yalan söylediklerini itiraf etmelerini gerektirirdi. Bu gibi yerlerde maksadın önceki hükmü her halükarda pekiştirmek olduğu daha önce geçmişti; sanki burada: "Sen hiçbir durumda bize inanacak değilsin" denilmiştir; hatırla ve iyi düşün!

وَجاؤُ عَلى قَمِيصِهِ بِدَمٍ كَذِبٍ أي ذي كذب أو وصف بالمصدر مبالغة كأنه نفس الكذب وعينه كما يقال للكذاب: هو الكذب بعينه والزور بذاته، ومن ذلك ما في قوله:

{ وَجاؤُ عَلى قَمِيصِهِ بِدَمٍ كَذِبٍ } “Gömleğinin üzerinde sahte bir kanla geldiler.” Yani yalan bulaşmış bir kanla yahut mübalağa olsun diye sanki yalanın ta kendisiymiş gibi masdar ile vasıflanmıştır; nitekim çok yalan söyleyen biri için "O yalanın ta kendisidir, sahteliğin bizzat kendisidir" denilir. Şu beyitteki kullanım da bu kabildendir:

أفيضوا على عزابكم من بناتكم ... فما في كتاب الله أن يحرم الفضل

"Kızlarınızdan bekârlarınıza ihsanda bulunun ... Çünkü Allah'ın kitabında fazlın (ihsanın) haram kılınması diye bir şey yoktur."

وفيهن فضل قد عرفنا مكانه ... فهن به جود وأنتم به بخل

"O kadınlarda yerini bildiğimiz bir fazl (üstünlük) vardır ... Onlar onunla cömertliktir, siz ise onunla cimriliksiniz."

وبعضهم يؤوّل كذب بمكذوب فيه فإن المصدر قد يؤول بمثل ذلك، وقرأ زيد بن علي رضي الله تعالى عنهما كذبا بالنصب وخرج على أنه في موضع الحال من فاعل جاؤُ بتأويل كاذبين، وقيل: من دم علي تأويل مكذوبا فيه، وفيه أن الحال من النكرة على خلاف القياس، وجوز أن يكون مفعولا من أجله أي جاؤوا بذلك لأجل الكذب، وقرأت عائشة رضي الله تعالى عنها والحسن- كدب- بالدال المهملة وليس من قلب الذال دالا بل هو لغة أخرى بمعنى كدر أو طري أو يابس فهو من الأضداد، وقال صاحب اللوامح: المعنى ذي كدب أي أثر لأن الكدب بياض يخرج في أظافر الشبان ويؤثر فيها فهو كالنقش ويسمى ذلك الفوف ولم يعتبر بعض المحققين تقدير المضاف وجعل ذلك من التشبيه البليغ أو الاستعارة فإن الدم في القميص يشبه الكذب من جهة مخالفة لونه لون ما هو فيه، وقوله سبحانه عَلى قَمِيصِهِ- على ما ذهب إليه أبو البقاء- حال من دم، وفي جواز تقديم الحال على صاحبها المجرور بالحرف

Bazıları 'kezib' (كذب) kelimesini 'mekzûbün fîh' (üzerinde yalan söylenmiş) şeklinde tevil eder; zira masdar bazen bu gibi manalara tevil edilebilir. Zeyd b. Ali radıyallâhu teâlâ anhümâ nasb ile 'keziben' (كَذِباً) şeklinde okumuştur; bu kıraat 'yalan söyleyerek' teviliyle { جاؤُ } fiilinin failinden hal olarak açıklanmıştır. 'Mekzûben fîhi' teviliyle 'dem' kelimesinden hal olduğu da söylenmiştir; ancak nekreden hal getirilmesi kıyasa aykırıdır. Mef'ûlün leh olması da caiz görülmüştür; yani 'yalan söylemek maksadıyla bunu getirdiler' demektir. Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ ve Hasan noktasız dâl ile 'kedeb' (كَدَبٍ) şeklinde okumuşlardır; bu, zâl harfinin dâl harfine dönüşmesi değil, bulanık, taze veya kuru manasında başka bir lügattir ve zıt anlamlı kelimelerdendir. Levâmih sahibi şöyle demiştir: Mana 'zi kedeb' yani 'eser/iz sahibi' demektir; zira kedeb, gençlerin tırnaklarında çıkan ve iz bırakan beyazlıktır, nakış gibidir ve buna fevf (الفوف) denir. Bazı muhakkikler muzâf takdirini dikkate almamış ve bunu beliğ teşbih veya istiare kabul etmişlerdir; zira gömlekteki kan, renginin üzerinde bulunduğu şeyin rengine uymaması yönüyle yalana benzer. Cenâb-ı Hakk'ın { عَلى قَمِيصِهِ } buyruğu -Ebü'l-Bekâ'nın gittiği görüşe göre- 'dem' kelimesinden haldir. Halin, harf-i cer ile mecrur olan sahibinin önüne geçmesinin caiz olup olmamasında

غير الزائد خلاف، والحق كما قال السفاقسي: الجواز لكثرة ذلك في كلامهم، وفي اللباب ولا تتقدم على صاحبها المجرور على الأصح نحو مررت جالسة بهند إلّا أن يكون الحال ظرفا على أن الحق ما اختاره ابن مالك من جواز التقديم مطلقا، وقال الزمخشري ومن تبعه: إنه في موضع النصب على الظرفية أي جاؤوا فوق قميصه كما تقول: جاء على جماله بأحمال، وأراد على ما في الكشف أن عَلى على حقيقة الاستعلاء وهو ظرف لغو، ومنع في البحر كون العامل فيه المجيء لأنه يقتضي أن الفوقية ظرف للجائين، وأجيب بأن الظرفية ليست باعتبار الفاعل بل باعتبار المفعول.

-harf zaid olmadıkça- ihtilaf vardır. Sefâkusî'nin dediği gibi hak olan, Arapların kelamında çokça bulunması sebebiyle bunun caiz olduğudur. el-Lübâb'da: "Daha sahih olan görüşe göre, 'Merartü câliseten bi-Hindin' örneğinde olduğu gibi hal, zarf olmadıkça mecrur sahibinin önüne geçemez" denilmiştir; oysa hak olan, İbn Mâlik'in tercih ettiği üzere mutlak olarak takdimin caiz olduğudur. Zemahşerî ve ona uyanlar: "Zarflık üzere nasb mahallindedir; yani 'Develerinin üzerinde yüklerle geldi' dediğin gibi gömleğinin üzerinde geldiler demektir" demişlerdir. el-Keşşâf'ta geçtiğine göre o, 'alâ' (على) harfinin hakiki istilâ (üzerinde olma) manasında olduğunu ve lağv zarf olduğunu kastetmiştir. el-Bahr'da ise bundaki amilin gelme fiili olması engellenmiştir; zira bu, yukarılık halinin gelenler için zarf olmasını gerektirir. Buna karşılık zarflığın fail değil mef'ul itibarıyla olduğu cevabı verilmiştir.

وفي بعض الحواشي أن الأولى أن يقال: جاؤوا مستولين على قميصه، وقوله سبحانه: بِدَمٍ حال من القميص، وجعل المعنى استولوا على القميص ملتبسا بدم جائين، وهو على ما قيل: أولى من جاؤوا مستولين لما تقرّر في التضمين، والأمر في ذلك سهل فإن جعل المضمن أصلا والمذكور حالا وبالعكس كل منهما جائز وإذا اقتضى المقام أحدهما رجح، واستظهر كونه ظرفا للمجيء المتعدي، والمعنى أتوا بدم كذب فوق قميصه ولا يخفى استقامته، هذا ثم إن ذلك الدم كان دم سخلة ذبحوها ولطخوا بدمها القميص- كما روي عن ابن عباس ومجاهد..

Bazı haşiyelerde en uygununun: "Gömleğini ele geçirmiş olarak geldiler" denilmesi olduğu ve Cenâb-ı Hakk'ın { بِدَمٍ } buyruğunun gömlekten hal kılınarak mananın "Gömleği kana bulanmış vaziyette ele geçirmiş olarak geldiler" şeklinde yapılması gerektiği belirtilmiştir. Denildiğine göre bu, tazmin konusunda yerleşmiş kural gereğince 'ele geçirmiş olarak geldiler' takdirinden daha evladır. Bu konudaki durum kolaydır; zira tazmin edilenin asıl, zikredilenin hal kılınması da zıddı da caizdir; makam hangisini gerektirirse o tercih edilir. Müteaddi olan gelme fiilinin zarfı olması da kuvvetli görülmüştür; mana "Gömleğinin üzerinde yalan bir kan getirdiler" şeklindedir ve bunun doğruluğu açıktır. Şunu da belirtelim ki bu kan, İbn Abbâs ve Mücâhid'den rivayet edildiği üzere kestikleri bir oğlağın kanıydı ve gömleği onun kanına bulamışlardı.

وأخرج ابن أبي حاتم وأبو الشيخ عن قتادة أنهم أخذوا ظبيا فذبحوه فلطخوا بدمه القميص، ولما جاؤوا به جعل يقلبه فيقول: ما أرى به أثر ناب ولا ظفر إن هذا السبع رحيم، وفي رواية أنه أخذ القميص وألقاه على وجهه وبكى حتى خضب وجهه بدم القميص، وقال: تالله ما رأيت كاليوم ذئبا أحلم من هذا أكل ابني ولم يمرق عليه قميصه، وجاء أنه بكى وصاح، وخر مغشيا عليه فأفاضوا عليه الماء فلم يتحرك ونادوه فلم يجب ووضع يهوذا يده على مخارج نفسه فلم يحس بنفس ولا تحرك له عرق، فقال: ويل لنا من ديان يوم الدين ضيعنا أخانا وقتلنا أبانا فلم يفق إلا ببرد السحر قالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أي زينت وسهلت أَمْراً من الأمور منكرا لا يوصف ولا يعرف، وأصل التسويل تقدير شيء في النفس مع الطمع في إتمامه.

İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Katâde'den rivayet ettiğine göre onlar bir ceylan yakalayıp kestiler ve gömleği onun kanına buladılar. Gömleği getirdiklerinde [Ya'kûb] onu evirip çevirmeye başladı ve şöyle dedi: "Bunda ne bir diş ne de bir tırnak izi görüyorum; doğrusu bu pek merhametli bir yırtıcıymış!" Bir rivayette gömleği alıp yüzüne sürdüğü ve ağlayarak yüzünü gömleğin kanıyla boyadığı, ardından: "Vallahi bugünkü gibi bundan daha halim bir kurt görmedim; oğlumu yemiş de gömleğini yırtmamış!" dediği nakledilmiştir. Ağlayıp feryat ettiği, bayılıp yere düştüğü, üzerine su döktükleri halde hareket etmediği, seslendikleri halde cevap vermediği, Yehûzâ'nın elini nefes yerine koyup hiçbir nefes hissetmediği ve bir damarının bile oynamadığı rivayet edilmiştir. Bunun üzerine Yehûzâ: "Din gününün sahibinden çekeceğimiz var! Kardeşimizi zayi ettik, babamızı da öldürdük!" demiştir; [Ya'kûb] ancak seher vaktinin serinliğiyle ayılabilmiştir. { قالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ } “[Ya'kûb] dedi ki: 'Hayır, nefisleriniz size süsleyip kolaylaştırmış...” { أَمْراً } “...bir işi.'” Tarif ve tavsif edilemeyecek, bilinmeyen çirkin bir işi. Tesvîl kelimesinin aslı, tamamlanması tamahıyla birlikte bir şeyi nefiste tasarlamaktır.

وقال الراغب: هو تزيين النفس لما تحرص عليه وتصوير القبيح بصورة الحسن.

Râgıb şöyle demiştir: "O, nefsin hırs gösterdiği şeyi süslemesi ve çirkini güzel suretinde tasvir etmesidir."

وقال الأزهري: كأن التسويل تفعيل من سوال الإنسان وهو أمنيته التي يطلبها فتزين لطالبها الباطل وغيره وأصله مهموز، وقيل: من السول بفتحتين وهو استرخاء في العصب ونحوه كأن المسول لمزيد حرصه استرخى عصبه، وفي الكلام حذف على ما في البحر أي لم يأكله الذئب بَلْ سَوَّلَتْ إلخ، وعلمه ﵇ بكذبهم قيل: حصل من سلامة القميص على التمزيق وهي إحدى ثلاث آيات في القميص: ثانيتها عود يعقوب بصيرا بإلقائه على وجهه، وثالثتها قده من دبر فإنه كان دليلا على براءة يوسف، وينضم إلى ذلك وقوفه بالرؤيا الدالة على بلوغه مرتبة علياء تنحط عنها الكواكب، وقيل: من تناقضهم فإنه يروى أنه ﵇ لما قال: ما تقدم عن قتادة قال بعضهم: بل قتله اللصوص فقال: كيف قتلوه وتركوا قميصه وهم إلى قميصه أحوج منهم الى قتله؟! ولعله مع هذا العلم إنما حزن ﵇ لما خشي عليه من المكروه والشدائد غير الموت، وقيل: إنما حزن لفراقه وفراق الأحبة مما لا يطاق، ولذلك قيل:

Ezherî ise şöyle demiştir: "Sanki tesvîl, insanın arzulayıp istediği şey manasına gelen 'sü'âl' kelimesinden tef'îl babıdır; bu arzu, onu isteyene batıl ve diğer şeyleri süsler; aslı hemzelidir." İki fetha ile 'sevel' (السول) kelimesinden geldiği de söylenmiştir ki bu, sinirlerde ve benzerinde oluşan gevşemedir; sanki tesvîl yapan kimse aşırı hırsından ötürü sinirleri gevşemiş gibidir. el-Bahr'da belirtildiğine göre sözde bir hazif vardır; yani 'Onu kurt yemedi, bilakis nefisleriniz size süsledi...' demektir. O aleyhisselâm'ın onların yalanını bilmesi, denildiğine göre gömleğin yırtılmamış olmasından anlaşılmıştır ki bu, gömlekteki üç mucizeden/ayetten biridir: İkincisi yüzüne sürülmesiyle Ya'kûb'un yeniden görür hale gelmesi, üçüncüsü ise arkadan yırtılmasıdır; zira bu Yûsuf'un masumiyetine delil olmuştur. Buna ilave olarak, yıldızların bile aşağısında kalacağı yüce bir mertebeye ulaşacağına delalet eden rüyayı bilmesi de buna eklenir. Onların çelişkisinden anladığı da söylenmiştir; nitekim rivayet edildiğine göre o aleyhisselâm Katâde'den nakledilen sözü söyleyince içlerinden biri: "Aksine onu hırsızlar öldürdü" dedi. Bunun üzerine Ya'kûb: "Nasıl onu öldürüp gömleğini bıraktılar; halbuki onlar gömleğine, onu öldürmekten daha muhtaç idiler?!" dedi. Bu bilgiye rağmen o aleyhisselâm'ın üzülmesi, muhtemelen ölüm dışındaki hoşlanılmayan durum ve şiddetlerin onun başına gelmesinden korktuğu içindir. Sırf ayrılığından ve sevdiklerinin ayrılığına tahammül edilemeyeceğinden ötürü üzüldüğü de söylenmiştir; nitekim şöyle denilmiştir:

لولا مفارقة الأحباب ما وجدت ... لها المنايا الى أرواحنا سبلا

"Sevdiklerin ayrılığı olmasaydı, ... eceller canlarımıza yol bulamazdı."

