Binûn

Ra'd Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قوله ﷺ: «من كانت هجرته إلى الله تعالى ورسوله فهجرته إلى الله تعالى ورسوله»

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğudur: "Kimin hicreti Allah Teâlâ'ya ve Resûlüne ise, onun hicreti Allah Teâlâ'ya ve Resûlünedir."

وقولهم: من أدرك الصمان فقد أدرك المرعى وهو أبلغ في الكلام لأن معناه أنه أمر لا يكتنه كنهه ولا تدرك حقيقته وأنه أمر عظيم.

Ve [Arapların] şu sözü gibidir: "Summân'a ulaşan, otlağa ulaşmıştır." Bu, sözde daha beliğdir; çünkü anlamı, onun künhüne varılamayacak, hakikati idrak edilemeyecek derecede büyük bir iş olduğudur.

وذهب بعض إلى أن الخطاب في إِنْ تَعْجَبْ عام، والمعنى إن تعجب يا من نظر ما في هذه الآيات وعلم قدرة من هذه أفعاله فازدد تعجبا ممن ينكر مع هذا قدرته على البعث وهو أهون شيء عليه، وقيل: المعنى إن تجدد منك التعجب لإنكارهم البعث فاستمر عليه فإن إنكارهم ذلك من الأعاجيب، وقيل: المراد إن كنت تريد أيها المريد عجبا فهلم فإن من أعجب العجب إنكارهم البعث، واختلف القراء في الاستفهامين إذا اجتمعا في أحد عشر موضعا هذا. وفي المؤمنين. والعنكبوت. والنمل. والسجدة والواقعة. والنازعات. وبني إسرائيل في موضعين وكذا في الصافات، فقرأ نافع. والكسائي بجعل الأول استفهاما والثاني خبرا إلا في العنكبوت والنمل فعكس نافع وجمع الكسائي بين الاستفهامين في العنكبوت وأما في النمل فعلى أصله إلا أنه زاد نونا.

Bazıları { إِنْ تَعْجَبْ } “Eğer şaşacaksan” [ifadesindeki] hitabın genel olduğu görüşüne gitmiştir. Anlamı şudur: Ey bu ayetlerdeki şeylere bakan ve bu fiillerin sahibinin kudretini bilen kimse! Bununla birlikte O'nun diriltmeye olan kudretini -ki bu O'na göre şeylerin en kolayıdır- inkâr eden kimseye daha da çok şaş! Bir görüşe göre anlam şudur: Şayet onların dirilişi inkârına karşı sende bir şaşkınlık yenilenirse buna devam et; zira onların bunu inkârı şaşılacak şeylerin en büyüğüdür. Bir diğer görüşe göre ise maksat şudur: Ey şaşılacak şey arayan kimse, eğer bir acayiplik görmek istiyorsan beriye gel; zira en şaşılacak acayipliklerden biri onların dirilişi inkâr etmeleridir. Kıraat imamları, iki istifham bir araya geldiğinde bu [yer], el-Mü'minûn, el-Ankebût, en-Neml, es-Secde, el-Vâkıa, en-Nâziât, Benî İsrâîl'deki iki yer ve aynı şekilde es-Sâffât olmak üzere on bir yerde ihtilaf etmişlerdir. Nâfi' ve el-Kisâî, el-Ankebût ve en-Neml müstesna, birincisini istifham, ikincisini haber yapmışlardır. Nâfi' bu ikisinde tersini yapmış, el-Kisâî ise el-Ankebût'ta iki istifhamı cem etmiş, en-Neml'de ise kendi aslı üzere kalmakla birlikte bir nûn ziyade etmiştir.

وقرأ ابن عامر بجعل الأول خبرا والثاني استفهاما إلا في النمل والنازعات فعكس وزاد في النمل نونا كالكسائي وإلا في الواقعة فقرأ باستفهامين وهي قراءة باقي السبعة في هذا الباب إلا ابن كثير وحفصا فإنهما قرآ في العنكبوت بالخير في الأول والاستفهام في الثاني وهم على أصولهم في اجتماع الهمزتين من تخفيف وتحقيق وفصل بين الهمزتين أُولئِكَ مبتدأ والموصول خبره أي أولئك المنكرون للبعث ريثما عاينوا من آيات ربهم الكبرى ما يرشدهم إلى الإيمان لو كانوا يبصرون الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ وتمادوا في ذلك فإن إنكار قدرته ﷿ إنكار له سبحانه لأن الإله لا يكون عاجزا مع ما في ذلك من تكذيبه جل شأنه وتكذيب رسله المتفقون عليه ﵈ وَأُولئِكَ مبتدأ خبره جملة قوله تعالى: الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ وفيه احتمالان: الأول أن يكون المراد وصفهم بذلك في الدنيا فهو تشبيه وتمثيل لحالهم في امتناعهم عن الإيمان وعدم الالتفات إلى الحق بحال طائفة في أعناقهم أغلال وقيود لا يمكنهم الالتفات معها كقوله:

İbn Âmir ise en-Neml ve en-Nâziât müstesna birincisini haber, ikincisini istifham kılmıştır; bu ikisinde tersini yapmış ve en-Neml'de el-Kisâî gibi bir nûn ziyade etmiştir; el-Vâkıa müstesna, orada iki istifhamla okumuştur. Bu babda Yedi [Kıraat imamının] geri kalanının kıraati de budur; ancak İbn Kesîr ve Hafs el-Ankebût'ta birincisini haber, ikincisini istifhamla okumuşlardır. Onlar iki hemzenin birleşmesi hususunda teshîl, tahkîk ve iki hemze arasını ayırma (fasl) gibi kendi asılları üzeredirler. { أُولئِكَ } mübteda, mevsûl ise onun haberidir; yani şayet basiret sahibi olsalardı kendilerini imana irşad edecek olan Rablerinin büyük ayetlerini bizzat görmüş olmalarına rağmen dirilişi inkâr eden şu kimseler, { الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ } “Rablerini inkâr edenlerdir” ve bunda ısrar edenlerdir. Zira O Azze ve Celle'nin kudretini inkâr etmek, O Subhânehu'yu inkâr etmektir; çünkü ilah asla aciz olamaz. Bununla birlikte bu inkârda O Celle Şânuhû'yu yalanlama ve üzerinde ittifak ettikleri peygamberlerini aleyhimüsselâm tekzip etme de vardır. { وَأُولئِكَ } “ve işte onlar” mübteda olup haberi Yüce Allah'ın { الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ } “boyunlarında tasmalar olanlardır” cümlesidir. Bunda iki ihtimal vardır: Birincisi, bununla onların dünyada vasfedilmesinin murad edilmesidir. Bu durumda, imandan kaçınmaları ve hakka iltifat etmemelerindeki halleri, boyunlarında kendileriyle birlikte dönüp bakmalarına imkân vermeyen tasmalar ve prangalar bulunan bir topluluğun haline benzetilmiş ve temsil edilmiştir; nitekim şairin şöyle dediği gibidir:

كيف الرشاد وقد خلفت في نفر ... لهم عن الرشد أغلال وأقياد

Doğru yolu bulmak nasıl mümkün olur ki, geride öyle bir topluluk bıraktım ki / Doğru yola ermelerine karşı boyunlarında tasmalar ve prangalar vardır!

كأنه قيل: أولئك مقيدون بقيود الضلالة لا يرجى خلاصهم. الثاني أن يكون المراد وصفهم به في الآخرة والكلام إما باق على حقيقته كما قال سبحانه: إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ وَالسَّلاسِلُ [غافر: ٧١] وروي ذلك عن الحسن قال: إن الأغلال لم تجعل في أعناق أهل النار لأنهم أعجزوا الرب سبحانه ولكنما جعلت في أعناقهم لكي إذا طغا بهم اللهب أرستهم في النار، وأما مخرج مخرج التشبيه لحالهم بحال من يقدم للسياسة. وقيل: المراد من الأغلال أعمالهم الفاسدة التي تقلدوها كالأغلال، وهو جار على احتمال أن يكون ذلك في الدنيا أو في الآخرة والأول ناظر إلى ما قبل والثاني إلى قوله تعالى: وَأُولئِكَ أي الموصوفون بما ذكر أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ لا ينفكون عنها، قيل: وتوسيط الفصل ليس لتخصيص الخلود بمنكري البعث خاصة بل بالجميع المدلول عليه بقوله تعالى: أُولئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ.

Sanki şöyle denilmiştir: Onlar dalalet bağlarıyla bağlanmışlardır, kurtuluşları umulmaz. İkincisi, bununla onların ahirette vasfedilmesinin murad edilmesidir; söz ya Yüce Allah'ın { إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ وَالسَّلاسِلُ } [Mü'min: 71] “Boyunlarında tasmalar ve zincirler olduğu halde” buyurduğu gibi hakikati üzere bakidir. Bu görüş Hasan['dan] rivayet edilmiştir; o şöyle demiştir: "Tasmalar, cehennem ehlinin boyunlarına Rab Subhânehu'yu aciz bıraktıkları için takılmamıştır; fakat alev onları yukarı kaldırdığında tasmalar onları ateşte dibe batırsın diye boyunlarına takılmıştır." Ya da hallerinin cezalandırılmak üzere öne sürülen kimsenin haline benzetilmesi kabilinden varid olmuştur. Bir görüşe göre ise tasmalardan murat, boyunlarına tasma gibi doladıkları bozuk amelleridir. Bu da durumun dünyada veya ahirette olması ihtimaline göre geçerlidir; birincisi öncesine, ikincisi ise Yüce Allah'ın şu buyruğuna bakar: { وَأُولئِكَ } yani zikredilenlerle vasfedilenler, { أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “ateş ehlidirler; onlar orada ebedî kalıcıdırlar”, oradan asla ayrılmazlar. Denildi ki: Fasl [zamirinin] araya girmesi, ebedî kalmayı sadece dirilişi inkâr edenlere tahsis etmek için değil, bilakis Yüce Allah'ın { أُولئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ } buyruğu ile delalet edilen herkesi kapsamak içindir.

وأورد على ذلك أن هُمْ ليس ضمير فصل لأن شرطه أن يقع بين مبتدأ وخبر يكون اسما معرفة أو مثل المعرفة في أنه لا يقبل حرف التعريف كأفعل التفضيل وهذا ليس كذلك، وأجيب بأن المراد بالفصل الضمير المنفصل وأنه أتى به وجعل الخبر جملة مع أن الأصل فيه الإفراد لقصد الحصر والتخصيص المذكور كما في هو عارف.

Buna karşı şöyle bir itiraz getirilmiştir: { هُمْ } zamir-i fasl değildir; çünkü onun şartı, mübteda ile marife bir isim veya tafdil ismi gibi harf-i tarifi kabul etmeme noktasında marife benzeri olan bir haber arasında yer almasıdır; buradaki ise böyle değildir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Fasldan murat munfasıl zamirdir; asıl olan müfred olması iken, haberin cümle yapılması ve onun getirilmesi, "Hüve ârifun" (O bilendir) sözünde olduğu gibi mezkûr hasr ve tahsisi kastetmek içindir.

