وأنت تعلم أن سبعين كثيرا ما يستعمل في التكثير فلعله هو الوجه، والغرض الإشارة الى كثرة أجزاء النبوة فتدبر،
Bilirsin ki yetmiş [sayısı], çokluk bildirmek için sıklıkla kullanılır; belki de [uygun] vecih budur. Maksat ise peygamberliğin cüzlerinin çokluğuna işaret etmektir; iyi düşün!
والمراد- بإخوته- هاهنا على ما قيل: الإخوة الذين يخشى غوائلهم ومكائدهم من بني علاته الأحد عشر، وهم يهوذا وروبيل وشمعون ولاوي وريالون ويشجر ودينه بنو يعقوب من ليا بنت ليان بن ناهر وهي بنت خالته، ودان ويفتالى وجاد وآشر بنوه ﵇ من سريتين له زلفة وبلهة وهم المشار إليهم بالكواكب، وأما بنيامين الذي هو شقيق يوسف ﵇ وأمهما راحيل التي تزوجها يعقوب ﵇ بعد وفات أختها ليا أو في حياتها إذ لم يكن جمع الأختين إذ ذاك محرما فليس بداخل تحت هذا النهي إذ لا تتوهم مضرته ولا تخشى معرته ولم يكن معهم في الرؤيا إذ لم يكن معهم في السجود.
Söylendiğine göre burada "kardeşleri" ile kastedilen; tuzaklarından ve hilelerinden korkulan on bir baba bir (üvey) kardeşidir. Bunlar, Yakub'un teyzesinin kızı olan Liyâ bint Liyân b. Nâhir'den doğan çocukları Yehûdâ, Rûbîl, Şem'ûn, Lâvî, Riyâlûn, Yeşcer ve Dîne ile aleyhisselâm'ın iki cariyesi Zülfe ve Bilhe'den doğan Dân, Neftâlî, Câd ve Âşir'dir. Yıldızlar ile kendilerine işaret edilenler bunlardır. Yûsuf aleyhisselâm'ın öz kardeşi olan Bünyâmîn'e gelince -ki ikisinin annesi Râhîl'dir ve o dönemde iki kız kardeşi bir nikâh altında toplamak haram olmadığından Yakub aleyhisselâm onu kız kardeşi Liyâ'nın vefatından sonra veya henüz sağlığında nikâhlamıştı-; onun zararı vehmedilmediği ve kötülüğünden korkulmadığı için bu nehyin kapsamına dâhil değildir. Ayrıca secdede onlarla birlikte bulunmadığı için rüyada da onlarla beraber değildi.
وتعقب بأن المشهور أن بني علاته ﵇ عشرة وليس فيهم من اسمه دينه، ومن الناس من ذكر ذلك في عداد أولاد يعقوب إلا أنه قال: هي أخت يوسف، وبناء الكلام عليه ظاهر الفساد بل لا تكاد تدخل في الإخوة إلا باعتبار التغليب لأنه جمع أخ فهو مخصوص بالذكور، فلعل المختار أن المراد من الإخوة ما يشمل الأعيان والعلات، ويعد بنيامين بدل دينه إتماما لأحد عشر عدة الكواكب المرئية، والنهي عن الاقتصاص عليه- وإن لم يكن ممن تخشى غوائله- من باب الاحتياط وسد باب الاحتمال، ومما ذاع كل سر جاوز الاثنين شاع، ويلتزم القول بوقوع السجود منه كسائر أهله وإسناد الكيد الى الإخوة باعتبار الغالب فلا إشكال كذا قيل، وهو على علاته أولى مما قيل: إن المراد بإخوته ما لا يدخل تحته بنيامين ودينه لأنهما لا تخشى معرتهما ولا يتوهم مضرتهما فهم حينئذ تسعة وتكمل العدة بأبيه وأمه أو خالته ويكون عطف الشمس والقمر من قبيل عطف جبريل وميكائيل على الملائكة، وفيه من تعظيم أمرهما ما فيه لما أن في ذلك ما فيه، ونصب فَيَكِيدُوا بأن مضمرة في جواب النهي وعدي باللام مع أنه مما يتعدى بنفسه كما في قوله تعالى: فيكيدوني لتضمينه ما يتعدى بها وهو الاحتيال كما أشرنا اليه، وذلك لتأكيد المعنى بإفادة معنى الفعلين المتضمن والمضمن جميعا ولكون القصد الى التأكيد والمقام مقامه أكد الفعل بالمصدر وقرر بالتعليل بعد، وجعل اللام زائدة كجعله مما يتعدى بنفسه وبالحرف خلاف الظاهر، وقيل: إن الجار والمجرور من متعلقات التأكيد على معنى فيكيدوا كيدا لك وليس بشيء وجعل بعضهم اللام للتعليل على معنى فيفعلوا لأجلك وإهلاكك كيدا راسخا أو خفيا وزعم أن هذا الأسلوب آكد من أن يقال فيكيدوك كيدا إذ ليس فيه دلالة على كون نفس الفعل مقصود الإيقاع وفيه نوع مخالفة للظاهر أيضا فافهم.
Buna şöyle itiraz edilmiştir: Meşhur olan, onun aleyhisselâm baba bir kardeşlerinin on kişi olduğu ve aralarında Dîne isminde birinin bulunmadığıdır. İnsanlardan bazıları bunu Yakub'un çocukları arasında saymış, ancak onun Yûsuf'un kız kardeşi olduğunu söylemiştir. Sözün bunun üzerine bina edilmesi ise açıkça fasittir; hatta "ihve" kelimesi "ah" kelimesinin çoğulu olup erkeklere mahsus olduğundan, ancak tağlîb yoluyla bu kapsama girebilir. Bu sebeple tercih edilen görüş; kardeşlerden maksadın hem öz hem de üvey kardeşleri kapsaması ve görülen yıldızların sayısı olan on biri tamamlamak üzere Dîne yerine Bünyâmîn'in sayılmasıdır. Her ne kadar kötülüğünden korkulan biri olmasa da rüyanın ona anlatılmasının nehyedilmesi ihtiyat ve ihtimal kapısını kapatma kabilindendir; nitekim "İki kişiyi aşan her sır yayılır" sözü meşhurdur. Tıpkı ailesinin diğer fertleri gibi onun da secde ettiği kabul edilir; tuzağın kardeşlere isnat edilmesi ise galip olana itibar iledir, dolayısıyla bir müşkil kalmaz. Böyle denilmiştir. Bu görüş, her ne kadar birtakım kusurları bulunsa da; "Kardeşlerinden maksat, Bünyâmîn ve Dîne'nin dâhil olmadığı kimselerdir; zira onların kötülüğünden korkulmaz ve zararları vehmedilmez. Bu durumda onlar dokuz kişi olurlar, sayı ise babası ve annesi ya da teyzesi ile tamamlanır; güneş ve ayın atfedilmesi ise Cebrail ve Mikail'in meleklere atfedilmesi kabilindendir..." şeklindeki görüşten daha evladır. Zira bunda, şanlarının yüceltilmesi söz konusudur. { فَيَكِيدُوا } lafzının nasbı, nehyin cevabında gizli bir "en" iledir. Yüce Allah'ın { فَيَكِيدُونِي } kavlinde olduğu gibi bizzat geçişli olan bir fiil olmasına rağmen burada lâm harfiyle müteaddî kılınması, işaret ettiğimiz üzere bu harfle geçişli olan "el-ihtiyâl" (tuzak kurma) manasını tazammun etmesinden ötürüdür. Bu da tazammun eden ve tazammun edilen her iki fiilin manasını birlikte ifade ederek anlamı pekiştirmek içindir. Kasıt tekit olduğundan ve makam da bunu gerektirdiğinden, fiil masdarla pekiştirilmiş ve ardından ta'lîl (gerekçelendirme) ile pekiştirilmiştir. Lâm'ın zait kılınması veya fiilin hem bizzat hem de harfle geçişli kabul edilmesi zahire aykırıdır. Câr ve mecrûrun "sana yönelik bir tuzak kurarlar" manasında tekidin müteallaklarından olduğu söylenmişse de bu bir değer taşımaz. Bazıları ise lâm'ı ta'lîl için kabul edip "senin aleyhine ve helakin için köklü veya gizli bir tuzak kurarlar" manasını vermiş ve bu üslubun "feyekîdûke keyden" denilmesinden daha beliğ olduğunu, zira onda fiilin bizzat vuku bulmasının kastedildiğine delalet bulunmadığını ileri sürmüştür; ancak bunda da zahire bir tür aykırılık vardır, iyi anla!
وقرأ الجمهور رُؤْياكَ بالهمز من غير إمالة، والكسائي «رؤياك» بالإمالة وبغير همز وهي لغة أهل الحجاز إِنَّ الشَّيْطانَ لِلْإِنْسانِ أي لهذا النوع عَدُوٌّ مُبِينٌ ظاهر العداوة فلا يألو جهدا في تسويل إخوتك وإثارة الحسد فيهم حتى يحملهم على ما لا خير فيه وإن كانوا ناشئين في بيت النبوة، والظاهر أن القوم كانوا بحيث يمكن أن يكون للشيطان عليهم سبيل، ويؤيد هذا أنهم لم يكونوا أنبياء، والمسألة خلافية فالذي عليه الأكثرون سلفا وخلفا أنهم لم يكونوا أنبياء أصلا، أما السلف فلم ينقل عن الصحابة منهم أنه قال بنبوتهم ولا يحفظ عن أحد من التابعين أيضا، وأما أتباع التابعين فنقل عن ابن زيد أنه قال بنبوتهم وتابعه شرذمة قليلة، وأما الخلف فالمفسرون فرق: فمنهم من قال بقول ابن زيد كالبغوي، ومنهم من بالغ في رده كالقرطبي وابن كثير، ومنهم من حكى القولين بلا ترجيح كابن الجوزي،
Cumhur { رُؤْياكَ } [kelimesini] imâlesiz hemze ile okumuştur. el-Kisâî ise imâle ile ve hemzesiz olarak «رؤياك» şeklinde okumuştur ki bu, Hicaz ehlinin lehçesidir. { إِنَّ الشَّيْطانَ لِلْإِنْسانِ عَدُوٌّ مُبِينٌ } “Şüphesiz şeytan, insan için -yani bu tür için- apaçık -düşmanlığı aşikâr- bir düşmandır.” Dolayısıyla peygamberlik hanesinde yetişmiş olsalar bile, onları hayır olmayan şeylere sevk edinceye kadar kardeşlerini ayartmak ve aralarında haset uyandırmak hususunda hiçbir çabayı esirgemez. Zahir olan odur ki o topluluk, şeytanın kendilerine yol bulabileceği bir durumda idiler. Onların peygamber olmadıkları hususu da bunu teyit etmektedir. Bu mesele ihtilaflıdır; Selef ve Haleften çoğunluğun benimsediği görüş, onların asla peygamber olmadıkları yönündedir. Selefe gelince, sahabeden onların peygamber olduğunu söyleyen hiç kimseden [böyle bir rivayet] nakledilmemiştir; tâbiînden de hiç kimseden [böyle bir görüş] bilinmemektedir. Tebe-i tâbiîne gelince, İbn Zeyd'den onların peygamber olduğunu söylediği nakledilmiş ve az sayıda bir topluluk da ona uymuştur. Halefe gelince müfessirler fırkalara ayrılmıştır: Onlardan Begavî gibi İbn Zeyd'in görüşünü benimseyenler vardır; Kurtubî ve İbn Kesîr gibi bu görüşü reddetmede ileri gidenler vardır; İbnü'l-Cevzî gibi herhangi bir tercihte bulunmaksızın her iki görüşü de aktaranlar vardır.
ومنهم من لم يتعرض للمسألة لكن ذكر ما يشعر بعدم كونهم أنبياء كتفسيره الأسباط بمن نبىء من بني إسرائيل والمنزل إليهم بالمنزل إلى أنبيائهم كأبي الليث السمرقندي والواحدي، ومنهم من لم يذكر شيئا من ذلك ولكن فسر الأسباط بأولاد يعقوب فحسبه ناس قولا بنبوتهم وليس نصا فيه لاحتمال أن يريد بالأولاد ذريته لابنيه لصلبه، وذكر الشيخ ابن تيمية في مؤلف له خاص في هذه المسألة ما ملخصه: الذي يدل عليه القرآن واللغة والاعتبار أن إخوة يوسف ﵇ ليسوا بأنبياء وليس في القرآن ولا عن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم بل ولا عن أحد من أصحابه رضي الله تعالى عنهم خبر بأن الله تعالى نبأهم وإنما احتج من قال: بأنهم نبئوا بقوله تعالى في آيتي [البقرة: ١٣٦، ١٤٠] [والنساء: ١٦٣] والْأَسْباطِ وفسر ذلك بأولاد يعقوب والصواب أنه ليس المراد بهم أولاده لصلبه بل ذريته كما يقال لهم: بنو إسرائيل، وكما يقال لسائر الناس: بنو آدم، وقوله تعالى: وَمِنْ قَوْمِ مُوسى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ [الأعراف: ١٥٩] وَقَطَّعْناهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْباطاً أُمَماً [الأعراف: ١٦٠] صريح في أن الأسباط هم الأمم من بني إسرائيل وكل سبط أمة، وقد صرحوا بأن الأسباط من بني إسرائيل كالقبائل من بني إسماعيل، وأصل السبط كما قال أبو سعيد الضرير: شجرة واحدة ملتفة كثيرة الأغصان فلا معنى لتسمية الأبناء الاثني عشر أسباطا قبل أن ينتشر عنهم الأولاد، فتخصيص الأسباط في الآية ببنيه ﵇ لصلبه غلط لا يدل عليه اللفظ ولا المعنى ومن ادعاه فقد أخطأ خطأ بينا والصواب أيضا أنهم إنما سموا أسباطا من عهد موسى ﵇، ومن حينئذ كانت فيهم النبوة فإنه لم يعرف فيهم نبي قبله إلا يوسف، ومما يؤيد ذلك أنه سبحانه لما ذكر الأنبياء من ذرية إبراهيم قال: وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ داوُدَ وَسُلَيْمانَ [الأنعام: ٨٤] الآيات فذكر يوسف ومن معه ولم يذكر الأسباط ولو كان إخوة يوسف قد نبئوا كما نبىء لذكروا كما ذكر، وأيضا إن الله تعالى ذكر للأنبياء ﵈ من المحامد والثناء ما يناسب النبوة وإن كان قبلها وجاء
Kimi müfessirler ise bu meseleye hiç değinmemiş, ancak Ebü'l-Leys es-Semerkandî ve Vâhidî gibi esbâtı "İsrailoğullarından peygamberlik verilenler", onlara indirilenleri de "peygamberlerine indirilenler" şeklinde tefsir ederek onların peygamber olmadıklarını hissettiren ifadeler kullanmışlardır. Kimileri de bunlardan hiçbirini zikretmeksizin esbâtı Yakub'un çocukları olarak tefsir etmiş, insanlar da bunu onların peygamber olduğuna dair bir görüş sanmıştır; oysa bu açık bir nass değildir, zira çocuklardan maksadın onun öz oğulları değil zürriyeti olması muhtemeldir. Şeyh İbn Teymiyye bu meseleye dair hususi bir risalesinde özetle şöyle demiştir: "Kur'an'ın, lügatin ve aklî değerlendirmenin gösterdiği şudur ki, Yûsuf aleyhisselâm'ın kardeşleri peygamber değillerdir. Kur'an'da, Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'den ve hatta ashabından radıyallâhu teâlâ anhüm hiçbirinden Allah Teâlâ'nın onları peygamber kıldığına dair bir haber yoktur. Onların peygamber kılındığını söyleyenler sadece Yüce Allah'ın [el-Bakara: 136, 140 ve en-Nisâ: 163] ayetlerindeki { وَالْأَسْباطِ } “ve torunlara” kavlini delil getirmiş ve bunu Yakub'un çocukları diye tefsir etmişlerdir. Doğru olan ise onlardan maksadın öz oğulları değil, tıpkı kendilerine 'İsrailoğulları' ve diğer insanlara 'Âdemoğulları' denilmesi gibi zürriyeti olduğudur. Yüce Allah'ın { وَمِنْ قَوْمِ مُوسى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ } [el-A'râf: 159] “Musa'nın kavminden de hak ile doğru yolu gösteren ve onunla adaleti uygulayan bir topluluk vardır” ve { وَقَطَّعْناهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْباطاً أُمَماً } [el-A'râf: 160] “Biz onları on iki kabileye, [ayrı ayrı] topluluklara ayırdık” kavli; esbâtın İsrailoğullarından topluluklar olduğuna ve her sıbtın bir ümmet (kabile) teşkil ettiğine sarahaten delalet eder. Nitekim âlimler İsrailoğullarındaki esbâtın, İsmailoğullarındaki kabileler gibi olduğunu açıkça belirtmişlerdir. Ebû Saîd ed-Darîr'in dediği gibi 'sıbt'ın aslı, dalları çok ve birbirine sarılmış tek bir ağaçtır; dolayısıyla henüz onlardan çocuklar türeyip yayılmadan önce on iki oğula esbât denilmesinin bir anlamı yoktur. Ayetteki esbâtı onun aleyhisselâm öz oğullarına tahsis etmek bir hatadır; buna ne lafız ne de mana delalet eder; bunu iddia eden apaçık bir hata etmiştir. Yine doğru olan şudur ki, onlara esbât ismi ancak Musa aleyhisselâm döneminden itibaren verilmiştir ve peygamberlik de o vakitten itibaren aralarında bulunmuştur; nitekim ondan önce Yûsuf müstesna aralarında bir nebi bilinmemektedir. Bunu teyit eden hususlardan biri de şudur: Allah Teâlâ İbrahim'in zürriyetinden olan peygamberleri zikrederken { وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ داوُدَ وَسُلَيْمانَ } [el-En'âm: 84] “Onun zürriyetinden Dâvûd'u, Süleyman'ı...” ayetlerini buyurmuş; Yûsuf'u ve beraberindekileri zikrettiği hâlde esbâtı zikretmemiştir. Şayet Yûsuf'un kardeşleri de onun gibi peygamber kılınmış olsalardı, tıpkı onun zikredildiği gibi onlar da zikredilirdi. Ayrıca Allah Teâlâ, peygamberler aleyhimüsselâm hakkında peygamberlikten önce de olsa bu makama uygun övgü ve senalar zikretmiştir. Nitekim
في الحديث «أكرم الناس يوسف بن يعقوب بن إسحاق بن إبراهيم نبي ابن نبي»
hadiste şöyle buyrulmuştur: “İnsanların en kerimi, peygamber oğlu peygamber olan İbrahim oğlu İshak oğlu Yakub oğlu Yûsuf'tur.”