ولا بأس بأن يقال: إنه أحزنه فراقه وخوف أن يناله مكروه فَصَبْرٌ جَمِيلٌ أي فأمري صبر جميل، أو فصبري صبر جميل كما قال قطرب، أو فالذي أفعله ذلك كما قال الخليل. أو فهو صبر إلخ كما قال الفراء، وصبر في كل ذلك خبر مبتدأ محذوف أو فصبر جميل أمثل وأجمل على أنه مبتدأ خبره محذوف، وهل الحذف في مثل ذلك

Onu üzen şeyin hem ayrılığı hem de başına bir kötülük gelmesi korkusu olduğu söylenmesinde de bir sakınca yoktur. { فَصَبْرٌ جَمِيلٌ } “Artık [bana düşen] güzel bir sabırdır.” Yani 'benim işim güzel bir sabırdır' yahut Kutrub'un dediği gibi 'benim sabrım güzel bir sabırdır' veya Halîl'in dediği gibi 'benim yapacağım şey budur' veya Ferrâ'nın dediği gibi 'o güzel bir sabırdır'. Bütün bunlarda 'sabr' kelimesi mahzuf mübtedanın haberidir; yahut haberin mahzuf olmasıyla mübteda kılınarak 'güzel bir sabır daha uygun ve daha güzeldir' takdirindedir. Bu gibi durumlarda hazif

واجب أو جائز؟ فيه خلاف، وكذا اختلفوا فيما إذا صح في كلام واحد اعتبار حذف المبتدأ وإبقاء الخبر واعتبار العكس هل الاعتبار الأول أولى أم الثاني؟.

vacip midir yoksa caiz midir? Bunda ihtilaf vardır. Aynı şekilde bir sözde mübtedanın hazfedilip haberin bırakılması ile bunun aksini kabul etmek sahih olduğunda, birinci kabulün mü yoksa ikincisinin mi daha evla olduğu hususunda da ihtilaf etmişlerdir.

وقرأ أبي والأشهب وعيسى بن عمر- فصبرا جميلا- بنصبهما وكذا في مصحف أنس بن مالك، وروي ذلك عن الكسائي، وخرج على أن التقدير فاصبر صبرا على أن اصبر مضارع مسند لضمير المتكلم، وتعقب بأنه لا يحسن النصب في مثل ذلك إلّا مع الأمر، والتزم بعضهم تقديره هنا بأن يكون ﵇ قد رجع إلى مخاطبة نفسه فقال:

Übey, el-Eşheb ve Îsâ b. Ömer her ikisinin nasbıyla 'fe-sabran cemîlen' (فَصَبْراً جَمِيلاً) şeklinde okumuşlardır; Enes b. Mâlik'in mushafında da böyledir. Bu kıraat Kisâî'den de rivayet edilmiştir. Bu, 'isbir' kelimesinin mütekellim zamirine isnad edilen muzari fiil olmasıyla 'Fe-asbiru sabran' (فأصبر صبراً) takdiriyle açıklanmıştır. Buna karşı bu gibi yerlerde nasbın ancak emir ile güzel olacağı söylenerek itiraz edilmiştir. Bazıları ise o aleyhisselâm'ın kendi nefsine hitaba yönelmiş olmasını kabul ederek burada emri takdir etmiş ve şöyle demiştir:

صبرا جميلا على معنى فاصبري يا نفس صبرا جميلا،

"Fe-sbirî yâ nefsu sabran cemîlen" (فاصبري يا نفس صبرا جميلا) yani "Ey nefsim, güzelce sabret" manasında 'sabran cemîlen'.

والصبر الجميل على ما روى الحسن عنه صلّى الله تعالى عليه وسلّم- ما لا شكوى فيه

Güzel sabır, Hasan'ın Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğine göre, içinde şikâyet bulunmayan sabırdır;

أي إلى الخلق وإلّا فقد قال يعقوب ﵇: نَّما أَشْكُوا بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ

yani mahlûkata şikâyet bulunmayandır; aksi takdirde Ya'kûb aleyhisselâm: { إِنَّما أَشْكُوا بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ } “Ben kederimi ve hüznümü ancak Allah'a şikâyet ederim” demiştir

[يوسف:

[Yûsuf:

٨٦] ، وقيل: إنه ﵇ سقط حاجباه على عينيه فكان يرفعهما بعصابة فسئل عن سبب ذلك فقال: طول الزمان وكثرة الأحزان فأوحى الله تعالى إليه أتشكو إلى غيري، فقال يا رب خطيئة فاغفرها.

86]. Şöyle de denilmiştir: O aleyhisselâm'ın kaşları gözlerinin üzerine sarkmıştı, onları bir sargı ile yukarı kaldırırdı; bunun sebebi sorulunca: "Zamanın uzaması ve hüzünlerin çokluğudur" dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ ona: "Benden başkasına mı şikâyet ediyorsun?" diye vahyetti. O da: "Ey Rabbim! Bu bir hataydı, beni bağışla" dedi.

وقيل: المراد من قوله: فَصَبْرٌ جَمِيلٌ إني أتجمل لكم في صبري فلا أعاشركم على كآبة الوجه وعبوس الجبين بل أبقى على ما كنت عليه معكم وهو خلاف الظاهر جدا وَاللَّهُ الْمُسْتَعانُ أي المطلوب منه العون وهو إنشاء منه ﵇ للاستعانة المستمرة عَلى ما تَصِفُونَ متعلق بالمستعان والوصف ذكر الشيء بنعته وهو قد يكون صدقا وقد يكون كذبا، والمراد به هنا الثاني كما في قوله سبحانه: سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ [الصافات: ١٨] بل قيل: إن الصيغة قد غلبت في ذلك ومعنى استعانته ﵇ بالله تعالى على كذبهم طلبه منه سبحانه إظهار كونه كذبا بسلامة يوسف ﵇ والاجتماع معه فيكون ذكر الاستعانة هنا نظير عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعاً [يوسف: ٨٣] بعد قوله فيما بعد: فَصَبْرٌ جَمِيلٌ، وفي بعض الآثار أن عائشة رضي الله تعالى عنها قالت يوم الإفك: والله لئن حلفت لا تصدقوني ولئن اعتذرت لا تعذروني فمثلي ومثلكم كمثل يعقوب وولده والله المستعان على ما تصفون فأنزل الله تعالى في عذرها ما أنزل، وقيل: المراد أنه تعالى المستعان على احتمال ما تصفونه من هلاك يوسف كأنه ﵇ بعد أن قال: صبر جميل طلب الإعانة منه تعالى على الصبر وذلك لأن الدواعي النفسانية تدعو إلى إظهار الجزع وهي قوية والدواعي الروحانية الصبر الجميل فكأنه وقعت المحاربة بين الصفتين فما لم تحصل المعونة منه جلّ وعلا لا تحصل الغلبة، فقوله: فَصَبْرٌ جَمِيلٌ يجري مجرى إِيَّاكَ نَعْبُدُ [الفاتحة: ٥] وَاللَّهُ الْمُسْتَعانُ عَلى ما تَصِفُونَ يجري مجرى وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ [الفاتحة: ٥] ولعل الأول أسلم من القال والقيل، وللإمام الرازي عليه الرحمة في هذا المقام بحث، وهو: أن الصبر على قضاء الله تعالى واجب وأما الصبر على ظلم الظالمين ومكر الماكرين فغير واجب بل الواجب إزالته لا سيما في الضرر العائد إلى الغير فكان اللائق بيعقوب ﵇ التفتيش والسعي في تخليص يوسف ﵇ من البلية والشدة إن كان حيا، وفي إقامة القصاص إن صح أنهم قتلوه قد يقال: إن الواجب المتعين عليه السعي في طلبه وتخليصه لأن الظاهر أنه كان عالما بأنه حي سليم لقوله: وَكَذلِكَ يَجْتَبِيكَ رَبُّكَ وَيُعَلِّمُكَ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ [يوسف: ٦] فإن الظاهر أنه إنما قاله عن وحي، وأيضا إنه ﵇ كان عظيم القدر جليل الشأن معظما في النفوس مشهورا في الآفاق فلو بالغ في الطلب والتفحص لظهر ذلك واشتهر ولزال وجه التلبيس فما السبب في تركه ﵇ الفحص مع نهاية رغبته في حضور يوسف وغاية محبته له، وهل الصبر في هذا المقام إلّا مذموم عقلا وشرعا؟ ثم قال: والجواب أن نقول: لا جواب عن ذلك إلّا أن يقال: إنه ﷾ منعه عن الطلب تشديدا للمحنة وتغليظا للأمر، وأيضا لعله عرف بقرائن الأحوال أن أولاده أقوياء وأنهم لا يمكنونه من الطلب والتفحص وأنه لو بالغ في البحث ربما أقدموا على إيذائه وقتله، وأيضا لعله

{ فَصَبْرٌ جَمِيلٌ } sözünden maksadın "Sabrımda size karşı güzel davranacağım; sizinle yüzü asık ve alnı kırışık şekilde yaşamayacak, bilakis sizinle daha önceki halim üzere kalacağım" manası olduğu da söylenmiştir; ancak bu zahire oldukça aykırıdır. { وَاللَّهُ الْمُسْتَعانُ } “Allah'tır yardımına sığınılacak olan...” Yani kendisinden yardım talep edilendir; bu, o aleyhisselâm tarafından sürekli bir yardım talebinin inşasıdır (dile getirilmesidir). { عَلى ما تَصِفُونَ } “...sizin bu anlattıklarınıza karşı.'” ifadesi el-Müsteân kelimesine taalluk eder. Vasf; bir şeyi niteliğiyle anmaktır; bu ise bazen doğru, bazen de yalan olabilir. Buradaki maksat, Cenâb-ı Hakk'ın { سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ } [Sâffât: 180] buyruğunda olduğu gibi ikincisidir (yalandır); hatta bu kalıbın bu manada galip geldiği söylenmiştir. O aleyhisselâm'ın onların yalanına karşı Allah Teâlâ'dan yardım istemesinin manası, Yûsuf aleyhisselâm'ın selamette olması ve onunla kavuşması suretiyle bunun yalan olduğunu ortaya çıkarmasını Cenâb-ı Hak'tan talep etmesidir. Dolayısıyla buradaki istiane (yardım isteme) zikri, ileride gelecek olan { فَصَبْرٌ جَمِيلٌ } sözünden sonraki { عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعاً } [Yûsuf: 83] buyruğunun benzeridir. Bazı rivayetlerde geçtiğine göre Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ İfk hadisesi günü şöyle demiştir: "Vallahi yemin etsem bana inanmazsınız, özür dilesem özrümü kabul etmezsiniz; benimle sizin durumunuz tıpkı Ya'kûb ile oğullarının durumu gibidir: 'Artık [bana düşen] güzel bir sabırdır; sizin bu anlattıklarınıza karşı yardımına sığınılacak olan ancak Allah'tır.'" Bunun üzerine Allah Teâlâ onun masumiyetine dair indirdiği ayetleri indirdi. Şöyle de denilmiştir: Maksat, Yûsuf'un helakine dair anlattığınız şeye tahammül hususunda yardımına sığınılacak olanın Allah Teâlâ olduğudur; sanki o aleyhisselâm 'güzel bir sabır' dedikten sonra sabır hususunda Allah Teâlâ'dan yardım istemiştir. Zira nefsin dürtüleri feryat koparmaya çağırır ve pek güçlüdür; ruhani dürtüler ise güzel sabra çağırır. Sanki bu iki vasıf arasında bir savaş meydana gelmiştir; Cenâb-ı Hak'tan yardım gelmedikçe de üstünlük elde edilemez. Dolayısıyla onun { فَصَبْرٌ جَمِيلٌ } sözü { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } [Fâtiha: 5] mesabesindedir; { وَاللَّهُ الْمُسْتَعانُ عَلى ما تَصِفُونَ } sözü ise { وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } [Fâtiha: 5] mesabesindedir. Muhtemelen birinci görüş dedikodudan daha uzaktır. İmam Râzî'nin -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- bu makamda şöyle bir incelemesi vardır: "Allah Teâlâ'nın kazasına sabretmek vaciptir; fakat zalimlerin zulmüne ve hilekârların tuzağına sabretmek vacip olmayıp bilakis onu ortadan kaldırmak vaciptir, hele hele başkasına dönen bir zararda bu böyledir. Dolayısıyla Ya'kûb aleyhisselâm'a yakışan, eğer hayatta ise Yûsuf aleyhisselâm'ı beladan ve darlıktan kurtarmak için araştırma yapıp çaba göstermesi; eğer onu öldürdükleri doğru ise kısas uygulamasıydı. Şöyle denilebilir: Onu arayıp kurtarmak için çaba göstermek ona bizzat vacipti; zira zahir olan, onun: { وَكَذلِكَ يَجْتَبِيكَ رَبُّكَ وَيُعَلِّمُكَ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ } [Yûsuf: 6] buyruğu gereğince onun hayatta ve esenlikte olduğunu bilmesiydi; zira zahir olan bunu vahiy ile söylemiş olmasıdır. Ayrıca o aleyhisselâm kadrü kıymeti yüce, şanı büyük, gönüllerde hürmet gören ve her tarafta tanınan biriydi; eğer arama ve araştırmada ileri gitseydi bu durum ortaya çıkar, yayılır ve hile perdesi kalkardı. O halde Yûsuf'un yanına gelmesine son derece istekli ve ona karşı son derece muhabbetli olduğu halde o aleyhisselâm'ın araştırmayı terk etmesinin sebebi nedir? Bu makamda sabretmek aklen ve şer'an yerilmiş değil midir?" Sonra şöyle demiştir: "Cevap olarak deriz ki: Buna verilecek tek cevap şudur: İmtihanı ağırlaştırmak ve meseleyi çetin kılmak için Allah Teâlâ onu aramaktan men etmiştir. Ayrıca muhtemelen hal karineleriyle çocuklarının güçlü olduğunu, kendisinin arayıp araştırmasına fırsat vermeyeceklerini ve araştırmada ileri giderse belki de kendisine eziyet etmeye ve onu öldürmeye kalkışacaklarını bilmiştir. Ayrıca muhtemelen

عليه السّلام علم أن الله تعالى يصون يوسف عن البلاء والمحنة وأن أمره سيعظم بالآخرة ثم لم يرد هتك ستر أولاده وما رضي بإلقائهم في ألسنة الناس، وذلك لأن أحد الولدين إذا ظلم الآخر وقع الأب في العذاب الشديد لأنه إن لم ينتقم يحترق قلبه على الولد المظلوم وإن انتقم يحترق على الولد الذي ينتقم منه، ونظير ذلك ما أشار إليه الشاعر بقوله:

o aleyhisselâm Allah Teâlâ'nın Yûsuf'u bela ve imtihandan koruyacağını ve sonunda işinin yüceleceğini bilmiş; sonra da çocuklarının ayıbını açığa çıkarmak istememiş ve onların insanların diline düşmesine razı olmamıştır. Zira iki çocuktan biri diğerine zulmettiğinde baba şiddetli bir azap içinde kalır; çünkü intikam almazsa mazlum çocuk için kalbi yanar, intikam alırsa bu defa kendisinden intikam alınan çocuk için kalbi yanar. Bunun benzeri, şairin şu sözünde işaret ettiği durumdur:

قومي هم قتلوا أميم أخي ... فإذا رميت يصيبني سهمي

"Kavmimdir öldüren Ümeyme'yi, kardeşimi ... Ok atsam kendi okum bana isabet eder."