وقال بعضهم: لعل القائل بما ذكر لا يتبع النحاة في الاشتراط المذكور كما أن الجرجاني والسهيلي جوزا ذلك إذا كان الخبر مضارعا واسم الفاعل مثله وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالسَّيِّئَةِ بالعقوبة التي هددوا بها على الإصرار على الكفر استهزاء وتكذيبا قَبْلَ الْحَسَنَةِ أي العافية والسلامة منها، والمراد بكونها قبلها أن سؤالها قبل سؤالها أو أن سؤالها قبل انقضاء الزمان المقدر لها، وأخرج ابن جرير. وغيره عن قتادة أنه قال في الآية: هؤلاء مشركو العرب استعجلوا بالشر قبل الخير فقالوا: اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هذا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ [الأنفال:

Bazıları şöyle demiştir: Zikredileni söyleyen kimse, mezkûr şart koşmada nahivcileri takip etmiyor olabilir; nitekim Cürcânî ve Süheylî, haber muzari fiil olduğunda ve ism-i fail de onun gibi olduğunda buna cevaz vermişlerdir. { وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالسَّيِّئَةِ } “Ve senden kötülüğü acele istiyorlar”, yani alay ve tekzip amacıyla küfürde ısrar etmeleri üzerine tehdit edildikleri azabı acele istiyorlar; { قَبْلَ الْحَسَنَةِ } “iyilikten önce”, yani afiyetten ve azaptan selamette olmaktan önce. Onun iyilikten önce olmasından murat, azabın istenmesinin afiyetin istenmesinden önce olması veya azabın istenmesinin afiyet için takdir edilen sürenin bitiminden önce olmasıdır. İbn Cerîr ve başkaları Katâde'den rivayet ettiğine göre o bu ayet hakkında şöyle demiştir: "Bunlar Arap müşrikleridir; hayırdan önce şerri acele istediler de: { اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هذا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ } [el-Enfâl:

٣٢] وَقَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمُ الْمَثُلاتُ جمع مثلة كسمرة وسمرات وهي العقوبة الفاضحة، وفسرها ابن عباس رضي الله تعالى عنهما بالعقوبة المستأصلة للعضو كقطع الاذن ونحوه سميت بها لما بين العقاب والمعاقب به من المماثلة كقوله تعالى: وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها [الشورى: ٤٠] أو هي مأخوذة من المثال بمعنى القصاص يقال: أمثلت الرجل من صاحبه وأقصصته بمعنى واحد أو هي من المثل المضروب لعظمها.

32] “Ey Allah'ım! Eğer bu senin katından gelen hak ise üzerimize gökten taş yağdır veya bize elem dolu bir azap getir” dediler." { وَقَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمُ الْمَثُلاتُ } “Oysa onlardan önce ibret verici cezalar gelip geçmiştir”. [Mesülât (الْمَثُلاتُ)], 'semüre' ve 'semerât' gibi 'mesüle' (مَثُلة) kelimesinin çoğuludur ve rezil rüsva edici ceza demektir. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ bunu kulak kesilmesi ve benzeri gibi uzvu kökünden koparan ceza olarak tefsir etmiştir. Ceza ile cezalandırılan şey arasındaki benzerlikten ötürü böyle isimlendirilmiştir; nitekim Yüce Allah: { وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها } [eş-Şûrâ: 40] “Bir kötülüğün cezası, onun misli bir kötülüktür” buyurmuştur. Yahut kısas anlamında 'misâl'den alınmıştır; nitekim "Emseltü'r-racüle min sâhibihî" ile "Aksastühû" aynı anlamda kullanılır. Yahut büyüklüğünden ötürü darbımesel kılınan 'mesel'den [türemiştir].

والجملة في موضع الحال لبيان ركاكة رأيهم في الاستعجال بطريق الاستهزاء أي يستعجلونك بذلك مستهزئين بإنذارك منكرين لوقوع ما أنذرتهم إياه والحال أنه قد مضت العقوبات الفاضحة النازلة على أمثالهم من المكذبين المستهزئين. وقرأ مجاهد. والأعمش «المثلات» بفتح الميم والثاء، وعيسى بن عمرو في رواية الأعمش. وأبو بكر بضمهما وهو لغة أصلية، ويحتمل أنه أتبع فيه العين للفاء، وابن وثاب بضم الميم وسكون الثاء وهي لغة تميم، وابن مصرف بفتح الميم وسكون الثاء وهي لغة الحجازيين وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ عظيمة لِلنَّاسِ عَلى ظُلْمِهِمْ أنفسهم بالذنوب والمعاصي، والجار والمجرور في موضع الحال من الناس والعامل فيها هو العامل في صاحبها وهو مَغْفِرَةٍ أي إنه تعالى لغفور للناس مع كونهم ظالمين: قيل: وهذه الآية ظاهرة في مذهب أهل السنة وهو جواز مغفرة الكبائر والصغائر بدون توبة لأنه سبحانه ذكر المغفرة مع الظلم أي الذنب ولا يكون معه إلا قبل التوبة لأن

Cümle, istihza yoluyla acele istemelerindeki görüşlerinin çürüklüğünü beyan etmek için hal konumundadır; yani senin uyarınla alay ederek ve onları uyardığın şeyin gerçekleşmesini inkâr ederek bunu senden acele istiyorlar; oysa kendileri gibi yalanlayan ve alay edenlerin başına inen rezil rüsva edici cezalar gelip geçmiştir. Mücâhid ve el-A'meş { الْمَثُلاتُ } kelimesini mîm ve sâ'nın fethasıyla okumuşlardır. el-A'meş rivayetinde Îsâ b. Ömer ve Ebû Bekr ise her ikisinin dammesiyle okumuşlardır ki bu asıl lügattir; onda aynın fâ'ya tabi kılınmış olması da muhtemeldir. İbn Vessâb mîm'in dammesi ve sâ'nın sükûnuyla okumuştur ki bu Temîm lügatidir; İbn Musarrif ise mîm'in fethası ve sâ'nın sükûnuyla okumuştur ki bu da Hicazlıların lügatidir. { وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ } “Şüphesiz senin Rabbin, mağfiret sahibidir”, [yani] büyük bir mağfiret sahibidir, { لِلنَّاسِ عَلى ظُلْمِهِمْ } “insanlara zulümlerine rağmen”, günahlar ve isyanlarla kendilerine zulmetmelerine rağmen. Câr-mecrûr en-nâs kelimesinden hal konumundadır; onda amel eden ise sahibinde amel eden { مَغْفِرَةٍ } lafzıdır; yani Allah Teâlâ, insanlar zalim olmalarına rağmen onlar için çok bağışlayıcıdır. Denildi ki: Bu ayet, Ehl-i Sünnet mezhebi için açıktır; o da tövbesiz olarak büyük ve küçük günahların bağışlanmasının caiz oluşudur. Çünkü O Subhânehu mağfireti zulümle yani günahla birlikte zikretmiştir; bu da ancak tövbeden önce onunla beraber bulunur; zira

التائب من الذنب كمن لا ذنب له،

Günahtan tövbe eden, hiç günahı olmayan kimse gibidir.

وأول ذلك المعتزلة بأن المراد مغفرة الصغائر لمجتنب الكبائر أو مغفرتها لمن تاب أو المراد بالمغفرة معناها اللغوي وهو الستر بالإمهال وتأخير العقاب إلى الآخرة كأنه قيل: إنه تعالى لا يعجل للناس العقوبة وإن كانوا ظالمين بل يستر عليهم بتأخيرها. واعترض التأويل بالتخصيص بأنه تخصيص للعام من غير دليل. وأجيب بأن

Mu'tezile ise bunu şöyle tevil etmiştir: Murat, büyük günahlardan kaçınan kimse için küçük günahların bağışlanması veya tövbe eden kimse için bunların affedilmesidir; yahut mağfiretten murat onun lügat manasıdır ki o da mühlet vererek örtmek ve cezayı ahirete ertelemektir; sanki şöyle denilmiştir: Allah Teâlâ zalim de olsalar insanlara cezayı acele vermez, bilakis cezayı erteleyerek onların üzerini örter. Tahsisle yapılan tevile, delilsiz olarak umumun tahsis edilmesi olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Buna ise şöyle cevap verilmiştir:

الكفر قد خص بالإجماع فيسري التخصيص إلى ذلك. وتعقب الأخير بأنه في غاية البعد لأنه كما قال الإمام لا يسمى مثله مغفرة وإلا لصح أن يقال: الكفار مغفورون. ورد بأن المغفرة حقيقتها في اللغة الستر وكونهم مغفورين بمعنى مؤخر عذابهم إلى الآخر لا محذور فيه وهو المناسب لاستعجالهم العذاب. وأجيب بأن المراد أن ذلك مخالف للظاهر ولاستعمال القرآن، وذكر العلامة الطيبي أنه يجب تأويل الآية بأحد الأوجه الثلاثة لأنها بظاهرها كالحث على الظلم لأنه سبحانه وعد المغفرة البالغة مع وجود الظلم. وتعقب ذلك في الكشف فقال: فيه نظر لأن الأسلوب يدل على أنه تعالى بليغ المغفرة لهم مع استحقاقهم لخلافها لتلبسهم بما العقاب أولى بهم عنده، والظاهر أن التأويل بناء على مذهب الاعتزال. وأما على مذهب أهل السنة فإنما يؤول لو عم الظلم الكفر، ثم قال: والتأويل بالستر والإمهال أحسن فيكون قوله تعالى: وَإِنَّ رَبَّكَ لَشَدِيدُ الْعِقابِ لتحقيق الوعيد بهم وإن كانوا تحت ستره وإمهاله، ففيه إشارة إلى أن ذلك إمهال لا إهمال. والمراد بالناس إما المعهودون وهم المستعجلون المذكورون قبل أو الجنس دلالة على كثرة الهالكين لتناولهم وأضرابهم وهذا جار على المذهبين، وكذا اختار الطيبي هذا التأويل وقال هو الوجه. والآية على وزان قوله تعالى: قُلْ أَنْزَلَهُ الَّذِي يَعْلَمُ السِّرَّ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِنَّهُ كانَ غَفُوراً رَحِيماً [الفرقان: ٦] على ما ذكره الزمخشري في تفسيره وأنت قد سمعت ما له وما عليه فتدبر. واختار غير واحد إرادة الجنس من الناس وهو مراد أيضا في «شديد العقاب» .

Küfür icma ile tahsis edilmiştir, dolayısıyla tahsis buna da sirayet eder. Sonuncu tevil ise son derece uzak bulunarak şöyle tenkit edilmiştir: Zira İmam'ın dediği gibi böylesi bir duruma mağfiret denmez; aksi takdirde 'kâfirler bağışlanmıştır' denilmesi sahih olurdu. Buna ise şöyle karşılık verilmiştir: Mağfiretin dildeki hakikati örtmektir; onların bağışlanmış olmasının azaplarının ahirete ertelenmiş olması manasına gelmesinde bir sakınca yoktur ve bu onların azabı acele istemelerine de uygundur. Buna da muradın bunun zahire ve Kur'an'ın kullanımına aykırı olduğu şeklinde cevap verilmiştir. Allâme et-Tîbî, ayetin mezkûr üç vecihten biriyle tevil edilmesinin vacip olduğunu zikretmiştir; zira ayet zahiriyle adeta zulme teşvik gibidir, çünkü O Subhânehu zulmün varlığıyla birlikte tam bir mağfiret vaat etmiştir. el-Keşşâf hâşiyesinde (el-Keşf) bu tenkit edilerek şöyle denilmiştir: Bunda nazar vardır; zira üslup, onların katında azabın kendilerine daha evla olduğu bir duruma bulaşmış olmaları sebebiyle mağfiretin hilafına müstahak olmalarına rağmen Allah Teâlâ'nın onlara çok bağışlayıcı olduğuna delalet eder. Zahir olan odur ki tevil İ'tizal mezhebine göredir. Ehl-i Sünnet mezhebine göre ise ancak zulüm küfrü de kapsarsa tevil edilir. Sonra şöyle demiştir: Örtme ve mühlet verme ile tevil etmek daha güzeldir; bu takdirde Yüce Allah'ın: { وَإِنَّ رَبَّكَ لَشَدِيدُ الْعِقابِ } “Ve şüphesiz senin Rabbinin cezalandırması çok çetindir” buyruğu, O'nun örtmesi ve mühlet vermesi altında bulunsalar bile onlar hakkındaki tehdidi tahakkuk ettirmek için olur. Bunda bunun bir ihmal değil imhal (mühlet verme) olduğuna işaret vardır. İnsanlardan murat ya malum kimselerdir ki bunlar daha önce zikredilen acelecilerdir; ya da onları ve benzerlerini kapsayarak helak olanların çokluğuna delalet etmek üzere cins isimdir; bu her iki mezhep için de geçerlidir. Nitekim et-Tîbî de bu tevili tercih etmiş ve doğru vechin bu olduğunu söylemiştir. Ayet, Zemahşerî'nin tefsirinde zikrettiğine göre Yüce Allah'ın: { قُلْ أَنْزَلَهُ الَّذِي يَعْلَمُ السِّرَّ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِنَّهُ كانَ غَفُوراً رَحِيماً } [el-Furkân: 6] “De ki: Onu göklerdeki ve yerdeki sırrı bilen indirmiştir. Şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyruğu veznindedir. Sen onun lehindeki ve aleyhindeki delilleri işittin, artık iyi düşün! Birden çok âlim insanlardan cinsin murat edildiğini tercih etmiştir; { شَدِيدُ الْعِقابِ } kısmında da murat edilen budur.