فلو كانت إخوته أنبياء كانوا قد شاركوه في هذا الكرم، وهو سبحانه لما قص قصتهم وما فعلوا بأخيهم ذكر اعترافهم بالخطيئة وطلبهم الاستغفار من أبيهم ولم يذكر من فضلهم ما يناسب النبوة وإن كان قبلها، بل ولا ذكر عنهم توبة باهرة كما ذكر عمن ذنبه دون ذنبهم، ولم يذكر سبحانه عن أحد من الأنبياء قبل النبوة ولا بعدها أنه فعل مثل هذه الأمور العظيمة من عقوق الوالد وقطيعة الرحم وإرقاق المسلم وبيعه الى بلاد الكفر. والكذب البين الى غير ذلك مما حكاه عنهم، بل لو لم يكن دليل على عدم نبوتهم سوى صدور هذه العظائم منهم لكفى لأن الأنبياء معصومون عن صدور مثل ذلك قبل النبوة وبعدها عند الأكثرين، وهي أيضا أمور لا يطيقها من هو دون البلوغ فلا يصح الاعتذار بأنها صدرت منهم قبله وهو لا يمنع الاستنباء بعد، وأيضا ذكر أهل السير أن إخوة يوسف كلهم ماتوا بمصر وهو أيضا مات بها لكن أوصى بنقله الى الشام فنقله موسى ﵇ ولم يذكر في القرآن أن أهل مصر قد جاءهم نبي قيل موسى غير يوسف ولو كان منهم نبي لذكر، وهذا دون ما قبله في الدلالة كما لا يخفى.
Şayet kardeşleri de peygamber olsalardı, bu keremde ona ortak olurlardı. Yüce Allah onların kıssasını ve kardeşlerine yaptıklarını anlattığında, onların günahlarını itiraf ettiklerini ve babalarından bağışlanma dilediklerini zikretmiş; fakat -peygamberlikten önce de olsa- peygamberliğe layık bir faziletlerini zikretmemiştir. Hatta günahı onlarınkinden daha hafif olan kimseler hakkında zikrettiği gibi göz kamaştırıcı bir tövbeyi bile onlar hakkında zikretmemiştir. Yüce Allah, peygamberlerden hiçbirinin gerek nübüvvetten önce gerekse sonra anne babaya itaatsizlik, sıla-i rahmi kesmek, Müslüman birini köleleştirmek ve küfür diyarına satmak, apaçık yalan söylemek ve onlar hakkında naklettiği diğer büyük günahlar gibi dehşetli işleri yaptığını zikretmemiştir. Hatta onların peygamber olmadıklarına dair bu büyük cürümlerin kendilerinden sâdır olmasından başka bir delil bulunmasaydı bile bu yeterli olurdu; çünkü peygamberler çoğunluğa göre nübüvvetten önce de sonra da bu tür şeylerin sâdır olmasından masumdurlar. Üstelik bunlar büluğ çağına ermemiş bir kimsenin güç yetiremeyeceği işlerdir; dolayısıyla bunların kendilerinden büluğdan önce sâdır olduğu ve bunun sonradan peygamber kılınmaya engel teşkil etmeyeceği mazereti geçerli değildir. Ayrıca siyer ehli, Yûsuf'un kardeşlerinin hepsinin Mısır'da vefat ettiğini, kendisinin de orada vefat ettiğini ancak Şam'a nakledilmeyi vasiyet ettiğini ve Musa aleyhisselâm'ın onu naklettiğini zikretmişlerdir. Kur'an'da ise Mısır halkına Musa'dan önce Yûsuf'tan başka bir peygamberin geldiği zikredilmemiştir; şayet onlardan bir nebi olsaydı zikredilirdi. Gizli kalmayacağı üzere bu delil, öncekilere kıyasla delalet bakımından daha zayıftır.
والحاصل أن الغلط في دعوى نبوتهم إنما جاء من ظن أنهم هم الأسباط وليس كذلك إنما الأسباط أمة عظيمة، ولو كان المراد بالأسباط أبناء يعقوب لقال سبحانه ويعقوب وبنيه فإنه أبين وأوجز لكنه عبر سبحانه بذلك إشارة الى أن النبوة حصلت فيهم من حين تقطيعهم أسباطا من عهد موسى ﵇ فليحفظ.
Hâsılı, onların peygamber oldukları iddiasındaki hata, yalnızca esbâtın onlar olduğu zannından kaynaklanmıştır; oysa durum böyle değildir, esbât büyük bir ümmettir. Şayet esbât ile kastedilen Yakub'un oğulları olsaydı, Yüce Allah "Yakub'a ve oğullarına" buyururdu ki bu hem daha açık hem de daha veciz olurdu. Fakat Yüce Allah, Musa aleyhisselâm devrinden itibaren kabilelere (esbât) ayrıldıkları andan itibaren aralarında nübüvvetin meydana geldiğine işaret etmek üzere böyle tabir buyurmuştur; bu iyi bellenmelidir.
هذا ولما نبهه ﵇ على أن لرؤياه شأنا عظيما وحذره مما حذره شرع في تعبيرها وتأويلها على وجه
İşte [Yakub] aleyhisselâm, rüyasının büyük bir şanı olduğuna [Yûsuf'un] dikkatini çekip onu sakındırdığı şeylerden uyardıktan sonra, bu [rüyayı] şu şekilde
إجمالي فقال: وَكَذلِكَ يَجْتَبِيكَ رَبُّكَ أي يصطفيك ويختارك للنبوة كما روي عن الحسن، أو للسجود لك كما روي عن مقاتل، أو لأمور عظام كما قال الزمخشري، فيشمل ما تقدم وكذا يشمل إغناء أهله ودفع القحط عنهم ببركته وغير ذلك، ولعل خير الأقوال وسطها وأصل الاجتباء من جبيت الشيء إذا حصلته لنفسك وفسروه بالاختيار لأنه إنما يجتبي ما يختار.
tabir ve tevil etmeye başlayarak şöyle buyurdu: { وَكَذلِكَ يَجْتَبِيكَ رَبُّكَ } “İşte böylece Rabbin seni seçecek”; yani Hasan'dan rivayet edildiğine göre peygamberlik için, Mukâtil'den rivayet edildiğine göre sana secde edilmesi için veya Zemahşerî'nin dediği gibi büyük işler için seni seçecek ve ihtiyar edecektir. Bu da daha önce geçenleri kapsadığı gibi, ailesini zenginleştirmeyi, onun bereketiyle kıtlığı onlardan defetmeyi ve diğer şeyleri de içerir. Görüşlerin en hayırlısı muhtemelen en mutedil olanıdır. İctibâ (seçme) kelimesinin aslı, "bir şeyi kendin için elde ettiğinde" kullanılan "cebeytü'ş-şey'e" fiilinden gelir; âlimler bunu 'ihtiyar' (seçme) ile tefsir etmişlerdir, zira insan ancak seçtiği şeyi kendisi için ayırır.
وذكر بعضهم أن اجتباء الله تعالى العبد تخصيصه إياه بفيض إلهي يتحصل منه أنواع من المكرمات بلا سعي من العبد وذلك مختص بالأنبياء ﵈ ومن يقاربهم من الصديقين والشهداء والصالحين، والمشار إليه بذلك إما الاجتباء لمثل تلك الرؤيا فالمشبه والمشبه به متغايران، وإما لمصدر الفعل المذكور وهو المشبه والمشبه به، وَكَذلِكَ في محل نصب صفة لمصدر مقدر وقدم تحقيق ذلك، وقيل هنا: إن الجار والمجرور خبر مبتدأ محذوف أي الأمر كذلك وليس الأمر كذلك، ولا يخفى ما في ذكر الرب مضافا إلى ضمير المخاطب من اللطف، وإنما لم يصرح ﵇ بتفاصيل ما تدل عليه الرؤيا حذرا من إذاعته على ما قيل وَيُعَلِّمُكَ ذهب جمع إلى أنه كلام مبتدأ غير داخل تحت التشبيه أراد به ﵇ تأكيد مقالته وتحقيقها وتوطين نفس يوسف ﵇ بما أخبر به على طريق التعبير والتأويل أي وهو يُعَلِّمُكَ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ أي ذلك الجنس من العلوم، أو طرفا صالحا فتطلع على حقيقة ما أقول ولا يخفى ما فيه من تأكيد ما سبق والبعث على تلقي ما سيأتي بالقبول، وعلل عدم دخوله تحت التشبيه بأن الظاهر أن يشبه الاجتباء بالاجتباء والتعليم غير الاجتباء فلا يشبه به، ونظر فيه بأن التعليم نوع من الاجتباء والنوع يشبه بالنوع، وقيل: العلة في ذلك أنه يصير المعنى ويعلمك تعليما مثل الاجتباء بمثل هذه الرؤيا ولا يخفى سماجته فإن الاجتباء وجه الشبه بين المشبه والمشبه به ولم يلاحظ في التعليم ذلك.
Bazıları, Allah Teâlâ'nın bir kulu ictibâ etmesinin (seçmesinin); kulun hiçbir gayreti olmaksızın çeşitli keramet ve ikramların hâsıl olacağı ilahî bir feyiz ile onu hususi kılması olduğunu zikretmişlerdir. Bu da peygamberlere aleyhimüsselâm ve onlara yakın mertebede olan sıddîklar, şehitler ve salihlere mahsustur. "Zâlike" (böylece) ile işaret edilen şey; ya böylesi bir rüya için seçilmesidir ki bu durumda müşebbeh (benzetilen) ile müşebbehün bih (kendisine benzetilen) birbirinden farklı olur; ya da zikredilen fiilin masdarıdır ki hem müşebbeh hem de müşebbehün bih o olur. { وَكَذلِكَ } lafzı takdirî bir masdarın sıfatı olarak nasb mahallindedir ve bunun tahkiki daha önce geçmişti. Burada câr ve mecrûrun mahzuf bir mübtedanın haberi olduğu, yani "el-emru kezâlik" (iş böyledir) takdirinde bulunduğu da söylenmişse de durum böyle değildir. "Rab" isminin muhatap zamirine muzaf olarak zikredilmesindeki letâfet ise gizli değildir. Nakledildiğine göre onun aleyhisselâm rüyanın delalet ettiği ayrıntıları açıkça belirtmemesi, yayılmasından çekinmesi sebebiyledir. { وَيُعَلِّمُكَ } kavline gelince: Bir topluluk bunun teşbihin altına girmeyen müstakil bir cümle (mübteda kelam) olduğu, bununla aleyhisselâm'ın sözünü teyit edip tahkik etmeyi ve Yûsuf'un aleyhisselâm gönlünü tabir ve tevil yoluyla haber verdiği şeylere alıştırmayı kastettiği görüşüne varmıştır; yani "O sana { مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ } “rüyaların tabirine dair” ilim cinsinden veya mühim bir pay öğretecektir ki böylece söylediğimin hakikatine vakıf olasın." Bunun önceki söylenenleri pekiştirmedeki ve gelecek olanları kabule yöneltmedeki tesiri açıktır. Teşbihin kapsamına girmemesinin gerekçesi olarak; zahir olanın ictibânın ictibâya benzetilmesi olduğu, öğretmenin (talim) ise ictibâdan farklı olup ona benzetilemeyeceği ileri sürülmüştür. Buna ise öğretmenin de bir nevi ictibâ olduğu ve nev'in nev'e benzetilebileceği şeklinde itiraz edilmiştir. Bir görüşe göre bunun gerekçesi şudur: [Teşbih sayılırsa] mana "sana bu rüya ile seçilmen gibi bir öğretmeyle öğretir" şeklini alır ki bunun uygunsuzluğu ortadadır; zira ictibâ müşebbeh ile müşebbehün bih arasındaki vech-i şebehtir, oysa talimde bu gözetilmemiştir.
وقال بعض المحققين: لا مانع من جعله داخلا تحت التشبيه على أن المعنى بذلك الإكرام بتلك الرؤيا أي كما أكرمك بهذه المبشرات يكرمك بالاجتباء والتعليم ولا يحتاج في ذلك إلى جعله تشبيهين وتقدير كذلك، وأنت تعلم أن المنساق إلى الفهم هو العطف ولا بأس فيما قرّره هذا المحقق لتوجيهه، نعم للاستئناف وجه وجيه وإن لم يكن المنساق إلى الفهم والظاهر أن المراد من تأويل الأحاديث تعبير الرؤيا إذ هي إخبارات غيبية يخلق الله تعالى بواسطتها اعتقادات في قلب النائم حسبما يشاؤه ولا حجر عليه تعالى، أو أحاديث الملك إن كانت صادقة أو النفس أو الشيطان إن لم تكن كذلك، وذكر الراغب أن التأويل من الأول وهو الرجوع، وذلك ردّ الشيء إلى الغاية المرادة منه علما كان أو فعلا، فالأول كقوله سبحانه: وَما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ [آل عمران: ٧] والثاني كقوله وللنوى قبل يوم البين تأويل وجاء الأول بمعنى السياسة التي يراعى مآلها يقال: ألنا وائل علينا اهـ.
Bazı muhakkikler şöyle demiştir: "Bununla kastedilenin o rüya ile ikramda bulunulması olması üzere, [cümlenin] teşbihin kapsamına dâhil edilmesine bir engel yoktur. Yani sana bu müjdelerle ikram ettiği gibi, ictibâ ve talim ile de ikram edecektir; bu durumda iki ayrı teşbih yapmaya ve tekrar 'kezâlik' takdir etmeye ihtiyaç kalmaz." Bilirsin ki zihne ilk gelen atıftır ve bu muhakkikin bunu tevil etmek üzere ortaya koyduğu tespitte bir beis yoktur. Evet, zihne ilk gelen bu olmasa da istînâf (yeni başlangıç) için de güçlü bir vecih vardır. Zahir olan odur ki, ehâdîsin tevilinden maksat rüya tabiridir. Zira rüyalar gaybî haberlerdir; Allah Teâlâ onun vasıtasıyla dilediği şekilde uyuyanın kalbinde inançlar ve kanaatler yaratır ve O Teâlâ'ya hiçbir sınır konulamaz. Yahut sadık rüya ise meleğin sözleri, sadık değilse nefsin veya şeytanın vesveseleridir. Râgıb, tevilin "el-evl" kökünden geldiğini, bunun da dönmek manasında olduğunu; bunun bir şeyi ilim veya amel bakımından kendisinden kastedilen nihai gayeye döndürmek olduğunu zikretmiştir. İlki Yüce Allah'ın { وَما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ } [Âl-i İmrân: 7] “Onun tevilini ancak Allah bilir” kavli gibidir. İkincisi ise "Ayrılık gününden önce uzaklaşmanın da bir tevili (akıbeti) vardır" mısraı gibidir. 'El-Evl' akıbeti gözetilen siyaset (yönetim) manasında da gelmiştir; nitekim "Bizi yönet ve üzerimize âmir ol" denir.
وشاع التأويل في إخراج الشيء عن ظاهره، والْأَحادِيثِ جمع تكسير لحديث على غير قياس كما قالوا:
Tevil, bir şeyi zahirinden çıkarmak manasında şöhret bulmuştur. { الْأَحادِيثِ } ise kıyasa aykırı olarak "hadîs" kelimesinin düzensiz çoğuludur (cemi teksîr); nitekim şu kelimede de böyle demişlerdir:
باطل وأباطيل، وليس باسم جمع له لأن النحاة قد شرطوا في اسم الجمع أن لا يكون على وزن يختص بالجمع كمفاعيل، وممن صرح بأنه جمع الزمخشري في المفصل، وهو مراده من اسم الجمع في الكشاف فإنه كغيره كثيرا ما يطلق اسم الجمع على الجمع المخالف للقياس فلا مخالفة بين كلاميه، وقيل: هو جمع أحدوثة، وردّ بأن الأحدوثة الحديث المضحك كالخرافة فلا يناسب هنا، ولا في أحاديث الرسول ﵊ أن يكون جمع أحدوثة، وقال ابن هشام: الأحدوثة من الحديث ما يتحدث به ولا تستعمل إلّا في الشر، ولعل الأمر ليس كما ذكروا، وقد نص المبرد على أنها ترد في الخير، وأنشد قول جميل وهو مما سار وغار:
"Bâtıl ve ebâtîl". Bu onun ismi cem'i (topluluk ismi) değildir; çünkü nahivciler, ismi cem'in "mefâîl" gibi çoğullara has bir vezinde olmamasını şart koşmuşlardır. Bunun çoğul olduğunu açıkça belirtenlerden biri de el-Mufassal'da Zemahşerî'dir; el-Keşşâf'ta ismi cem ile kastettiği de budur, zira o da başkaları gibi kıyasa aykırı çoğullar için sıklıkla "ism-i cem" tabirini kullanır; dolayısıyla iki sözü arasında bir çelişki yoktur. "Uhbûse"nin çoğulu olduğu da söylenmiştir; ancak uhdûsenin efsane gibi güldürücü söz (fıkra) olduğu, dolayısıyla ne burada ne de Resûl'ün aleyhisselâm hadislerinde bunun uhdûsenin çoğulu olmasının uygun düşmeyeceği gerekçesiyle bu görüş reddedilmiştir. İbn Hişâm şöyle demiştir: "Uhdûse, konuşulan hadistir ve ancak şer hakkında kullanılır." Fakat mesele belki de onların zikrettiği gibi değildir; nitekim Müberred onun hayır hakkında da kullanıldığını açıkça ifade etmiş ve her tarafa yayılıp meşhur olan Cemîl'in şu beytini inşad etmiştir:
وكنت إذا ما جئت سعدى أزورها ... أرى الأرض تطوى لي ويدنو بعيدها
"Sa'dâ'yı ziyarete geldiğim zamanlar, yerin benim için dürüldüğünü ve uzağının yaklaştığını görürdüm."