ولئن عفوت لأعفون جللا ... ولئن سطوت لموهن عظمي

"Affetsem pek büyük bir cürmü affetmiş olurum ... Saldırsam kendi kemiğimi kırmış olurum."

فلما وقع يعقوب ﵇ في هذه البلية رأى أن الأصوب الصبر والسكوت وتفويض الأمر بالكلية إلى الله تعالى لا سيما إن قلنا: إنه ﵇ كان عالما بأن ما وقع لا يمكن تلافيه حتى يبلغ الكتاب أجله. وَجاءَتْ شروع فيما جرى على يوسف ﵇ في الجب بعد الفراغ عن ذكر ما وقع بين إخوته وبين أبيه أي وجاءت إلى الجب سَيَّارَةٌ رفقة تسير من جهة مدين إلى مصر وكان ذلك بعد ثلاثة أيام مضت من زمن إلقائه في قول، وقيل:

Ya'kûb aleyhisselâm bu belaya maruz kalınca en doğru yolun sabretmek, susmak ve işi bütünüyle Allah Teâlâ'ya havale etmek olduğunu gördü; bilhassa o aleyhisselâm'ın vuku bulan şeyin eceli gelinceye kadar telafi edilemeyeceğini bildiğini söylersek. { وَجاءَتْ } Kardeşleri ile babası arasında geçenlerin zikrinin tamamlanmasından sonra kuyudaki Yûsuf aleyhisselâm'ın başına gelenlerin anlatılmasına başlanmaktadır; yani kuyuya geldi; { سَيَّارَةٌ } “Bir kervan geldi...” Medyen tarafından Mısır'a doğru gitmekte olan bir kafile. Bir görüşe göre bu, kuyuya atılmasından üç gün sonra idi. Denildi ki:

في اليوم الثاني، والظاهر أن الجب كا في طريق سيرهم المعتاد.

İkinci gündeydi. Zahir olan, kuyunun onların mutat yol güzergâhında olduğudur.

وقيل: إنه كان في قفرة بعيدة من العمران فأخطؤوا الطريق فأصابوه فَأَرْسَلُوا إليه وارِدَهُمْ الذي يرد الماء ويستقي لهم وكان ذلك مالك بن ذعر الخزاعي.

Yerleşim yerlerinden uzak ıssız bir çölde bulunduğu, yollarını kaybedip kuyuya rastladıkları da söylenmiştir. { فَأَرْسَلُوا } “...gönderdiler...” ona doğru; { وارِدَهُمْ } “...su arayıcılarını...” Suya varıp kendileri için su çeken kimseyi; bu kimse Mâlik b. Za'r el-Huzâî idi.

وقال ابن عطية: الوارد هنا يمكن أن يقع على الواحد وعلى الجماعة اهـ والظاهر الأول، والتأنيث في جاءَتْ والتذكير في فَأَرْسَلُوا ووارِدَهُمْ باعتبار اللفظ والمعنى، وفي التعبير بالمجيء إيماء إلى كرامة يوسف ﵇ عند ربه سبحانه، وحذف متعلقه وكذا متعلق الإرسال لظهوره ولذا حذف المتعلق في قوله سبحانه: فَأَدْلى دَلْوَهُ أي أرسلها إلى الجب ليخرج الماء، ويقال: دلا الدلو إذا أخرجها ملأى، والدلو من المؤنثات للسماعية فتصغر على دلية وتجمع على أدل ودلاء ودلى.

İbn Atiyye şöyle demiştir: "Buradaki el-Vârid tekil için de çoğul için de kullanılabilir." Zahir olan birincisidir. { جاءَتْ } kelimesindeki müenneslik ile { فَأَرْسَلُوا } ve { وارِدَهُمْ } kelimelerindeki müzekkerlik lafız ve mana itibarıyladır. Gelme fiiliyle ifade edilmesinde Yûsuf aleyhisselâm'ın Rabbi katındaki kerametine bir işaret vardır. Açıkça anlaşıldığı için bunun ve gönderme fiilinin müteallakı hazfedilmiştir; bu sebeple Cenâb-ı Hakk'ın { فَأَدْلى دَلْوَهُ } buyruğundaki müteallak da hazfedilmiştir; yani su çıkarmak için kovasını kuyuya sarkıttı. Kovayı dolu olarak çıkardığında 'Delâ ed-delve' (دلا الدلو) denilir. 'Delv' (kova) kelimesi semâî müenneslerdendir; 'düleyye' (دلية) şeklinde tasgiri yapılır ve 'edlü' (أدل), 'dilâ'' (دلاء) ve 'dülî' (دلى) şeklinde çoğulu gelir.

وقال ابن الشحنة: إن الدلو التي يستقى بها مؤنثة وقد تذكر، وأما الدلو مصدر دلوت وضرب من السير فمذكر ومثلها في التذكير والتأنيث الجب عند الفراء على ما نقله عن محمد بن الجهم، وعن بعضهم أنه مذكر لا غير وأما البئر مؤنثة فقط في المشهور، ويقال في تصغيرها: بويرة وفي جمعها آبار وأبار وأبؤر وبئار وفي الكلام حذف أي فأدلى دلوه فتدلى بها يوسف فخرج قالَ استئناف مبني على سؤال يقتضيه الحال يا بُشْرى هذا غُلامٌ نادى البشرى بشارة لنفسه أو لقومه ورفقته كأنه نزلها منزلة شخص فناداه فهو استعارة مكنية وتخييلية أي يا بشرى تعالى فهذا أو إن حضورك، وقيل: المنادى محذوف كما في يا ليت أي يا قومي انظروا واسمعوا بشراي، وقيل: إن هذه الكلمة تستعمل للتبشير من غير قصد إلى النداء.

İbnu'ş-Şıhne şöyle demiştir: "Kendisiyle su çekilen kova (ed-delv) müennestir, bazen müzekker de kullanılır. 'Delvetü' fiilinin masdarı ve bir tür yürüyüş olan delv ise müzekkerdir." Müzekkerlik ve müenneslik bakımından Muhammed b. el-Cahm'dan naklettiğine göre Ferrâ katında cübb (kuyu) kelimesi de böyledir. Bazılarından ise sadece müzekker olduğu nakledilmiştir. Bi'r (kuyu) kelimesi ise meşhur olana göre sadece müennestir; tasgirinde 'büveyre' (بويرة), çoğulunda ise 'âbâr' (آبار), 'ebâr' (أبار), 'eb'ür' (أبؤر) ve 'bi'âr' (بئار) denilir. Kelamda hazif vardır; yani kovasını sarkıttı, Yûsuf da ona tutundu ve çıktı. { قالَ } “Dedi ki:” Halin gerektirdiği bir soruya dayalı istinaftır; { يا بُشْرى هذا غُلامٌ } “'Müjde! İşte bir oğlan çocuğu!'” Kendi nefsine yahut kavmine ve kafilesine bir müjde olarak müjdeye seslendi; sanki onu bir şahıs yerine koyup ona seslenmiştir; bu bir istiare-i mekniyye ve tahyiliyyedir; yani 'Ey müjde gel, işte senin gelme vaktindir' demektir. 'Yâ leyte' ifadesinde olduğu gibi münâdânın mahzuf olduğu da söylenmiştir; yani 'Ey kavmim! Bakın ve müjdemi işitin' demektir. Bu kelimenin nida kastı olmaksızın müjde vermek için kullanıldığı da söylenmiştir.

وزعم بعضهم أن بشرى اسم صاحب له ناداه ليعينه على إخراجه، وروي هذا عن السدي- وليس بذاك- وقرأ غير الكوفيين- يا بشراي- بالإضافة، وأمال فتحة الراء حمزة والكسائي، وقرأ ورش بين اللفظين.

Bazıları 'Büşrâ'nın, çocuğu çıkarmasına yardım etmesi için seslendiği arkadaşının ismi olduğunu iddia etmiştir; bu görüş Süddî'den rivayet edilmiştir ancak pek muteber değildir. Kûfeliler dışındakiler izafetle 'Yâ büşrâye' (يا بشراي) şeklinde okumuşlardır. Hamza ve Kisâî râ harfinin fethasını imâle ile okumuş, Verş ise iki lafız arasında (taklîl ile) okumuştur.

وروي عن نافع أنه قرأ- يا بشراي- بسكون ياء الإضافة ويلزمه التقاء الساكنين على غير حده، واعتذر بأنه أجرى الوصل مجرى الوقف ونظائر ذلك كثيرة في القرآن وغيره، وقيل: جاز ذلك لأن الألف لمدها تقوم مقام الحركة، وقرأ أبو الطفيل والحسن وابن أبي إسحاق والجحدري «يا بشري» بقلب الألف ياء وإدغامها في ياء الإضافة- وهي لغة لهذيل ولناس غيرهم- ومن ذلك قول أبي ذؤيب:

Nâfi'den izafet yâ'sının sükûnuyla 'Yâ büşrâye' (يا بشراي) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir ki bu kıraatte kural dışı olarak iki sakinin yan yana gelmesi gerekir. Vaslın vakıf yerine konulduğu gerekçesiyle bu mazur görülmüştür; bunun benzerleri Kur'an'da ve diğer kelamlarda pek çoktur. Elifin meddi sebebiyle hareke yerine geçtiği, dolayısıyla bunun caiz olduğu da söylenmiştir. Ebü't-Tufeyl, Hasan, İbn Ebî İshak ve Cahderî elifin yâ'ya kalbedilip izafet yâ'sına idgam edilmesiyle 'Yâ büşriyye' (يا بشري) şeklinde okumuşlardır; bu Hüzeyl ve diğer bazı kabilelerin lügatidir. Ebû Züeyb'in şu sözü de bu kabildendir:

سبقوا هوى وأعنقوا لهواهم ... فتخرموا ولكل جنب مصرع

"Arzularının peşinden koşup hevalarına doğru hızla gittiler... Böylece helak olup gittiler; zira her yan için bir yıkılış/ölüm yeri vardır."

ويقولون: يا سيدي، ومولى، والغلام- كثيرا ما يطلق على ما بين الحولين إلى البلوغ، وقد يطلق على الرجل الكامل كما في قول ليلى الأخيلية في الحجاج بن يوسف الثقفي:

Yine 'yâ seyyidî' (ey efendim) ve 'mevlâ' derler. 'Gulâm' (oğlan çocuğu) kelimesi ise çoğunlukla iki yaştan büluğ çağına kadar olan dönem için kullanılır. Bazen Leylâ el-Ahyeliyye'nin Haccâc b. Yûsuf es-Sekafî hakkındaki şu sözünde olduğu gibi kâmil/yetişkin erkek için de kullanılır:

غلام إذا هز القناة سقاها والظاهر أن التنوين فيه للتفخيم، وحق له ذلك فقد كان عليه من أحسن الغلمان،

"Bir delikanlıdır ki mızrağı salladığında onu [kana] suvarır." Zahir olan, buradaki [gulâm kelimesindeki] tenvinin tazim/büyütme için olduğudur; nitekim bu onun hakkıdır, çünkü kendisi köle/oğlan çocuklarının en güzellerindendi.

وذكر البغوي عنه صلّى الله تعالى عليه وسلّم أنه قال: أعطي يوسف شطر الحسن.

Begavî, Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu zikretmiştir: "Yûsuf'a güzelliğin yarısı verilmiştir."

وقال محمد بن إسحاق: ذهب يوسف وأمه بثلثي الحسن، وحكى الثعلبي عن كعب الأخبار أنه قال: كان يوسف حسن الوجه جعد الشعر ضخم العينين مستوي الخلق أبيض اللون غليظ الساعدين والساقين خميص البطن صغير السرة وكان إذا تبسم رأيت النور في ضواحكه وإن تكلم رأيت شعاع النور من ثناياه ولا يستطيع أحد وصفه وكان حسنه كضوء النهار عند الليل وكان يشبه آدم ﵇ يوم خلقه قبل أن يصيب الخطيئة، ويحكى أن جوانب الجب بكت عليه حين خرج منها، ولعله من باب بكت الدار لفقد فلان، والظاهر أن قول الوارد يا بُشْرى هذا غُلامٌ كان عند رؤيته، وقيل إنه حين وروده على أصحابه صاح بذاك وَأَسَرُّوهُ أي أخفاه الوارد وأصحابه عن بقية الرفقة حتى لا تراه فتطمع فيه، وقيل: أخفوا أمره وكونه وجد في البئر، وقالوا لسائر القافلة: دفعه إلينا أهل الماء لنبيعه لهم بمصر، وقيل: الضمير لإخوة يوسف، وذلك أن بعضهم رجع ليتحقق أمره فرآه عند السيارة فأخبر إخوته فجاؤوا إليهم فقالوا: هذا غلام أبق لنا فاشتروه منا فاشتروه وسكت يوسف مخافة أن يقتلوه، وفي رواية أنهم قالوا بالعبرانية: لا تنكر العبودية نقتلك فأقر بها واشتروه منهم، وقيل: كان يهوذا يأتيه بالطعام فأتاه يوم أخرج فلم يجده في الجب ووجده عند الرفقة فأخبر إخوته فأتوهم فقالوا ما قالوا، وروي كون الضمير للإخوة عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، قيل:

Muhammed b. İshâk şöyle demiştir: "Yûsuf ve annesi güzelliğin üçte ikisini alıp götürmüştür." Sa'lebî, Kâ'b el-Ahbâr'dan onun şöyle dediğini nakletmiştir: "Yûsuf güzel yüzlü, kıvırcık saçlı, iri gözlü, düzgün yaratılışlı, beyaz tenli, kalın kollu ve bacaklı, ince karınlı ve küçük göbekliydi. Tebessüm ettiğinde azı dişlerindeki nuru görürdün; konuştuğunda ise ön dişlerinden nur huzmesi çıkardı. Hiç kimse onu vasfetmeye güç yetiremezdi. Onun güzelliği gecenin yanındaki gündüz ışığı gibiydi ve Âdem aleyhisselâm'ın günah işlemeden önceki yaratıldığı günkü haline benzerdi." Kuyu kenarlarının, Yûsuf oradan çıktığında ona ağladığı da rivayet edilir; bu da muhtemelen 'falan kişinin yokluğuna ev ağladı' kabilindendir. Zahir olan, su çeken kimsenin (vârid) { يا بُشْرى هذا غُلامٌ } “'Müjde! İşte bir oğlan çocuğu!'” sözünü onu gördüğü anda söylemiş olmasıdır. Arkadaşlarımın yanına vardığında böyle bağırdığı da söylenmiştir. { وَأَسَرُّوهُ } “Onu gizlediler:” Yani su çeken kişi ve arkadaşları, kafilenin geri kalanından, görmesinler ve ona tamah etmesinler diye onu sakladılar. Onun durumunu ve kuyuda bulunmuş olduğunu gizledikleri ve kafilenin geri kalanına, 'Kuyu sahipleri Mısır'da onlar adına satmamız için onu bize verdi' dedikleri de söylenmiştir. Zamirin Yûsuf'un kardeşlerine ait olduğu da söylenmiştir; şöyle ki onlardan biri durumunu tahkik etmek için geri dönmüş, onu kervanın yanında görünce kardeşlerine haber vermiş, onlar da gelip kervandakilere, 'Bu bizim kaçak bir kölemizdir, onu bizden satın alın' demişler, onlar da satın almışlar; Yûsuf da kendisini öldürürler korkusuyla susmuştur. Bir rivayette İbranice olarak, 'Köleliği inkâr etme, seni öldürürüz' dedikleri, onun da köleliği ikrar ettiği ve kervandakilerin onu kardeşlerinden satın aldıkları nakledilmiştir. Yehûdâ'nın ona yiyecek getirdiği, kuyudan çıkarıldığı gün gelip onu kuyuda bulamayınca kafilenin yanında bulduğu ve kardeşlerine haber verip gelerek o sözleri söyledikleri de ifade edilmiştir. Zamirin kardeşlere ait olduğu İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan da rivayet edilmiştir. Denildi ki:

وهو المناسب لإفراد قالَ وجمع ضمير- أسروا- وللوعيد الآتي قريبا إن شاء الله تعالى، وليس فيه اختلال في النظم، ولا يخفى أن الظاهر ما أشير إليه أولا، ونصب قوله سبحانه: بِضاعَةً على الحال أي أخفوه حال كونه متاعا للتجارة، وفي الفرائد أنه ضمن أسروه معنى جعلوه أي جعلوه بضاعة مسرين إياه فهو مفعول به.