والتخصيص بالكفار غير مختار. ويؤيد ذلك ما

Kâfirlere tahsis edilmesi ise tercih edilen bir görüş değildir. Bunu şu da teyit etmektedir:

أخرجه ابن أبي حاتم. وأبو الشيخ عن سعيد بن المسيب قال: لما نزلت هذه الآية وَإِنَّ رَبَّكَ إلخ قال رسول الله ﷺ «لولا عفو الله تعالى وتجاوزه ما هنأ أحد العيش ولولا وعيده وعقابه لا تكل كل أحد»

İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: { وَإِنَّ رَبَّكَ } “Ve şüphesiz senin Rabbin...” ayeti indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Eğer Allah Teâlâ'nın affı ve bağışlaması olmasaydı kimseye yaşamak tatlı gelmezdi; eğer O'nun tehdidi ve cezalandırması olmasaydı herkes [ameli bırakıp] tembelliğe ve güvene kapılırdı."

وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا وهم المستعجلون كما روي عن قتادة، وكأنه إنما عبر عنهم بذلك نعيا عليهم كفرهم بآيات الله تعالى التي تخر لها صم الجبال حيث لم يرفعوا لها رأسا ولم يعدوها من جنس الآيات وقالوا:

{ وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “O inkâr edenler derler ki” -bunlar Katâde'den rivayet edildiği gibi azabı acele isteyenlerdir; sanki onlardan bu şekilde bahsedilmesi, kendisi karşısında yalçın dağların boyun eğeceği Allah Teâlâ'nın ayetlerine karşı küfürlerini kınamak içindir; zira onlar bu ayetlere hiç başlarını kaldırıp bakmamış, onları ayet cinsinden saymamış ve şöyle demişlerdir:-

لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ مثل آيات موسى وعيسى ﵉ من قلب العصا حية وإحياء الموتى عنادا أو مكابرة وإلا ففي أدنى آية أنزلت عليه ﵊ غنية وعبرة لأولي الألباب، والتعبير بالمضارع استحضارا للحال الماضية، وجوز أن يكون إشارة إلى أن ذلك القول ديدنهم، وتنوين آيَةٌ للتعظيم وجوز أن يكون للوحدة.

{ لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ } “Ona Rabbinden bir ayet (mucize) indirilseydi ya!” [Bunu], inat veya kibir sebebiyle Mûsâ ve Îsâ'nın aleyhimesselâm asanın yılana dönüştürülmesi ve ölülerin diriltilmesi gibi mucizeleri kabilinden istemişlerdir. Aksi takdirde ona aleyhisselâm indirilen en küçük ayette bile akıl sahipleri için yeterli delil ve ibret vardır. Muzari sığasıyla ifade edilmesi, geçmişteki hali zihinde canlandırmak (istihzar) içindir; bu sözün onların âdeti olduğuna işaret olması da caiz görülmüştür. { آيَةٌ } kelimesindeki tenvin tazim içindir, teklik (vahdet) için olması da caizdir.

إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ مرسل للإنذار من سوء عاقبة ما نهى الله تعالى عنه كدأب من قبلك من الرسل وليس عليك إلا الإتيان بما يعلم به نبوتك وقد حصل بما لا مزيد عليه ولا حاجة إلى إلزامهم وإلقامهم الحجر بالإتيان بما اقترحوه وَلِكُلِّ قَوْمٍ هادٍ أي نبي داع إلى الحق مرشد إليه بآية تليق به وبزمانه، والتنكير للإبهام وروي هذا عن قتادة أيضا.

{ إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ } “Sen ancak bir uyarıcısın”; senden önceki peygamberlerin âdeti olduğu gibi Allah Teâlâ'nın nehyettiği şeylerin kötü akıbetinden sakındırmak için gönderilmişsin. Sana düşen ancak peygamberliğinin bilineceği delili getirmektir; bu da fazlası olmayacak derecede gerçekleşmiştir. Onların keyfî tekliflerini yerine getirerek onları ilzam etmeye ve ağızlarına taş tıkamaya gerek yoktur. { وَلِكُلِّ قَوْمٍ هادٍ } “ve her kavim için bir yol gösterici vardır”, yani hakka çağıran, kendisine ve zamanına layık bir ayetle (mucizeyle) ona irşad eden bir peygamber vardır. Nekre oluşu ibham içindir; bu görüş Katâde'den de rivayet edilmiştir.

ومجاهد، وعليه فقوله تعالى: اللَّهُ يَعْلَمُ ما تَحْمِلُ كُلُّ أُنْثى استئناف جوابا عن سؤال من يقول: لماذا لم يجابوا إلى المقترح فتنقطع حجتهم ولعلهم يهتدون؟ بأن ذلك أمر مدبر ببالغ العلم ونافذ القدرة لا عن الجزاف واتباع آرائهم السخاف، وجوز أن يراد بالهادي هو الله تعالى وروي ذلك عن ابن عباس. والضحاك. وابن جبير، فالتنوين فيه للتفخيم والتعظيم، وتوجيه الآية على ذلك أنهم لما أنكروا الآيات عنادا لكفرهم الناشئ عن التقليد ولم يتدبروا الآيات قيل:

Ve Mücâhid'den [de rivayet edilmiştir]. Buna göre Yüce Allah'ın { اللَّهُ يَعْلَمُ ما تَحْمِلُ كُلُّ أُنْثى } “Allah her dişinin ne taşıdığını bilir” buyruğu, "Delilleri kesilsin ve belki hidayete ererler diye neden teklif ettikleri şey kendilerine verilmedi?" diyen bir kimsenin sorusuna cevap olmak üzere istinaftır; [cevabı şudur]: Bu iş, rastgelelik ve onların saçma görüşlerine uymakla değil, kâmil bir ilim ve nafiz bir kudretle tedbir edilmiş bir husustur. Hâdî'den muradın bizzat Allah Teâlâ olması da caiz görülmüştür; bu İbn Abbâs, ed-Dahhâk ve İbn Cübeyr'den rivayet edilmiştir. Bu takdirde kelimedeki tenvin tafhim ve tazim içindir. Bu görüşe göre ayetin izahı şöyledir: Onlar taklitten kaynaklanan küfürleri sebebiyle inat ederek ayetleri inkâr edip ayetler üzerinde düşünmeyince şöyle denildi:

إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ لا هاد مثبت للإيمان في صدورهم صاد لهم عن جحودهم فإن ذلك إلى الله تعالى وحده وهو سبحانه القادر عليه، وعلى هذا قيل: يجوز أن يكون قوله سبحانه: اللَّهُ خبر مبتدأ محذوف أي هو الله ويكون ذلك تفسيرا- لهاد- ويَعْلَمُ جملة مقررة لاستقلاله تعالى بالهداية كالعلة لذلك، ويجوز أن يكون جملة اللَّهُ يَعْلَمُ مقررة ويكون من باب إقامة الظاهر، مقام المضمر كأنه هو تعالى يعلم أي ذلك الهادي، والأول بعيد جدا، وأخرج ابن مردويه عن ابن عباس، وابن جرير عن عكرمة. وأبي الضحى أن المنذر والهادي هو رسول الله ﷺ، ووجه ذلك بأن

{ إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ } “Sen ancak bir uyarıcısın”, onların kalplerine imanı yerleştiren ve onları inkârlarından alıkoyan bir hidayet edici değilsin; zira bu yalnızca Allah Teâlâ'ya aittir ve buna kâdir olan sadece O Subhânehu'dur. Buna binaen şöyle denilmiştir: O Subhânehu'nun { اللَّهُ } lafzı, mahzuf bir mübtedanın haberi olabilir; yani "O Allah'tır" takdirinde olup "hâdî" kelimesinin tefsiri olur; { يَعْلَمُ } cümlesi ise bunun bir illeti gibi Allah Teâlâ'nın hidayette müstakil oluşunu takrir edicidir. { اللَّهُ يَعْلَمُ } cümlesinin takrir edici olması ve açık ismin zamir yerine konulması kabilinden olması da caizdir; sanki "O Teâlâ bilir, yani o Hâdî bilir" demektir. Birincisi oldukça uzaktır. İbn Merdûye İbn Abbâs'tan, İbn Cerîr ise İkrime ve Ebü'd-Duhâ'dan hem münzirin hem de hâdînin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem olduğunu rivayet etmişlerdir. Bunun izahı şöyledir:

هادٍ عطف على مُنْذِرٌ ولِكُلِّ قَوْمٍ متعلق به قدم عليه للفاصلة. وفي ذلك دليل على عموم رسالته ﷺ وشمول دعوته، وفيه الفصل بين المعطوف والمعطوف عليه بالجار والمجرور والنحويون في جوازه مختلفون، وقد يجعل هادٍ خبر مبتدأ مقدر أي وهو هاد أو وأنت هاد، وعلى الأول فيه التفات، وقال أبو العالية: الهادي العمل، وقال علي بن عيسى: هو السابق إلى الهدى ولكل قوم سابق سبقهم إلى الهدى. قال أبو حيان: وهذا يرجع إلى أن الهادي هو النبي لأنه الذي يسبق إلى ذلك وعن أبي صالح أنه القائد إلى الخير أو إلى الشر والكل كما ترى. وقالت الشيعة: إنه علي كرم الله تعالى وجهه ورووا في ذلك أخبارا، وذكر ذلك القشيري منا.

{ هادٍ } kelimesi { مُنْذِرٌ } üzerine matuftur, { لِكُلِّ قَوْمٍ } ise ona mütealliktir ve fasıla sebebiyle öne geçirilmiştir. Bunda onun sallallâhu aleyhi ve sellem risaletinin umumiliğine ve davetinin şümulüne bir delil vardır. Burada matuf ile matufun aleyh arasının câr-mecrûr ile ayrılması söz konusudur ki nahivciler bunun caiz oluşunda ihtilaf etmişlerdir. { هادٍ } lafzı takdiri "ve hüve hâdin" (ve o bir hidayet edicidir) veya "ve ente hâdin" (ve sen bir hidayet edicisin) olan mahzuf bir mübtedanın haberi de yapılabilir; birinciye göre bunda iltifat sanatı vardır. Ebu'l-Âliye: "Hâdî ameldir" demiştir. Ali b. Îsâ ise: "O, hidayete öncülük edendir; her kavmin kendilerine hidayette öncülük eden bir öncüsü vardır" demiştir. Ebû Hayyân şöyle demiştir: "Bu da hâdînin peygamber olduğu görüşüne döner; çünkü buna öncülük eden odur." Ebû Sâlih'ten ise onun hayra veya şerre sevk eden lider olduğu rivayet edilmiştir; bunların hepsi gördüğün gibidir. Şia ise onun Ali kerremallâhu teâlâ vecheh olduğunu söylemiş ve bu hususta birtakım rivayetler nakletmişlerdir; bizden Kuşeyrî de bunu zikretmiştir.

وأخرج ابن جرير وابن مردويه والديلمي وابن عساكر عن ابن عباس قال: لما نزلت إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ الآية وضع رسول الله ﷺ يده على صدره فقال: أنا المنذر وأومأ بيده إلى منكب علي كرم الله تعالى وجهه فقال: أنت الهادي يا علي بك يهتدي المهتدون من بعدي.

İbn Cerîr, İbn Merdûye, ed-Deylemî ve İbn Asâkir İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmişlerdir: { إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ } ayeti indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem elini göğsüne koyup: "Ben uyarıcıyım" buyurdu ve eliyle Ali'nin kerremallâhu teâlâ vecheh omzuna işaret ederek: "Sen yol göstericisin ey Ali, benden sonra hidayete erecekler seninle doğru yolu bulur" dedi.

وأخرج عبد الله بن أحمد في زوائد المسند وابن أبي حاتم والطبراني في الأوسط والحاكم وصححه وابن عساكر أيضا عن علي كرم الله تعالى وجهه أنه قال في الآية: رسول الله ﷺ المنذر وأنا الهادي، وفي لفظ والهادي رجل من بني هاشم

Abdullah b. Ahmed Zevâidü'l-Müsned'de, İbn Ebî Hâtim, et-Taberânî el-Evsat'ta, el-Hâkim -sahih olduğunu belirterek- ve yine İbn Asâkir Ali'den kerremallâhu teâlâ vecheh rivayet etmişlerdir ki o bu ayet hakkında şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem uyarıcıdır, ben de yol göstericiyim." Bir lafızda ise: "Yol gösterici Hâşimoğulları'ndan bir adamdır"

- يعني نفسه..