من الخفرات البيض ود جليسها ... إذا ما انقضت أحدوثة لو تعيدها
"O ak tenli, pek hayâlı kadınlardandır; meclisinde oturan, sohbeti (uhdûsesi) bittiğinde onu bir daha tekrarlamasını arzu eder."
وقيل: إنهم جمعوا حديثا على أحدوثة ثم جمعوا الجمع على أحاديث كقطيع أو أقطعة وأقاطيع، وكون المراد من تأويل الأحاديث تعبير الرؤيا هو المروي عن مجاهد والسدي وعن الحسن أن المراد عواقب الأمور، وعن الزجاج أن المراد بيان معاني أحاديث الأنبياء والأمم السالفة والكتب المنزلة.
"Hadîs" kelimesini önce "uhdûse" olarak çoğul yaptıkları, sonra da bu çoğulu tıpkı "katî' - aktıa - ekâtî'" örneğinde olduğu gibi "ehâdîs" şeklinde cem'u'l-cem (çoğulun çoğulu) yaptıkları da söylenmiştir. Rüyaların tevilinden maksadın rüya tabiri olduğu görüşü Mücâhid ve Süddî'den rivayet edilmiştir. Hasan'dan maksadın işlerin akıbetleri olduğu, Zeccâc'dan ise peygamberlerin hadislerinin, geçmiş ümmetlerin kıssalarının ve indirilen kitapların manalarının beyanı olduğu rivayet edilmiştir.
وقيل: المراد بالأحاديث الأمور المحدثة من الروحانيات والجسمانيات، وبتأويلها كيفية الاستدلال بها على قدرة الله تعالى وحكمته وجلالته والكل خلاف الظاهر فيما أرى وَيُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ بأن يصل نعمة الدنيا بنعمة الآخرة، أو بأن يضم إلى النبوة المستفادة من الاجتباء الملك ويجعله تتمة لها، أو بأن يضم إلى التعليم الخلاص من المحن والشدائد وتوسيط ذكر التعليم لكونه من لوازم النبوة والاجتباء ولرعاية ترتيب الوجود الخارجي ولأن التعليم وسيلة إلى إتمام النعمة فإن تعبيره لرؤيا صاحبي السجن ورؤيا الملك صار ذريعة إلى الخلاص من السجن والاتصال بالرئاسة العظمى.
Bir görüşe göre de hadislerden maksat ruhanî ve cismanî varlıklardan meydana gelen sonradan yaratılmış şeyler (hâdiseler); bunların tevilinden maksat ise onlarla Allah Teâlâ'nın kudretine, hikmetine ve celaline nasıl istidlal edileceğidir. Bana göre bunların hepsi zahire aykırıdır. { وَيُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ } “ve üzerindeki nimetini tamamlayacaktır”; dünya nimetini ahiret nimetine ulaştırmakla yahut ictibâdan anlaşılan nübüvvete mülkü (hükümdarlığı) de ekleyip onu nübüvvetin tamamlayıcısı kılmakla veya talime mihnet ve meşakkatlerden kurtuluşu da eklemekle [nimetini tamamlayacaktır]. Talim zikrinin araya alınması; nübüvvetin ve ictibânın gereklerinden olması, haricî varlıktaki tertibin gözetilmesi ve talimin nimetin tamamlanmasına bir vesile olması sebebiyledir. Nitekim zindan arkadaşlarının ve hükümdarın rüyasını tabir etmesi, zindandan kurtulmasına ve en büyük makama ulaşmasına vesile olmuştur.
وفسر بعضهم الاجتباء بإعطاء الدرجات العالية كالملك والجلالة في قلوب الخلق وإتمام النعمة بالنبوة، وأيد بأن إتمام عبارة عما تصير به النعمة كاملة خالية عن جهات النقصان وما ذاك في حق البشر إلّا النبوة فإن جميع مناصب الخلق ناقصة بالنسبة إليها.
Bazıları ictibâyı mülk ve mahlukatın kalplerinde heybet kazanmak gibi yüksek derecelerin verilmesiyle, nimetin tamamlanmasını ise nübüvvetle tefsir etmişlerdir. Bu görüş, "itmâm"ın (tamamlama), nimetin kendisiyle kâmil ve noksanlık cihetlerinden arınmış hâle geldiği şeyi ifade etmesiyle desteklenmiştir; insan hakkında bu ise ancak nübüvvettir, zira yaratılmışların bütün makamları ona nispetle noksandır.
وجوز أن تعد نفس الرؤيا من نعم الله تعالى عليه فيكون جميع النعم الواصلة إليه بحسبها مصداقا لها تماما لتلك النعمة ولا يخلو عن بعد، وقيل: المراد من الاجتباء إفاضة ما يستعد به لكل خير ومكرمة، ومن تعليم تأويل الأحاديث تعليم تعبير الرؤيا، ومن إتمام النعمة عليه تخليصه من المحن على أتم وجه بحيث يكون مع خلاصة منها ممن يخضع له، ويكون في تعليم التأويل إشارة إلى استنبائه لأن ذلك لا يكون إلّا بالوحي وفيه أن تفسير الاجتباء بما ذكر غير ظاهر، وكون التعليم فيه إشارة إلى الاستنباء في حيز المنع وما ذكر من الدليل لا يثبته، فإن الظاهر أن إخوته كانوا يعلمون التأويل وإلّا لم ينهه أبوه ﵇ عن اقتصاص رؤياه عليهم خوف الكيد، وكونهم أنبياء إذ ذاك مما لم يذهب إليه ذاهب ولا يكاد يذهب إليه أصلا، نعم ذكروا أنه لا يعرف التعبير كما ينبغي إلّا من عرف المناسبات التي بين الصور ومعانيها وعرف مراتب النفوس التي تظهر في حضرة خيالاتهم بحسبها فإن أحكام الصورة والواحدة تختلف بالنسبة إلى الأشخاص المختلفة المراتب وهذا عزيز الوجود، وقد ثبت الخطأ في التعبير من علماء أكابر،
Bizzat rüyanın Allah Teâlâ'nın onun üzerindeki nimetlerinden sayılması; dolayısıyla ona ulaşan bütün nimetlerin bu rüyaya uygun düşerek onun gerçekleşmesi suretiyle o nimetin tamamlayıcısı olması da caiz görülmüştür, ancak bu uzak bir ihtimaldir. Bir görüşe göre de: İctibâdan maksat, her türlü hayır ve fazilete istidat kazanacağı şeylerin ona feyzedilmesidir; hadislerin tevilinin öğretilmesinden maksat rüya tabirinin öğretilmesidir; nimetin tamamlanmasından maksat ise meşakkatlerden en kâmil şekilde kurtarılması, öyle ki bu kurtuluşla birlikte kendisine boyun eğilen biri kılınmasıdır. Tevilin öğretilmesinde ise onun peygamber kılınacağına işaret vardır; zira bu ancak vahiy ile olur. Ne var ki ictibânın bu şekilde tefsir edilmesi zahir değildir; talimde peygamber kılınmaya işaret bulunduğu iddiası da kabule şayan değildir ve zikredilen delil bunu ispat etmez. Çünkü zahir olan şudur ki, kardeşleri de tevili bilmekteydiler; aksi takdirde babası aleyhisselâm hilelerinden korkarak rüyasını onlara anlatmasını nehyetmezdi. O vakitte onların peygamber olduklarını ise hiç kimse söylememiştir ve bunu söylemek de asla mümkün değildir. Evet, âlimler suretler ile manaları arasındaki münasebetleri ve bu suretlerin hayal âlemlerinde mertebelerine göre belirdiği nefislerin derecelerini bilen kimseden başkasının rüya tabirini gerektiği gibi bilemeyeceğini zikretmişlerdir; zira tek bir suretin hükümleri, farklı mertebelerdeki şahıslara göre değişiklik gösterir ve bu ilim pek az bulunur. Nitekim büyük âlimlerin bile tabirde hata ettikleri sabit olmuştur.
فقد روى أبو هريرة أن رجلا أتى رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم فقال: «إني رأيت ظلة ينطف منها السمن والعسل وأرى الناس يتكففون في أيديهم فالمستكثر والمستقل وأرى سببا واصلا من السماء إلى الأرض فأراك يا رسول الله أخذت به فعلوت ثم أخذ به رجل آخر فعلا ثم أخذ به رجل آخر فعلا ثم أخذ به رجل آخر فعلا ثم أخذ به رجل آخر فانقطع به ثم وصل له فعلا فقال أبو بكر رضي الله تعالى: أي رسول الله بأبي أنت وأمي والله لتدعني فلأعبرها فقال ﵊: عبرها، فقال ﵊ عبرها، فقال: أما الظلة فظلة الإسلام، وأما ما ينطف من السمن والعسل فهو القرآن لينه وحلاوته، وأما المستكثر والمستقل فالمستكثر من القرآن والمستقل منه: وأما السبب الواصل من السماء إلى الأرض فهو الحق الذي أنت عليه تأخذ به فيعليك الله تعالى ثم يأخذ به رجل بعدك فيعلو به ثم آخر بعده فيعلو به ثم آخر بعده فيعلو به ثم آخر فينقطع به ثم يوصل له فيعلو به أي رسول الله لتحدثني أصبت أم أخطأت؟ فقال النبي صلى الله تعالى عليه وسلم: أصبت بعضا وأخطأت بعضا، فقال: أقسمت بأبي أنت وأمي لتحدثني يا رسول الله ما الذي أخطأت؟ فقال ﵊: «لا تقسم» اهـ
Nitekim Ebû Hüreyre'nin rivayet ettiğine göre bir adam Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e gelip şöyle dedi: "Ben [rüyada] yağ ve bal damlayan bir gölgelik gördüm. İnsanların da avuçlarıyla ondan aldıklarını, kimi çok kimi az aldığını gördüm. Gökten yere uzanan bir ip gördüm; ya Resûlallah, senin o ipten tutup yükseldiğini, sonra başka bir adamın tutup yükseldiğini, sonra bir başka adamın tutup yükseldiğini, sonra bir diğerinin tutup yükseldiğini, sonra bir başkasının tutup onun elinde koptuğunu, sonra ipin tekrar birleştirilip onun da yükseldiğini gördüm." Bunun üzerine Ebû Bekir radıyallâhu teâlâ anh: "Ey Allah'ın Resûlü, anam babam sana feda olsun, vallahi bana izin ver de onu ben tabir edeyim!" dedi. Aleyhisselâm: “Tabir et” buyurdu. [Ebû Bekir] şöyle dedi: "Gölgeliğe gelince, o İslam gölgeliğidir. Damlayan yağ ve bala gelince, o yumuşaklığı ve tatlılığıyla Kur'an'dır. Çoğaltan ve az alanlara gelince; Kur'an'dan çok pay alan ve az pay alandır. Gökten yere uzanan ipe gelince; o üzerinde bulunduğun haktır, sen ona tutunursun, Allah Teâlâ seni yüceltir; sonra senden sonra bir adam tutunur, onunla yükselir; sonra ondan sonra bir başkası tutunur, onunla yükselir; sonra ondan sonra bir başkası tutunur, onunla yükselir; sonra bir başkası tutunur da ip kopar, sonra onun için birleştirilir ve o da yükselir. Ey Allah'ın Resûlü, bana isabet mi ettim yoksa hata mı ettim haber ver!" Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem: “Bir kısmında isabet ettin, bir kısmında hata ettin” buyurdu. [Ebû Bekir]: "Anam babam sana feda olsun, yemin ederim ki ya Resûlallah neyi yanlış yaptığımı bana haber vereceksin!" deyince aleyhisselâm: “Yemin etme” buyurdu.
اللهم إلّا أن يدعي أن المراد التعليم على الوجه الأكمل
Meğerki maksadın en kâmil manada öğretme olduğu iddia edilsin;
بحيث لا يخطىء من يخطىء به، وهو يستدعي كون الرجل بحيث يعرف المناسبات ومراتب النفوس ويلتزم القول بأن ذلك لا يكون إلّا نبيا، واختير أن المراد بالاجتباء الاصطفاء للنبوة، وبتعليم التأويل ما هو الظاهر.
öyle ki bunu bilen kimse asla hata yapmaz. Bu da kişinin münasebetleri ve nefislerin mertebelerini bilen bir düzeyde olmasını gerektirir ve bunun ancak bir peygamber olabileceği görüşünü kabul etmeyi icap ettirir. Tercih edilen görüşe göre; ictibâdan maksat nübüvvet için seçilmek, tevilin öğretilmesinden maksat ise zahir olan anlamdır.
وبإتمام النعمة تخليصه من المكاره، ويكون قوله ﵇: يا بُنَيَّ لا تَقْصُصْ رُؤْياكَ عَلى إِخْوَتِكَ إشارة إجمالية منه إلى تعبير الرؤيا كما لا يخفى على من له ذوق وهو أيضا متضمن للبشارة، وهذا إرداف لها بما هو أجل في نظر يوسف ﵇ ووجه توسيط التعليم عليه لا يخفى.
Nimetin tamamlanmasından maksat ise hoşlanılmayan durumlardan kurtarılmasıdır. Onun aleyhisselâm: { يا بُنَيَّ لا تَقْصُصْ رُؤْياكَ عَلى إِخْوَتِكَ } “Yavrucuğum! Rüyanı kardeşlerine anlatma” kavli, basiret ve zevk sahibi kimselere gizli kalmayacağı üzere rüyanın tabirine icmâlî bir işarettir ve aynı zamanda bir müjdeyi de içermektedir. Bu [ayet] ise, Yûsuf aleyhisselâm'ın nazarında daha yüce olan şeylerle bu müjdenin peş peşe getirilmesidir; öğretmenin (talim) araya alınmasının hikmeti de bu kabule göre gizli değildir.
وحاصل المعنى كما أكرمك بهذه المبشرة الدالة على سجود إخوتك لك ورفعة شأنك عليهم يكرمك بالنبوة والعلم الذي تعرف به تأويل أمثال ما رأيت وإتمام نعمته عليك وَعَلى آلِ يَعْقُوبَ بالخلاص من المكاره وهي في حق يوسف ﵇ مما لا يخفى وفي حق آل يعقوب، والمراد بهم أهله من بنيه وغيرهم وأصله أهل، وقيل:
Mananın özü şudur: Kardeşlerinin sana secde edeceğine ve şanının onlardan yüce olacağına delalet eden bu müjdeyle sana ikramda bulunduğu gibi; peygamberlikle, gördüğün bu tür şeylerin tabirini bileceğin ilimle ve hoşlanılmayan durumlardan kurtarmak suretiyle senin üzerine { وَعَلى آلِ يَعْقُوبَ } “ve Yakub hanedanı üzerine” de nimetini tamamlamakla ikram edecektir. Bu durum Yûsuf aleyhisselâm hakkında gizli olmadığı gibi, Yakub hanedanı hakkında da [böyledir]. Onlardan maksat, oğulları ve diğer yakınlarından oluşan ailesidir. "Âl" kelimesinin aslı "ehl"dir; bir görüşe göre ise
أول، وقد حققناه في غير ما كتاب ولا يستعمل إلّا فيمن له خطر مطلقا ولا يضاف لما لا يعقل ولو كان ذا خطر بخلاف أهل فلا يقال: آل الحجام ولا آل الحرم، ولكن أهل الحجام وأهل الحرم، نعم قد يضاف لما نزل منزلة العاقل كما في قول عبد المطلب وانصر على آل الصليب وعابديه اليوم آلك وفيه رد على أبي جعفر الزبيدي حيث زعم عدم جواز إضافته إلى الضمير لعدم سماعه مضافا إليه، ويعقوب كابنه اسم أعجمي لا اشتقاق له فما قيل: من أنه إنما سمي بذلك لأنه خرج من بطن أمه عقب أخيه العيص غير مرضي عند الجلة الفاقة والقحط وتفرق الشمل، وغير ذلك مما يعم أو يخص، ومنهم من فسر الآل بالبنين وإتمام النعمة بالاستنباء، وجعل حاصل المعنى يمنّ عليك وعلى سائر أبناء يعقوب بالنبوة، واستدل بذلك على أنهم صاروا بعد أنبياء.
"evl"dir. Bunu birden fazla kitapta tahkik etmiştik. "Âl" lafzı mutlak surette ancak şan ve şeref sahibi kimseler için kullanılır ve şerefli de olsa akıl sahibi olmayan varlıklara muzaf kılınmaz. "Ehl" ise böyle değildir; nitekim "haccâmın âli" veya "Haremin âli" denilmez, bilakis "haccâmın ehli" ve "Haremin ehli" denir. Evet, tıpkı Abdülmuttalib'in "Bugün haç ehline ve ona tapanlara karşı kendi âline yardım et!" sözünde olduğu gibi, akıl sahibi yerine konulan şeylere bazen muzaf olabilir. Bunda, zamire muzaf olarak işitilmediği gerekçesiyle zamire izafetinin caiz olmadığını iddia eden Ebû Ca'fer ez-Zübeydî'ye bir reddiye vardır. Yakub da tıpkı oğlu gibi türemiş olmayan gayri Arapça (ucme) bir isimdir. Dolayısıyla kardeşi el-Îs'in ardından (akabinde) annesinin karnından çıktığı için bu ismi aldığına dair söylenenler, âlimlerin çoğunluğu nezdinde makbul değildir. [Yakub hanedanı hakkındaki nimetin tamamlanması ise] yoksulluk, kıtlık, aile birliğinin dağılması ve genel veya özel diğer sıkıntılardan [kurtulmaktır]. Bazıları ise âli oğullar, nimetin tamamlanmasını ise peygamber kılınmak ile tefsir etmiş; mananın özünü "sana ve Yakub'un diğer bütün oğullarına peygamberlik bahşeder" şeklinde anlamış ve bununla onların sonradan peygamber olduklarına istidlal etmişlerdir.