{ قالَ } “Dedi” fiilinin tekil, { أَسَرُّوا } “Gizlediler” fiilindeki zamirin çoğul olmasına ve inşâallâhu teâlâ yakında gelecek olan tehdide en uygun olanı budur; bunda nazım açısından bir bozukluk da yoktur. Açık olanın ilk işaret edilen görüş olduğu ise gizli değildir. Cenâb-ı Hakk'ın { بِضاعَةً } “Bir ticaret malı olarak” kavlinin mansub oluşu hâl iledir; yani ticaret malı olduğu halde onu gizlediler. el-Ferâid'de, 'eserrûhu' fiilinin 'ce'alûhu' anlamını tazammun ettiği, yani 'onu gizleyerek bir ticaret malı kıldılar' manasında olduğu ve bu sebeple mef'ûlün bih olduğu belirtilmiştir.

وقال ابن الحاجب: يحتمل أن يكون مفعولا له أي لأجل التجارة وليس شرطه مفقودا لاتحاد فاعله وفاعل الفعل المعلل به إذ المعنى كتموه لأجل تحصيل المال به، ولا يجوز أن يكون تمييزا وهو من- البضع- بمعنى القطع وكأن البضاعة إنما سميت بذلك لأنها تقطع من المال وتجعل للتجارة، ومن ذلك البضع بالكسر لما بين الثلاث إلى العشرة أو لما فوق الخمس ودون العشرة، والبضيعة للجزيرة المنقطعة عن البر، واعتبر الراغب في البضاعة كونها قطعة وافرة من المال تقتنى للتجارة ولم يعتبر الكثير كونها وافرة وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِما يَعْمَلُونَ لم يخف عليه سبحانه أسرارهم، وصرح غير واحد أن هذا وعيد لإخوة يوسف ﵇ على ما صنعوا بأبيهم وأخيهم وجعلهم إياه، وهو عرضة للابتذال بالبيع والشراء وَشَرَوْهُ الضمير المرفوع إما للإخوة فشرى بمعنى باع، وإما للسيارة فهو بمعنى اشترى كما في قوله:

İbnü'l-Hâcib şöyle demiştir: Mef'ûlün leh olması muhtemeldir; yani ticaret maksadıyla demektir. Faili ile kendisiyle gerekçelendirilen fiilin failinin bir olması hasebiyle şartı da eksik değildir; zira mana, 'onun vasıtasıyla mal elde etmek için onu gizlediler' şeklindedir. Temyiz olması ise caiz değildir. Bu kelime, kesmek anlamındaki 'el-bad'' (البضع) kökünden gelir. Sanki 'bidâa' (ticaret malı), maldan kesilip/ayrılıp ticarete tahsis edildiği için bu şekilde isimlendirilmiştir. Kesra ile 'bıd'' (البضع) kelimesinin üç ile on veya beşin üstü ile onun altı arasındaki sayılar için kullanılması ve karadan kopuk ada için 'badîa' (البضيعة) denilmesi de bu köktendir. Râgıb, bidâa kelimesinde ticaret için edinilen bol bir mal parçası olma şartını aramıştır; çoğunluk ise bol olmasını şart koşmamıştır. { وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِما يَعْمَلُونَ } “Allah ise onların ne yaptıklarını çok iyi bilmektedir.” Sübhânehu ve Teâlâ'ya onların gizli halleri gizli kalmamıştır. Birden çok âlim, bunun Yûsuf aleyhisselâm'ın kardeşlerine babalarına ve kardeşlerine yaptıklarından ve onu alım satımla değersizleştirmeye maruz bırakmalarından ötürü bir tehdit olduğunu açıkça belirtmiştir. { وَشَرَوْهُ } “Onu sattılar / satın aldılar:” Merfu zamir ya kardeşlere aittir, bu durumda 'şerâ' (شرى) sattı manasındadır; ya da kafileye aittir, bu durumda şu beyitte olduğu gibi satın aldı manasındadır:

وشريت بردا ليتني ... من بعد برد كنت هامه

"Bürd'ü [satın] aldım; keşke Bürd'den sonra bir baykuş/ölü olsaydım!"

وقوله:

Ve şu sözde olduğu gibi:

ولو أن هذا الموت يقبل فدية ... شريت أبا زيد بما ملكت يدي

"Şayet bu ölüm fidye kabul etseydi, elimin sahip olduğu her şeyle Ebû Zeyd'i satın alırdım."

وجوز أن يكون على هذا الوجه بمعنى باع بناء على أنهم باعوه لما التقطوه من بعضهم بِثَمَنٍ بَخْسٍ أي نقص وهو مصدر أريد به اسم المفعول أي منقوص، وجوز الراغب أن يكون بمعنى باخس أي ناقص عن القيمة نقصانا ظاهرا،

Bu vecihte, buldukları zaman onu aralarından bir kısmına sattıkları gerekçesiyle sattı manasında olması da caiz görülmüştür. { بِثَمَنٍ بَخْسٍ } “Eksik/değersiz bir fiyata:” Yani noksan demektir; ism-i mef'ûl (noksanlaştırılmış) manası kastedilmiş bir masdardır. Râgıb, 'bâhis' (eksiltici) yani değerinden açık bir şekilde eksik manasında olmasını da caiz görmüştür.

وقال مقاتل: زيف ناقص العيار، وقال قتادة: بخس ظلم لأنه ظلموه في بيعه، وقال ابن عباس، والضحاك في آخرين:

Mukâtil şöyle demiştir: "Ayarı düşük, kalp [para]." Katâde ise şöyle demiştir: "Haksızlık/zulüm derecesinde eksik; çünkü onu satarken haksızlık ettiler." İbn Abbâs, Dahhâk ve diğerleri ise şöyle demiştir:

البخس الحرام وكان ذلك حراما لأنه ثمن الحر وسمي الحرام بخسا لأنه مبخوس البركة أي منقوصها، وقوله سبحانه:

"'Bahs' haram demektir. Bu haramdı çünkü hür bir kimsenin bedeliydi. Harama, bereketi eksiltilmiş/yok edilmiş olduğu için 'bahs' denilmiştir." Cenâb-ı Hakk'ın şu kavli:

دَراهِمَ بدل من ثمن أي لا دنانير مَعْدُودَةٍ أي قليلة وكنى بالعدّ عن القلة لأن الكثير يوزن عندهم وكانت عدة هذه الدراهم في كثير من الروايات عشرين درهما، وفي رواية عن ابن عباس اثنين وعشرين، وفي أخرى عنه عشرين وحلة ونعلين، وقيل: ثلاثين وحلة ونعلين، وقيل: ثمانية عشر اشتروا بها أخفافا ونعالا، وقيل: عشرة وعن عكرمة أنها كانت أربعين درهما، ولا يأبى هذا ما ذكره غير واحد من أن عادتهم أنهم لا يزنون، إلّا ما بلغ أوقية وهي أربعون درهما إذ ليس فيه نفي أن الأربعين قد تعدّ وَكانُوا فِيهِ أي في يوسف كما هو الظاهر مِنَ الزَّاهِدِينَ أي الراغبين عنه، والضمير في وَكانُوا إن كان للإخوة فظاهر وإن كان للرفقة وكانوا بائعين فزهدهم فيه لأنهم التقطوه والملتقط للشيء متهاون به لا يبالي بما بدعه ولأنه يخاف أن يعرض له مستحق ينتزعه من يده فيبيعه من أول مساوم بأوكس الثمن وإن كان لهم وكانوا مبتاعين بأن اشتروه من بعضهم أو من الإخوة فزهدهم لأنهم اعتقدوا فيه أنه آبق فخافوا أن يخاطروا بما لهم فيه، وقيل: ضمير فِيهِ للثمن وزهدهم لرداءته أو لأن مقصودهم ليس إلّا إبعاد يوسف ﵇ وهذا ظاهر على تقدير أن يكون ضمير كانُوا للإخوة، والجار- على ما نقل عن ابن مالك- متعلق بمحذوف يدل عليه- الزاهدين- أي كانوا زاهدين فيه من الزاهدين، وذلك أن اللام في الزاهدين اسم موصول ولا يتقدم ما في صلة الموصول عليه، ولأن ما بعد الجار لا يعمل فيما قبله، وهل مِنَ الزَّاهِدِينَ حينئذ صفة لزاهدين المحذوف مؤكدة كما تقول: عالم من العلماء أو صفة مبينة أي زاهدين بلغ بهم الزهد إلى أن يعدّوا في الزاهدين لأن الزاهد قد لا يكون عريقا في الزاهدين حتى يعدّ فيهم إذا عدّوا أو يكون خبرا ثانيا؟ كل ذلك محتمل، وليس بدلا من المحذوف لوجود مِنَ معه، وقدر بعضهم المحذوف أعني وأنا فيه من الزاهدين، وقال ابن الحاجب في أماليه: إنه متعلق بالصلة والمعنى عليه بلا شبهة وإنما فروا منه لما فهموا من صلة الموصول لا تعمل فيما قبل الموصول مطلقا، وبين صلة- أل- وغيرها فرق فإن هذه على صورة الحرف المنزل منزلة الجزء من الكلمة فلا يمتنع تقديم معمولها عليها فلا حاجة إلى القول بأن تعلقه بالمذكور إنما هو على مذهب المازني الذي جعل- أل- في مثل ذلك حرف تعريف وكأنه لا يرى تقدم معمول المجرور ممتنعا وإلا لم يتم ذكره ارتفاع المحذور.

{ دَراهِمَ } “Dirhemlere:” 'Semene' kelimesinden bedeldir, yani dinarlar değil; { مَعْدُودَةٍ } “Sayılı:” Yani az; sayma ifadesi azlıktan kinayedir çünkü onlara göre çok olan şey tartılırdı. Pek çok rivayette bu dirhemlerin sayısı yirmi dirhemdi. İbn Abbâs'tan gelen bir rivayette yirmi iki, diğer bir rivayette yirmi dirhem ile bir elbise ve iki pabuç; otuz dirhem ile bir elbise ve iki pabuç denildiği gibi, kendisiyle mestler ve pabuçlar aldıkları on sekiz dirhem olduğu da söylenmiştir. On dirhem olduğu da söylenmiş; İkrime'den ise kırk dirhem olduğu rivayet edilmiştir. Birden çok âlimin onların bir ukıyye -ki o da kırk dirhemdir- miktarına ulaşmadıkça tartmadıkları yönündeki zikri buna engel teşkil etmez; zira bunda kırk dirhemin sayılabileceğinin nefyedilmesi söz konusu değildir. { وَكانُوا فِيهِ } “Ona karşı idiler:” Yani zahir olduğu üzere Yûsuf hakkında; { مِنَ الزَّاهِدِينَ } “İsteksiz/değer vermeyen kimselerden:” Yani ona rağbet etmeyenlerden idiler. { وَكانُوا } kavlindeki zamir şayet kardeşlere aitse bu durum açıktır. Eğer kafileye aitse ve onlar satıcı iseler, ona değer vermemeleri onu buluntu olarak aldıklarındandır; zira bir şeyi bulan kimse onu hafife alır, onu kaça elden çıkaracağına aldırmaz ve elinden çekip alacak bir hak sahibinin çıkmasından korktuğu için onu ilk pazarlık edene en düşük fiyata satar. Eğer zamir kafileye ait olup onlar alıcı iseler -şöyle ki onu aralarından bazılarından veya kardeşlerinden satın almışlarsa- ona rağbet etmemeleri onun kaçak bir köle olduğuna inandıklarından ve onun için mallarını tehlikeye atmaktan korktuklarındandır. { فِيهِ } zamirinin semene (fiyata) ait olduğu, rağbetsizliklerinin de onun değersizliğinden veya maksatlarının yalnızca Yûsuf aleyhisselâm'ı uzaklaştırmak olmasından kaynaklandığı da söylenmiştir; bu da { كانُوا } zamirinin kardeşlere ait olması takdirinde açıktır. Câr-mecrûr -İbn Mâlik'ten nakledildiğine göre- 'ez-zâhidîn' kelimesinin delalet ettiği mahzuf bir kelimeye mütealliktir; yani 'zâhidîne fîhi mine'z-zâhidîn' takdirindedir. Zira 'ez-zâhidîn'deki el-takısı ism-i mevsuldür ve sıla konumundaki kelimenin mamulü onun önüne geçemez; ayrıca harf-i cerden sonra gelen kelime öncesinde amel etmez. Bu durumda { مِنَ الزَّاهِدِينَ } ifadesi, 'âlimün mine'l-ulemâ' (âlimlerden bir âlim) sözünde olduğu gibi mahzuf olan 'zâhidîn' için tekit edici bir sıfat mıdır; yoksa zahitliği onları zahitler arasında sayılacak dereceye ulaştıran kimseler manasında açıklayıcı bir sıfat mıdır -çünkü zahit olan kimse zahitler sayıldığında onların arasında sayılacak kadar köklü/ileri derecede olmayabilir- yahut ikinci bir haber midir? Bütün bunlar muhtemeldir. Beraberinde 'min' bulunduğu için mahzuftan bedel değildir. Bazıları mahzufu 'a'nî ve ene fîhi mine'z-zâhidîn' (yani ben ona karşı isteksizlerdenim) şeklinde takdir etmiştir. İbnü'l-Hâcib el-Emâlî'sinde şöyle demiştir: O, sılaya mütealliktir ve mana şüphesiz bunun üzerinedir. Onların bundan kaçınmaları, mevsulün sılasının mutlak olarak mevsulden öncekinde amel etmeyeceğini anlamış olmalarındandır. Halbuki 'el-' takısının sılası ile diğerleri arasında fark vardır; zira bu, kelimenin bir parçası konumuna indirilmiş harf suretindedir, dolayısıyla mamulünün onun önüne geçmesi engellenemez. Dolayısıyla bunun mezkûra taallukunun, 'el-' takısını böylesi yerlerde harf-i tarif kılan Mâzinî'nin mezhebine göre olduğunu söylemeye ihtiyaç yoktur; sanki o, mecrurun mamulünün öne geçmesini caiz görmüyor gibidir, aksi takdirde sakıncanın kalktığı zikri tamamlanmazdı.