-yani kendisini kastetmiştir.-

واستدل بذلك الشيعة على خلافة علي كرم الله وجهه بعد رسول الله ﷺ بلا فصل. وأجيب بأنا لا نسلم صحة الخبر، وتصحيح الحاكم محكوم عليه بعدم الاعتبار عند أهل الأثر، وليس في الآية دلالة على ما تضمنه بوجه من الوجوه، على أن قصارى ما فيه كونه كرم الله تعالى وجهه به يهتدي المهتدون بعد رسول الله ﷺ وذلك لا يستدعي إلا إثبات مرتبة الإرشاد وهو أمر والخلافة التي نقول بها أمر لا تلازم بينهما عندنا.

Şia bununla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ardından fasılasız olarak Ali'nin kerremallâhu vecheh hilafetine delil getirmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Biz haberin sıhhatini kabul etmiyoruz; Hâkim'in tashihine ise hadis ehli (ehl-i eser) katında itibar edilmemesine hükmedilmiştir. Ayette de onun içerdiği şeye hiçbir vecihle delalet yoktur. Kaldı ki rivayetin ifade ettiği en fazla şey, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sonra hidayete erecek olanların onunla kerremallâhu teâlâ vecheh doğru yolu bulacağıdır. Bu ise sadece irşad mertebesini ispat etmeyi gerektirir ki bu ayrı bir şeydir, bizim savunduğumuz hilafet ise ayrı bir şeydir; bizim nezdimizde bu ikisi arasında bir telazum (zorunlu bağ) yoktur.

وقال بعضهم: إن صح الخبر يلزم القول بصحة خلافة الثلاثة رضي الله تعالى عنهم حيث دل على أنه كرم الله تعالى وجهه على الحق فيما يأتي ويذر وأنه الذي يهتدي به وهو قد بايع أولئك الخلفاء طوعا ومدحهم وأثنى عليهم خيرا ولم يطعن في خلافتهم فينبغي الاقتداء به والجري على سننه في ذلك ودون إثبات خلاف ما أظهر خرط القتاد.

Bazıları şöyle demiştir: Haber sahih kabul edilse bile üç halifenin radıyallâhu teâlâ anhüm hilafetinin sıhhatini kabul etmek lâzım gelir. Çünkü haber, onun kerremallâhu teâlâ vecheh yapıp ettiği her şeyde hak üzere olduğuna ve kendisiyle hidayet bulunacak kimse olduğuna delalet etmektedir. O ise o halifelere gönüllü olarak biat etmiş, onları övmüş, haklarında hayırla sena etmiş ve onların hilafetine taanda bulunmamıştır. Dolayısıyla bu hususta ona iktida etmek ve onun yolundan gitmek gerekir; onun açığa vurduğunun aksini ispat etmeye kalkışmak ise deve dikeni soymaktan (imkânsız bir işe girişmekten) farksızdır.

وقال أبو حيان: إنه ﷺ على فرض صحة الرواية إنما جعل عليا كرم الله تعالى وجهه مثالا من علماء الأمة وهداتها إلى الدين فكأنه ﵊ قال: يا علي هذا وصفك فيدخل الخلفاء الثلاث وسائر علماء الصحابة رضي الله تعالى عنهم بل وسائر علماء الأمة، وعليه فيكون معنى الآية إنما أنت منذر ولكل قوم في القديم والحديث إلى ما شاء الله تعالى هداة دعاة إلى الخير اه وظاهره أنه لم يحمل تقديم المعمول في خبر ابن عباس رضي الله تعالى عنهما على الحصر الحقيقي وحينئذ لا مانع من القول بكثرة من يهتدي به، ويؤيد عدم الحصر ما جاء عندنا من

Ebû Hayyân şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, rivayetin sıhhati farz edilse bile, Ali'yi kerremallâhu teâlâ vecheh ümmetin âlimlerinden ve dine ileten hidayet rehberlerinden bir misal kılmıştır. Sanki o aleyhisselâm: 'Ey Ali! Bu senin vasfındır' demiştir. Böylece üç halife, diğer sahabe âlimleri radıyallâhu teâlâ anhüm ve hatta bütün ümmetin âlimleri bu kapsama girer. Buna göre ayetin manası: 'Sen ancak bir uyarıcısın ve geçmişte de günümüzde de Allah Teâlâ'nın dilediği zamana kadar her kavmin hayra çağıran hidayet rehberleri vardır' şeklinde olur." İntihâ. Görünüşe göre o, İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ haberindeki mamulün öne alınmasını hakiki hasra hamletmemiştir; bu durumda kendisiyle hidayet bulunacak kimselerin çok olduğunu söylemeye bir engel yoktur. Hasrın bulunmadığını bizim nezdimizde varid olan şu hadis de teyit etmektedir:

قوله ﷺ: «اقتدوا باللذين من بعدي أبي بكر وعمر»

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğudur: "Benden sonraki şu iki kişiye, Ebû Bekr'e ve Ömer'e uyunuz."

وأخبار أخر متضمنة لإثبات من يهتدي به غير علي كرم الله تعالى وجهه، وأنا أظنك لا تلتفت إلى التأويل ولا تعبأ بما قيل وتكتفي بمنع صحة الخبر وتقول ليس في الآية مما يدل عليه عين ولا أثر هذا، وما يحتمل أن تكون مصدرية أي يعلم حمل كل أنثى من أي الإناث كانت، والحمل على هذا بمعنى المحمول، وأن تكون موصولة والعائد محذوف أي الذي تحمله في بطنها من حين العلوق إلى زمن الولادة لا بعد تكامل الخلق فقط، وجوز أن تكون نكرة موصوفة ويَعْلَمُ قيل متعدية إلى واحد فهي عرفانية، ونظر فيه بأن المعرفة لا يصح استعمالها في علم الله تعالى وهو ناشئ من عدم المعرفة بتحقيق ذلك وقد تقدم، وجوز أن تكون استفهامية معلقة- ليعلم- وهي مبتدأ أو مفعول مقدم والجملة سادة مسد المفعولين، أي يعلم أي شيء تحمل وعلى أي حال هو من الأحوال المتواردة عليه طورا فطورا، ولا يخفى أن هذا خلاف الظاهر المتبادر، وكما جوز في «ما» هذه هذه الأوجه جوزت في ما بعدها أيضا، ووجه مناسبة الآية لما قبلها قد علم مما سبق، وقيل: وجهها أنه لما تقدم إنكارهم البعث

Ve Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'den başka kendisiyle hidayet bulunacak kimselerin varlığını ispatı içeren diğer haberlerdir. Zannediyorum ki sen bu tevile iltifat etmez, söylenenlere kulak asmaz, haberin sıhhatini men etmekle yetinir ve: "Ayette buna delalet eden ne bir iz ne de bir eser vardır" dersin. Buradaki { ما } edatının masdariyye olması muhtemeldir; yani her dişinin -hangi dişilerden olursa olsun- gebeliğini bilir; bu takdirde haml 'mahmûl' (taşınan) manasındadır. Mevsûle olması ve aid zamirinin hazfedilmiş olması da muhtemeldir; yani sadece yaratılışın tamamlanmasından sonra değil, rahimde tutunduğu andan doğum anına kadar karnında taşıdığı şeyi bilir. Masûfe bir nekre olması da caiz görülmüştür. { يَعْلَمُ } fiilinin tek mef'ûle müteaddi olduğu söylenmiştir ki bu irfânî (marifet) anlamındadır. Ancak marifetin Allah Teâlâ'nın ilmi hakkında kullanılmasının sahih olmadığı gerekçesiyle buna itiraz edilmiştir; bu ise bunun tahkikini bilmemekten kaynaklanmaktadır ve daha önce geçmişti. Onun { يَعْلَمُ } fiilini ta'lik eden bir istifhamiyye olması da caiz görülmüştür; bu durumda mübteda veya mukaddem mef'ûldür ve cümle iki mef'ûlün yerine geçmiştir; yani ne taşıdığını ve evre evre onun üzerine gelen hallerden hangi hal üzere olduğunu bilir demektir. Gizli değildir ki bu, zahir ve ilk akla gelen anlama aykırıdır. Bu { ما } edatında caiz görülen bu vecihler, ondan sonraki için de caiz görülmüştür. Bu ayetin öncesiyle münasebet vechi daha önce geçenlerden anlaşılmıştır. Bir görüşe göre münasebet vechi şudur: Daha önce onların dirilişi inkâr etmeleri geçtiğinde

وكان من شبههم تفرق الأجزاء واختلاط بعضها ببعض بحيث لا يتهيأ الامتياز بينها نبه سبحانه بهذه الآية على إحاطة علمه جل شأنه إزاحة لشبهتهم وقيل: وجهها أنهم لما استعجلوا بالسيئة نبه ﷿ على إحاطة علمه تعالى ليفيد أنه جلت حكمته إنما ينزل العذاب حسبما يعلم من المصلحة والحكمة، وفي مصحف أبي ومر ما قيل في نظيره ما تَحْمِلُ مِنْ أُنْثى وَلا تَضَعُ [فاطر: ١١، فصلت: ٤٧] وَما تَغِيضُ الْأَرْحامُ وَما تَزْدادُ أي ما تنقصه وما تزداده في الجثة كالخديج والتام وروي ذلك عن ابن عباس، وفي المدة كالمولود في أقل مدة الحمل والمولود في أكثرها وفيما بينهما وهو رواية أخرى عن الحبر، قيل: إن الضحاك ولد لسنتين، وإن هرم (١)

ve parçaların dağılıp birbirine karışması sebebiyle aralarının ayırt edilemeyecek oluşu onların şüphelerinden biri olunca, O Subhânehu şüphelerini gidermek üzere O Celle Şânuhû'nun ilminin kuşatıcılığına bu ayetle dikkat çekmiştir. Bir görüşe göre de münasebet vechi şudur: Onlar kötülüğü acele istediklerinde, O Azze ve Celle ilminin kuşatıcılığına dikkat çekmiştir ki O Cellet Hikmetuhû'nun azabı ancak maslahat ve hikmetten bildiği şeye göre indirdiğini ifade etsin. Übeyy mushafında -ve benzeri hakkında söylenenler geçmişti- { ما تَحْمِلُ مِنْ أُنْثى وَلا تَضَعُ } [Fâtır: 11, Fussilet: 47] “Hiçbir dişi O'nun ilmi olmadan ne gebe kalır ne de doğurur” şeklindedir. { وَما تَغِيضُ الْأَرْحامُ وَما تَزْدادُ } “Rahimlerin eksilttiği ve artırdığı şeyi de [bilir]”; yani erken doğan (düşük) ile tam doğan gibi cüssede eksilttiği ve artırdığı şeyi bilir; bu İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir. Gebeliğin en az süresinde doğan ile en çok süresinde doğan ve ikisi arasında doğan gibi süre bakımından eksiltip artırdığını [bilir] ki bu da o büyük âlimden (el-Hibr) bir başka rivayettir. Denildi ki ed-Dahhâk iki yılda doğmuş, Herim (١)

بن حيان لأربع ومن ذلك سمي هرما، وإلى كون أقصى مدة الحمل أربع سنين ذهب الشافعي، وعند مالك أقصاها خمس، وعند الإمام أبي حنيفة رضي الله تعالى عنه أقصاها سنتان وهو المروي عن عائشة ﵂، فقد أخرج ابن جرير عنها لا يكون الحمل أكثر من سنتين قدر ما تتحرك فلكة مغزل، وفي العدد كالواحد فما فوق، قيل: ونهاية ما عرف أربعة فإنه يروى أن شريك (٢)

b. Hayyân ise dört yılda doğmuştur ve bundan dolayı 'Herim' (yaşlı) diye isimlendirilmiştir. Gebeliğin en uzun süresinin dört yıl olduğu görüşüne Şâfiî gitmiştir; Mâlik'e göre en fazlası beş yıldır; İmam Ebû Hanîfe radıyallâhu teâlâ anh'a göre ise en fazlası iki yıldır ki bu Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet edilendir. Nitekim İbn Cerîr ondan: "Gebelik, bir iğ kirmeninin dönmesi kadar bile olsa iki yıldan fazla olmaz" dediğini rivayet etmiştir. Sayıda ise bir veya daha fazlası gibidir. Denildi ki: Bilinen en fazla sayı dörttür; zira rivayet edildiğine göre Şerîk (٢)

بن عبد الله بن أبي نمير القرشي كان رابع أربعة وهو الذي وقف عليه إمامنا الأعظم رضي الله تعالى عنه، وقال الشافعي عليه الرحمة: أخبرني شيخ باليمن أن امرأته ولدت بطونا في كل بطن خمسة وهذا من النوادر، وقد اتفق مثله لكن ما زاد على اثنين لضعفه لا يعيش إلا نادرا.

b. Abdillâh b. Ebî Nemir el-Kureşî, dördüzün dördüncüsü idi; İmam-ı Âzam'ımızın radıyallâhu teâlâ anh vâkıf olduğu da budur. Şâfiî aleyhirrahme ise şöyle demiştir: "Yemen'de bir yaşlı adam bana, hanımının her batında beşer çocuk olmak üzere birkaç doğum yaptığını haber verdi." Bu nadir görülen durumlardandır. Benzeri vaki olmuştur; ancak ikiden fazlası zayıflığından ötürü pek nadir yaşar.