وفي إرشاد العقل السليم أن رؤية يوسف ﵇ إخوته كواكب يهتدى بأنوارها من نعم الله تعالى عليهم لدلالتها على مصير أمرهم إلى النبوة فيقع كل ما يخرج من القوة إلى الفعل من كمالاتهم بحسب ذلك تماما لتلك النعمة لا محالة، وأنت تعلم أن ما ذكر لا يصلح دليلا على أنهم صاروا أنبياء لما علمت من الاحتمالات، والدليل إذا طرقه الاحتمال بطل به الاستدلال ورؤيتهم كواكب يهتدى بأنوارها بمعزل عن أن تكون دليلا على أن مصيرهم إلى النبوة، وإنما تكون دليلا على أن مصيرهم إلى كونهم هادين للناس وهو مما لا يلزمه النبوة
İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de şöyle denmektedir: "Yûsuf aleyhisselâm'ın kardeşlerini nurlarıyla hidayet bulunan yıldızlar suretinde görmesi, akıbetlerinin peygamberliğe varacağına delalet ettiğinden Allah Teâlâ'nın onlar üzerindeki nimetlerindendir. Dolayısıyla onların kemalatından kuvveden fiile çıkan her şey, muhakkak bu doğrultuda o nimetin tamamlayıcısı olarak vuku bulur." Sen de bilirsin ki zikredilen bu husus, bildiğin ihtimaller sebebiyle onların peygamber olduklarına delil olmaya elverişli değildir. Delile ihtimal girdiğinde onunla istidlal batıl olur. Onların nurlarıyla hidayet bulunan yıldızlar olarak görülmesi ise akıbetlerinin nübüvvet olacağına delil olmaktan uzaktır; bu ancak onların akıbetinin insanlara hidayet rehberi olacağına delil olabilir ki bu da mutlaka peygamberliği gerektirmez.
فقد قال صلى الله تعالى عليه وسلم: «أصحابي كالنجوم بأيهم اقتديتم اهتديتم»
Nitekim Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Ashabım yıldızlar gibidir; hangisine uyarsanız doğru yolu bulursunuz.”
ونحن لا ننكر أن القوم صاروا هادين بعد أن منّ الله تعالى عليهم بالتوبة بل هم لعمري حينئذ من أجلة أصحاب نبيهم، وقد يقال أيضا: إنه لو دلّ رؤيتهم كواكب على أن مصيرهم إلى النبوة لكانت رؤية أمه قمرا أدل على ذلك ولا قائل به.
Biz, Allah Teâlâ'nın kendilerine tövbe nasip etmesinden sonra o topluluğun hidayet rehberleri olduklarını inkâr etmiyoruz; bilakis ömrüme yemin olsun ki onlar o vakit peygamberlerinin en seçkin ashabından olmuşlardır. Şöyle de denilebilir: Şayet onların yıldızlar olarak görülmesi akıbetlerinin nübüvvete varacağına delalet etseydi, annesinin ay olarak görülmesi buna daha kuvvetle delalet ederdi; oysa bunu söyleyen hiç kimse yoktur.
وقال بعضهم: لا مانع من أن يراد- بآل يعقوب- سائر بنيه، وبإتمام النعمة- إتمامها بالنبوة لكن لا يثبت بذلك نبوتهم بعد لجواز أن يراد يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ بالنبوة وَعَلى آلِ يَعْقُوبَ بشيء آخر كالخلاص من المكروه مثلا، وهذا كقولك: أنعمت على زيد وعلى عمرو وهو لا يقتضي أن يكون الإنعام عليهما من نوع واحد لصدق الكلام بأن يكون قد أنعمت على زيد بمنصب وعلى عمرو بإعطائه ألف دينار، أو بتخليصه من ظالم مثلا وهو ظاهر.
Bazıları şöyle demiştir: «Yakub hanedanı» ile onun diğer oğullarının, «nimetin tamamlanması» ile de nübüvvetle tamamlanmasının kastedilmesinde bir engel yoktur. Fakat bu durum, onların sonradan peygamber olduklarını sabit kılmaz; zira { يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ } “sana nimetini tamamlar” [ifadesiyle] nübüvvetin, { وَعَلى آلِ يَعْقُوبَ } “ve Yakub hanedanına da” [ifadesiyle] ise mesela hoşa gitmeyen bir durumdan kurtuluş gibi başka bir şeyin kastedilmiş olması caizdir. Bu durum senin; «Zeyd'e ve Amr'a ihsanda bulundum» demen gibidir ki bu ifade, her ikisine yapılan ihsanın aynı türden olmasını gerektirmez. Zira Zeyd'e bir makam bahşederek, Amr'a ise bin dinar vererek veya mesela onu bir zâlimden kurtararak ihsanda bulunmuş olsan da sözün doğruluğu devam eder; bu ise gayet açıktır.
ورجح بعضهم حمل الآل على ما يعم الأبناء بأنه لو كان المراد الأبناء لكان الأظهر الأخصر وعلى إخوتك بدل ما في النظم الجليل، وقيل إنما اختار ذلك عليه لأنه يتبادر من الإخوة الذي نهى عن الاقتصاص عليهم فلا يدخل بنيامين، والمراد إدخاله، وقيل: المراد- بآل يعقوب- أتباعه الذين على دينه.
Bazıları, yüce nazımda geçen ifade yerine "kardeşlerine" denilmesinin daha zahir ve daha veciz olacağı gerekçesiyle "âl" lafzının sadece oğulları değil tüm hanedanı kapsayacak şekilde yorumlanmasını tercih etmiştir. Bir görüşe göre ise bunun yerine o ifadenin seçilmesi; "kardeşler" denildiğinde rüyanın kendilerine anlatılması nehyedilen kimselerin akla gelmesi ve Bünyâmîn'in dâhil olmaması, oysa onun da dâhil edilmesinin murat edilmesidir. Bir diğer görüşe göre Yakub hanedanından maksat, onun dininde olan tâbileridir.
وقيل: يعقوب خاصة على أن الآل بمعنى الشخص ولا يخفى ما في القولين من البعد، وأبعدهما الأخير ومن جعل إتمام النعمة إشارة إلى الملك جعل العطف باعتبار أنهم يغتنمون آثاره من العز والجاه والمال هذا.
"Âl" lafzının bizzat şahıs manasında olması üzere yalnızca Yakub'un kastedildiği de söylenmiştir. Bu iki görüşteki uzaklık gizli değildir; en uzak olanı ise sonuncusudur. Nimetin tamamlanmasını mülke (hükümdarlığa) işaret kılan kimse ise atfı, onların da izzet, makam ve mal gibi bu mülkün semerelerinden istifade etmeleri itibarıyla değerlendirmiştir.
كَما أَتَمَّها عَلى أَبَوَيْكَ مِنْ قَبْلُ إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ أي إتماما كائنا كإتمام نعمته على أبويك من قبل هذا الوقت أو من قبلك، والاسمان الكريمان عطف بيان- لأبويك- والتعبير عنهما بالأب مع كونهما أبا جده وأبا أبيه للإشعار بكمال ارتباطه بالأنبياء ﵈ وتذكير معنى الولد سر أبيه ليطمئن قلبه بما أخبر به، وإتمام النعمة على إبراهيم إما بالنبوة، وإما باتخاذه خليلا وإما بإنجائه من نار عدوه وإما من ذبح ولده وإما بأكثر من واحد من هذه وعلى إسحاق إما بالنبوة أو بإخراج يعقوب من صلبه أو بإنجائه من الذبح وفدائه بذبح عظيم على رواية أنه الذبيح، وذهب إليه غير واحد، وسيأتي إن شاء الله تعالى تحقيقه، وأمر التشبيه على سائر الاحتمالات سهل إذ لا يجب أن يكون من كل وجه والاقتصار في المشبه به على ذكر إتمام النعمة من غير
{ كَما أَتَمَّها عَلى أَبَوَيْكَ مِنْ قَبْلُ إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ } “Daha önce ataların İbrahim ve İshak'a tamamladığı gibi”; yani bu vakitten önce yahut senden önce iki atana nimetini tamamladığı gibi bir tamamlama ile [nimetini tamamlayacaktır]. Bu iki yüce isim { أَبَوَيْكَ } lafzının atf-ı beyânıdır. Biri büyük dedesi, diğeri dedesi olduğu hâlde ikisi hakkında "baba" tabirinin kullanılması; peygamberlerle aleyhimüsselâm olan tam irtibatını hissettirmek ve haber verilen şeyle kalbi mutmain olsun diye "evlat babasının sırrıdır" manasını hatırlatmak içindir. İbrahim'e nimetin tamamlanması ya nübüvvetle ya dost (halîl) edinilmesiyle ya düşmanının ateşinden kurtarılmasıyla ya oğlunu kurban etmekten kurtarılmasıyla yahut bunlardan birden fazlasıyla olmuştur. İshak'a ise ya nübüvvetle ya sulbünden Yakub'un çıkarılmasıyla yahut kurban edilenin kendisi olduğuna dair rivayete göre boğazlanmaktan kurtarılıp yerine büyük bir kurbanlık fidye verilmesiyle olmuştur ki birden fazla âlim bu görüşe meyletmiştir; inşâallahu teâlâ bunun tahkiki ileride gelecektir. Diğer ihtimallere göre de teşbih meselesi kolaydır; zira benzetmenin her yönden olması gerekmez. Müşebbehün bihte (kendisine benzetilende) sâfî nimetin tamamlanmasının zikriyle yetinilip
تعرض للاجتباء من باب الاكتفاء كما قيل فإن إتمام النعمة يقتضي سابقة النعمة المستدعية للاجتباء لا محالة ومعرفته ﵇ لما أخبر به مما لم تدل عليه الرؤيا إما بفراسة، وكثيرا ما تصدق فراسة الوالد بولده كيفما كان الوالد، فما ظنك بفراسته إذا كان نبيا أو بوحي؟ وقد يدعي أنه استدل بالرؤيا على كل ذلك إِنَّ رَبَّكَ عَلِيمٌ بكل شيء فيعلم من يستحق المذكورات حَكِيمٌ فاعل لكل شيء حسبما تقتضيه الحكمة فيفعل ما يفعل جريا على سنن علمه وحكمته، والجملة استئناف لتحقيق الجمل المذكورة.
ictibâya değinilmemesi, söylendiği üzere iktifâ kabilindendir. Zira nimetin tamamlanması, muhakkak ictibâyı gerektiren öncelikli bir nimeti iktiza eder. Onun aleyhisselâm rüyanın delalet etmediği haber verdiği şeyleri bilmesi; ya bir firaset iledir ki -baba nasıl biri olursa olsun babanın evladı hakkındaki firaseti çoğunlukla doğru çıkar; peygamber olduğunda firasetinin nasıl olacağını sen düşün!- yahut bir vahiy iledir. Rüya ile bütün bunlara istidlal ettiği de iddia edilebilir. { إِنَّ رَبَّكَ عَلِيمٌ } “Şüphesiz Rabbin her şeyi bilendir”; dolayısıyla zikredilen şeylere kimin müstahak olduğunu bilir, { حَكِيمٌ } “hüküm ve hikmet sahibidir”; hikmetin gerektirdiği üzere her şeyi yapandır, dolayısıyla yaptığını ilim ve hikmetinin kanununa uygun olarak yapar. Bu cümle, zikredilen cümleleri pekiştiren bir istînâftır.
لَقَدْ كانَ فِي يُوسُفَ وَإِخْوَتِهِ [يوسف: ٢٢] أي في قصصهم، والظاهر أن المراد بالإخوة هنا ما أريد بالإخوة فيما مرّ، وذهب جمع إلى أنهم هناك بنو علاته، وجوز أن يراد بهم هاهنا ما يشمل من كان من الأعيان لأن لبنيامين أيضا حصة من القصة، ويبعده على ما قيل: قالُوا الآتي آياتٌ علامات عظيمة الشأن دالة على عظيم قدرة الله تعالى القاهرة وحكمته الباهرة لِلسَّائِلِينَ لكل من سأل عن قصتهم وعرفها، أو للطالبين للآيات المعتبرين بها فإنهم الواقفون عليها المنتفعون بها دون من عداهم ممن اندرج تحت قوله تعالى: وَكَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْها وَهُمْ عَنْها مُعْرِضُونَ [يوسف: ١٠٥] فالمراد بالقصة نفس المقصوص، أو على نبوته ﵊ الذين سألوه عن قصتهم حسبما علمت في بيان سبب النزول فأخبرهم صلى الله تعالى عليه وسلم بذلك على ما هو عليه من غير سماع من أحد ولا قراءة كتاب، فالمراد بالقصة اقتصاصها، وجمع- الآيات- حينئذ قيل: للإشعار بأن اقتصاص كل طائفة من القصة آية بينة كافية في الدلالة على نبوته صلى الله تعالى عليه وسلّم، وقيل:
{ لَقَدْ كانَ فِي يُوسُفَ وَإِخْوَتِهِ } [Yûsuf: 7] “Andolsun ki Yûsuf ve kardeşlerinde... vardır”; yani onların kıssalarında. Zahir olan odur ki burada kardeşler ile kastedilen, daha önce geçen kardeşler ile kastedilenin aynısıdır. Bir topluluk orada kastedilenlerin baba bir kardeşleri olduğu görüşüne varmıştır. Burada ise öz kardeşi de kapsayan kimselerin kastedilmiş olması caiz görülmüştür; çünkü kıssada Bünyâmîn'in de bir payı vardır. Söylendiğine göre gelecek olan { قالُوا } kavli bu ihtimali uzaklaştırmaktadır. { آياتٌ } “ibretler”; Allah Teâlâ'nın ezici kudretinin büyüklüğüne ve göz kamaştırıcı hikmetine delalet eden pek mühim alametler vardır, { لِلسَّائِلِينَ } “soranlar için”; onların kıssasını soran ve öğrenen herkes için yahut ayetleri talep edip onlardan ibret alanlar için. Zira Yüce Allah'ın { وَكَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْها وَهُمْ عَنْها مُعْرِضُونَ } [Yûsuf: 105] “Göklerde ve yerde nice ayetler vardır ki onlar bunlardan yüz çevirerek üzerlerinden geçip giderler” kavlinin kapsamına giren diğerlerinin aksine, bu ayetlere vâkıf olan ve onlardan faydalananlar yalnızca onlardır. Bu durumda kıssadan maksat anlatılan hadisenin bizzat kendisidir. Yahut onun aleyhisselâm nüzul sebebinin beyanında bildiğin üzere kıssalarını kendisine soranlar için peygamberliğine [delalet eden ibretler vardır]; nitekim Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem kimseden işitmeksizin ve bir kitaptan okumaksızın bunu onlara olduğu gibi haber vermiştir. Bu takdirde kıssadan maksat onun anlatılmasıdır. Bu durumda "âyât"ın çoğul getirilmesi; söylendiğine göre kıssanın her bir bölümünün anlatılmasının Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in peygamberliğine delalet bakımından kâfi ve apaçık bir ayet olduğunu hissettirmek içindir. Bir görüşe göre de
لتعدد جهة الإعجاز لفظا ومعنى، وزعم بعض الجلة أن الآية من باب الاكتفاء، والمراد آياتٌ للذين يسألون والذين لا يسألون، ونظير ذلك قوله سبحانه: سَواءً لِلسَّائِلِينَ [فصلت: ١٠] وحسن ذلك لقوة دلالة الكلام على المحذوف، وقال ابن عطية: إن المراد من السائلين الناس إلّا أنه عدل عنه تحضيضا على تعلم مثل هذه القصة لما فيها من مزيد العبر، وكلا القولين لا يخلو عن بعد.
lafız ve mana bakımından i'câz cihetinin birden çok olması sebebiyledir. Büyük âlimlerden bazıları bu ayetin iktifâ kabilinden olduğunu, muradın ise "soranlar ve sormayanlar için ayetler" olduğunu ileri sürmüştür; bunun benzeri Yüce Allah'ın { سَواءً لِلسَّائِلِينَ } [Fussilet: 10] “Arayıp soranlar için eşit olarak...” kavlidir. Kelamın mahzufe olan delaletinin kuvvetinden ötürü bu güzel görülmüştür. İbn Atıyye ise şöyle demiştir: "Soranlardan maksat bütün insanlardır; ancak içinde pek çok ibretler bulunmasından ötürü böylesi bir kıssayı öğrenmeye teşvik etmek gayesiyle bu lafız tercih edilmiştir." Her iki görüş de uzak bir ihtimal olmaktan uzak değildir.
وقرأ أهل مكة وابن كثير ومجاهد- آية- على الإفراد، وفي مصحف أبي- عبرة للسائلين- إِذْ قالُوا لَيُوسُفُ وَأَخُوهُ بنيامين وتخصيصه بالإضافة لاختصاصه بالأخوة من جانبي الأم والأب وهي أقوى من الأخوة من أحدهما، ولم يذكروه باسمه إشعارا بأن محبة يعقوب ﵇ له لأجل شقيقه يوسف ﵇، ولذا لم يتعرضوه بشيء مما أوقع بيوسف ﵇ واللام للابتداء، ويوسف- مبتدأ وَأَخُوهُ عطف عليه، وقوله سبحانه: أَحَبُّ إِلى أَبِينا مِنَّا خبر ومتعلق به وهو أفعل تفضيل من المبني للمفعول شذوذا ولذا عدي بإلى حسبما ذكروا من أن أفعل من الحب والبغض يعدى إلى الفاعل معنى بإلى وإلى المفعول باللام، وفي تقول: زيد أحب إلي من بكر إذا كنت تكثر محبته ولي وفيّ إذا كان يحبك أكثر من غيره، ولم يثن مع أن المخبر عنه به اثنان لأن أفعل من كذا لا يفرق فيه بين الواحد وما فوقه ولا بين المذكر وما يقابله بخلاف أخويه فإن الفرق واجب في المحلى جائز في المضاف إذا أريد تفضيله على المضاف إليه وإذا أريد تفضيله مطلقا فالفرق لازم، وجيء بلام الابتداء لتحقيق مضمون الجملة وتأكيده أي كثرة حبه لهما أمر ثابت لا شبهة فيه وَنَحْنُ عُصْبَةٌ أي والحال إنا جماعة قادرون على خدمته والجد في منفعته دونهما، والعصبة والعصابة على ما نقل عن الفراء: العشرة فما زاد سموا بذلك لأن الأمور تعصب بهم أي تشد فتقوى.