وزعم بعضهم أنه يلزم بعد عمل اسم الفاعل من غير اعتماد من الغفلة بمكان لأن محل الخلاف عمله في الفاعل والمفعول به الصريح لا في الجار والمجرور الذي يكفيه رائحة الفعل وقال بعض المتأخرين: إن الصفة هنا معتمدة على اسم- كانوا- وهو مبتدأ في الأصل، والاعتماد على ذلك معتبر عندهم، ففي الرضى عند قول ابن الحاجب:

Bazılarının, bundan sonra ism-i fâilin bir şeye dayanmaksızın (i'timadsız) amel etmesinin gerekeceğini iddia etmesi büyük bir gaflettir; zira ihtilaf mahalli, fiil kokusunun bile yettiği câr-mecrûrda değil, fâil ve sarih mef'ûlün bihte amel etmesidir. Müteahhirînden bazıları şöyle demiştir: Buradaki sıfat 'kânû'nun ismine dayanmaktadır ki o da aslen mübtedadır; buna dayanmak ise nahivciler katında muteberdir. Nitekim er-Radî'de, İbnü'l-Hâcib'in şu sözü açıklanırken şöyle denmektedir:

والاعتماد على صاحبه ويعني بصاحبه المبتدأ إما في الحال نحو زيد ضارب أخوه أو في الأصل نحو كان زيد ضاربا أخواه. وظننتك ضاربا أخواك وإن زيدا ضارب غلاماه، وعلى هذا لا يحتاج في الجواب إلى إخراج الجار والمجرور عن حكم الفاعل والمفعول به الصريح وإن كان له وجه وجيه خلافا لمن أنكره، ومن الناس من يتمسك بعموم يتوسع في الظرف والجار والمجرور ما لا يتوسع في غيرهما في دفع ما يورد على تعلق الجار هنا بالصفة المجرور الواقعة صلة لآل كائنا ما كان فليفهم.

"'Ve sahibine dayanması'; sahibi ile mübtedayı kasteder, bu da ya halihazırda böyledir: 'Zeydün dâribün ehûhu' gibi; ya da aslen böyledir: 'Kâne Zeydün dâriben ehavâhu', 'Zanentüke dâriben ehavâke' ve 'İnne Zeyden dâribün gulâmâhu' gibi." Buna göre, onu inkâr edenin aksine her ne kadar tutarlı bir yönü bulunsa da, cevapta câr-mecrûru fâil ve sarih mef'ûlün bih hükmünden çıkarmaya ihtiyaç kalmaz. İnsanlardan bir kısmı da her ne olursa olsun 'el-' takısına sıla vaki olan mecrur sıfata buradaki harf-i cerin taallukuna dair getirilen itirazları savmada 'zarfta ve câr-mecrûrda diğerlerinde gösterilmeyen genişlik gösterilir' genel kuralına tutunurlar; bu iyi anlaşılsın.

هذا والشائع أن الباعة إخوته، والزاهدين هم،

Şunu da belirtelim ki yaygın olan görüş, satıcıların kardeşleri olduğu ve rağbet etmeyenlerin (zahitlerin) de onlar olduğudur.

وفي بعض الآثار أنهم حين باعوه قالوا للتاجر: إنه لص آبق فقيده ووكل به عبدا أسود فلما جاء وقت ارتحالهم بكى ﵇ فقال له التاجر: ما لك تبكي؟ فقال: أريد أن أصل إلى الذين باعوني لأودعهم وأسلم عليهم سلام من لا يرجع إليهم، فقال التاجر للعبد: خذه واذهب به إلى مواليه ليوعدهم

Bazı rivayetlerde geçtiğine göre, onu sattıklarında tüccara: "O hırsız ve kaçak bir köledir" dediler. Tüccar da onu prangaya vurdu ve başına siyahi bir köle görevlendirdi. Göç vakti geldiğinde Yûsuf aleyhisselâm ağladı. Tüccar ona: "Neden ağlıyorsun?" diye sordu. O da: "Beni satanlara ulaşıp onlarla vedalaşmak ve bir daha kendilerine dönmeyecek birinin selamıyla onlara selam vermek istiyorum" dedi. Bunun üzerine tüccar köleye: "Onu al ve onlarla vedalaşması için efendilerine götür" dedi.

ثم ألحقه بالقافلة فما رأيت غلاما أبر من هذا بمواليه ولا قوما أجفى منهم فتقدم العبد به إلى إخوته وكان واحد منهم مستيقظا يحرس الأغنام فلما وصل إليه يوسف وهو يعثر في قيده انكب عليه وبكى، فقال له: لماذا جئت؟ فقال:

[Tüccar devamla]: "Sonra onu kervana yetiştir; zira efendilerine bundan daha vefalı/hayırlı bir köle, onlardan da daha katı yürekli bir topluluk görmedim" dedi. Köle onu kardeşlerinin yanına götürdü; içlerinden biri uyanık vaziyette koyunları bekliyordu. Yûsuf prangası içinde tökezleyerek onun yanına vardığında üzerine kapanıp ağladı. Kardeşi ona: "Niçin geldin?" dedi. O da şöyle dedi:

جئت لأودعكم وأسلم عليكم فصاح عليهم أخوهم قوموا إلى من أتاكم يسلم عليكم سلام من لا يرجو أن يراكم أبدا فويل لكم من هذا الوداع فقاموا فجعل يوسف ينكب على كل واحد منهم ويقبله ويعانقه، ويقول: حفظكم الله تعالى وإن ضيعتموني آواكم الله تعالى وإن طردتموني رحمكم الله تعالى وإن لم ترحموني. قيل: إن الأغنام ألقت ما في بطونها من هول هذا التوديع، ثم أخذه العبد وطلب القافلة فبينما هو على الراحلة إذ مر بقبر أمه راحيل في مقابر كنعان فلما أبصر القبر لم يتمالك أن رمى بنفسه عليه فاعتنقه وجعل يبكي ويقول: يا أماه ارفعي رأسك من التراب حتى تري ولدك مقيدا يا أماه إخوتي في الجب طرحوني ومن أبي فرقوني وبأبخس الأثمان باعوني ولم يرقوا لصغر سني ولم يرحموني فأنا أسأل الله تعالى أن يجمع بيني وبين والذي في مستقر رحمته إنه أرحم الراحمين. فالتفت العبد فلم يره فرجع فرآه على القبر فقال: والله لقد صدق مواليك إنك عبد آبق ثم لطمه لطمة شديدة فغشي عليه ثم أفاق فقال له: لا تؤاخذني هذا قبر أمي نزلت أسلم عليها ولا أعود بعد لما تكرهه أبدا ثم رفع عينيه الى السماء وقد تمرغ بالتراب والدموع في وجهه فقال: اللهم إن كانت لي خطيئة أخلقت وجهي عندك فبحرمة آبائي الكرام إبراهيم وإسحاق ويعقوب أن تعفو عني وترحمني يا أرحم الراحمين فضجت الملائكة الى الله تعالى عند ذلك فقال ﵎: يا ملائكتي هذا نبي وابن انبيائي وقد استغاث بي وأنا مغيثه ومغيث المستغيثين يا جبريل أدركه فنزل جبريل ﵇ فقال: يا صديق الله ربك يقرئك السلام ويقول لك: مهلا عليك فقد أبكيت ملائكة السماوات السبع أتريد أن أطبق السماء على الأرض؟ فقال: لا يا جبريل ارفق بخلق ربي فإنه حليم لا يعجل فضرب الأرض بجناحه فهبت ريح حمراء وكسفت الشمس وأظلمت الغبراء فلم ير أهل القافلة بعضهم بعضا، فقال التاجر: انزلوا قبل أن تهلكوا إن لي سنين عديدة أمر بهذا الطريق فما رأيت كاليوم فمن أصاب منكم ذنبا فليتب منه فما أصابنا هذا إلا بذنب اقترفناه فأخبره العبد بما فعل مع يوسف، وقال يا سيدي: إني لما ضربته رفع عينيه الى السماء وحرك شفتيه فقال له التاجر: ويحك أهلكتنا وأهلكت نفسك فتقدم اليه التاجر وقال: يا غلام إنا ظلمناك حين ضربناك فإن شئت أن تقتص منا فها نحن بين يديك؟

"Sizinle vedalaşmak ve sizi bir daha görmeyi ummayan birinin selamıyla selamlamak için geldim." Bunun üzerine kardeşleri onlara şöyle seslendi: "Kalkın! Sizi bir daha hiç görmeyi ummayan birinin selamıyla selamlamaya gelen kimsenin yanına gelin; bu vedadan dolayı vay halinize!" Kalktılar; Yûsuf her birinin üzerine kapanıyor, onları öpüyor, kucaklıyor ve: "Siz beni zayi etseniz de Allah Teâlâ sizi korusun, siz beni kovsanız da Allah Teâlâ sizi barındırsın, siz bana merhamet etmeseniz de Allah Teâlâ size merhamet etsin" diyordu. Denildi ki: Koyunlar bu vedalaşmanın dehşetinden karınlarındakini düşürdüler. Sonra köle onu alıp kervanın peşine düştü. O bineğin üzerindeyken Ken'an kabristanında annesi Râhil'in kabrine uğradı. Kabri görünce kendini tutamayarak üzerine attı, ona sarıldı, ağlamaya başladı ve: "Ey anneciğim! Topraktan başını kaldır da çocuğunu prangaya vurulmuş olarak gör! Ey anneciğim! Kardeşlerim beni kuyuya attılar, babamdan ayırdılar, beni en değersiz fiyatla sattılar; yaşımın küçüklüğüne acımadılar, bana merhamet etmediler. Ben de Allah Teâlâ'dan beni babamla rahmetinin karar kıldığı yerde birleştirmesini niyaz ediyorum; şüphesiz O, merhametlilerin en merhametlisidir" dedi. Köle dönüp baktığında onu göremedi, geri döndü ve onu kabrin üzerinde buldu. Dedi ki: "Vallahi efendilerin doğru söylemiş, sen kaçak bir kölesin!" Sonra ona şiddetli bir tokat vurdu, Yûsuf bayıldı. Ayılınca ona: "Beni kınama, bu annemin kabridir, ona selam vermek için indim; bundan sonra hoşlanmayacağın hiçbir şeye asla dönmeyeceğim" dedi. Sonra toza toprağa bulanmış halde ve yüzünde gözyaşlarıyla gözlerini semaya dikip: "Allahım! Şayet senin katında yüzümü eskiten/düşüren bir günahım olduysa, kerim atalarım İbrâhim, İshâk ve Ya'kūb'un hürmetine beni affetmeni ve bana merhamet etmeni dilerim, ey merhametlilerin en merhametlisi!" dedi. Bunun üzerine melekler Allah Teâlâ'ya feryat edip yalvardılar. Cenâb-ı Hak da: "Ey meleklerim! Bu bir peygamber ve peygamberlerimin oğludur; benden yardım diledi, ben de onun yardımcısıyım ve yardım dileyenlerin yardımcısıyım. Ey Cibrîl! Ona yetiş!" buyurdu. Cibrîl aleyhisselâm inip: "Ey Allah'ın sıddîk kulu! Rabbin sana selam söylüyor ve: 'Sakin ol, yedi kat semanın meleklerini ağlattın; semayı yerin üzerine kapatmamı ister misin?' buyuruyor" dedi. Yûsuf: "Hayır ey Cibrîl! Rabbimin yarattıklarına yumuşak davran; şüphesiz O, halîmdir, acele etmez" dedi. [Cibrîl] kanadıyla yere vurdu; bunun üzerine kızıl bir rüzgâr esti, güneş tutuldu, yeryüzü karardı ve kafiledekiler birbirlerini göremez oldular. Tüccar: "Helak olmadan önce konaklayın! Yıllardır bu yoldan geçerim, bugünkü gibi bir gün görmedim. İçinizden kim bir günah işlediyse tövbe etsin; başımıza bu felaket ancak işlediğimiz bir günah sebebiyle geldi" dedi. Köle Yûsuf'a ne yaptığını ona anlattı ve: "Efendim! Ben ona vurduğumda gözlerini semaya kaldırdı ve dudaklarını kıpırdattı" dedi. Tüccar ona: "Yazıklar olsun sana! Bizi de kendini de helak ettin!" dedi. Sonra tüccar Yûsuf'un yanına gidip: "Ey delikanlı! Sana vurmakla zulmettik; şayet bizden kısas almak istersen işte huzurundayız" dedi.

فقال يوسف: ما أنا من قوم إذا ظلموا يقتصون ولكني من أهل بيت إذا ظلموا عفوا وغفروا ولقد عفوت عنكم رجاء أن يعفو الله تعالى عني فانجلت الظلمة وسكنت الريح وأسفرت الشمس وأضاءت مشارق الأرض ومغاربها فساروا حتى دخلوا مصر آمنين

Yûsuf şöyle dedi: "Ben kendilerine zulmedildiğinde kısas alan bir kavimden değilim; aksine zulme uğradıklarında affeden ve bağışlayan bir ehl-i beyttenim. Allah Teâlâ'nın da beni affetmesini umarak sizi affettim." Bunun üzerine karanlık dağıldı, rüzgâr dindi, güneş açtı ve yerin doğusu ile batısı aydınlandı; böylece güven içinde ilerleyip Mısır'a girdiler.

وكان هذا التاجر فيما قيل: مالك بن ذعر الذي أخرجه من الجب، وقيل: غيره.

Denildiğine göre bu tüccar, onu kuyudan çıkaran Mâlik b. Za'r idi; başkası olduğu da söylenmiştir.

وروي أنه حين ورد به مصر باعه بعشرين دينارا وزوجي نعل وثوبين أبيضين،

Onu Mısır'a getirdiğinde yirmi dinar, iki çift pabuç ve iki beyaz elbiseye sattığı rivayet edilmiştir.

وقيل: أدخل السوق للبيع فترافعوا في ثمنه حتى بلغ وزنه مسكا ووزنه ورقا ووزنه حريرا فاشتراه بذلك العزيز الذي كان على خزائن مصر عند ملكها، وقيل: كان خباز الملك وصاحب شرابه ودوابه وصاحب السجن المشهور، والمعول عليه هو الأول، واسمه قطفير أو أطفير أو قنطورا والأول مروي عن ابن عباس، وهو المراد في قوله سبحانه: وَقالَ الَّذِي اشْتَراهُ مِنْ مِصْرَ فهذا الشراء غير الشراء السابق الذي كان بثمن بخس، وزعم اتحادهما ضعيف جدا وإلا لا يبقى لقوله: مِنْ مِصْرَ كثير

Şöyle de denilmiştir: Satılmak üzere çarşıya çıkarıldı; değerini artırdıkça artırdılar, nihayet kendi ağırlığınca misk, ağırlığınca gümüş ve ağırlığınca ipeğe ulaştı. Sonunda onu bu [bedel] karşılığında hükümdarı nezdinde Mısır hazinelerinin başında bulunan Azîz satın aldı. [Bir görüşe göre de] Azîz; hükümdarın ekmekçibaşısı, içecek ve bineklerinden sorumlu görevlisi ve meşhur zindanın sorumlusu idi. İtimat edilen ise birinci görüştür. Adı Kıtfîr, Itfîr veya Kıntûrâ'dır; birincisi İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir. Yüce Allah'ın { وَقالَ الَّذِي اشْتَراهُ مِنْ مِصْرَ } “Onu Mısır'dan satın alan kişi dedi ki” buyruğunda kastedilen de odur. Bu satın alma, az bir paha karşılığında gerçekleşen önceki satın almadan başkadır. İkisinin aynı olduğunu iddia etmek son derece zayıftır; aksi takdirde O'nun { مِنْ مِصْرَ } buyurmasının pek bir

جدوى، وكان الملك يومئذ الريان بن الوليد العمليقي ومات في حياة يوسف ﵇ بعد أن آمن به فملك بعده قابوس بن مصعب فدعاه الى الإيمان فأبى.

faydası kalmazdı. O gün hükümdar Amâlika'dan er-Reyyân b. el-Velîd idi; Yûsuf aleyhisselâm'a iman ettikten sonra onun sağlığında vefat etti. Ondan sonra yerine Kābûs b. Mus'ab hükümdar oldu; Yûsuf onu imana davet etti fakat o yanaşmadı.