وما يحكى أنه ولد لبعضهم أربعون في بطن واحدة كل منهم مثل الإصبع وأنهم عاشوا كلهم فالظاهر أنه كذب، وقيل: المراد نقصان دم الحيض وازدياده وروي ذلك عن جماعة، وفيه جعل الدم في الرحم كالماء في الأرض يغيض تارة ويظهر أخرى، وغاض جاء متعديا ولازما كنقص وكذا ازداد وهو مما اتفق عليه أهل اللغة، فإن جعلتهما لازمين لا يجوز أن تكون «ما» موصولة أو موصوفة لعدم العائد، وإسناد الفعلين كيفما كانا إلى الأرحام فإنهما على اللزوم لما فيها وعلى التعدي لله جل شأنه وعظم سلطانه وَكُلُّ شَيْءٍ من الأشياء عِنْدَهُ سبحانه بِمِقْدارٍ بقدر لا يجاوزه ولا ينقص عنه كقوله تعالى: إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ [القمر: ٤٩] فإن كل حادث من الأعراض والجواهر له في كل مرتبة من مراتب التكوين ومباديها وقت معين وحال مخصوص لا يكاد يجاوزه ولعل حال المعدوم معلوم بالدلالة إذا قلنا: إن الشيء هو الموجود وعند ظرف متعلق بمحذوف وقع صفة لشيء أو لكل وبِمِقْدارٍ خبر كُلُّ وجوز أن يكون الظرف متعلقا بمحذوف وقع حالا من- مقدار- وهو في الأصل صفة له لكنه لما قدم أعرب حالا وفاء بالقاعدة وأن يكون ظرفا لما يتعلق به الجار، والمراد بالعندية الحضور العلمي بل العلم الحضوري على ما قيل، فإن تحقق الأشياء في أنفسها في أي مرتبة كانت من مراتب الوجود والاستعداد لذلك علم بالنسبة إليه تعالى، وقيل: معنى عنده في حكمه عالِمُ الْغَيْبِ أي الغائب عن الحس وَالشَّهادَةِ أي الحاضر له عبر عنهما بهما مبالغة.

Bir kimsenin tek batında her biri parmak kadar kırk çocuk doğurduğu ve hepsinin yaşadığı şeklindeki anlatılanlara gelince, zahir olan bunun yalan olduğudur. Bir görüşe göre murat, hayız kanının eksilmesi ve artmasıdır; bu bir topluluktan rivayet edilmiştir. Bunda rahimdeki kan, yerdeki su gibi kılınmıştır ki kâh çekilir kâh ortaya çıkar. 'Ğâda' (غاض) kelimesi 'nakasa' gibi hem müteaddi hem lâzım olarak gelmiştir; 'izdâde' de böyledir; bu, dil ehlinin üzerinde ittifak ettiği hususlardandır. Şayet her iki fiili lâzım kılarsan aid zamirinin bulunmaması sebebiyle { ما } mevsûle veya mevsûfe olamaz. İki fiilin rahimlere isnadı nasıl olursa olsun, lâzım oluşlarına göre rahimlerdeki şeyedir; müteaddi oluşlarına göre ise O Celle Şânuhû ve Azume Sultânuhû olan Allah'adır. { وَكُلُّ شَيْءٍ } varlıklardan her bir şey { عِنْدَهُ } O Subhânehu'nun katında { بِمِقْدارٍ } “bir ölçü iledir”; onu aşmayacağı ve ondan eksilmeyeceği bir ölçü iledir; nitekim Yüce Allah: { إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ } [el-Kamer: 49] “Şüphesiz biz her şeyi bir kaderle (ölçüyle) yarattık” buyurmuştur. Zira arazlardan ve cevherlerden meydana gelen her hadisin oluşum mertebelerinden ve başlangıçlarından her bir mertebede tayin edilmiş muayyen bir vakti ve aşamayacağı mahsus bir hali vardır. Şayet 'şey'in ancak mevcut olan olduğunu söylersek madumun hali de delalet yoluyla bilinir. { عِنْدَهُ } zarfı, 'şey'e veya 'küll'e sıfat olan mahzufa mütealliktir; { بِمِقْدارٍ } ise { كُلُّ } kelimesinin haberidir. Zarfın, { مِقْدارٍ } kelimesinden hal olan mahzufa müteallik olması da caiz görülmüştür; o asılda onun sıfatıdır fakat kural gereği öne geçirilince hal olarak irap edilmiştir; harf-i cerrin taalluk ettiği şeye zarf olması da caizdir. 'İndiyyet'ten (katında olmaktan) murat ilmî huzur, hatta denildiğine göre ilm-i huzûrîdir. Zira eşyanın varlık mertebelerinden hangi mertebede olursa olsun kendi nefislerinde tahakkuku ve buna olan istidadı Allah Teâlâ'ya nispetle ilimdir. Bir görüşe göre 'O'nun katında' ifadesinin manası O'nun hükmündedir. { عالِمُ الْغَيْبِ } “Gaybı bilendir”, yani duyudan gizli olanı bilendir, { وَالشَّهادَةِ } “ve görüneni de”, yani duyuda hazır olanı bilendir; mübalağa kastıyla bu ikisi böyle ifade edilmiştir.

أخرج ابن أبي حاتم عن ابن عباس أن الغيب السر والشهادة العلانية، وقيل: الأول المعدوم والثاني الموجود ونقل عن بعضهم أنه قال: إنه سبحانه لا يعلم الغيب على معنى أن لا غيب بالنسبة إليه جل شأنه والمعدومات مشهودة له تعالى بناء على القول برؤية المعدوم كما برهن عليه الكوراني في رسالة ألفها لذلك، ولا يخفى ما في ذلك من مزيد الجسارة على الله تعالى والمصادمة لقوله جل شأنه: عالِمُ الْغَيْبِ ولا ينبغي لمسلم أن يتفوه بمثل هذه الكلمة التي تقشعر من سماعها أبدان المؤمنين نسأل الله تعالى أن يوفقنا للوقوف عند حدنا ويمن علينا بحسن الأدب معه سبحانه،

İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre gayb gizli olan, şehâdet ise aşikâr olandır. Bir görüşe göre birincisi madum (yok olan), ikincisi ise mevcuttur. Bazılarından; 'O Subhânehu gaybı bilmez; yani şânı yüce Zâtı'na nispetle gayb diye bir şey yoktur ve madumun görülmesi görüşüne dayanılarak madûmat O Teâlâ için meşhuttur (müşahede edilendir)' dedikleri nakledilmiştir; nitekim el-Kûrânî bu husus için telif ettiği bir risalede bunu delillendirmiştir. Bunda Allah Teâlâ'ya karşı haddi aşan bir cüret ve O celâl sahibi Zât'ın { عالِمُ الْغَيْبِ } “Gaybı bilendir” buyruğuna açık bir aykırılık bulunduğu gizli değildir. Müminlerin işittiğinde tüylerini ürperten böylesi bir sözü hiçbir Müslümanın ağzına alması yakışık almaz. Allah Teâlâ'dan bizi haddimizde durmaya muvaffak kılmasını ve O Subhânehu'ya karşı güzel bir edep ihsan etmesini niyaz ederiz.

ورفع عالِمُ على أنه خبر مبتدأ محذوف أو خبر بعد خبر. وقرأ زيد بن علي رضي الله تعالى عنهما «عالم» بالنصب على المدح، وهذا الكلام كالدليل على ما قبله من قوله تعالى: اللَّهُ يَعْلَمُ إلخ.

{ عالِمُ } kelimesinin merfû oluşu, mahzuf bir mübtedanın haberi veya haberden sonra haber olması sebebiyledir. Zeyd b. Ali radıyallâhu teâlâ anhümâ { عالِمَ } şeklinde medih üzere nasbla okumuştur. Bu kelam, öncesindeki Yüce Allah'ın { اللَّهُ يَعْلَمُ } “Allah bilir...” ilh. buyruğu için bir delil gibidir.

الْكَبِيرُ العظيم الشأن الذي كل شيء دونه الْمُتَعالِ المستعلي على كل شيء في ذاته وعلمه وسائر صفاته سبحانه، وجوز أن يكون المعنى الكبير الذي يجل عما نعته به الخلق من صفات المخلوقين ويتعالى عنه، فعلى الأول المراد تنزيهه سبحانه في ذاته وصفاته عن مداناة شيء منه وعلى هذا المراد تنزيهه تعالى عما وصفه الكفرة به فهو رد لهم كقوله جل شأنه: سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ [المؤمنون: ٩١، الصافات: ١٥٩] قال العلامة الطيبي: إن معنى الْكَبِيرُ الْمُتَعالِ بالنسبة إلى مردوفه وهو عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ

{ الْكَبِيرُ } “O çok büyüktür”, yani şânı pek yüce olandır ki her şey O'nun dûnundadır; { الْمُتَعالِ } “pek yücedir”, yani O Subhânehu zatında, ilminde ve diğer sıfatlarında her şeyden üstündür. Anlamın; mahlûkatın nitelediği yaratılmışlık sıfatlarından yüce ve münezzeh olan 'el-Kebîr' olması da caiz görülmüştür. Birinciye göre murat, O Subhânehu'nun zatında ve sıfatlarında hiçbir şeyin O'na denk veya yakın olmasından tenzih edilmesidir; buna göre ise murat, kâfirlerin O'nu vasfettikleri şeylerden Allah Teâlâ'yı tenzih etmektir; dolayısıyla bu, O Celle Şânuhû'nun: { سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ } [el-Mü'minûn: 91, es-Sâffât: 159] “Allah onların nitelendirmelerinden münezzehtir” buyruğu gibi onlara bir reddiyedir. Allâme et-Tîbî şöyle demiştir: { الْكَبِيرُ الْمُتَعالِ } lafzının peşi sıra geldiği { عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ } ifadesine nispetle manası,

هو العظيم الشأن الذي يكبر عن صفات المخلوقين ليضم مع العلم العظمة والقدرة بالنظر إلى ما سبق من قوله تعالى ما تَحْمِلُ مِنْ أُنْثى إلى آخر ما يعيد التنزيه عما يزعمه النصارى والمشركون ورفع الْكَبِيرُ على انه خبر بعد أن يكون عالِمُ مبتدأ وهو خبره سَواءٌ مِنْكُمْ مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ أخفاه في نفسه ولم يتلفظ به، وقيل: تلفظ به بحيث لم يسمع نفسه دون غيره وَمَنْ جَهَرَ بِهِ من يقابل ذلك بالمعنيين وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ مبالغ في الاختفاء كأنه مختف بِاللَّيْلِ وطالب للزيادة وَسارِبٌ بِالنَّهارِ أي ظاهر فيه كما روي عن ابن عباس، وهو على ما قال جمع في الأصل اسم فاعل من سرب إذا ذهب في سربه أي طريقه، ويكون بمعنى تصرف كيف شاء قال الشاعر:

Yüce Allah'ın { ما تَحْمِلُ مِنْ أُنْثى } buyruğundan geçen kısma bakarak, Hristiyanların ve müşriklerin iddialarından tenzihi yenileyecek sonuna kadar olan yere ilimle birlikte azamet ve kudreti de katmak için mahlûkatın sıfatlarından yüce olan şânı büyük Zat demektir. { الْكَبِيرُ } kelimesinin merfû oluşu, { عالِمُ } mübteda ve kendisi haberi olduktan sonra haber olması üzere kaimdir. { سَواءٌ مِنْكُمْ مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ } “Sizden sözü gizleyen de birdir”; [yani] sözü içinde saklayan ve onu telaffuz etmeyen kimsedir; bir görüşe göre başkası bir yana kendi nefsinin bile işitmeyeceği şekilde telaffuz edendir; { وَمَنْ جَهَرَ بِهِ } “onu açığa vuran da”; her iki anlama göre de bunun karşısında olan kimsedir. { وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ } gizlenmede aşırıya giden kimsedir; sanki { بِاللَّيْلِ } “geceleyin” gizlenmiş ve daha fazlasını istemektedir; { وَسارِبٌ بِالنَّهارِ } “ve gündüzün serbestçe gezen de”; yani İbn Abbâs'tan rivayet edildiği gibi gündüzün aşikâr olandır. Bir topluluğun dediğine göre bu asılda 'serabe' (kendi yolunda gitti) fiilinden ism-i fâildir; dilediği gibi hareket etti manasına da gelir. Şair şöyle demiştir:

إني سربت وكنت غير سروب ... وتقرب الأحلام غير قريب

Doğrusu ben başıboş gitmezken başıboş gittim / Ve düşler yakın olmayanı yakınlaştırır.