Mekke ehli, İbn Kesîr ve Mücâhid { آيَةٌ } şeklinde tekil okumuşlardır. Übeyy'in mushafında ise "ibretün li's-sâilîn" şeklindedir. { إِذْ قالُوا } “Hani onlar demişlerdi ki”; { لَيُوسُفُ وَأَخُوهُ } “Yûsuf ve kardeşi” yani Bünyâmîn. Onun izafetle hususi kılınması, anne ve baba tarafından kardeşliğe mahsus olmasındandır ki bu, tek taraflı kardeşlikten daha kuvvetlidir. İsmiyle zikretmemeleri ise Yakub aleyhisselâm'ın ona olan sevgisinin öz kardeşi Yûsuf aleyhisselâm'dan ötürü olduğunu hissettirmek içindir; nitekim Yûsuf'un aleyhisselâm başına getirdikleri şeylerin hiçbirini ona yapmamışlardır. Başındaki lâm ibtidâ içindir; "Yûsuf" mübteda, { وَأَخُوهُ } ona matuftur. Yüce Allah'ın { أَحَبُّ إِلى أَبِينا مِنَّا } “babamıza bizden daha sevimlidir” kavli ise haber ve onun müteallakıdır. Bu, şâzz olarak meçhul fiilden türetilmiş bir ism-i tafdîldir; nitekim sevgi ve buğuzdan türetilen ism-i tafdîlin mana bakımından faile "ilâ" ile, mef'ûle ise "lâm" ve "fî" ile geçişli kılındığını zikrettikleri üzere burada da "ilâ" ile geçişli kılınmıştır. Sen birine çok sevgi beslediğinde "Zeyd bana Bekir'den daha sevimlidir (ehabbu ileyye)", o seni başkalarından çok sevdiğinde ise "bana daha sevgilidir (lî ve fiyye)" dersin. Kendisinden haber verilen iki kişi olduğu hâlde tesniye yapılmamıştır; çünkü "min kezâ" ile kullanılan ism-i tafdîlde tekil ile çoğulu yahut müzekker ile müennesi birbirinden ayırt edilmez. Diğer iki türü ise böyle değildir; zira el takılı olanda ayrım vacip, muzaf olanda ise muzafun ileyhe tafdil murat edildiğinde caiz, mutlak tafdil murat edildiğinde ise ayrım lazımdır. Lâm-ı ibtidâ, cümlenin muhtevasını tahkik ve tekit etmek için getirilmiştir; yani onlara olan sevgisinin çokluğu şüphe götürmez sabit bir husustur. { وَنَحْنُ عُصْبَةٌ } “Oysa biz bir topluluğuz”; yani onlara kıyasla ona hizmet etmeye ve menfaatine gayret göstermeye muktedir bir cemaat olduğumuz hâlde. Ferrâ'dan nakledildiğine göre usbe ve ısâbe, on kişi ve yukarısıdır; işler kendileriyle bağlanıp (tûsab) pekiştiği ve güçlendiği için bu adı almışlardır.
وعن ابن عباس أن العصبة ما زاد على العشرة وفي رواية عنه أنها ما بين العشرة والأربعين، وعن مجاهد أنها من عشرة الى خمسة عشرة.
İbn Abbas'tan usbenin ondan fazla olduğu rivayet edilmiştir; ondan gelen bir rivayette ise on ile kırk arası olduğu bildirilmiştir. Mücâhid'den ise on ile on beş arası olduğu rivayet edilmiştir.
وعن مقاتل هي عشرة، وعن ابن جبير ستة أو سبعة، وقيل: ما بين الواحد إلى العشرة، وقيل: إلى خمسة عشر، وعن ابن زيد والزجاج وابن قتيبة هي الجماعة مطلقا ولا واحد لها من لفظها كالنفر والرهط، وقيل: الثلاثة نفر وإذا زادوا فهم رهط إلى التسعة فإذا زادوا فهم عصبة، ولا يقال لأقل من عشرة: عصبة،
Mukâtil'den onun on kişi olduğu, İbn Cübeyr'den altı veya yedi kişi olduğu rivayet edilmiştir. Bir ile on arası olduğu söylendiği gibi, on beşe kadar olduğu da söylenmiştir. İbn Zeyd, Zeccâc ve İbn Kuteybe'den ise nefer ve raht gibi kendi lafzından tekili bulunmayan mutlak cemaat olduğu rivayet edilmiştir. Üç kişiye nefer denildiği, arttıklarında dokuza kadar raht oldukları, daha da arttıklarında ise usbe oldukları ve ondan azına usbe denilmeyeceği de söylenmiştir.
وروى النزال بن سبرة عن علي كرم الله تعالى وجه أنه قرأ بنصب «عصبة»
Nezzâl b. Sebre, Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'nin "usbeten" şeklinde nasb ile okuduğunu rivayet etmiştir.
فيكون الخبر محذوفا، وعصبة حال من الضمير فيه أي نجتمع عصبة، وقدر ذلك ليكون في الحال دلالة على الخبر المحذوف لما فيها من معنى الاجتماع.
Bu takdirde haber mahzuf olur; "usbeten" ise oradaki zamirden hâl olur, yani "bir topluluk hâlinde toplanırız" takdirindedir. Hâlde toplanma manası bulunduğundan mahzuf habere delalet etmesi için bu şekilde takdir edilmiştir.
وزعم ابن المنير أن الكلام على طريقة: أنا أبو النجم وشعري شعري، والتقدير ونحن نحن عصبة، وحذف الخبر لمساواته المبتدأ وعدم زيادته عليه لفظا ففي حذفه خلاص من تكرار اللفظ بعينه مع دلالة السياق على المحذوف، ولا غرو في وقوع الحال بعد نحن لأنه بالتقدير المذكور كلام تام فيه من الفخامة ما فيه وقدر في هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ [هود: ٧٨] على قراءة النصب مثل ذلك، وفيه أن الفخامة إنما تجيء من التكرار فلا يجوز الحذف على أن الدلالة على المحذوف غير بينة.
İbnü'l-Müneyyir kelamın "Ben Ebu'n-Necm'im, şiirim de şiirimdir" üslubu üzere olduğunu ve takdirin "biz bir topluluk olarak biziz (ve nahnu nahnu usbeten)" şeklinde olduğunu ileri sürmüştür. Haber, mübtedaya denk olduğu ve lafzen ona bir şey eklemediği için hazfedilmiştir; zira hazfedilmesinde, siyakın mahzufe delaletiyle birlikte lafzın aynen tekrarından kurtulma vardır. Bu zikredilen takdire göre ihtişamlı tam bir kelam teşkil ettiğinden "nahnu"dan sonra hâlin gelmesinde şaşılacak bir durum yoktur. { هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ } [Hûd: 78] ayetinde de nasb kıraatine göre benzer bir takdir yapılmıştır. Buna ise ihtişamın ancak tekrardan kaynaklandığı, bu sebeple hazfin caiz olamayacağı ve mahzufe olan delaletin de açık olmadığı şeklinde itiraz edilmiştir.
وعن ابن الأنباري أن ذلك كما تقول العرب: إنما العامري عمته أي يتعهد ذلك، والدال على المحذوف فيه عمته فإن الفعلة للحالة التي يستمر عليها الشخص فيلزم لا محالة تعهده لها، والأولى أن يعتبر نظير قول الفرزدق: يا
İbnü'l-Enbârî'den bunun Arapların "Âmirî ancak sarığıdır (ammetehu)" yani "ona özen gösterir" sözü gibi olduğu nakledilmiştir. Buradaki mahzufe delalet eden "sarık bağlama biçimi"dir (ımmetuhu); zira "fi'le" vezni kişinin üzerinde devam ettiği hâli ifade eder, dolayısıyla ona özen göstermesi kaçınılmazdır. En evla olanı ise bunun Ferezdak'ın şu sözünün bir benzeri sayılmasıdır: "Ey
لهذم حكمك مسمطا فإنه أراد كما قال المبرد ... حكمك لك مسمطا
Lehzim! Hükmün kesin olarak (hükmeke musmetan)..." Zira Müberred'in dediği gibi o "...hükmün sana kesin olarak sabittir (hükmüke leke musmetan)"
أي مثبت نافذ غير مردود، وقد شاع هذا فيما
yani sabit, geçerli ve reddolunamazdır demek istemiştir. Bu kullanım kendi
بينهم لكن ذكروا أن فيه شذوذا من وجهين، والآية على قراءة الأمير كرم الله تعالى وجهه أكثر شذوذا منه لا يخفى على المتدرب في علم العربية إِنَّ أَبانا أي في ترجيحهما علينا في المحبة مع فضلنا عليهما وكونهما بمعزل عن كفاية الأمور لَفِي ضَلالٍ أي خطأ في الرأي وذهاب عن طريق التعديل اللائق من تنزيل كل منا منزلته مُبِينٍ ظاهر الحال، وجعل الضلال ظرفا لتمكنه فيه، ووصفه بالمبين إشارة إلى أن ذلك غير مناسب له بزعمهم والتأكيد المزيد الاعتناء، يروى أنه ﵇ كان أحب إليه لما يرى فيه من أن المخايل وكانت إخوته يحسدونه فلما رأى الرؤيا تضاعفت له المحبة فكان لا يصبر عنه ويضمه كل ساعة إلى صدره ولعله أحس قلبه بالفراق فتضاعف لذلك حسدهم حتى حملهم على ما قص الله تعالى عنهم، وقال بعضهم: إن سبب زيادة حبه ﵇ ليوسف وأخيه صغرهما وموت أمهما، وحب الصغير أمر مركوز في فطرة البشر فقد قيل لابنة الحسن: أي بنيك أحب إليك؟ قالت:
aralarında yaygınlaşmıştır; ancak iki yönden şâzz olduğunu zikretmişlerdir. Ayet ise Emîr'in kerremallâhu teâlâ vecheh kıraatine göre bundan daha da şâzzdır; bu durum Arapça ilminde mahir olan kimseye gizli kalmaz. { إِنَّ أَبانا } “Şüphesiz babamız”; yani bizim onlardan üstünlüğümüze ve onların işleri çekip çevirmekten uzak olmalarına rağmen sevgide onları bize tercih etmesi hususunda, { لَفِي ضَلالٍ } “bir yanılgı içindedir”; yani görüşünde bir hata ve her birimizi layık olduğu mertebeye koyma hususunda uygun olan adalet yolundan uzaklaşma içindedir, { مُبِينٍ } “apaçık”; hâli zahir olan. Dalâletin bir zarf (içinde bulunulan kap) kılınması onun onda yerleşmiş olmasından ötürüdür; "mübîn" ile vasfedilmesi ise onların zannınca bunun ona yakışmadığına ve tekidin aşırı özene işaret etmesindendir. Rivayet edildiğine göre onda gördüğü [nübüvvet] alametlerinden ötürü Yûsuf aleyhisselâm ona daha sevimliydi; kardeşleri de onu kıskanmaktaydı. Rüyayı görünce ona olan sevgisi katbekat arttı; öyle ki ondan ayrı kalmaya dayanamaz ve onu her an bağrına basardı. Belki de kalbi bir ayrılığı hissetmişti. Bundan dolayı onların hasedi büsbütün katlandı ve nihayetinde onları Allah Teâlâ'nın haklarında anlattığı şeyleri yapmaya sevk etti. Bazıları ise onun aleyhisselâm Yûsuf ve kardeşine olan sevgisinin fazlalığının sebebinin onların küçüklüğü ve annelerinin vefatı olduğunu söylemiştir. Küçük çocuğun sevgisi insan tabiatına yerleştirilmiş bir duygudur; nitekim Hasan'ın kızına "Çocuklarından hangisi sana daha sevimlidir?" diye sorulmuş, o da şöyle demiştir:
الصغير حتى يكبر والغائب حتى يقدم والمريض حتى يشفى، وقد نظم بعض الشعراء في محبة الولد الصغير قديما وحديثا، ومن ذلك ما قاله الوزير أبو مروان عبد الملك بن إدريس الجزيري من قصيدة بعث بها إلى أولاده وهو في السجن:
"Büyüyünceye kadar küçük olanı, gelinceye kadar uzakta olanı ve iyileşinceye kadar hasta olanı." Geçmişte ve günümüzde bazı şairler küçük çocuğun sevgisi hakkında şiirler nazmetmişlerdir; vezir Ebû Mervân Abdülmelik b. İdrîs el-Cezîrî'nin zindandayken çocuklarına gönderdiği bir kasidede söylediği şu beyitler de bunlardandır:
وصغيرهم عبد العزيز فإنني ... أطوي لفرقته جوى لم يصغر
"Hele onların küçüğü Abdülaziz! Zira ben, onun ayrılığı sebebiyle hiç küçülmeyen derin bir keder saklıyorum."
ذاك المقدم في الفؤاد وإن غدا ... كفأ لكم في المنتمى والعنصر
"Soy ve kök bakımından sizinle denk olsa da, gönülde öne geçirilen odur."
إن البنان الخمس أكفاء معا ... والحلي دون جميعها للخنصر
"Şüphesiz beş parmağın hepsi birbirine denktir; lâkin süs (yüzük), hepsinin arasında yalnızca serçe parmağa aittir."
وإذا الفتى فقد الشباب سماله ... حب البنين ولا كحب الأصغر
'Genç adam gençliğini yitirdiğinde, çocuk sevgisi ona can katar; fakat en küçüğünün sevgisi gibisi yoktur.'
وفيه أن منشأ زيادة الحب لو كانت ما ذكر لكان بنيامين أوفر حظا في ذلك لأنه أصغر من يوسف ﵇ كما يدل عليه قولهم: إن أمهما ماتت في نفاسه، والآية كما أشرنا إليه مشيرة إلى أن محبته لأجل شقيقه يوسف فالذي ينبغي أن يعول عليه أنه ﵇ إنما أحبه أكثر منهم لما رأى فيه من مخايل الخير ما لم ير فيهم وزاد ذلك الحب بعد الرؤيا لتأكيدها تلك الإمارات عنده ولا لوم على الوالد في تفضيله بعض ولده على بعض في المحبة لمثل ذلك،
Buna karşılık, şayet sevgi fazlalığının kaynağı zikredilen husus olsaydı, Bünyâmin'in bundan daha fazla pay alması gerekirdi; çünkü o, 'Anneleri onun doğumunda vefat etti' şeklindeki sözlerinin de gösterdiği gibi Yûsuf aleyhisselâm'dan daha küçüktü. Ayet ise işaret ettiğimiz üzere, onun [Bünyâmin'in] sevgisinin öz kardeşi Yûsuf'tan ötürü olduğuna delalet etmektedir. Dolayısıyla itimat edilmesi gereken görüş şudur: O aleyhisselâm, Yûsuf'ta onlarda görmediği hayır ve fazilet alametleri gördüğü için onu diğerlerinden daha çok sevmiştir; bu sevgi, o işaretleri pekiştiren rüyadan sonra büsbütün artmıştır. Böyle bir durumdan ötürü bir babanın sevgide çocuklarının bir kısmını diğerine üstün tutmasında hiçbir kınama olamaz.
وقد صرح غير واحد أن المحبة ليست مما تدخل تحت وسع البشر والمرء معذور فيما لم يدخل تحته، نعم ظن أبناؤه أن ما كان منه ﵇ إنما كان عن اجتهاد وأنه قد أخطأ في ذلك والمجتهد يخطىء ويصيب وإن كان نبيا، وبهذا ينحل ما قيل: إنهم إن كانوا قد آمنوا بكون أبيهم رسولا حقا من عند الله تعالى فكيف اعترضوا وكيف زيفوا طريقته وطعنوا فيما هو عليه، وإن كانوا مكذبين بذلك فهو يوجب كفرهم والعياذ بالله تعالى وهو مما لم يقل به أحد ووجه الانحلال ظاهر اقْتُلُوا يُوسُفَ أَوِ اطْرَحُوهُ أَرْضاً الظاهر أن هذا من جملة ما حكي بعد قوله سبحانه: إِذْ قالُوا وقد قاله بعض منهم مخاطبا للباقين وكانوا راضين بذلك إلّا من قال: لا تَقْتُلُوا إلخ، ويحتمل أنه قاله كل منهم مخاطبا للبقية، والاستثناء هو الاستثناء، وزعم بعضهم أن القائل رجل غيرهم شاوروه في ذلك وهو خلاف الظاهر ولا ثبت له، والظاهر أن القائل خيرهم بين الأمرين القتل والطرح.
Nitekim birden çok âlim, sevginin insanın iradesi ve gücü dahilinde olmadığını, kişinin ise gücü dahilinde olmayan şeylerden ötürü mazur sayılacağını açıkça ifade etmiştir. Evet, oğulları onun aleyhisselâm bu tutumunun sırf bir içtihada dayandığını ve bunda hata ettiğini zannettiler; müçtehid ise peygamber bile olsa hata da edebilir, isabet de edebilir. Bu açıklamayla, 'Şayet onlar babalarının Allah Teâlâ katından hak bir elçi olduğuna inanıyor idiyseler, ona nasıl itiraz ettiler, yolunu nasıl kusurlu bulup tutumunu eleştirdiler? Şayet bunu yalanlıyor idiyseler, bu onların küfrünü gerektirir -ki Allah Teâlâ'ya sığınırız- ve bunu da hiç kimse söylememiştir' şeklindeki itiraz çözülmüş olur; zira çözümün yönü gayet açıktır. { اقْتُلُوا يُوسُفَ أَوِ اطْرَحُوهُ أَرْضاً } “Yûsuf’u öldürün ya da onu [ıssız] bir yere atın”. Zahir olan, bunun Cenâb-ı Hakk'ın { إِذْ قالُوا } “Hani demişlerdi ki” buyruğundan sonra hikaye edilen sözlerin bir parçası olmasıdır. Bunu onlardan biri diğerlerine hitaben söylemiş, 'Öldürmeyin...' diyen kişi hariç diğerleri de buna razı olmuştur. Her birinin bunu diğerlerine hitaben söylemiş olması da muhtemeldir; istisna yine aynı istisnadır. Bazıları ise söyleyenin, bu hususta kendisiyle istişare ettikleri yabancı bir adam olduğunu iddia etmiştir; ancak bu zahire aykırıdır ve hiçbir dayanağı yoktur. Zahir olan, sözü söyleyenin onları iki seçenek arasında -yani öldürme ile [ıssız bir yere] atma arasında- muhayyer bırakmış olmasıdır.