وقيل: كان الملك في أيامه فرعون موسى ﵇ عاش أربعمائة سنة بدليل قوله تعالى: وَلَقَدْ جاءَكُمْ يُوسُفُ مِنْ قَبْلُ بِالْبَيِّناتِ [غافر: ٣٤] ، وقيل: فرعون موسى ﵇ من أولاد فرعون يوسف ﵇، والآية من قبيل خطاب الأولاد بأحوال الآباء وهو الصحيح، وظاهر أمر العزيز أنه كان كافرا.

Onun dönemindeki hükümdarın, Cenâb-ı Hakk'ın { وَلَقَدْ جاءَكُمْ يُوسُفُ مِنْ قَبْلُ بِالْبَيِّناتِ } “Andolsun daha önce Yûsuf da size apaçık delillerle gelmişti” [Mü'min: 34] ayeti deliliyle dört yüz yıl yaşamış olan Mûsâ aleyhisselâm'ın Firavun'u olduğu da söylenmiştir. Mûsâ aleyhisselâm'ın Firavun'unun Yûsuf aleyhisselâm'ın Firavun'unun evlatlarından olduğu da söylenmiştir; ayet ise çocuklara babaların halleriyle hitap kabilindendir ki sahih olan da budur. Azîz'in durumunun zahiri ise onun kâfir olduğu yönündedir.

واستدل في البحر على ذلك بكون الصنم في بيته حسبما يذكر في بعض الروايات.

el-Bahr'da, bazı rivayetlerde zikredildiği üzere evinde put bulunması sebebiyle buna delil getirilmiştir.

وقال مجاهد: كان مؤمنا، ولعل مراده أنه آمن بعد ذاك وإلا فكونه مؤمنا يوم الاشتراء مما لا يكاد يسلم، نعم إنه اعتنى بأمر يوسف ﵇ ولذا قال: لِامْرَأَتِهِ راعيل بنت رعابيل، وهو المروي عن مجاهد.

Mücâhid ise onun mümin olduğunu söylemiştir; muhtemelen onun muradı bundan sonra iman etmiş olduğudur, aksi takdirde satın aldığı gün mümin olması pek kabul edilebilir değildir. Evet, o Yûsuf aleyhisselâm'ın işine ihtimam göstermiştir; bu sebeple Mücâhid'den rivayet edildiğine göre Ra'bîl kızı Râîl olan { لِامْرَأَتِهِ } “Hanımına” şöyle demiştir:

وقال السدي: زليخا بنت تمليخا، وقيل: اسمها راعيل ولقبها زليخا، وقيل: بالعكس، والجار الأول كما قال أبو البقاء: متعلق- باشتراه- كقولك اشتريته من بغداد أي فيها أو بها، أو متعلق بمحذوف وقع حالا من الذي أو من الضمير في- اشترى- أي كائنا من أهل مصر، والجار الثاني متعلق- بقال- كما أشرنا اليه لا- باشتراه- ومقول القول:

Süddî ise: Temlîhâ kızı Zelîhâ demiştir. İsminin Râîl, lakabının Zelîhâ olduğu veya aksinin söz konusu olduğu da söylenmiştir. Birinci câr-mecrûr, Ebü'l-Bekâ'nın dediği gibi, 'bağdat'tan satın aldım' yani orada/oradan satın aldım sözünde olduğu gibi 'işterâhu' fiiline mütealliktir; yahut 'ellezî'den veya 'işterâ'daki zamirden hâl olan mahzuf bir kelimeye mütealliktir, yani 'Mısır ehlinden biri olarak' demektir. İkinci câr-mecrûr ise işaret ettiğimiz üzere 'işterâhu'ya değil 'kāle' fiiline mütealliktir. Sözün makûlü (söylenen söz) ise şudur:

أَكْرِمِي مَثْواهُ أي اجعلي محل ثوائه وإقامته كريما أي حسنا مرضيا، وهذا كناية عن إكرامه ﵇ نفسه على أبلغ وجه وأتمه لأن من أكرم المحل بتنظيفه وفرشه ونحو ذلك فقد أكرم ضيفه بسائر ما يكرم به، وقيل: المثوى مقحم يقال: المجلس العالي والمقام السامي والمعنى أحسني تعهده والنظر فيما يقتضيه إكرام الضيف عَسى أَنْ يَنْفَعَنا في قضاء مصالحنا إذا تدرب في الأمور وعرف مجاريها أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً أي نتبناه ونقيمه مقام الولد، وكان فيما يروى عقيما، ولعل الانفصال لمنع الخلو.

{ أَكْرِمِي مَثْواهُ } “'Onun yerini/konumunu güzel tut/ona iyi bak'” Yani onun ikamet ve barınma yerini şerefli, yani güzel ve razı olunacak bir halde kıl. Bu, Yûsuf aleyhisselâm'ın bizzat kendisine en beliğ ve eksiksiz şekilde ikram edilmesinden kinayedir; zira yeri temizleyip döşeyerek ve benzeri şeylerle oraya ikramda bulunan kimse, misafirine ikram edilecek her şeyle ikram etmiş olur. 'el-Mesvâ' kelimesinin zaid/pekiştirme olduğu da söylenmiştir; nitekim 'el-meclisü'l-âlî' (yüksek makam) ve 'el-makāmü's-sâmî' (yüce makam) denilir. Mana şudur: Onun bakımını güzel yap ve misafire ikramın gerektirdiği şeyleri gözet. { عَسى أَنْ يَنْفَعَنا } “'Belki bize faydası dokunur'” işlerde tecrübe kazanıp onların gidişatını öğrendiğinde işlerimizi görmede; { أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً } “'veya onu evlat ediniriz.'” Yani onu evlatlık edinir ve çocuk yerine koyarız. Rivayet edildiğine göre [Azîz] kısırdı; buradaki ayrıklık (ev/veya) muhtemelen her ikisinden birden hâli olmamak (men'-i hulüvv) içindir.

وزعم بعضهم أنه لمنع الجمع على معنى عسى أن نبيعه فننتفع بثمنه وليس بشيء، وكان هذا القول من العزيز لما تفرس فيه من مخايل الرشد والنجابة، ومن ذلك قال ابن مسعود رضي الله تعالى عنه فيما أخرجه سعيد بن منصور والحاكم وصححه وجماعة: أفرس الناس ثلاثة: العزيز حين تفرس في يوسف فقال لامرأته: أَكْرِمِي مَثْواهُ عَسى أَنْ يَنْفَعَنا إلخ. والمرأة التي أتت موسى فقالت لأبيها: يا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ [القصص: ٢٦] . وأبو بكر حين استخلف عمر وَكَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ أي جعلنا له فيها مكانا يقال: مكنه فيه أي أثبته فيه، ومكن له فيه أي جعل له مكانا فيه، ولتقاربهما وتلازمهما يستعمل كل منهما في مقام الآخر قال سبحانه: وكَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ ما لَمْ نُمَكِّنْ لَكُمْ [الأنعام: ٦] والمراد بالمكان هنا المكانة والمنزلة لا البعد المجرد أو السطح الباطن من الحاوي المماس للسطح الظاهر من المحوي أو غير ذلك مما ذهب إليه من ذهب من الفلاسفة إن حقا وإن باطلا، والإشارة الى ما يفهم مما تقدم من الكلام وما فيه من معنى البعد لتفخيمه، والكاف نصب على المصدرية أي كما جعلنا له مثوى كريما في منزل العزيز أو مكانا عليا في قلبه حتى أمر امرأته دون سائر حواشيه بإكرام مثواه جعلنا له مكانة رفيعة في أرض مصر، وفسر الجعل المذكور بجعله وجيها فيما بين أهل مصر ومحببا في قلوبهم بناء على أنه الذي يؤدي الى الغاية المذكورة في قوله تعالى: وَلِنُعَلِّمَهُ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ أي بعض تعبير الرؤيا التي عمدتها رؤيا الملك وصاحبي السجن، وروي هذا المعنى عن مجاهد، وهو الظاهر كما يرشد اليه قوله عليه

Bazıları bunun [yani 'ev' edatının], 'Onu satarız da bedelinden faydalanırız' manasında cem'i (iki ihtimalin bir arada olmasını) men etmek için olduğunu iddia etmişlerdir; fakat bu [iddia] bir değer taşımaz. Bu söz Azîz'den, onda gördüğü olgunluk ve asalet alametlerinden ötürü sadır olmuştur. Nitekim Saîd b. Mansûr, Hâkim -sahih olduğunu belirterek- ve bir cemaatin rivayet ettiğine göre İbn Mes'ûd radıyallâhu teâlâ anh şöyle demiştir: «İnsanların en firasetlisi üç kimsedir: Yûsuf hakkında firaset gösterip hanımına { أَكْرِمِي مَثْواهُ عَسى أَنْ يَنْفَعَنا } “Ona iyi bak, umulur ki bize faydası dokunur” ... diyen Azîz; Mûsâ'ya gelip babasına { يا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ } “Babacığım, onu ücretle tut” [Kasas: 26] diyen kadın; ve Ömer'i yerine halife tayin ettiği zaman Ebû Bekir.» { وَكَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ } “İşte böylece Yûsuf'a o yerde imkân/güç verdik” Yani onun için orada bir mekân oluşturduk. [Arapçada] 'Mekkenehû fîhi', 'onu orada sabit ve muhkem kıldı'; 'mekkene lehû fîhi' ise 'onun için orada bir mekân kıldı/açtı' manasına gelir. Bu iki kullanımın birbirine yakınlığı ve gerekliliği sebebiyle her biri diğerinin yerine kullanılır. Nitekim Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur: { وكَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ ما لَمْ نُمَكِّنْ لَكُمْ } “Onlardan önce nice nesilleri helak ettik ki, yeryüzünde size vermediğimiz imkân ve gücü onlara vermiştik” [En'âm: 6]. Buradaki mekândan maksat; ister hak ister batıl olsun birtakım filozofların benimsediği soyut boyut yahut kuşatılan nesnenin dış yüzeyine temas eden kuşatan nesnenin iç yüzeyi gibi şeyler değil, itibar, mevki ve makamdır. [Âyetteki] işaret, kelâmın öncesinden anlaşılan hususadır; oradaki uzaklık manası ise onu tazim (yüceltmek) içindir. [Kezâlike'nin başındaki] kâf harfi mastar (mef'ûl-i mutlak) olarak mansubdur; yani 'Nasıl ki Azîz'in evinde onun için şerefli bir barınak yahut diğer hizmetçilerine değil de sırf hanımına onun yerini güzel tutmasını emredecek derecede kalbinde yüce bir makam kıldıysak, aynı şekilde Mısır diyarında da onun için yüksek bir mevki kıldık' demektir. Zikredilen bu yerleştirme/kılma; Yûsuf'u Mısır halkı arasında saygın ve onların kalplerinde sevimli kılmak şeklinde tefsir edilmiştir; zira Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلِنُعَلِّمَهُ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ } “Ve ona rüyaların tabirinden öğretelim diye” kavl-i şerîfinde zikredilen gayeye ulaştıran budur. Yani aslı hükümdarın ve zindandaki iki arkadaşın rüyası olan rüya tabirlerinin bir kısmını [öğretelim diye]. Bu mana Mücâhid'den rivayet edilmiştir ve zâhir olan da budur; nitekim [Yûsuf] aleyhisselâm'ın şu sözü de buna delalet etmektedir:

السّلام: ذلِكُما مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي [يوسف: ٣٧] سواء جعل معطوفا على غاية مقدرة ينساق إليها الكلام ويستدعيها النظام كأنه قيل: ومثل ذلك التمكين البديع مكنا ليوسف في الأرض وجلنا قلوب أهلها كافة محال محبته ليترتب.

aleyhisselâm: { ذلِكُما مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي } “Bu, Rabbimin bana öğrettiği şeylerdendir” [Yûsuf: 37]. İster sözün akışının sevk ettiği ve nazmın iktiza ettiği takdiri bir gayeye matuf kılınsın -sanki şöyle denilmiştir: 'İşte o eşsiz yerleştirme gibi Yûsuf'a yeryüzünde imkân verdik ve bütün Mısır halkının kalplerini onun sevgisine mekân kıldık ki terettüp etsin-

على ذلك ما يترتب مما جرى بينه وبين امرأة العزيز. ولنعلمه بعض تأويل الأحاديث فيؤدي ذلك الى الرتبة العليا والرئاسة العظمى، ولعل ترك المعطوف عليه للإشعار بعدم كونه مرادا أو جعل علة لمحذوف كأنه قيل: ولهذه الحكمة البالغة فعلنا ذلك التمكين لا لشيء غيرها مما ليس له عاقبة حميدة.

onun üzerine kendisiyle Azîz'in hanımı arasında geçenlerden terettüp edecek olanlar. Ve ona rüya tabirlerinin bir kısmını öğretelim ki bu da onu yüce mertebeye ve en büyük reisliğe ulaştırsın.' Matufun aleyhin terkedilmesi muhtemelen onun kastedilen olmadığına işaret etmek içindir; yahut mahzuf bir şeyin illeti kılınmıştır, sanki şöyle denilmiştir: 'İşte bu üstün hikmet için o yerleştirmeyi yaptık, sonu övgüye layık olmayan başka bir şey için değil.'