وقال الآخر:

Bir diğeri de şöyle demiştir:

وكل أناس قاربوا قيد فحلهم ... ونحن خلعنا قيده فهو سارب

Her topluluk aygırlarının kösteğini daralttı / Biz ise onun kösteğini çıkardık, artık o serbestçe geziyor.

أي فهو متصرف كيف شاء لا يدفع عن جهة يفتخر بعزة قومه، فما ذكره الخبر لازم معناه، وقرينته وقوعه في مقابلة مستخف، والظاهر من كلام بعضهم أنه حقيقة في الظاهر، ورفع سَواءٌ على أنه خبر مقدم ومَنْ مبتدأ مؤخر، ولم يثن الخبر لأنه في الأصل مصدر وهو الآن بمعنى مستو ولم يجئ تثنيته في أشهر اللغات، وحكى أبو زيد هما سواءان، ومِنْكُمْ حال من الضمير المستتر فيه لا في أَسَرَّ وجَهَرَ لأن ما في حيز الصلة والصفة لا يتقدم على الموصول والموصوف، وجوز أبو حيان كون سَواءٌ مبتدأ لوصفه بمنكم وما بعده الخبر، وكذا أعرب سيبويه قول العرب: سواء عليه الخير والشر، وقول ابن عطية: إن سيبويه ضعف ذلك بأنه ابتداء بنكرة لا يصح وسارِبٌ عطف على مَنْ كأنه قيل: سواء منكم إنسان هو مستخف وآخر سارب، والنكتة في زيادة هو في الأول أنه الدال على كمال العلم فناسب زيادة تحقيق وهو النكتة في حذف الموصوف عن سارب أيضا، والوجه في تقديم أَسَرَّ وأعماله في صريح القول على جهره وأعماله في ضميره، وجوز أن يكون على مُسْتَخْفٍ واستشكل بأن سواء يقتضي ذكر شيئين فإذا كان سارب معطوفا على جزء الصلة أو الصفة لا يكون هناك الا شيء واحد، ولا يجيء هذا على الأول لأن المعنى ما علمت. وأجيب بأن مَنْ عبارة عن الاثنين كما في قوله:

Yani o, kavminin izzetiyle övünerek hiçbir yönden engellenmeksizin dilediği gibi hareket eder. Haberin (rivayetin) zikrettiği mana onun ayrılmaz lüzumudur (lâzımıdır); karinesi ise 'müstahfin' kelimesinin karşısında yer almasıdır. Bazılarının kelamından zahir olan, onun 'açıkta olan' anlamında hakikat olduğudur. { سَواءٌ } kelimesinin merfû oluşu mukaddem haber, { مَنْ } ise muahhar mübteda olması sebebiyledir. Haber tesniye yapılmamıştır; çünkü asılda masdardır ve şu anda 'müstevîn' (eşit/bir) anlamındadır; en meşhur lügatlerde onun tesniyesi gelmemiştir; Ebû Zeyd ise "hümâ sevââni" kullanımını hikâye etmiştir. { مِنْكُمْ } ifadesi, { أَسَرَّ } ve { جَهَرَ } içindekinde değil, onda müstetir olan zamirden haldir; zira sıla ve sıfat makamında olan şey mevsûl ve mevsûfun önüne geçemez. Ebû Hayyân, { مِنْكُمْ } ile vasfedilmesi sebebiyle { سَواءٌ } kelimesinin mübteda, sonrasının ise haber olmasını caiz görmüştür. Sîbeveyh de Arapların "Sevâün aleyhi'l-hayru ve'ş-şerru" sözünü böyle irap etmiştir. İbn Atiyye'nin, Sîbeveyh'in bunu nekre ile ibtidanın caiz olmayacağı gerekçesiyle zayıf gördüğünü söylemesi ise doğru değildir. { سارِبٌ } kelimesi { مَنْ } üzerine matuftur; sanki: "Sizden gizlenen bir insan ile serbestçe gezen diğeri birdir" denilmiştir. Birincisinde 'hüve' zamirinin ziyade edilmesindeki nükte, onun kâmil ilme delalet etmesidir; bu sebeple tahkikin artırılması münasip düşmüştür; { سارِبٌ } kelimesinden mevsûfun hazfedilmesindeki nükte de budur. { أَسَرَّ } fiilinin öne alınması ve sarih söze amel ettirilmesi, { جَهَرَ } fiilinin ise onun zamirine amel ettirilmesi vechidir. Bunun { مُسْتَخْفٍ } üzerine [matuf] olması da caiz görülmüştür. Buna ise şöyle bir müşkil çıkarılmıştır: 'Sevâün' iki şeyin zikredilmesini gerektirir; şayet 'sârib' sılanın veya sıfatın bir cüzü üzerine matuf olursa orada sadece tek bir şey bulunmuş olur; birinci görüşte ise bildiğin anlam sebebiyle bu problem ortaya çıkmaz. Buna şöyle cevap verilmiştir: { مَنْ } kelimesi, şairin şu sözünde olduğu gibi iki kişiden ibarettir:

تعال فإن عاهدتني لا تخونني ... نكن مثل من يا ذئب يصطحبان

Gel, eğer bana hıyanet etmeyeceğine dair söz verirsen / Ey kurt, arkadaşlık eden iki kişi gibi oluruz!

فكأنه قيل: سواء منكم اثنان مستخف بالليل وسارب بالنهار، قال في الكشف: وعلى الوجهين مَنْ موصوفة لا موصولة فيحمل الأوليان أيضا على ذلك ليتوافق الكل. وإيثارها على الموصولة دلالة على أن المقصود الوصف فإن ذلك متعلق العلم، وأما لو قيل: سواء الذي أسر القول والذي جهر به فإن أريد الجنس من باب:

Sanki şöyle denilmiştir: "Sizden gece gizlenen ve gündüz serbestçe gezen iki kişi birdir." el-Keşf'te şöyle demiştir: Her iki veche göre de { مَنْ } mevsûle değil mevsûfedir; hepsi birbiriyle uyumlu olsun diye ilk iki [kelime] de buna hamledilir. Mevsûleye tercih edilmesi, maksadın vasıf olduğuna delalet etmek içindir; zira ilmin taalluk ettiği şey budur. Şayet "Sözü gizleyen ile onu açığa vuran birdir" denilseydi; eğer cins murat edilirse, şu beyit kabilinden olurdu:

ولقد أمر على اللئيم يسبني فهو والأول سواء لكن الأول نص، وإن أريد المعهود حقيقة أو تقديرا لزم إيهام خلاف المقصود لما مر، وقيل:

"Andolsun ki bana söven o alçağa uğrar geçerim..." Bu durumda o birinciyle aynı olurdu fakat birincisi nastır. Şayet hakikaten veya hükmen bilinen (ahd) murat edilseydi, geçen sebeplerden ötürü maksadın aksini vehmettirmek lâzım gelirdi. Bir görüşe göre:

في الكلام موصول محذوف والتقدير ومن هو سارب كقول أبي فراس:

Kelamda mahzuf bir mevsûl vardır ve takdiri, Ebû Firâs'ın şu sözündeki gibi "ve men hüve sâribun" (ve serbestçe gezen kimse) şeklindedir:

فليت الذي بيني وبينك عامر ... وبيني وبين العالمين خراب

Keşke benimle senin aran bayındır olsa da / Benimle bütün âlemlerin arası harap olsa!

وقول حسان:

Ve Hassân'ın şu sözü gibidir:

أمن يهجو رسول الله منكم ... ويمدحه وينصره سواء

Sizden Resûlullah'ı hicveden kimse ile / Onu öven ve ona yardım eden bir midir?

وهو ضعيف جدا لما فيه من حذف الموصول مع صدر الصلة، وقد ادعى الزمخشري أن أحد الحذفين سائغ لكن اجتماعهما منكر من المنكرات بخلاف البيتين، وقال أبو حيان: إن حذف من هنا وإن كان للعلم به لا يجوز (١)

Bu, sıla cümlesinin başı (sadr-ı sıla) ile birlikte mevsûlün hazfedilmesini barındırdığı için oldukça zayıftır. Zemahşerî iki haziften birinin caiz olduğunu, ancak ikisinin birden toplanmasının iki beytin aksine münkerlerden bir münker olduğunu iddia etmiştir. Ebû Hayyân şöyle demiştir: "Burada 'men' edatının hazfedilmesi, her ne kadar bilinmesinden ötürü olsa da caiz değildir; (١)

عند البصريين ويجوز عند الكوفيين، وزعم بعضهم أن المقصود استواء الحالتين سواء كانتا لواحد أو لاثنين، والمعنى سواء استخفاؤه وسروبه بالنسبة إلى علم الله تعالى فلا حاجة إلى توجيه الآية بما مر، وكذا حال ما تقدمه فعبر بأسلوبين والمقصود واحد.

Basralılara göre caiz olmayıp Kûfelilere göre caizdir." Bazıları ise maksadın -ister tek bir kişiye ister iki kişiye ait olsun- iki halin eşitliği olduğunu iddia etmişlerdir. Anlam şudur: Allah Teâlâ'nın ilmine nispetle onun gizlenmesi ile serbestçe gezinmesi birdir; dolayısıyla ayeti daha önce geçenlerle tevil etmeye gerek yoktur; öncesindekinin durumu da böyledir; iki üslupla ifade edilmiş olup maksat birdir.

وتعقب بأنه لا تساعده العربية لأن مَنْ لا تكون مصدرية ولا سابك في الكلام. وزعم ابن عطية جواز أن تكون الآية متضمنة ثلاثة أصناف فالذي يسر طرف والذي يجهر طرف مضاد للأول والثالث متلون يعصى بالليل مستخفيا ويظهر البراءة بالنهار وهو كما ترى. ومن الغريب ما نقل عن الأخفش وقطرب تفسير المستخفي بالظاهر فإنه وإن كان موجودا في كلامهم بهذا المعنى لكن يمنع عنه في الآية ما يمنع، ثم إن في بيان علمه تعالى بما ذكر بعد بيان شمول علمه سبحانه الأشياء كلها ما لا يخفى من الاعتناء بذلك.