وجوز أن يكون المراد قال بعض: اقْتُلُوا يُوسُفَ وبعض اطْرَحُوهُ والطرح رمي الشيء وإلقاؤه، ويقال:
Bununla kastedilenin, bazılarının 'Yûsuf'u öldürün', bazılarının da 'Onu bir yere atın' demiş olması da caiz görülmüştür. 'Tarh' (طرح), bir şeyi fırlatıp atmaktır. Nitekim şöyle denir:
طرحت الشيء أبعدته، ومنه قول عروة بن الورد:
'Bir şeyi attım (taraytü'ş-şey'e)', yani onu uzaklaştırdım. Urve b. el-Verd'in şu sözü de bu kabildendir:
ومن يك مثلي ذا عيال ومقترا ... من المال يطرح نفسه كل مطرح
'Benim gibi çoluk çocuk sahibi olup malı kıt olan kimse, kendini oradan oraya atar durur.'
ونصب أَرْضاً على إسقاط حرف الجر كما ذهب إليه الحوفي ابن عطية أي ألقوه في أرض بعيدة عن الأرض التي هو فيها، وقيل: نصب على أنه مفعول ثان- لاطرحوه- لتضمينه معنى أنزلوه فهو كقوله تعالى: أَنْزِلْنِي مُنْزَلًا مُبارَكاً [المؤمنون: ٢٩] ، وقيل: منصوب على الظرفية، ورده ابن عطية وغيره بأن ما ينتصب على الظرفية المكانية لا يكون إلّا مبهما وحيث كان المراد أرضا بعيدة عن أرضه لم يكن هناك إبهام، ودفع بما لا يخلو عن نظر، وحاصل المعنى اقتلوه أو غربوه فإن التغريب كالقتل في حصول المقصود مع السلام من إثمه، ولعمري لقد ذكروا أمرين مرين فإن الغربة كربة أية كربة ولله تعالى در من قال:
{ أَرْضاً } kelimesi, el-Havfî ve İbn Atiyye'nin benimsediği üzere cer harfinin düşürülmesiyle (hazf-ı hâfız ile) mensub kılınmıştır; yani 'Onu bulunduğu yerden uzak bir yere atın' demektir. 'Onu indirin' manasını tazammun ettiği için { اطْرَحُوهُ } fiilinin ikinci mefulü olarak mensub olduğu da söylenmiştir; bu takdirde Cenâb-ı Hakk'ın { أَنْزِلْنِي مُنْزَلًا مُبارَكاً } [Mü'minûn: 29] buyruğu gibidir. Mekân zarfı olduğu için mensub olduğu da söylenmiş; ancak İbn Atiyye ve başkaları, mekân zarfı olarak mensub olan lafızların ancak mübhem olabileceğini, burada ise onun bulunduğu yerden uzak belirli bir yer kastedildiği için mübhemlik bulunmadığını belirterek bunu reddetmiştir. Bu itiraza da eleştiriye açık bazı gerekçelerle cevap verilmiştir. Sözün özü şudur: 'Onu öldürün ya da sürgün edin; zira sürgün etmek de günahından kurtulmakla beraber maksadın hasıl olması bakımından öldürmek gibidir.' Hayatıma andolsun ki onlar acı mı acı iki şey zikretmişlerdir; zira gurbet öyle bir sıkıntıdır ki hem de ne sıkıntı! Şu sözü söyleyen ne güzel söylemiştir:
حسنوا القول وقالوا غربة ... إنما الغربة للأحرار ذبح
'Sözü güzelleştirip «gurbet» dediler; oysa gurbet, hür kimseler için düpedüz boğazlanmaktır.'
يَخْلُ لَكُمْ وَجْهُ أَبِيكُمْ بالجزم جواب الأمر، والوجه الجارحة المعروفة، وفي الكلام كناية تلويحية عن خلوص المحبة، ومن هنا قيل: أي يقبل عليكم إقبالة واحدة لا يلفت عنكم إلى غيركم، والمراد سلامة محبته لهم ممن يشاركهم فيها وينازعهم إياها، وقد فسر الوجه بالذات والكناية بحالها خلا أن الانتقال إلى المقصود بمرتبتين:
{ يَخْلُ لَكُمْ وَجْهُ أَبِيكُمْ } “Böylece babanızın yüzü [yalnızca] size kalsın”; cezm ile emir fiilinin cevabıdır. 'Vech' (yüz), bilinen organdır; ifadedeyse sevginin katıksızlaşmasından kinayedir (kinâye-i telvîhiyye). Buradan hareketle şöyle denilmiştir: 'Yani sizden başkasına dönmeksizin yalnızca size yönelsin.' Kastedilen, babalarının onlara olan sevgisinin, bu sevgiye ortak olup onlarla çekişen kimseden arınmasıdır. 'Vech' kelimesi zât olarak da tefsir edilmiş, kinaye ise aynı hâli üzere bırakılmıştır; şu farkla ki kastedilen manaya intikal birinci görüşe göre iki mertebede,
على الأول وبمرتبة على هذا، وقيل: الوجه بمعنى الذات، وفي الكلام كناية عن التوجه والتقيد بنظم أحوالهم وتدبير أمورهم لأن خلوه لهم يدل على فراغه عن شغل يوسف ﵇ فيشتغل بهم وينظم أمورهم، ولعل الوجه الأوجه هو الأول وَتَكُونُوا بالجزم عطفا على جواب الأمر، وبالنصب بعد الواو بإضمار أن أي يجتمع لكم خلو وجهه والكون مِنْ بَعْدِهِ أي بعد يوسف على معنى بعد الفراغ من أمره، أو من بعد قتله أو طرحه، فالضمير إما ليوسف أو لأحد المصدرين المفهومين من الفعلين.
ikinci görüşe göre ise tek mertebede gerçekleşmektedir. Bir diğer görüşe göre 'vech', zât manasındadır; ifadede ise onların hallerini düzene koymaya ve işlerini çekip çevirmeye yönelmesinden kinayedir. Zira yüzünün onlara kalması, Yûsuf aleyhisselâm ile meşgul olmaktan boşa çıkıp artık onlarla meşgul olacağına ve işlerini düzene koyacağına delalet eder. Muhtemelen en isabetli vecih birincisidir. { وَتَكُونُوا } kelimesi, emrin cevabına atfedilerek meczumdur; 'vâv'dan sonra gizli bir 'en' ile mansub olması da caizdir; yani babanızın yüzünün size kalması ile var olmanız bir arada tahakkuk etsin demektir. { مِنْ بَعْدِهِ } “ondan sonra”; yani onun işini bitirdikten sonra manasında Yûsuf'tan sonra, yahut onu öldürdükten veya uzak bir yere attıktan sonra demektir. Buna göre zamir ya Yûsuf'a ya da iki fiilden anlaşılan iki masdardan birine racidir.
قَوْماً صالِحِينَ بالتوبة والتنصل إلى الله تعالى عما جئتم به من الذنب- كما روي عن الكلبي- وإليه ذهب الجمهور، فالمراد بالصلاح الصلاح الديني بينهم وبين الله تعالى، ويحتمل أن المراد ذلك لكن بينهم وبين أبيهم بالعذر
{ قَوْماً صالِحِينَ } “[salih] bir topluluk [olursunuz]”; Kelbî'den rivayet edildiğine ve cumhurun benimsediğine göre, [işlediğiniz] günahtan dolayı tövbe edip Allah Teâlâ'ya yönelerek arınmak suretiyle [salih kimseler olursunuz]. Buna göre salah ile kastedilen, kendileriyle Allah Teâlâ arasındaki dinî salahtır (doğruluk ve dürüstlüktür). Bununla yine aynı durumun, ancak mazeret beyan etmek suretiyle kendileri ile babaları arasındaki salahın kastedilmiş olması da muhtemeldir;
وهو وإن كان مخالفا للدين لكونه كذبا لكنه موافق له من جهة أنهم يرجون عفو أبيهم وصفحه به ليخلصوا من العقوق على ما قيل، ويحتمل أن يراد الصلاح الدنيوي أي صالحين في أمر دنياكم فإنه ينتظم لكم بعده بخلو وجه أبيكم، وإيثار الخطاب في لَكُمْ وما بعده للمبالغة في حملهم على القبول فإن اعتناء المرء بشأن نفسه واهتمامه بتحصيل منافعه أتم وأكمل قالَ قائِلٌ مِنْهُمْ هو يهوذا وكان رأيه فيه أهون شرا من رأي غيره وهو القائل: فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ [يوسف: ٨٠] إلخ قاله السدي.
bu durum yalan olması hasebiyle dine aykırı olsa bile, söylendiğine göre ana-babaya itaatsizlikten kurtulmak için babalarının affını ve hoşgörüsünü ummaları cihetiyle dine uygun düşmektedir. Bununla dünyevi salahın kastedilmiş olması da muhtemeldir; yani 'Dünya işiniz hususunda salih kimseler olursunuz; zira babanızın yüzünün size kalmasıyla işleriniz onun ardından düzene girer' demektir. { لَكُمْ } ve sonrasındaki hitap kipinin tercih edilmesi, onları bu teklifi kabule sevk etmede mübalağa içindir; zira insanın kendi nefsine özen göstermesi ve kendi menfaatlerini elde etmeye ehemmiyet vermesi çok daha tam ve eksiksizdir. { قالَ قائِلٌ مِنْهُمْ } “İçlerinden bir sözcü dedi ki”; o Yehûdâ idi ve onun Yûsuf hakkındaki görüşü diğerlerinin görüşüne kıyasla daha az şerliydi. { فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ } [Yûsuf: 80] diyen de odur; bunu Süddî söylemiştir.
وقال قتادة وابن إسحاق: هو روبيل، وعن مجاهد أنه شمعون، وقيل: دان، وقال بعضهم: إن أحد هذين هو القائل: اقْتُلُوا يُوسُفَ إلخ، وأما القائل، لا تَقْتُلُوا يُوسُفَ فغيره، ولعل الأصح أنه يهوذا.
Katâde ve İbn İshâk ise onun Rûbîl olduğunu söylemiştir. Mücâhid'den gelen rivayette Şem'ûn olduğu, Dân olduğu da söylenmiştir. Bazıları ise şöyle demiştir: 'Bu ikisinden biri { اقْتُلُوا يُوسُفَ } diyen kimsedir; { لا تَقْتُلُوا يُوسُفَ } diyen ise başkasıdır.' Muhtemelen en sahih olanı onun Yehûdâ olduğudur.
قيل: وإنما لم يذكر أحد منهم باسمه سترا على المسيء وكل منهم لم يخل عن الإساءة وإن تفاوتت مراتبها، والقول بأنه على هذا لا ينبغي لأحد أن يعين أحدا منهم باسمه تأسيا بالكتاب ليس بشيء لأن ذلك مقام تفسير وهو فيه أمر مطلوب، والجملة مستأنفة استئنافا بيانيا كأن سائلا سأل اتفقوا على ما عرض عليهم من خصلتي الصنيع أم خالفهم في ذلك أحد؟ فقيل: قال قائل منهم: لا تَقْتُلُوا إلخ، والإتيان- بيوسف- دون ضميره لاستجلاب شفقتهم عليه واستعظام قتله وهو هو فإنه يروى أنه قال لهم: القتل عظيم ولم يصرح بنهيهم عن الخصلة الأخرى، وأحاله على أولوية ما عرضه عليهم بقوله: وَأَلْقُوهُ فِي غَيابَتِ الْجُبِّ أي في قعره وغوره سمي به لغيبته عن عين الناظر، ومنه قيل للقبر: غيابة، قال المنخل السعدي:
Kötülük yapan kimsenin kusurunu örtmek için onlardan hiçbirinin ismiyle zikredilmediği söylenmiştir; zira dereceleri farklı olsa da her biri bir kötülükten uzak kalmamıştır. Buna dayanarak Kitap'a iktidaen hiç kimsenin onlardan birini ismiyle tayin etmemesi gerektiği yönündeki söz ise tutarsızdır; çünkü burası tefsir makamıdır ve tefsirde bu istenen bir husustur. Cümle, sanki birisi 'Kendilerine sunulan bu iki kötü fiil üzerinde uzlaştılar mı, yoksa onlardan biri buna muhalefet etti mi?' diye sormuş da 'İçlerinden biri: «Öldürmeyin...» dedi' diye cevap verilmişçesine beyânî bir istînâftır. Zamir yerine { يُوسُفَ } isminin açıkça getirilmesi, ona karşı şefkatlerini celbetmek ve bizzat o şahsiyetin öldürülmesinin vahametini hissettirmek içindir; nitekim rivayet edildiğine göre onlara: 'Öldürmek çok büyük bir cürümdür' demiştir. Diğer şıktan açıkça nehyetmemiş, { وَأَلْقُوهُ فِي غَيابَتِ الْجُبِّ } “ve onu kuyunun derinliklerine bırakın” sözüyle sunduğu teklifin önceliğine havale etmiştir. Yani kuyunun dibine ve derinliğine atın; bakanın gözünden kaybolduğu (gaybet) için bu isim verilmiştir. Nitekim kabre de 'gayâbe' denilmiştir; el-Münehhal es-Sa'dî şöyle der:
إذا أنا يوما غيبتني غيابتي ... فسيروا بسيري في العشيرة والأهل
'Bir gün mezarım beni gizlediğinde, aşiretim ve ailem arasında benim yürüdüğüm gibi yürüyün.'
وقال الهروي: الغيابة في الجب شبه كهف أو طاق في البئر فوق الماء يغيب ما فيه عن العيون، والجب الركية التي لم تطو فإذا طويت فهي بئر قال الأعشى:
el-Herevî şöyle der: Kuyudaki 'gayâbe', suyun üzerinde bulunan, içindekini gözlerden gizleyen mağara yahut oyuk benzeri bir yerdir. 'Cübb' (الجب) ise içi taşla örülmemiş kuyudur; içi örüldüğünde ise 'bi'r' (بئر) adını alır. el-A'şâ şöyle demiştir:
لئن كنت في جب ثمانين قامة ... ورقيت أسباب السماء بسلم
'Seksen kulaç derinliğinde bir kuyuda olsan da, merdivenle göğün katlarına tırmansan da...'
ويجمع على جبب وجباب وأجباب وسمي جبا لأنه جب من الأرض أي قطع، وسيأتي قريبا إن شاء الله تعالى الكلام في تأنيثه وتذكيره.
Çoğulu 'cibeb', 'cibâb' ve 'ecbâb' şeklinde gelir. Yeryüzünden kesilip oyulduğu için (c鎬bbe mine'l-ard) ona cübb denilmiştir. İnşâallahu Teâlâ yakında onun müennes ve müzekker kullanımı hakkındaki açıklama gelecektir.
وقرأ نافع في- غيابات- في الموضعين كأن لتلك الجب غيابات، ففيه إشارة إلى سعتها، أو أراد بالجب الجنس أي في بعض غيابات الجب، وقرأ ابن هرمز- غيابات- بتشديد الياء التحتية وهو صيغة مبالغة، ووزنه على ما نقل صاحب اللوامح يجوز أن يكون فعالات كحمامات، ويجوز أن يكون فيعالات كشيطانات في جمع شيطانة، وقرأ الحسن غيبة بفتحات على أنه في الأصل مصدر كالغلبة، ويحتمل أن يكون جمع غائب كصانع وصنعة، وفي حرف أبي رضي الله تعالى عنه غيبة بسكون الياء التحتية على أنه مصدر أريد به الغائب.
Nâfi', sanki o kuyunun birden fazla derinliği/karanlığı varmışçasına her iki yerde de { غيابات } şeklinde [çoğul] okumuştur; bunda kuyunun genişliğine işaret vardır; yahut 'cübb' ile cinsi kastedip 'kuyunun derinliklerinden birine' manasını murad etmiştir. İbn Hürmüz ise ya harfini şeddeli olarak { غَيَّابَات } şeklinde okumuştur ki bu mübalağa sıygasıdır. Sâhibü'l-Levâmi'in naklettiğine göre bunun vezni 'hammâmât' gibi 'fe'âlât' olabileceği gibi, şeytâne kelimesinin çoğulu olan 'şeytânât' gibi 'fey'alât' olması da caizdir. Hasan ise üstünlerle { غَيَبَة } şeklinde okumuştur; bu aslen 'galebe' gibi masdardır; 'sâni'' ve 'san'a' gibi 'gâib'in çoğulu olması da muhtemeldir. Übeyy radıyallâhu teâlâ anh'ın Mushaf'ında ise 'gâib' manası kastedilen bir masdar olarak ya harfinin sükûnuyla { غَيْبَة } şeklindedir.
يَلْتَقِطْهُ أي يأخذه على وجه الصيانة عن الضياع والتلف فإن الالتقاط أخذ شيء مشرف على الضياع كذا قيل، وفي مجمع البيان هو أن يجد الشيء ويأخذه من غير أن يحسبه، ومنه قوله ومنهل وردته التقاطا.
{ يَلْتَقِطْهُ } “onu bulup alsın”; yani zayi olup helak olmaktan koruma amacıyla onu alsın; zira iltikât, zayi olmak üzere olan bir şeyi almaktır, denilmiştir. Mecmeu'l-Beyân'da ise bunun, bir şeyi hiç hesapta yokken bulup almak olduğu belirtilmiştir; nitekim 'Uğradığım bir su kaynağına rastgele/beklemedik anda ulaştım (ve menhelin veredtühü'ltikâten)' sözü de bu kabildendir.
بَعْضُ السَّيَّارَةِ أي بعض جماعة تسير في الأرض وأل في السيارة كما في الجب وما فيهما، وفي- البعض- من الإبهام لتحقيق ما يتوخاه من ترويج كلامه بموافقته لغرضهم الذي هو تنائي يوسف ﵇ عنهم بحيث لا يدرى أثره ولا يروى خبره، وقرأ الحسن- تلتقطه- على التأنيث باعتبار المعنى كما في قوله:
{ بَعْضُ السَّيَّارَةِ } “yolculardan biri / bir kervan”; yani yeryüzünde yolculuk eden bir topluluğun bir kısmı. { السَّيَّارَةِ } kelimesindeki 'el' takısı, { الْجُبِّ } kelimesindeki ve bu iki kelimenin ihtiva ettiği manadaki gibidir. { بَعْضُ } kelimesindeki müphemlik ise, Yûsuf aleyhisselâm'ın ne izi bilinecek ne de haberi duyulacak şekilde kendilerinden uzaklaşması olan gayelerine uygun düşmesiyle sözünün kabul görmesini sağlama maksadına matuftur. Hasan, manayı dikkate alarak şu beyitte olduğu gibi müennes olarak { تَلْتَقِطْهُ } şeklinde okumuştur:
إذا بعض السنين تعرفتنا ... كفى الأيتام فقد أبى اليتيم
'Bazı kıtlık yılları bize uğradığında, yetim babasının yokluğu yetimlere kâfi gelir [onları perişan eder].'