واختار بعض المحققين كون ذلك إشارة الى مصدر الفعل المذكور بعده، والكاف مقحمة للدلالة على تأكيد فخامة شأن المشار اليه على ما ذكروا في وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً [البقرة: ١٤٣] والمراد به التمكين في قلب العزيز أو في منزله وكون ذلك تمكينا في الأرض بملابسة أنه عزيز فيها لما أن الذي عليه يدور تلك الأمور إنما هو التمكين في جانب العزيز وأما التمكين في جانب الناس كافة فتأديته إليها إنما هي باعتبار اشتماله على ذلك التمكين، ولا يخفى أن حمل التمكين في الأرض على التمكين في قلب العزيز. أو في منزله خلاف الظاهر، وكذا حمله على ما تقدم، ولعل الظاهر حمله على جعله ملكا يتصرف في أرض مصر بالأمر والنهي إلا أن في جعل التعليم المذكور غاية له خفاء لأن ذلك الجعل من آثاره ونتائجه المتفرعة عليه دون العكس ولم يعهد منه ﵇ في تضاعيف قضاياه العمل بموجب الرؤيا المنبهة على الحوادث قبل وقوعها عهدا مصححا لجعله غاية لذلك وما وقع من التدارك في أمر السنين فإنما هو عمل بموجب الرؤيا السابقة المعهودة وإرادة ليظهر تعليمنا له كما ترى، وكأن من ذهب إلى ذلك- لأنه الظاهر- أراد بتعليم تأويل الأحاديث تفهيم غوامض أسرار الكتب الإلهية ودقائق سنن الأنبياء ﵈ فيكون المعنى حينئذ مكنا له في أرض مصر ليتصرف فيها بالعدل ولنعلمه معاني كتب الله تعالى وأحكامها ودقائق سنن الأنبياء ﵈ فيقضي بها بين أهلها، والتعليم الإجمالي لتلك الأحاديث وإن كان غير متأخر عن تمكينه بذلك المعنى إلا أن تعليم كل معنى شخصي يتفق في ضمن الحوادث والإرشاد الى الحق في كل نازلة من النوازل متأخر عن ذلك صالح لأن يكون غاية له، وأدرج بعضهم الإنجاء تحت الإشارة بذلك، وفيه بحث فتدبر وَاللَّهُ غالِبٌ عَلى أَمْرِهِ لا يمنع عما يشاء ولا ينازع فيما يريد بل إنما أمره لشيء إذا أراد أن يقول له كن فيكون، ويدخل في عموم المصدر المضاف شؤونه سبحانه المتعلقة بيوسف ﵇ دخولا أوليا أو متول على أمر يوسف ﵇ فيدبره ولا يكله إلى غيره، والى رجوع ضمير أمره الى الله تعالى ذهب ابن جبير، والى رجوعه الى يوسف ﵇ ذهب القرطبي، وأيا ما كان فالكلام على ما في الكشف تذييل أما على الأول فلجريه مجرى قوله تعالى: إِنَّ الْباطِلَ كانَ زَهُوقاً [الإسراء: ٨١] من سابقه لأنه لما كان غالبا على جميع أموره لا يزاحمه أحد ولا يمتنع عليه مراد كانت إرادته تمكين يوسف وكيت وكيت، والوقوع رضيعي لبان، وأما على الثاني فلأن معناه أنه الغالب على أمره يتولاه بلطيف صنعه وجزيل إحسانه وإذا جاء نهر الله تعالى بطل نهر معقل فأين يقع كيد الإخوة وغيرهم كامرأة العزيز موقعه فهو كقوله:

Bazı muhakkikler 'zâlike'nin kendisinden sonra zikredilen fiilin masdarına işaret olduğunu, kâf harfinin ise { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } “İşte böylece sizi vasat bir ümmet kıldık” [Bakara: 143] ayetinde zikrettikleri üzere müşârun ileyhin şanının yüceliğini tekid etmek için zâid kılındığını tercih etmişlerdir. Bundan murat, Azîz'in kalbinde veya evinde yerleşmektir; bunun yeryüzünde bir yerleşme sayılması ise onun orada aziz/hükümran olması münasebetiyledir. Zira bu işlerin etrafında döndüğü asıl şey, Azîz nezdindeki yerleşmedir; bütün insanlar nezdindeki yerleşmeye gelince, buna ulaşılması ancak o yerleşmeyi ihtiva etmesi itibariyledir. Yeryüzündeki yerleşmeyi Azîz'in kalbindeki veya evindeki yerleşmeye hamletmenin zahire aykırı olduğu gizli değildir; aynı şekilde onu daha önce geçene hamletmek de öyledir. Zahir olan, onu emir ve yasaklarla Mısır toprağında tasarruf eden bir hükümdar kılmasına hamletmektir; şu var ki zikredilen öğretmeyi ona gaye kılmakta bir kapalılık vardır; çünkü bu kılınış/hükümdarlık, onun aksi değil, öğretmenin eserlerinden ve ona terettüp eden neticelerindendir. Ayrıca aleyhisselâm'dan, hadiseler vuku bulmadan önce onları haber veren rüyaların gereğiyle amel etmesi, bunun ona gaye kılınmasını sıhhatli kılacak şekilde davalarının aralarında vaki olmamıştır; kıtlık yılları meselesinde gerçekleşen tedbir ise ancak daha önce bilinen rüyanın gereğiyle amel etmek ve gördüğün gibi ona öğretmemizin ortaya çıkması iradesi iledir. Zahir olduğu için bu görüşe giden kimse, rüya/hadiselerin tabirinin öğretilmesinden ilahi kitapların kapalı sırlarını ve peygamberler aleyhimüsselâm'ın sünnetlerinin inceliklerini kavratmayı murat etmiş gibidir; o takdirde mana: 'Mısır toprağında adaletle tasarruf etmesi ve ona Allah Teâlâ'nın kitaplarının manalarını, hükümlerini ve peygamberler aleyhimüsselâm'ın sünnetlerinin inceliklerini öğretelim de aralarında bunlarla hükmetsin diye onu yerleştirdik' şeklinde olur. Bu hadiselerin icmali olarak öğretilmesi her ne kadar bu manadaki temkininden sonraya kalmasa da, hadiseler zımnında meydana gelen her bir şahsi mananın öğretilmesi ve vuku bulan her bir hadisede hakka irşat edilmesi bundan sonradır ve ona gaye olmaya elverişlidir. Bazıları 'kezâlike' ile yapılan işarete kurtarmayı da dâhil etmiştir; bunda ise tartışma vardır, iyi düşün. { وَاللَّهُ غالِبٌ عَلى أَمْرِهِ } “Allah, emrini yerine getirmeye kādirdir:” Dilediği şeyden engellenemez, murat ettiği şeyde O'na karşı konulamaz; bilakis bir şeyi dilediğinde O'nun emri sadece 'ol' demektir, o da hemen oluverir. Muzaf masdarın umumuna, Cenâb-ı Hakk'ın Yûsuf aleyhisselâm ile ilgili işleri öncelikli olarak dâhildir; yahut Yûsuf aleyhisselâm'ın işini üstlenen, onu çekip çeviren ve başkasına bırakmayandır. 'Emrihî'deki zamirin Allah Teâlâ'ya raci olduğuna İbn Cübeyr, Yûsuf aleyhisselâm'a raci olduğuna ise Kurtubî gitmiştir. Her halükârda kelam, el-Keşşâf'ta belirtildiği üzere bir tezyildir. Birinci görüşe göre tıpkı { إِنَّ الْباطِلَ كانَ زَهُوقاً } “Şüphesiz bâtıl yok olmaya mahkûmdur” [İsrâ: 81] kavlinin öncesine göre cerayanı gibidir; zira O bütün işlerinde galip olduğundan, O'na kimse engel olamayacağından ve dilediği hiçbir şey imkânsız kılınamayacağından, O'nun Yûsuf'a temkin vermeyi ve şunları şunları irade etmesi ile olayın vuku bulması sütkardeşi gibidir. İkinci görüşe göre ise manası; O, Yûsuf'un işine galiptir, onu lütufkâr sanatıyla ve bol ihsanıyla çekip çevirir; Allah Teâlâ'nın nehri geldiğinde Ma'kıl'in nehri batıl olur. Artık kardeşlerin ve Azîz'in hanımı gibi diğerlerinin hilesi nereye varabilir ki! Bu durum şairin şu sözü gibidir:

وعلام أركبه إذا لم أنزل ... من سابقه أعني

"Şayet inmeyeceksem ona niçin bineyim ki..." sözünün öncesi olan yani:

فدعوا نزال فكنت أول نازل والآية على الأول صريحة في مذهب أهل السنة وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ أن الأمر كذلك فيما يأتون ويذرون زعما منهم أن لهم من الأمر شيئا، وأنى لهم ذلك؟! وأن الأمر كله لله ﷿، أو لا يعلمون لطائف صنعه وخفايا فضله، والمراد- بأكثر الناس- قيل: الكفار، ونقل ذلك عن ابن عطية.

"Onlar 'İn meydana!' diye bağırdılar, ben de ilk inen oldum." Ayet birinci görüşe göre Ehl-i Sünnet mezhebi hususunda gayet açıktır. { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ } “Fakat insanların çoğu bilmezler;” işledikleri ve terk ettikleri hususlarda işin böyle olduğunu, kendilerinin bu işte bir payı olduğunu zannettiklerinden bilmezler; nerede onlarda o güç?! Oysa bütün işler Azîz ve Celîl olan Allah'a aittir. Yahut O'nun lütufkâr sanatını ve gizli fazlını bilmezler. 'İnsanların çoğu'ndan muradın kâfirler olduğu söylenmiştir; bu İbn Atıyye'den nakledilmiştir.

وقيل: أهل مصر، وقيل: أهل مكة، وقيل: الأكثر بمعنى الجميع، والمراد أن جميع الناس لا يطلعون على غيبه تعالى، والأولى أن يبقى على ما يتبادر منه ولا يقتصر في تفسيره على ما تضمنته الأقوال قبل، بل يراد به من نفى عنه العلم بما تقدم كائنا ما كان، ولا يبعد أن يندرج في عمومه أهل الاعتزال وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ أي بلغ زمان انتهاء اشتداد جسمه وقوته وهو سن الوقوف عن النمو المعتد به أعني ما بين الثلاثين والأربعين، وسئل القاضي النحوي مهذب الدين محمد بن علي بن علي بن أبي طالب الخيمي عنه، فقال: هو خمس وثلاثون سنة وتمامه أربعون.

Mısır halkı olduğu da söylenmiştir; Mekke halkı olduğu da söylenmiştir. Çoğunluğun 'hepsi' manasında olduğu ve muradın bütün insanların Allah Teâlâ'nın gaybına vakıf olamayacağı da söylenmiştir. Evla olan ise ilk akla gelen mana üzere bırakılması, tefsirinde önceki görüşlerin içerdiği şeylerle yetinilmeyip, kim olursa olsun kendisinden zikredilen ilim nefyedilen herkesin murat edilmesidir; Mûtezile ehlinin de bu umuma dâhil olması uzak bir ihtimal değildir. { وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ } “[Yûsuf] erginlik çağına erişince:” Yani bedeninin ve kuvvetinin en sağlam hale ulaşma vaktine, yani dikkate değer büyümenin durduğu yaşa, otuz ile kırk yaş arasına ulaştığında. Kadı ve nahivci Mühezzebüddîn Muhammed b. Alî b. Alî b. Ebî Tâlib el-Hıyemî'ye bundan sorulmuş, o da: "Otuz beş yaştır, kemali ise kırktır" demiştir.

وقال الزجاج: هو سبعة عشر عاما الى نحو الأربعين، وعن مجاهد وقتادة- ورواه ابن جبير- عن ابن عباس أنه ثلاثة وثلاثون أو ثلاثون أو أحد وعشرون وقال الضحاك عشرون وحكى ابن قتيبة أنه ثمان وثلاثون.

Zeccâc: "On yedi yaştan yaklaşık kırk yaşa kadardır" demiştir. Mücâhid ve Katâde'den -İbn Cübeyr'in de İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre- otuz üç, otuz veya yirmi bir yaş olduğu nakledilmiştir. Dahhâk yirmi yaş demiş, İbn Kuteybe ise otuz sekiz olduğunu nakletmiştir.

وقال الحسن: أربعون، والمشهور أن الإنسان يقف جسمه عن النمو إذا بلغ ذلك، وإذا وقف الجسم وقفت القوى والشمائل والأخلاق ولذا قيل:

Hasan[-ı Basrî]: "Kırk yaştır" demiştir. Meşhur olan, insanın bu yaşa ulaştığında bedeninin büyümesinin durmasıdır; beden durduğunda ise kuvvetler, huylar ve ahlak da durur/karar kılar. Bundan dolayı şöyle denilmiştir:

إذا المرء وفى الأربعين ولم يكن ... له دون ما يهوى حياء ولا ستر

"Kişi kırkını doldurduğu halde hevasına karşı bir hayası ve örtüsü yoksa,"

فدعه ولا تنفس عليه الذي مضى ... وإن جر أسباب الحياة له العمر

"Onu bırak, ömrü ona hayat sebeplerini uzatsa da geçen şeyleri ona çok görme/kıskanma!"

وقيل: أقصى الأشد اثنان وستون، والى كون الأشد منتهى الشباب والقول قبل أن يؤخذ في النقصان ذهب أبو عبيدة وغيره من ثقات اللغويين واستظهره بعض المحققين، وهو عند سيبويه جمع واحدة شدة- كنعمة وأنعم- وقال الكسائي والفراء: إنه جمع شدّ نحو- صك. وأصك وفلس وأفلس- وهذا على ما ذكر أبو حاتم يوجب أن يكون مؤنثا لأن كل جمع على أفعل مؤنث.

Eşüddün son sınırının altmış iki olduğu da söylenmiştir. Eşüddün, eksilmeye başlamadan önceki gençliğin ve gücün zirvesi olduğuna Ebû Ubeyde ve diğer güvenilir lügat âlimleri gitmiş, bazı muhakkikler de bunu zahir görmüştür. Sîbeveyhi'ye göre bu, tekili 'şidde' olan bir çoğuldur; tıpkı 'ni'me' ve 'en'um' gibi. Kisâî ve Ferrâ ise bunun 'şedd' kelimesinin çoğulu olduğunu söylemişlerdir; tıpkı 'sakk'-'esukk' ve 'fels'-'eflüs' gibi. Ebû Hâtim'in zikrettiğine göre bu durum onun müennes olmasını gerektirir; zira 'ef'ul' veznindeki her çoğul müennestir.

وزعم عن أبي عبيدة أنه لا واحد له من لفظه عن العرب، وقال الفراء: أهل البصرة يزعمون أنه اسم واحد لكنه على بناء ندر في المفردات وقلما رأينا اسما على أفعل إلا وهو جمع آتَيْناهُ حُكْماً أي حكمة وهي في لسان الشرع العلم النافع المؤيد بالعمل لأنه بدونه لا يعتدّ به، والعمل بخلاف العلم سفه، أو حكما بين الناس وَعِلْماً يعني علم تأويل الرؤيا، وخص بالذكر لأنه غير داخل فيما قبله، أو أفرد بالذكر لأنه مما له شأن وليوسف ﵇ به اختصاص تام كذا قيل، وفسر بعضهم الحكمة بالنبوة والعلم بالتفقه في الدين، وقيل: الحكمة حبس النفس عن هواها وصونها عما لا ينبغي، والعلم هو العلم النظري، وقيل: أراد بالحكمة الحكم بين الناس، وبالعلم العلم بوجوه المصالح فإن الناس كانوا إذا تحاكموا الى العزيز أمره بأن يحكم بينهم لما رأى من عقله وإصابته في الرأي.