Buna şöyle itiraz edilmiştir: Arap dili buna imkân vermez; zira { مَنْ } edatı masdariyet bildirmez ve kelamda da [masdara] dönüştürücü (sabik) bir unsur yoktur. İbn Atıyye ise ayetin üç sınıfı içeriyor olmasının caiz olduğunu ileri sürmüştür: Sözü gizleyen bir taraf, açığa vuran ise birinciye zıt diğer bir taraftır; üçüncüsü ise bukalemun tipli (mütelevvin) kimsedir ki gece gizlenerek isyan eder, gündüzün ise suçsuzluk gösterisinde bulunur. Bu görüşün durumu ise gördüğün gibidir. el-Ahfeş ve Kutrub'dan, müstehfi (gizlenen) kelimesinin zahir (açıkta olan) diye tefsir edildiğinin nakledilmesi ise garip şeylerdendir; çünkü bu kelime onların dilinde bu anlamda bulunsa bile, ayette bundan meneden engeller vardır. Ayrıca, Sübhânehu Teâlâ'nın ilminin her şeyi kuşattığı beyan edildikten sonra burada zikredilen hususları da bildiğinin beyan edilmesinde, bu konuya gösterilen ihtimamın büyüklüğü gizli değildir.

لَهُ الضمير راجع إلى من تقدم ممن أسر بالقول وجهر به إلى آخره باعتبار تأويله بالمذكور وإجرائه مجرى اسم الإشارة وكذا المذكورة بعده مُعَقِّباتٌ ملائكة تعتقب في حفظه وكلاءته جمع معقبة من عقب مبالغة في عقبه إذا جاء على عقبة وأصله من العقب وهو مؤخر الرجل ثم تجوز به عن كون الفعل بغير فاصل ومهلة كأن أحدهم يطأ عقب الآخر، فالتفعيل للتكثير وهو إما في الفاعل أو في الفعل لا للتعدية لأن ثلاثيه متعد بنفسه، ويجوز أن يكون إطلاق المعقبات على الملائكة ﵈ باعتبار أنهم يعقبون أقوال الشخص وأفعاله أي يتبعونها ويحفظونها بالكتابة. وقال الزمخشري: إن أصله معتقبات فهو من باب الافتعال فادغمت التاء في القاف كقوله تعالى: وَجاءَ الْمُعَذِّرُونَ [التوبة:

{ لَهُ } ifadesindeki zamir, zikredilen kimse olarak tevil edilmesi ve işaret ismi hükmünde kılınması bakımından, sözü gizleyen ve onu açığa vuran diye daha önce geçen kimseye ve sonrasında zikredilenlere racidir. { مُعَقِّبَاتٌ } ise onu koruma ve gözetmede birbiri ardınca gelen (nöbetleşen) meleklerdir. Bir kimsenin ardı sıra (topuğunu takip ederek) geldiğinde kullanılan "akabe" fiilinin mübalağa kipi olan "akkabe"den türeyen "muakkıbe"nin çoğuludur. Kökü, ayağın arka kısmı olan "topuk" (el-akıb) kelimesinden gelir; daha sonra birinin diğerinin topuğuna basması gibi, fiilin fasılasız ve mühletsiz peş peşe gelmesinden mecaz yapılmıştır. Buradaki tef'îl babı çokluk (teksîr) içindir ve bu çokluk müteaddî kılmak için değil, ya failde ya da fiildedir; çünkü bu fiilin sülâsîsi zaten bizzat geçişlidir. Meleklerin (aleyhimüsselâm) "muakkıbât" olarak isimlendirilmesi, kişinin sözlerini ve fiillerini takip etmeleri, yani ardı sıra gelip onları yazarak kaydetmeleri bakımından da caizdir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: Aslı "mu'tekıbât" olup iftiâl babındandır; Teâlâ'nın şu ayetinde olduğu gibi tâ harfi kāf harfine idgam edilmiştir: { وَجَاءَ الْمُعَذِّرُونَ } [et-Tevbe:

٩٠] أي المعتذرون. وتعقب بأنه وهم فاحش فإن التاء لا تدغم في القاف من كلمة أو كلمتين، وقد نص الصرفيون على أن القاف والكاف كل منهما لا يدغم في الآخر ولا يدغمان في غيرهما، والتاء في معقبة للمبالغة كتاء- نسابة- لأن الملائكة ﵈ غير مؤنثين، وقيل: هي للتأنيث بمعنى أن معقبة صفة جماعة منهم، فمعنى معقبات جماعات كل جماعة منها معقبة وليس معقبة جمع معقب، وذكر الطبري أنه جمعه وشبه ذلك برجل ورجال ورجالات وهو كما ترى لكن أوله أبو حيان بأنه أراد بقوله: جمع معقب أنه أطلق من حيث الاستعمال على جمع معقب وإن كان أصله أن يطلق على مؤنث معقب فصار مثل الواردة للجماعة الذين يردون وإن كان أصله أن يطلق على مؤنث وارد وتشبيه ذلك بما ذكر من حيث المعنى لا من حيث صناعة النحو، فبين أن معقبة من حيث أريد به الجمع كرجال من حيث وضع للجمع وإن معقبات من حيث استعمل جمعا لمعقبة المستعمل في الجمع كرجالات الذي هو جمع رجال.

...yani özür dileyenler [demektir]. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu fahiş bir yanılgıdır; zira 'tâ' harfi tek bir kelimede olsun iki ayrı kelimede olsun 'kāf' harfine idğam edilmez. Nitekim sarf âlimleri kāf ve kâf harflerinin ne birbirine ne de başka bir harfe idğam edilmeyeceğini açıkça belirtmişlerdir. 'Muakkıbeh' (مُعَقِّبَة) kelimesindeki 'tâ' ise -tıpkı 'nessâbeh' (soy kütüğünü çok iyi bilen) kelimesindeki tâ gibi- mübalağa içindir; zira melekler -aleyhimüsselâm- müennes (dişi) değildirler. Bir görüşe göre de bu 'tâ' dişilik (te'nîs) içindir; yani 'muakkıbeh', meleklerden oluşan bir cemaatin (topluluğun) sıfatıdır. Dolayısıyla 'muakkıbât' (مُعَقِّبَات) ifadesi; her biri 'muakkıbe' olan cemaatler/topluluklar anlamına gelir; yoksa 'muakkıbeh', 'muakkıb' kelimesinin çoğulu değildir. Taberî ise bunun [muakkıb'ın] çoğulu olduğunu belirtmiş ve bu durumu 'racul (adam), ricâl (adamlar) ve ricâlât (seçkin adamlar/topluluklar)' kelimelerine benzetmiştir; fakat bu [yaklaşım], gördüğün gibi [isabetli değildir]. Ne var ki Ebû Hayyân bunu şöyle tevil etmiştir: Taberî, 'muakkıb'ın çoğuludur' sözüyle; aslı itibarıyla 'muakkıb'ın müennesine verilmek üzere konulmuş olsa da kullanım bakımından 'muakkıb'ın çoğuluna ıtlak edildiğini kastetmiştir. Böylece bu kullanım; aslı 'vârid' (gelen) kelimesinin müennesine ıtlak edilmek olan, fakat [suya] gelen kimseler topluluğu için kullanılan 'el-vârideh' (الْوَارِدَة) lafzı gibi olmuştur. Taberî'nin bunu anılan örneğe benzetmesi de nahiv sanatı/tekniği açısından değil, mana bakımındandır. Böylece o; 'muakkıbeh' kelimesinin kendisiyle çoğul kastedilmesi yönüyle çoğul için vazedilmiş olan 'ricâl' gibi olduğunu; 'muakkıbât' kelimesinin de çoğul anlamında kullanılan 'muakkıbeh' lafzının çoğulu olarak kullanılması yönüyle 'ricâl'in çoğulu olan 'ricâlât' gibi olduğunu açıklamıştır.

وقرأ أبي وإبراهيم «معاقيب» وهو جمع كما قال الزمخشري جمع معقب أو معقبة بتشديد القاف فيهما والياء عوض من حذف إحدى القافين في التكسير، وقال ابن جني: إنه تكسير معقب كمطعم ومطاعيم ومقدم ومقاديم كأنه جمع على معاقبة ثم حذفت الهاء من الجمع وعوضت الياء عنها ولعله الأظهر، وقرئ «معتقبات» من اعتقب مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ متعلق بمحذوف وقع صفة لمعقبات أو حالا من الضمير في الظرف الواقع خبرا له، فالمعنى أن المعقبات محيطة بجميع جوانبه أو هو متعلق بمعقبات ومِنْ لابتداء الغاية، فالمعنى أن المعقبات تحفظ ما قدم وأخر من الأعمال أي تحفظ جميع أعماله، وجوز أن يكون متعلقا بقوله تعالى: يَحْفَظُونَهُ والجملة صفة معقبات أو حال (١)

Übey ve İbrâhim [en-Nehaî] bu kelimeyi "meâkīb" şeklinde okumuşlardır. Bu, Zemahşerî'nin de belirttiği gibi, her ikisinde de kāf harfinin şeddelenmesiyle "muakkıb" veya "muakkıbe"nin çoğuludur; buradaki yâ harfi, kırık çoğul yapılırken iki kāf'tan birinin hazfedilmesine bedeldir. İbn Cinnî ise şöyle demiştir: Bu, "mut'ım-metâîm" ve "mukdem-mekādîm" gibi "muakkıb" kelimesinin kırık çoğuludur; sanki önce "meâkıbe" şeklinde çoğul yapılmış, sonra çoğuldan he harfi hazfedilerek yerine yâ getirilmiştir; nitekim evlâ olan da budur. İ'tekabe fiilinden "mu'tekıbât" şeklinde de okunmuştur. { مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ } ifadesi, "muakkıbât" kelimesine sıfat olan mahzuf bir kelimeye yahut "lehû" haberindeki zarfta bulunan zamirden hâle taalluk eder. Buna göre anlam: Muakkıb melekler onun her tarafını kuşatmışlardır demektir. Yahut bu ifade "muakkıbât"a müteallıktır ve { مِنْ } gayenin başlangıcı (ibtidâ-i gâye) içindir; bu takdirde anlam: Muakkıb melekler onun önceden yaptığı ve sonraya bıraktığı amelleri korurlar, yani bütün amellerini muhafaza ederler demektir. Teâlâ'nın { يَحْفَظُونَهُ } sözüne taalluk etmesi de caiz görülmüştür ki bu cümle "muakkıbât" kelimesinin sıfatı yahut (١)

من الضمير في الظرف.

zarftaki zamirden hâldir.

وقرأ أبي «من بين يديه ورقيب من خلفه» وابن عباس «ورقباء من خلفه» وروى مجاهد عنه أنه قرأ «له معقبات من خلفه ورقيب من بين يديه يحفظونه» مِنْ أَمْرِ اللَّهِ متعلق بما عنده ومِنْ للسببية أي يحفظونه من المضار بسبب أمر الله تعالى لهم بذلك، ويؤيد ذلك أن عليا كرم الله تعالى وجهه، وابن عباس رضي الله تعالى عنهما. وزيد بن علي. وجعفر بن محمد. وعكرمة رضي الله تعالى عنهم قرؤوا «بأمر الله» بالباء وهي ظاهرة في السببية.

Übey [bu kısmı] "min beyni yedeyhi ve rakībun min halfihî" şeklinde, İbn Abbas ise "ve rukabâu min halfihî" şeklinde okumuştur. Mücâhid'in ondan rivayetine göre ise o, "lehû muakkıbâtun min halfihî ve rakībun min beyni yedeyhi yahfezûnehû" şeklinde okumuştur. { مِنْ أَمْرِ اللَّهِ } ifadesi, yanındaki [yahfezûnehû fiiline] taalluk eder; { مِنْ } harfi ise sebebiyyet içindir. Yani: Allah Teâlâ'nın kendilerine bunu emretmesi sebebiyle onu zararlardan korurlar demektir. Bunu şu husus da teyit etmektedir: Ali (kerremallâhu teâlâ vecheh), İbn Abbas (radıyallâhu teâlâ anhümâ), Zeyd b. Ali, Ca'fer b. Muhammed ve İkrime (radıyallâhu teâlâ anhüm) bu kelimeyi sebebiyyet anlamı açık olan bâ harfiyle "bi-emrillâh" şeklinde okumuşlardır.

وجوز أن يتعلق بذلك أيضا لكن على معنى يحفظونه من بأسه تعالى متى أذنب بالاستمهال أو الاستغفار له أي يحفظونه باستدعائهم من الله تعالى أن يمهله ويؤخر عقابه ليتوب أو يطلبون من الله تعالى أن يغفر له ولا يعذبه أصلا، وقال في البحر: إن معنى الكلام يصير على هذا الوجه إلى التضمين أي يدعون له بالحفظ من نقمات الله تعالى.