وجاء قطعت بعض أصابعه وجعلوا هذا من باب اكتساب المضاف من المضاف إليه التأنيث كقوله: كما
Nitekim 'Parmağının bir kısmı kesildi (kutıat ba'du asâbi'ihî)' ifadesi de gelmiştir ve bunu şu beyitte olduğu gibi muzafın muzafun ileyhten te'nis kazanması babından saymışlardır: Tıpkı,
شرقت صدر القناة من الدم إِنْ كُنْتُمْ فاعِلِينَ أي إن كنتم عازمين مصرين على أن تفعلوا به ما يفرق بينه وبين أبيه أو إن كنتم فاعلين بمشورتي ورأيي فألقوه إلخ، ولم بيت القول لهم بل عرض عليهم ذلك تأليفا لقلوبهم وتوجيها إلى رأيه وحذرا من سوء ظنهم به ولما كان هذا مظنة لسؤال سائل يقول: فما فعلوا بعد ذلك هل قبلوا رأيه أم لا؟ فأجيب على سبيل الاستئناف على وجه أدرج في تضاعيفه قبولهم له بما سيجيء إن شاء الله تعالى من قوله سبحانه: وَأَجْمَعُوا أَنْ يَجْعَلُوهُ فِي غَيابَتِ الْجُبِّ فقيل: قالُوا يا أَبانا خاطبوه ﵇ بذلك تحريكا لسلسلة النسب وتذكيرا لرابطة الأخوة ليتسببوا بذلك استنزاله عن رأيه في حفظه منهم لما أحس بحسدهم فكأنهم قالوا: ما لَكَ أي أيّ شيء لك لا تَأْمَنَّا لا تجعلنا أمناء عَلى يُوسُفَ مع أنك أبونا ونحن بنوك وهو أخونا وَإِنَّا لَهُ لَناصِحُونَ مريدون له الخير ومشفقون عليه ليس فينا ما يخل بذلك، وجملة لا تَأْمَنَّا في موضع الحال، وكذا جملة وَإِنَّا لَهُ لَناصِحُونَ والاستفهام- بما لك- فيه معنى التعجب، والكلام ظاهر في أنه تقدم منهم سؤال أن يخرج ﵇ معهم فلم يرض أبوهم بذلك.
'Mızrağın ucu kandan kızıllaştı (şerikat sadru'l-kanâti mine'd-dem)' sözünde olduğu gibi. { إِنْ كُنْتُمْ فاعِلِينَ } “eğer [bir şey] yapacaksanız”; yani eğer onunla babasının arasını ayıracak bir şeyi yapmaya azimli ve kararlıysanız yahut benim tavsiyeme ve görüşüme göre hareket edecekseniz onu atın demektir. Onlara kesin bir dayatmada bulunmamış, aksine kalplerini kazanmak, kendi görüşüne yönlendirmek ve kendisine karşı kötü zanda bulunmalarından sakınmak için bunu bir öneri olarak sunmuştur. Bu ifade, 'Bundan sonra ne yaptılar, onun görüşünü kabul ettiler mi etmediler mi?' diyecek bir kimsenin sorusuna zemin hazırladığından, Cenâb-ı Hakk'ın inşâallahu Teâlâ ileride gelecek olan { وَأَجْمَعُوا أَنْ يَجْعَلُوهُ فِي غَيابَتِ الْجُبِّ } buyruğuyla onun görüşünü kabul ettiklerini zımnen içerecek şekilde istînâf yoluyla cevap verilerek şöyle buyrulmuştur: { قالُوا يا أَبانا } “Dediler ki: Ey babamız!”; hasetlerini hissettiğinde onu kendilerinden koruma yönündeki kanaatinden vazgeçirmek amacıyla nesep bağını harekete geçirmek ve kardeşlik rabıtasını hatırlatmak için ona aleyhisselâm böyle hitap ettiler. Sanki şöyle demiş oldular: { ما لَكَ } “Sana ne oluyor da”; yani neyin var ki, { لا تَأْمَنَّا عَلى يُوسُفَ } “Yûsuf hakkında bize güvenmiyorsun?”; sen bizim babamız, biz senin oğulların ve o da bizim kardeşimiz olduğu halde bizi güvenilir saymıyorsun? { وَإِنَّا لَهُ لَناصِحُونَ } “Oysa biz onun iyiliğini isteyen kimseleriz”; onun için hayır dileyen ve ona şefkat gösterenleriz, içimizde buna aykırı hiçbir şey yoktur. { لا تَأْمَنَّا } cümlesi hal konumundadır; keza { وَإِنَّا لَهُ لَناصِحُونَ } cümlesi de böyledir. { ما لَكَ } ifadesindeki istifhamda taaccüb (şaşkınlık) manası vardır. Sözün gelişinden, onların aleyhisselâm kendileriyle birlikte çıkmasını daha önce talep ettikleri, fakat babalarının buna razı olmadığı açıkça anlaşılmaktadır.
وقرأ الجمهور لا تَأْمَنَّا بالإدغام والإشمام، وفسر بضم الشفتين مع انفراج بينهما إشارة إلى الحركة مع الإدغام الصريح كما يكون في الوقف وهو المعروف عندهم وفيه عسر هنا، ويطلق على إشراب الكسرة شيئا من الضمة كما قالوا في قيل، وعلى إشمام أحد حرفين شيئا من حرف آخر كما قالوا في الصراط، وقرأ زيد بن علي رضي الله تعالى عنهما وأبو جعفر والزهري وعمرو بن عبيد بالإدغام من غير إشمام، وإرادة النفي ظاهرة، وقرأ ابن هرمز بضم الميم مع الإدغام، وهذه الضمة منقولة إلى الميم من النون الأولى بعد سلب حركتها.
Cumhur { لا تَأْمَنَّa } lafzını idgam ve işmâm ile okumuştur. Bu, vakıf halinde olduğu gibi açık bir idgamla birlikte harekeye işaret etmek üzere dudakların aralarında bir boşluk bırakılarak yumulması şeklinde tefsir edilmiştir ki onların nezdinde maruf olan budur; ancak burada bir zorluk vardır. 'Kîle' kelimesinde söyledikleri gibi kesreye biraz damme koklatılmasına ve 'es-Sırât' kelimesinde belirttikleri gibi iki harften birine diğer harfin kokusunun sindirilmesine de [işmâm] ıtlak olunur. Zeyd b. Alî radıyallâhu teâlâ anhümâ, Ebû Ca'fer, ez-Zührî ve Amr b. Ubeyd ise işmâmsız idgam ile okumuşlardır; nefyin kastedildiği ise açıktır. İbn Hürmüz ise idgam ile birlikte mim harfinin dammesiyle okumuştur; bu damme, harekesi alındıktan sonra birinci nundan mim harfine nakledilmiştir.
وقرأ أبي والحسن وطلحة بن مصرف والأعمش- لا تأمننا- بالإظهار وضم النون على الأصل، وهو خلاف خط المصحف لأنه بنون واحدة، وقرأ ابن وثاب وأبو رزين- لا تيمنا- بكسر حرف المضارعة على لغة تميم، وسهل الهمزة بعد الكسرة ابن وثاب، ولم يسهل أبو رزين.
Übeyy, el-Hasan, Talha b. Musarrif ve el-A'meş, asıl üzere izhâr ve nun harfinin dammesiyle { لا تأمننا } şeklinde okumuşlardır; ancak bu tek nun ile yazılan Mushaf hattına aykırıdır. İbn Vessâb ve Ebû Rezîn ise Temîm lügatine göre muzaraat harfinin kesresiyle { لا تِيمَنَّا } şeklinde okumuştur. İbn Vessâb kesreden sonraki hemzeyi teshil etmiş, Ebû Rezîn ise teshil yapmamıştır.
وأخرج ابن المنذر وأبو الشيخ عن عاصم أنه قرأ بذلك بمحضر عبيد بن فضلة فقال له: لحنت، فقال أبو رزين:
İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh, Âsım'dan onun bu şekilde Ubeyd b. Fadle'nin huzurunda okuduğunu, onun da kendisine: 'Lahin (dil hatası) yaptın' dediğini, bunun üzerine Ebû Rezîn'in şöyle söylediğini rivayet etmişlerdir:
ما لحن من قرأ بلغة قومه أَرْسِلْهُ مَعَنا غَداً نصب على الظرفية الزمانية وهو يطلق على اليوم الذي يلي يومك، وعلى الزمن المستقبل مطلقا، وأصله غدو فحذفت لامه وقد جاء تاما أي ابعثه معنا غدا الى الصحراء يَرْتَعْ أي يتسع في أكل الفواكه ونحوها، وأصل معنى الرتع أن تأكل وتشرب ما تشاء في خصب وسعة، ويقال: رتع أقام في خصب وتنعّم، ويسمى الخصب رتعة بسكون التاء وفتحها، وذكر الراغب ان الرتع حقيقة في أكل البهائم ويستعار للإنسان إذا أريد به الأكل الكثير، وعلى ذلك قوله:
'Kendi kavminin lügatiyle okuyan kimse lahin yapmış sayılmaz.' { أَرْسِلْهُ مَعَنا غَداً } “Yarın onu bizimle gönder”; zaman zarfı olarak mensubdur; bu lafız bugünün peşinden gelen gün için de mutlak olarak gelecek zaman için de kullanılır. Aslı 'gadv' (غدو) olup lamel-fiili hazfedilmiştir; tam olarak da gelmiştir; yani 'Yarın onu bizimle kıra gönder' demektir. { يَرْتَعْ } “bol bol yesin”; yani meyvelerden ve benzeri şeylerden bolca yesin. 'Ret'' (الرتع) kelimesinin asıl manası, bolluk ve genişlik içinde dilediğin gibi yiyip içmendir. 'Reta'a' (رتع); bolluk ve nimet içinde ikamet etti demektir. Bolluğa, ta harfinin sükûnu ve fethasıyla 'ret'a' / 'reta'a' denir. Râgıb, 'ret'' kelimesinin hakikat olarak hayvanların otlaması hakkında kullanıldığını, çok yemesi kastedildiğinde insan için istiare edildiğini zikretmiştir. Şu beyit bu kabildendir:
وإذ يخلوا له الحمى رتع وَيَلْعَبْ بالاستباق والانتضال ونحوهما مما يتدرب به لقتال العدو، وليس المراد لعب لهو وإلا لم يقرّهم عليه يعقوب ﵇ وإنما عبر عن ذلك به لكونه على هيئته تحقيقا لما رموه من استصحاب يوسف ﵇ بتصويرهم له بصورة ما يلائم حاله ﵇ من صغر السن، وقرأ الجمهور يَرْتَعْ وَيَلْعَبْ بالياء والجزم، والابنان وأبو عمرو بالنون والجزم، وكسر العين الحرميان، واختلف عن قنبل في إثبات الياء وحذفها، ويروى عن ابن كثير
Ve ona koruluk boş kaldığında bol bol yer. { وَيَلْعَبْ } “ve oynasın” [ifadesine gelince; bu], yarışmak, ok atışı yapmak ve düşmanla savaş için antrenman niteliğindeki benzeri şeylerle [vakit geçirmesidir]. Yoksa maksat boş ve laubali bir oyun değildir; zira öyle olsaydı Ya‘kūb aleyhisselâm onların bunu yapmasına izin vermezdi. Ancak onlar, küçük yaşı gereği Yûsuf'un aleyhisselâm durumuna uygun düşen bir tablo çizerek onu yanlarına alma maksatlarını gerçekleştirmek için bu ifadeyi kullanmışlardır. Cumhur { يَرْتَعْ وَيَلْعَبْ } [kelimelerini] yâ harfi ve cezimle; iki İbn (İbn Kesîr ve İbn Âmir) ile Ebû Amr nûn harfi ve cezimle; Haremeyn kurrâsı (Nâfi' ve İbn Kesîr) ise [birinci fiilde] ‘ayn harfinin kesresiyle okumuşlardır. Kunbul'dan [kesreli ‘ayn harfinden sonra] yâ'nın ispatı (telaffuzda korunması) ve hazfi hususunda ihtilaf edilmiştir. İbn Kesîr'den ise...
«نرتع» بالنون وَيَلْعَبْ بالياء، وهي قراءة جعفر بن محمد، وقرأ العلاء بن سيابة «يرتع» بالياء وكسر العين مجزوما محذوف اللام «ويلعب» بالياء أيضا وضم الباء على أنه مستأنف أو خبر مبتدأ محذوف أي وهو يلعب.
'nerta'' kelimesini nun ile, { وَيَلْعَبْ } kelimesini ise ya ile okumuştur; bu Ca'fer b. Muhammed'in de kıraatidir. el-Alâ b. Seyyâbe ise 'yerte'i' kelimesini ya ile, ayn'ın kesresi ve meczum olarak lamel-fiili hazfedilmiş halde; { وَيَلْعَبْ } kelimesini de yine ya ile ve müsteneve yahut mahzuf mübtedanın haberi olarak ba harfinin dammesiyle -yani 've hüve yel'abü' takdirinde- okumuştur.
وقرأ مجاهد وقتادة وابن محيصن- نرتع- بنون مضمونة وعين ساكنة من أرتعنا- ونلعب- بالنون أيضا، وكذلك أبو رجاء إلا أنه بالياء التحتية فيهما، والقراءتان على حذف المفعول أي نرتع المواشي أو غيرها، والفعلان في هذه القراءات كلها مبنيان للفاعل.
Mücâhid, Katâde ve İbn Muhaysın, 'erta'nâ' fiilinden mezid olarak zammeli nun ve sakin ayn ile { نُرْتِعْ } ve yine nun ile { وَنَلْعَبْ } şeklinde okumuşlardır. Ebû Recâ da her iki fiili ya harfiyle okuması dışında böyledir. Bu iki kıraat, mefulün hazfi takdirine dayanır; yani 'Davarları yahut başkalarını otlatalım' demektir. Bütün bu kıraatlerde iki fiil de etken (mâlûm) yapılıdır.
وقرأ زيد بن علي رضي الله تعالى عنهما «يرتع ويلعب» بالياء والبناء للمفعول فيهما، وخرج ذلك على أن نائب الفاعل ضمير غد، والأصل يرتع فيه ويلعب فيه، ثم حذف الجار واتسع فعدي الفعل للضمير فصار يرتعه ويلعبه، ثم بني للمفعول فاستتر الضمير الذي كان منصوبا لكونه نائبا عن الفاعل، ومن كسر العين من الفعل الأول فهو عنده من المراعاة على ما روي عن مجاهد أي يراعي بعضنا ويحرسه.
Zeyd b. Alî radıyallâhu teâlâ anhümâ ise her iki fiili de ya harfiyle ve edilgen (meçhul) olarak { يُرْتَعْ وَيُلْعَبْ } şeklinde okumuştur. Bu kıraat, nâib-i fâilin 'gad' (yarın) kelimesinin zamiri olmasıyla açıklanmıştır; aslı 'yerte'u fîhi ve yel'abu fîhi' iken cer harfi hazfedilip genişletilmiş, fiil zamire müteaddi kılınarak 'yerte'uhû ve yel'abuhû' olmuş, ardından meçhul kılınarak mansub olan zamir nâib-i fâil olduğu için müstetir hale gelmiştir. Birinci fiilde ayn harfini kesreli okuyan kimseye göre bu, Mücâhid'den rivayet edildiği üzere 'mürâât' (gözetmek) kökündendir; yani 'Birbirimizi gözetip koruruz' demektir.
وقال ابن زيد: من رعي الإبل أي نتدرب في الرعي وحفظ المال، أو من رعي النبات والكلأ، والمراد نرعى مواشينا إلا أنه أسند ذلك إليهم مجازا، أو تجوز عن أكلهم بالرعي، وضعف ابن عطية القراءة بإثبات الياء، وقال: إن إثباتها في مثل هذا الموضوع لا يجوز إلا في الشعر كقوله:.
İbn Zeyd şöyle demiştir: 'Develeri otlatmaktan gelir; yani gütme ve malı koruma hususunda talim yaparız demektir; yahut bitki ve otu otlatmaktan gelir. Kastedilen davarlarımızı otlatmamızdır; ancak mecaz yoluyla bunu kendilerine isnad etmişlerdir; yahut onların yemesi otlatma lafzıyla mecaz kılınmıştır.' İbn Atiyye ya harfinin sübutuyla yapılan kıraati zayıf bularak şöyle demiştir: 'Böyle bir yerde ya harfinin sabit kalması ancak şu beyitte olduğu gibi şiir zaruretinde caiz olur:'
ألم يأتيك والأنباء تنمى ... بما لاقت لبون بني زياد
'Haberler yayılırken Ziyâdoğulları'nın sağılır develerinin başına gelenler sana ulaşmadı mı (elem ye'tîke)?'
وقيل: إن تقدير حذف الحركة في الياء ونحوها للجازم لغة وليس من الضرورة في شيء، وأخرج أبو الشيخ عن مقاتل بن حيان أنه كان يقرأ نلهو ونعلب وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ أي من أن يناله مكروه، والجملة في موضع الحال والعامل فيها فعل الأمر أو الجواب وليس ذلك من باب الأعمال كما قال أبو حيان لأن الحال لا تضمر، وذلك الباب لا بد فيه من الإضمار إذا أعمل الأول، وقد أكدوا مقالتهم بأصناف التأكيد من إيراد الجملة اسمية وتحليتها بأن واللام، وإسناد الحفظ الى كلهم وتقديم لَهُ على الخبر احتيالا في تحصيل مقصدهم قالَ استئناف بياني كأن سائلا يقول: فماذا قال أبوهم لهم؟ فقيل: قال إِنِّي لَيَحْزُنُنِي أَنْ تَذْهَبُوا بِهِ لشدة مفارقته عليّ وقلة صبري عنه، واللام الداخلة على خبر إن إذا كان مضارعا قيل: تقصره على الحال وهو ظاهر كلام سيبويه، وقيل: تكون له ولغيره، واستدلوا بقوله تعالى: إِنَّ رَبَّكَ لَيَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ [النحل: ١٢٤] ، وقيل: إنها للحال إن خلت عن قرينة ومعها تكون لغيره، وجعلوا من ذلك ما في الآية، وبعضهم جعلها هنا للحال، واستشكل بأن الذهاب مستقبل فيلزم تقدم الفعل على فاعله وهو غير جائز لأنه أثره ولا يعقل تقدم الأثر على المؤثر.