Ebû Ubeyde'den, Araplarda bunun kendi lafzından bir tekilinin bulunmadığı rivayet edilmiştir. Ferrâ ise şöyle demiştir: Basralılar bunun tekil bir isim olduğunu, fakat müfredlerde nâdir olan bir bina üzere geldiğini iddia ederler; nitekim 'ef'ul' vezninde çoğul olmayan bir ismi pek az görmüşüzdür. { آتَيْناهُ حُكْماً } “Ona bir hikmet/hüküm verdik:” Yani hikmet; bu da şeriat dilinde amelle teyit edilen faydalı ilimdir; çünkü amelsiz ilme itibar edilmez, ilme aykırı amel ise sefâhettir; yahut insanlar arasında hüküm verme yetkisidir. { وَعِلْماً } “ve bir ilim:” Yani rüya tabiri ilmi. Öncesine dâhil olmadığı için tahsisen zikredilmiştir; yahut büyük bir şana sahip olduğu ve Yûsuf aleyhisselâm'ın onda tam bir ihtisası bulunduğu için müstakil olarak zikredilmiştir; böyle denilmiştir. Bazıları hikmeti nübüvvet, ilmi ise dinde derin anlayış (fıkıh) olarak tefsir etmiştir. Hikmetin nefsi hevasından alıkoymak ve yakışık almayan şeylerden korumak, ilmin ise nazarî ilim olduğu da söylenmiştir. Hikmetle insanlar arasında hükmetmeyi, ilimle de maslahat yollarını bilmeyi murat ettiği de söylenmiştir; zira insanlar Azîz'e muhakeme için geldiklerinde, aklını ve isabetli görüşünü gördüğü için Yûsuf'a aralarında hükmetmesini emrederdi.

وعن ابن عباس أن الحكم النبوة والعلم الشريعة وتنكيرهما للتفخيم أي حكما وعلما لا يكتنه كنههما ولا يقادر قدرهما، وتعقب كون المراد بالعلم العلم بتأويل الأحاديث- بأن قوله سبحانه: وَكَذلِكَ أي مثل ذلك الجزاء العجيب نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ أي كل من يحسن في علمه- يأباه لأن ذلك لا يصلح أن يكون جزاء لأعماله الحسنة التي من جملتها معاناة الأحزان والشدائد إلا أن يخص بعلم تأويل رؤيا الملك فإن ذلك حيث كان عند تناهي أيام البلاء صح أن يعد إيتاءه من جملة الجزاء وأما رؤيا صاحبي السجن فقد لبث ﵇ بعد تعبيرها في السجن بضع سنين، وفي تعليق الجزاء المذكور بالمحسنين إشعار بعلية الإحسان له وتنبيه على أنه تعالى إنما أتاه ما آتاه لكونه محسنا في أعماله متقنا في عنفوان أمره، ومن هنا قال الحسن: من أحسن عبادة الله سبحانه في شبيبته آتاه الله تعالى الحكمة في اكتهاله، واستشكل ما أفاده تعليق الحكم بالمشتق من العلية على تقدير أن يراد من الحكمة العلم المؤيد بالعمل مثلا بأن إحسان العمل لا يكون إلا بعد العلم به فلو كان العلم المؤيد به مثلا علة للإحسان بذلك لزم الدور.

İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre 'hüküm' nübüvvet, 'ilim' ise şeriattır. İkisinin de tenvinli (nekre) gelişi tazim içindir; yani künhüne ve kadrine ulaşılamayacak bir hüküm ve ilim demektir. İlimden muradın rüya tabiri ilmi olduğu görüşüne karşı şöyle bir itiraz getirilmiştir: Cenâb-ı Hakk'ın { وَكَذلِكَ } “İşte böylece” yani böyle hayret verici bir mükâfat ile { نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ } “güzel davrananları mükâfatlandırırız” yani ilminde/amelinde güzel davranan herkesi [mükâfatlandırırız] kavli buna engeldir; çünkü bu, bir kısmı hüzün ve sıkıntılara katlanmak olan güzel amellerine bir karşılık olmaya elverişli değildir. Ancak kralın rüyasını tabir etme ilmine tahsis edilirse durum değişir; zira bu, bela günlerinin nihayetinde vaki olduğu için onun verilmesi mükâfat cümlesinden sayılmaya elverişlidir; zindandaki iki arkadaşın rüyasına gelince, aleyhisselâm onu tabir ettikten sonra zindanda birkaç yıl kalmıştır. Zikredilen mükâfatın ihsan sahiplerine bağlanmasında, ihsanın buna illet olduğuna dair bir işaret ve Allah Teâlâ'nın ona verdiklerini, amellerinde muhsin ve işinin başlangıcında sağlam olduğu için verdiğine bir tenbih vardır. Buradan hareketle Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: "Kim gençliğinde Allah Teâlâ'ya ibadeti güzel yaparsa, Allah Teâlâ ona olgunluk çağında hikmet verir." Hükmün müştak bir kavrama bağlanmasının illet ifade etmesi hususu, hikmetten amelle desteklenen ilim murat edildiği takdirde şöyle bir müşkil doğurmuştur: Amelin güzel yapılması ancak onun bilinmesinden sonra mümkündür; şayet amelle desteklenen ilim buna ihsanın illeti olsaydı devir (kısır döngü) gerekirdi.

وأجيب بأن إحسان العمل يمكن أن يكون بطريق آخر كالتقليد والتوفيق الإلهي فيكون سببا للعلم به عن دليل عقلي أو سمعي، أو المراد الأعمال الغير المتوقفة على السمع فيكون ذلك السبب للعلم بما شرع له من الأعمال، وقال بعض المحققين: الظاهر تغاير العلمين كما

Buna şöyle cevap verilmiştir: Ameli güzel yapmak taklit ve ilahi tevfik gibi başka bir yolla mümkün olabilir; bu da aklî veya naklî bir delille onu bilmeye sebep teşkil eder. Yahut nakle bağlı olmayan ameller murat edilmiştir, bu da kendisi için meşru kılınan amelleri bilmeye sebep olur. Bazı muhakkikler şöyle demiştir: Zahir olan iki ilmin birbirinden farklı olmasıdır; nitekim

في الأثر «من عمل بما علم يسر الله تعالى له علم ما لم يعلم» ،

bir eserde: "Kim bildiğiyle amel ederse, Allah Teâlâ ona bilmediğinin ilmini ihsan eder" buyrulmuştur.

وعن الضحاك تفسير الْمُحْسِنِينَ بالصابرين على النوائب وَراوَدَتْهُ الَّتِي هُوَ فِي بَيْتِها رجوع إلى شرح ما جرى عليه ﵇ في منزل العزيز بعد ما أمر امرأته بإكرام مثواه، وقوله سبحانه: وَكَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ إلى هنا اعتراض جيء به أنموذجا للقصة ليعلم السامع من أول الأمر أن ما لقيه ﵇ من الفتن التي ستحكى بتفاصيلها له غاية جميلة وعاقبة حميدة وأنه ﵇ محسن في أعماله لم يصدر عنه ما يخل بنزاهته، والمراودة المطالبة برفق من راد يرود إذا ذهب وجاء لطلب شيء، ومنه الرائد لطالب الكلأ والماء، وباعتبار الرفق قيل: رادت الإبل في مشيتها ترود رودانا، ومنه بني المرود ويقال: أرود يرود إذا رفق، ومنه بني رويد، والإرادة منقولة من راد يرود إذا سعى في طلب شيء وهي مفاعلة من واحد نحو مطالبة الدائن ومماطلة المديون ومداواة الطبيب وغير ذلك مما يكون من أحد الجانبين الفعل ومن الآخر سببه فإن هذه الأفعال وإن كانت صادرة عن أحد الجانبين لكن لما كانت أسبابها صادرة عن الجانب الآخر جعلت كأنها صادرة عنهما، قال شيخ الإسلام: وهذا باب لطيف المسلك مبني على اعتبار دقيق تحقيقه أن سبب الشيء يقوم مقامه ويطلق عليه اسمه كما في قولهم: كما تدين تدان، أي كما تجزي تجزى، فإن فعل البادئ وإن لم يكن جزاء لكنه لكونه سببا للجزاء أطلق عليه اسمه، وكذلك إرادة القيام إلى الصلاة وإرادة قراءة القرآن حيث كانتا سببا للقيام، والقراءة عبر عنهما بهما فقيل: إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ [المائدة: ٦] فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ [النحل: ٩٨] وهذه قاعدة مطردة مستمرة، ولما كانت أسباب الأفعال المذكورة فيما نحن فيه صادرة عن الجانب المقابل لجانب فاعلها فإن مطالبة الدائن للمماطلة التي هي من جانب الغريم وهي منه للمطالبة التي من جانب الدائن، وكذا مداواة الطبيب للمرض الذي هو من جانب المريض، وكذلك مراودتها فيما نحن فيه لجمال يوسف ﵇ نزل صدورها عن محالها بمنزلة صدور مسبباتها التي هي تلك الأفعال فبنى الصيغة على ذلك وروعي جانب الحقيقة بأن أسند الفعل إلى الفاعل وأوقع على صاحب السبب فتأمل اهـ.

Dahhâk'tan { الْمُحْسِنِينَ } kelimesinin musibetlere sabredenler şeklinde tefsir edildiği nakledilmiştir. { وَراوَدَتْهُ الَّتِي هُوَ فِي بَيْتِها } “Evinde bulunduğu kadın onu kendine çekmek istedi:” Azîz'in hanımına ona iyi bakmasını emretmesinden sonra aleyhisselâm'ın onun evinde başına gelenleri açıklamaya dönüştür. Cenâb-ı Hakk'ın { وَكَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ } kavlinden buraya kadar olan kısım, dinleyicinin tafsilatıyla anlatılacak olan aleyhisselâm'ın maruz kaldığı imtihanların güzel bir gayesi ve övgüye değer bir akıbeti olduğunu, aleyhisselâm'ın amellerinde muhsin olup iffetini zedeleyecek hiçbir şeyin kendisinden sadır olmadığını işin başından itibaren bilmesi için kıssaya bir numune olarak getirilmiş bir itiraziyedir (ara cümledir). Murâvede, bir şeyi aramak için gidip geldiğinde kullanılan 'râde yerûdü' kökünden türeyerek yumuşaklıkla talep etmek demektir. Ot ve su arayan kılavuza 'râid' denilmesi de bundandır. Yumuşaklık itibariyle develerin yürüyüşünde 'râdeti'l-ibilü fî meşyihâ terûdü revedânen' denilmiştir; 'el-mîrvâd' (sürmedan mili) de bundan türetilmiştir. 'Ervede yürvidü' yumuşak davrandığında söylenir; 'rüveyde' de bundan yapılmıştır. 'İrâde' de bir şeyi talep etmeye çalıştığında 'râde yerûdü' fiilinden nakledilmiştir. Bu, alacaklının talep etmesi (mütâlebe), borçlunun ertelemesi (mümâtale), doktorun tedavi etmesi (müdâvât) gibi fiilin bir taraftan, sebebinin ise diğer taraftan olduğu tek taraflı müfâale babındandır. Zira bu fiiller her ne kadar bir taraftan sadır olsa da sebepleri diğer taraftan sadır olduğu için sanki her iki taraftan da sadır olmuş gibi kılınmıştır. Şeyhülislam şöyle demiştir: "Bu, ince bir anlayışa dayalı latif bir yoldur; esası şudur: Bir şeyin sebebi onun yerine geçer ve ona onun ismi verilir. Nitekim 'kemâ tedînü tüdânü' (nasıl karşılık verirsen öyle karşılık görürsün) sözünde olduğu gibi; yani nasıl ceza verirsen öyle cezalandırılırsın demektir. İlk başlayanın fiili her ne kadar bir ceza/karşılık olmasa da cezaya sebep olduğu için ona onun ismi verilmiştir. Aynı şekilde namaza kalkmayı irade etmek ve Kur'an okumayı irade etmek namaza kalkmanın ve okumanın sebebi olduğundan bunlardan bu fiillerle bahsedilerek { إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ } 'Namaza kalktığınızda' [Mâide: 6] ve { فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ } 'Kur'an okuduğun zaman' [Nahl: 98] buyrulmuştur. Bu, süreklilik arz eden genel bir kaidedir. Konumuzda zikredilen fiillerin sebepleri de fâilinin karşı tarafından sadır olduğu için -nitekim alacaklının talebi borçlu tarafından olan ertelemeye, borçlunun ertelemesi alacaklı tarafından olan talebe bağlıdır; yine doktorun tedavisi hasta tarafından olan hastalığa bağlıdır; aynı şekilde konumuzda kadının onu elde etme arzusu Yûsuf aleyhisselâm'ın cemâline bağlıdır- bu sebeplerin mahallerinden sadır olması, o fiiller olan müsebbeplerinin sadır olması menzilesine indirilmiş; böylece sîga buna göre bina edilmiş ve fiil fâile isnat edilip sebebin sahibine vaki kılınarak hakikat ciheti gözetilmiştir; iyi düşün!" [İktibas bitti].

وكأنه أشار بالأمر بالتأمل إلى ما فيه مما لا يخفى على ذويه، وفي الكشف المراودة منازعة في الرود بأن يكون له مقصد مجيئا وذهابا وللمفاعل مقصد آخر يقابله فيهما، ومعنى المفاعلة هاهنا إما المبالغة في رودها أو الدلالة على اختلافهما فيه فإنها طلبت منه الفعل وهو طلب منها الترك وهذا أبلغ ولما كان منازعة جيء- بعن- في قوله إذا كانت بمعنى تهيأت لا تكون اسم فعل بل تكون فعلا مسندا إلى ضمير المتكلم بل لأنه لما بينت التهيؤ بأنه له لزم كونها هي المتهيأة كما إذا قيل لك: قربني منك فقلت هيهات فإنه يدل على معنى بعدت بالقرينة.

Sanki o, 'iyi düşün' emriyle ehli olanlara gizli kalmayacak olan durumdaki inceliğe işaret etmiştir. el-Keşşâf'ta ise şöyle denmektedir: Murâvede, arayışta (revd) bir çekişmedir; şöyle ki birinin geliş gidişte bir maksadı varken, diğerinin ona zıt başka bir maksadı olur. Buradaki müfâale manası ya kadının arayışındaki mübalağadır yahut bu husustaki ihtilaflarına delalettir; zira kadın ondan fiili istemiş, o ise kadından vazgeçmesini istemiştir ki bu daha beliğdir. Çekişme anlamı taşıdığı için 'an' harf-i ceri getirilmiştir... şayet 'hazırlandım' manasında olursa ism-i fiil değil mütekellim zamirine isnat edilmiş bir fiil olur; bilakis o, hazırlanmayı onun için olduğunu beyan edince hazır olanın kendisi olması lâzım geldiği içindir; nitekim sana 'Beni kendine yaklaştır' denildiğinde senin 'Heyhât' demen gibi ki bu karine sebebiyle 'uzaklaştım' manasına delalet eder.

وقرأ ابن كثير وأهل مكة هَيْتَ بفتح الهاء وسكون الياء وضم التاء تشبيها له بحيث.

İbn Kesîr ve Mekke ehli, 'haysü'ye benzeterek he harfinin fethası, yâ'nın sükûnu ve tâ'nın dammesiyle 'Heytü' (هَيْتُ) şeklinde okumuşlardır.

وقرأ أبو الأسود وابن أبي إسحاق وابن محيصن وعيسى البصرة وروي ذلك عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما «هيت» بفتح الهاء وسكون الياء وكسر التاء تشبيها له بجير، والكلام فيها على هاتين القراءتين كالكلام فيها على القراءة السابقة.

Ebü'l-Esved, İbn Ebî İshâk, İbn Muhaysın ve Îsâ el-Basrî -bu İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan da rivayet edilmiştir- 'ceyri' kelimesine benzeterek he harfinin fethası, yâ'nın sükûnu ve tâ'nın kesrasıyla 'Heyti' (هَيْتِ) şeklinde okumuşlardır. Bu iki kıraat hakkındaki izah da önceki kıraat hakkındaki izah gibidir.