Câzim sebebiyle ya ve benzeri harflerdeki harekenin hazfini takdir etmenin bir lügat olduğu ve hiçbir şekilde zaruret sayılmayacağı da söylenmiştir. Ebü'ş-Şeyh, Mukâtil b. Hayyân'dan onun { نَلْهُو وَنَلْعَبْ } şeklinde okuduğunu nakletmiştir. { وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ } “Şüphesiz biz onu elbette koruruz”; yani ona hoşlanılmayacak bir şeyin isabet etmesinden [koruruz]. Cümle hal konumundadır; cümledeki amil ise emir fiili veya cevabıdır. Ebû Hayyân'ın belirttiği gibi bu i'mâl babından değildir; çünkü hal zamir olarak getirilemez, o babda ise birinci âmil amel ettirildiğinde zamir getirilmesi zorunludur. Cümleyi isim cümlesi olarak getirmek, 'inne' ve 'lâm' ile tekit etmek, korumayı hepsine isnad etmek ve hedeflerine ulaşmak maksadıyla hile olarak { لَهُ } car-mecrurunu haberin önüne takdim etmek suretiyle sözlerini envaiçeşit tekitlerle pekiştirmişlerdir. { قالَ } “[Ya'kûb] dedi ki”; sanki birisi 'Peki babaları onlara ne dedi?' diye sormuş da 'Dedi ki...' denilmişçesine beyânî bir istînâftır. { إِنِّي لَيَحْزُنُنِي أَنْ تَذْهَبُوا بِهِ } “Onu alıp götürmeniz beni kesinlikle üzer”; ondan ayrılmanın bana pek ağır gelmesi ve onsuzluğa sabrımın azlığı sebebiyle. 'İnne'nin muzari fiil olan haberine dahil olan lâm harfinin fiili şimdiki zamana (hale) has kılacağı söylenmiştir ki Sîbeveyh'in sözünün zahiri de budur. Hem hal hem de başka zamanlar için olabileceği de söylenmiş ve Allah Teâlâ'nın { إِنَّ رَبَّكَ لَيَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ } [Nahl: 124] buyruğu delil getirilmiştir. Bir karineden yoksun olduğunda hal için olacağı, karine bulunduğunda ise başka zaman için olacağı da söylenmiş ve ayetteki durum da buna dahil edilmiştir. Bazıları ise buradaki lâm harfini hal için kabul etmiş; fakat götürme eylemi gelecekte vuku bulacağı için fiilin failinden önce gelmesi gerekeceği, bunun ise failin eseri olması ve eserin müessirden önce gelmesinin aklen imkansızlığı sebebiyle caiz olamayacağı gerekçesiyle bu görüş müşkil görülmüştür.
وأجيب بأن التقدير قصد أو توقع أن تذهبوا به، فالكلام على تقدير المضاف وهو الفاعل وليس ذاك أمرا مستقبلا بل حال، ولا يمتنع في مثل ذلك حذف الفاعل لما صرحوا به أنه إنما يمتنع إذا لم يسدّ مسدّه شيء وهنا قد سدّ، ولا يجب أن يكون السادّ هو المضاف إليه كما ظن بل لو سدّ غيره كان الحذف جائزا أيضا، ومن هنا كان تقدير قصدكم أن تذهبوا صحيحا، ويحتمل أن يكون ذلك تقدير معنى لا تقدير إعراب، وقال بعضهم: إنه يمكن دفع الإشكال من غير حاجة إلى تقدير المضاف بأن يقال: إن الذهاب يحزنه باعتبار تصوره كما قيل نظيره في العلة الغائية، وقال شهاب:
Buna şöyle cevap verilmiştir: Takdir, 'onu götürmeyi kastetmeniz veya bunu beklemem beni üzer' şeklindedir. Dolayısıyla söz, fail olan mahzuf bir muzaf takdiri üzeredir ve bu da müstakbel bir iş değil, haldir (şimdiki zamandır). Bu gibi yerlerde failin hazfedilmesi ise âlimlerin açıkça belirttiği üzere imkansız değildir; zira fail ancak yerini tutacak bir şey bulunmadığında hazfedilemez, burada ise yerini tutan bir şey vardır. Zannedildiği gibi yerini tutanın mutlaka muzafun ileyh olması şart değildir; aksine başkası da yerini tutsa hazif yine caizdir. Buradan hareketle 'sizin götürmeyi kastetmeniz' şeklindeki takdir sahihtir. Bunun irap takdiri değil, mana takdiri olması da muhtemeldir. Bazıları da bu işkâlin, gâî illette benzeri söylendiği gibi, götürmenin zihindeki tasavvuru itibarıyla onu üzdüğü söylenerek muzaf takdirine ihtiyaç duyulmaksızın giderilebileceğini ifade etmişlerdir. Şihâb ise şöyle demiştir:
ذلك التحقيق أظن أن ما قالوه في توجيه الإشكال مغلطة لا أصل لها فإن لزوم كون الفاعل موجودا عند وجود الفعل إنما هو الفاعل الحقيقي لا النحوي واللغوي فإن الفعل قد يكون قبله سواء كان حالا كما فيما نحن فيه أو ماضيا كما أنه يصح أن يكون الفاعل في مثله أمرا معدوما كما في قوله:
'İşin hakikati şudur: İşkâlin izahında söyledikleri şeyin asılsız bir mugalata olduğunu düşünüyorum. Zira fiilin varlığı anında failin de mevcut bulunması lüzumu, nahiv ve lügat faili için değil, hakiki fail için geçerlidir. Çünkü fiil, elimizdeki meselede olduğu gibi hal olsun yahut mazi olsun failden önce bulunabilir; nitekim şu beyitte olduğu gibi böyle bir yerde failin madum bir şey olması da sahihtir:'
ومن سره أن لا يرى ما يسوءه ... فلا يتخذ شيئا يخاف له فقدا
'Kendisini üzecek bir şeyi görmemek kimin hoşuna giderse, kaybından korkacağı hiçbir şeyi edinmesin.'
ولم يقل أحد في مثله إنه محتاج إلى التأويل فإن الحزن والغم كالسرور والفرح يكون بالشيء قبل وقوعه كما صرح به ابن هلال في فروقه، ولا حاجة إلى تأويل أو تقدير أو تنزيل للوجود الذهني منزلة الخارجي على القول به، أو الاكتفاء به فإن مثله لا يعرفه أهل العربية، أو اللسان فإن أبيت إلا اللجاج فيه فليكن من التجوز في النسبة إلى ما يستقبل لكونه سببا للحزن الآن اهـ.
'Bunun benzerinde hiç kimse tevil yapmaya ihtiyaç olduğunu söylememiştir; zira hüzün ve keder de sevinç ve neşe gibi, İbn Hilâl'in el-Furûk adlı eserinde açıkça belirttiği üzere, vukuundan önce bir şey sebebiyle hasıl olabilir. Dolayısıyla tevile, takdire veya bu görüş benimsendiği takdirde zihni varlığı harici varlık makamına koymaya yahut bununla yetinmeye hiç gerek yoktur; zira bunun benzerini Arapça veya lisan ehli bilmez. Şayet bu hususta inada devam edeceksen, bu durumun şu andaki üzüntünün sebebi olması cihetiyle geleceğe yapılan nispet mecazından sayılması gerekir, [nakil bitti].'
وأنت تعلم أنهم صرحوا بأن فعل الفاعل الاصطلاحي إما قائم به أو واقع منه، وقيام الشيء بما لم يوجد بعد ووقوعه منه غير معقول، وحينئذ فالتأويل بما يصح القيام أو الوقوع في فاقد ذلك بحسب الظاهر واجب كذا قيل فتدبر، وقرأ ابن هرمز وابن محيصن- ليحزني- بالإدغام، وبذلك قرأ زيد بن علي رضي الله تعالى عنهما، وقرأ أيضا تذهبوا به من أذهب رباعيا، ويخرج كما قال أبو حيان على زيادة الباء في بِهِ كما خرج بعضهم تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ [المؤمنون: ٢٠] في قراءة من ضم التاء وكسر الباء الموحدة على ذلك أي- ليحزني أن تذهبوه..
Sen de bilirsin ki âlimler, ıstılahi failin fiilinin ya onunla kaim olduğunu yahut ondan sadır olduğunu açıkça ifade etmişlerdir. Henüz var olmamış bir şeyin fiil ile kaim olması veya ondan sadır olması ise aklen imkansızdır. Bu durumda zâhire göre bundan yoksun olan yerde kıyamın veya südurun sıhhatini sağlayacak bir tevil vaciptir; böyle denilmiştir, iyi düşün! İbn Hürmüz ve İbn Muhaysın { لَيَحْزُنِّي } şeklinde idgam ile okumuşlardır; Zeyd b. Alî radıyallâhu teâlâ anhümâ da böyle okumuştur. O ayrıca 'ezhebe' (dört harfli) fiilinden { تُذْهِبُوا بِهِ } şeklinde okumuştur. Ebû Hayyân'ın belirttiği üzere bu, bazılarının { تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ } [Mü'minûn: 20] ayetini ta'nın dammesi ve tek noktalı ba'nın kesresiyle okuyanların kıraatini açıkladığı gibi { بِهِ } lafzındaki ba harfinin ziyadeliği ile açıklanır; yani 'onu götürmeniz beni üzer' takdirindedir.
وَأَخافُ أَنْ يَأْكُلَهُ الذِّئْبُ هو حيوان معروف وخصه بالذكر لأن الأرض على ما قيل: كانت مذئبة، وقيل:
{ وَأَخافُ أَنْ يَأْكُلَهُ الذِّئْبُ } “ve onu kurdun yemesinden korkuyorum”; kurt bilinen hayvandır. Söylendiğine göre o bölge kurtların çok olduğu bir yer olduğu için özellikle onu zikretmiştir. Şöyle de denilmiştir:
لأنه سبع ضعيف حقير فنبه ﵇ بخوفه ﵇ عليه منه على خوفه عليه مما هو أعظم منه افتراسا من باب أولى، ولحقارة الذئب خصه الربيع بن ضبع الفزاري في كونه يخشاه لما بلغ من السن ما بلغ في قوله:
Kurt zayıf ve hakir bir yırtıcı olduğu için, o aleyhisselâm kurttan korktuğunu belirtmekle evleviyetle ondan daha güçlü yırtıcılardan Yûsuf adına endişe ettiğine dikkat çekmiştir. Kurdun hakirliği sebebiyledir ki er-Rebî' b. Dab' el-Fezârî, alabildiğine yaşlandığı zamanki korkusunu dile getirdiği şu sözünde özellikle onu zikretmiştir:
والذئب أخشاه إن مررت به ... وحدي وأخشى الرياح والمطرا
'Yalnız başıma yanımdan geçersem kurttan korkarım; rüzgârlardan ve yağmurdan da korkarım.'
وقيل: لأنه ﵇ رأى في المنام أن ذئبا قد شد عليه فكان يحذره، ولعل هذا الحذر لأن الأنبياء ﵈ لمناسبتهم التامة بعالم الملكوت تكون واقعاتهم بعينها واقعة، وإلّا فالذئب في النوم يؤول بالعدو.
Bir diğer görüşe göre o aleyhisselâm rüyasında bir kurdun Yûsuf'a saldırdığını görmüş ve bu yüzden ondan sakınmaktaydı. Muhtemelen bu sakınma, peygamberlerin aleyhimüsselâm melekût âlemiyle olan tam irtibatları sebebiyle rüyalarının aynen vuku bulmasındandır; aksi takdirde rüyada kurt düşman olarak tabir edilir.
وادعى بعضهم أنه ﵇ ورّى بالذئب عن واحد منهم فإنه ﵇ أجلّ قدرا من أن لا يعلم أن رؤياه تلك من أي أقسام الرؤيا هي، فإن منها ما يحتاج للتعبير ومنها ما لا يحتاج إليه، والكامل يعرف ذلك.
Bazıları onun aleyhisselâm kurt ifadesiyle onlardan birini kastederek tevriye yaptığını iddia etmiştir; zira o aleyhisselâm, gördüğü o rüyanın rüya kısımlarından hangisine girdiğini bilemeyecek mertebeden çok daha yücedir. Çünkü rüyaların bir kısmı tabire muhtaçtır, bir kısmı ise tabire muhtaç değildir ve kâmil zatlar bunu bilirler.
وتعقب بأنه يحتمل أن يكون الأمر قد خفي عليه كما قد خفي مثل ذلك على جده إبراهيم ﵇ وهو بناء على ما ذكره شيخنا ابن العربي قدس سره من أن رؤياه ﵇ ذبح ولده من الرؤيا المعبرة بذبح كبش لكنه خفي عليه ذلك ولا يخفى ما فيه، والمذكور في بعض الروايات أنه ﵇ رأى في منامه كأنه على ذروة جبل وكأن يوسف في بطن الوادي فإذا عشرة من الذئاب قد احتوشته تريد أكله فدرأ عند واحد ثم انشقت الأرض فتوارى يوسف فيها ثلاثة أيام، وأنا لم أجد لرواية الرؤيا مطلقا سندا يعول عليه ولا حاجة بنا إلى اعتبارها لتكلف الكلام فيها، وبالجملة ما وقع منه ﵇ من هذا القول كان تلقينا للجواب من غير قصد وهو على أسلوب قوله سبحانه: ما غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ [الانفطار: ٦] والبلاء موكل بالمنطق.
Buna karşılık, tıpkı dedesi İbrâhîm aleyhisselâm'a benzer bir durumun gizli kalması gibi bu meselenin de ona gizli kalmış olabileceği söylenerek itiraz edilmiştir. Bu durum, şeyhimiz İbnü'l-Arabî'nin -kuddise sırruhû- İbrâhîm aleyhisselâm'ın oğlunu kurban etme rüyasının bir koçun kurban edilmesiyle tabir olunan rüyalardan olduğu, fakat bu durumun ona gizli kaldığı yönündeki açıklamasına dayanır; ancak bunun ne denli eleştiriye açık olduğu ortadadır. Bazı rivayetlerde zikredildiğine göre o aleyhisselâm rüyasında kendisini bir dağın zirvesinde, Yûsuf'u ise bir vadinin tabanında görmüş; derken on kurdun onu yemek isteyerek etrafını sardığını, içlerinden birinin onu koruduğunu, ardından yerin yarılıp Yûsuf'un üç gün orada kaybolduğunu görmüştür. Ben rüya rivayeti için kesinlikle itimada şayan bir senet bulamadım; hakkında zorlama izahlara girildiğinden onu dikkate almaya da ihtiyacımız yoktur. Hasılı, onun aleyhisselâm bu sözü söylemesi, kasıtsız olarak onlara bir mazeret telkin etmesi mahiyetinde olmuştur; bu durum Cenâb-ı Hakk'ın { ما غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ } [İnfitâr: 6] buyruğu üslubundadır ve bela söze bağlıdır.
وأخرج أبو الشيخ وغيره عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما قال: قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: «ولا تلقنوا الناس فيكذبوا فإن بني يعقوب لم يعلموا أن الذئب يأكل الناس فلما لقنهم أبوهم كذبوا فقالوا: أكله الذئب»
Ebü'ş-Şeyh ve başkaları İbn Ömer radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «İnsanlara [mazeret] telkin etmeyin ki yalan söylemesinler; nitekim Ya'kûb'un oğulları kurdun insanı yediğini bilmiyorlardı. Babaları kendilerine telkin edince yalan söylediler ve 'Onu kurt yedi' dediler.»
والحزن ألم القلب لفوت المحبوب والخوف انزعاج النفس لنزول المكروه، ولذلك أسند الأول الى الذهاب به المفوت لاستمرار مصاحبته ومواصلته ليوسف ﵇، والثاني إلى ما يتوقع نزوله من أكل الذئب والذئب أصله الهمزة وهي لغة الحجاز، وبها قرأ غير واحد.
Hüzün, sevilenin elden çıkmasından ötürü kalbin duyduğu acıdır; korku ise hoşlanılmayan şeyin başa gelmesinden ötürü nefsin duyduğu tedirginliktir. Bu sebepledir ki birinci duygu Yûsuf aleyhisselâm ile olan birliktelik ve kavuşmanın devamını ortadan kaldıran 'onu alıp götürme' fiiline isnad edilmiş; ikinci duygu ise kurdun yemesi şeklinde başa gelmesi beklenen şeye isnad edilmiştir. 'Zi'b' (الذئب) kelimesinin aslı hemzelidir ve Hicaz lügati böyledir; birden çok kıraat imamı da böyle okumuştur.
وقرأ الكسائي وخلف وأبو جعفر وورش، والأعشى وغيرهم بإبدالها ياء لسكونها وانكسار ما قبلها وهو القياس في مثل ذلك، وذكر بعضهم أنه قد همزه على الأصل ابن كثير ونافع في رواية قالون وأبو عمرو وقفا وابن عامر وحمزة
el-Kisâî, Halef, Ebû Ca'fer, Verş, el-A'şâ ve başkaları ise sakin olup öncesi kesreli olduğu için hemzeyi ya harfine ibdal ederek [ez-zîb şeklinde] okumuşlardır ki bu gibi yerlerde kıyas olan da budur. Bazıları İbn Kesîr'in, Kâlûn rivayetinde Nâfi'in, vakıf halinde Ebû Amr'ın, İbn Âmir ve Hamza'nın asıl üzere hemze ile okuduklarını,
درجا وأبدلا وقفا، ولعل ذلك لأن التقاء الساكنين في الوقف وإن كان جائزا إلا أنه إذا كان الأول حرف مد يكون أحسن.
geçiş halinde (vaslda) hemze ile, duruş halinde (vakıfta) ise ibdal ile okuduklarını zikretmiştir. Bunun sebebi muhtemelen, vakıf halinde iki sakinin yan yana gelmesi caiz olmakla birlikte, birincisinin med harfi olması durumunda daha güzel sayılmasıdır.