Bunun yine aynı fiile taalluk etmesi, fakat günah işlediğinde tevbe etmesi için mühlet isteyerek yahut onun için bağışlanma dileyerek onu Allah Teâlâ'nın azabından korurlar manasında olması da caiz görülmüştür. Yani: Allah Teâlâ'dan ona mühlet vermesini ve tevbe etmesi için azabını ertelemesini niyaz ederek korurlar yahut Allah Teâlâ'dan onu bağışlamasını ve ona asla azap etmemesini talep ederler. el-Bahr'da şöyle denilmiştir: Sözün manası bu veche göre tazmin manasına gelir; yani Allah Teâlâ'nın intikam ve azaplarından korunması için ona dua ederler demektir.

وقال الفراء وجماعة: في الكلام تقديم وتأخير أي له معقبات من أمر الله يحفظونه من بين يديه ومن خلفه، وروي هذا عن مجاهد. والنخعي. وابن جريج فيكون مِنْ أَمْرِ اللَّهِ متعلقا بمحذوف وقع صفة لمعقبات أي كائنة من أمره تعالى، وقيل: إنه لا يحتاج في هذا المعنى إلى دعوى تقديم وتأخير بأن يقال: إنه سبحانه وصف المعقبات بثلاث صفات. احداها كونها كائنة من بين يديه ومن خلفه. وثانيتها كونها حافظة له. وثالثتها كونها كائنة من أمره سبحانه، وإن جعل مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ متعلقا- بيحفظونه- يكون هناك صفتان الجملة والجار والمجرور، وتقديم الوصف بالجملة على الوصف به سائغ شائع في الفصيح، وكأن الوصف بالجملة الدالة على الديمومة في الحفظ لكونه آكد قدم على الوصف الآخر. وأخرج ابن أبي حاتم. وابن جرير. وأبو الشيخ عن ابن عباس أن المراد بالمعقبات الحرس الذين يتخذهم الأمراء لحفظهم من القتل ونحوه، وروي مثله عن عكرمة، ومعنى يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ أنهم يحفظونه من قضاء الله تعالى وقدره ويدفعون عنه ذلك في توهمه لجهله بالله تعالى. ويجوز أن يكون من باب الاستعارة التهكمية على حد ما اشتهر في قوله تعالى: فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ [آل عمران: ٢١، التوبة: ٣٤، الانشقاق: ٢٤] فهو مستعار لضده وحقيقته لا يحفظونه. وعلى ذلك يخرج قول بعضهم: إن المراد لا يحفظونه لا على أن هناك نفيا مقدرا كما يتوهم، والأكثرون على أن المراد بالمعقبات الملائكة.

el-Ferrâ ve bir grup âlim şöyle demiştir: Kelamda takdim ve tehir vardır; yani "lehû muakkıbâtun min emrillâhi yahfezûnehû min beyni yedeyhi ve min halfihî" (Onun için Allah'ın emrinden, kendisini önünden ve ardından koruyan takipçiler vardır) takdirindedir. Bu, Mücâhid, en-Nehaî ve İbn Cüreyc'den de rivayet edilmiştir. Bu durumda { مِنْ أَمْرِ اللَّهِ }, "muakkıbât" kelimesine sıfat olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder; yani Teâlâ'nın emrinden olan melekler demektir. Bir görüşe göre bu manada takdim ve tehir iddiasına ihtiyaç yoktur; zira Sübhânehu'nun muakkıbâtı üç sıfatla vasfettiği söylenir: Birincisi, onun önünde ve arkasında bulunması; ikincisi, onu koruyucu olması; üçüncüsü ise Sübhânehu'nun emrinden olmasıdır. Şayet { مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ } ifadesi { يَحْفَظُونَهُ } fiiline taalluk ettirilirse, ortada cümle ve car-mecrur olmak üzere iki sıfat bulunur. Cümle ile yapılan sıfatın diğer sıfattan önce getirilmesi ise fasih kelamda caiz ve yaygındır. Sanki korumadaki sürekliliğe delalet eden cümle ile niteleme, daha tekitli olduğu için diğer nitelemenin önüne geçirilmiştir. İbn Ebî Hâtim, İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbas'tan muakkıbât ile kastedilenin, yöneticilerin öldürülmekten ve benzeri şeylerden korunmak için tuttukları muhafızlar olduğunu rivayet etmişlerdir; benzeri bir görüş İkrime'den de rivayet edilmiştir. { يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ } ifadesinin manası da, Allah Teâlâ'yı bilmedikleri için kendi zanlarınca onu Allah Teâlâ'nın kaza ve kaderinden korudukları ve bunu ondan savdıklarıdır. Bunun, Teâlâ'nın şu sözünde meşhur olduğu üzere istihzaî istiare (istiâre-i tehekkümiyye) kabilinden olması da caizdir: { فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ } [Âl-i İmrân: 21, et-Tevbe: 34, el-İnşikāk: 24] “Onları can yakıcı bir azapla müjdele!” Dolayısıyla bu ifade zıddı için istiare edilmiştir ve hakikati "onu korumazlar" demektir. Bazılarının "Bundan maksat onu korumazlar demektir" sözü de bu esasa göre açıklanır; yoksa vehmedildiği gibi mukadder bir nefyin bulunması sebebiyle değildir. Çoğunluk ise muakkıbât ile kastedilenin melekler olduğu görüşündedir.

وفي الصحيح «يتعاقب فيكم ملائكة بالليل وملائكة بالنهار ويجتمعون في صلاة الصبح وصلاة العصر»

Sahih hadiste şöyle buyrulmuştur: “Gece melekleri ile gündüz melekleri aranızda birbiri ardınca nöbetleşe gelirler ve sabah namazı ile ikindi namazında bir araya gelirler.”

وذكروا أن مع العبد غير الملائكة الكرام الكاتبين ملائكة حفظة،

Âlimler, kul ile birlikte Kirâmen Kâtibîn meleklerinin dışında koruyucu meleklerin (hafaza) de bulunduğunu zikretmişlerdir.

فقد أخرج أبو داود. وابن المنذر وابن أبي الدنيا. وغيرهم عن علي كرم الله تعالى وجهه قال: لكل عبد حفظة يحفظونه لا يخر عليه حائط أو يتردى في بئر أو تصيبه دابة حتى إذا جاء القدر الذي قدر له خلت عنه الحفظة فأصابه ما شاء الله تعالى أن يصيبه.

Nitekim Ebû Dâvûd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî'd-Dünyâ ve başkaları Ali'den (kerremallâhu teâlâ vecheh) şöyle rivayet etmişlerdir: “Her kulun, üzerine bir duvar yıkılmasın, bir kuyuya yuvarlanmasın veya kendisine bir hayvan zarar vermesin diye onu koruyan muhafız melekleri vardır. Nihayet kendisi için takdir edilen kader vakti geldiğinde, koruyucu melekler onun üzerinden çekilirler ve Allah Teâlâ'nın isabet etmesini dilediği şey ona isabet eder.”

وأخرج ابن أبي الدنيا والطبراني والصابوني عن أبي أمامة قال: قال رسول الله ﷺ «وكل بالمؤمن (١)

İbn Ebî'd-Dünyâ, et-Taberânî ve es-Sâbûnî, Ebû Ümâme'den Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: “Mümine (١)

ثلاثمائة وستون ملكا يدفعون عنه ما لم يقدر عليه من ذلك للبصر سبعة أملاك يذبون عنه كما يذب عن قصعة العسل من الذباب في اليوم الصائف وما لو بدا لكم لرأيتموه على كل سهل وجبل كلهم باسط يديه فاغر فاه وما لو وكل العبد فيه إلى نفسه طرفة عين لاختطفته الشياطين» .

üç yüz altmış melek vekil kılınmıştır; onun için takdir edilmemiş olan şeyleri ondan savarlar. Bunlardan sadece göz için yedi melek vardır ki sıcak yaz gününde bal çanağından sineklerin kovulduğu gibi [zararlı şeyleri] ondan kovarlar. Şayet bu [tehlikeler] size görünseydi, onları her ovada ve dağda, ellerini açmış, ağızlarını ayırmış olarak görürdünüz. Kul bir göz açıp kapayıncaya kadar bile kendi haline bırakılsaydı, şeytanlar onu kapıp götürürdü.”

وأخرج ابن جرير عن كنانة العدوي قال: دخل عثمان رضي الله تعالى عنه على رسول الله ﷺ فقال: يا رسول الله أخبرني عن العبد كم معه من ملك؟ فقال: ملك عن يمينك على حسناتك وهو أمير على الذي على الشمال إذا عملت حسنة كتبت عشرا فإذا عملت سيئة قال الذي على الشمال للذي على اليمين: أأكتب؟ قال: لا لعله يستغفر الله تعالى ويتوب فإذا قال ثلاثا قال: نعم اكتب أراحنا الله تعالى منه فبئس القرين ما أقل مراقبته لله سبحانه وأقل استحياءه منه تعالى يقول الله جل وعلا: ما يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ [ق: ١٨] وملكان من بين يديك وملكان من خلفك يقول الله تعالى: لَهُ مُعَقِّباتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ وملك قابض على ناصيتك فإذا تواضعت لله تعالى رفعك وإذا تجبرت على الله تعالى قصمك وملك قائم على فيك لا يدع أن تدخل الحية فيه وملكان على عينك فهؤلاء عشرة أملاك ينزلون على كل بني آدم في النهار وينزل مثلهم في الليل» .

İbn Cerîr, Kinâne el-Adevî'den şöyle rivayet etmiştir: Osman (radıyallâhu teâlâ anh) Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) huzuruna girdi ve: “Ey Allah'ın Resûlü, bana kulun yanında kaç melek olduğunu haber ver” dedi. Bunun üzerine [Resûlullah] şöyle buyurdu: “Sağında iyiliklerin için bir melek vardır ki o solundaki meleğin amiridir. Bir iyilik yaptığında on sevap yazılır. Bir kötülük yaptığında ise soldaki melek sağdakine: 'Yazayım mı?' der. O da: 'Hayır, belki Allah Teâlâ'dan mağfiret diler ve tevbe eder' der. Bunu üç defa söyleyince [sağdaki]: 'Evet, yaz; Allah Teâlâ bizi ondan kurtarsın, o ne kötü arkadaştır! Onun Allah Sübhânehu'yu murakabesi ne kadar az ve O Teâlâ'dan hayâsı ne kadar kıttır!' der. Allah Celle ve Alâ şöyle buyurur: { مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ } [Kāf: 18] “İnsan hiçbir söz söylemez ki yanında onu gözetleyen ve kaydetmeye hazır bir melek bulunmasın.” İki melek önünde, iki melek de arkandadır; Allah Teâlâ şöyle buyurur: { لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ } “Onun önünde ve arkasında, Allah'ın emriyle kendisini koruyan takipçiler vardır.” Bir melek alnını tutmaktadır; Allah Teâlâ'ya karşı mütevazı olduğunda seni yüceltir, Allah Teâlâ'ya karşı büyüklük tasladığında ise seni helak eder. Bir melek ağzının üzerinde durur, yılanın oraya girmesine izin vermez. İki melek de gözlerinin üzerindedir. İşte bunlar, gündüzleyin her Âdemoğluna inen on melektir; geceleyin de bir o kadarı iner.”

والاخبار في هذا الباب كثيرة. واستشكل أمر الحفظ بأن المقدر لا بد من أن يكون وغير المقدر لا يكون بدا فالحفظ من أي شيء. وأجيب بأن من القضاء والقدر ما هو معلق فيكون الحفظ منه ولهذا حسن تعاطي لأسباب وإلا فمثل ذلك وارد فيها بأن يقال: إن الأمر الذي نريد أن نتعاطاه إما أن يكون مقدرا وجوده فلا بد أن يكون أو مقدرا عدمه فلا بد أن لا يكون فما الفائدة في تعاطيه والتشبث بأسبابه؟. وتعقب هذا أن ما ذكر إنما حسن منا لجهلنا بأن ما نطلبه من المعلق أو من غيره والمسألة المستشكلة ليست كذلك، وأنت تعلم أن الله تعالى جعل في المحسوسات أسبابا محسوسة وربط بها مسبباتها حسبما تقتضيه حكمته الباهرة ولو شاء لأوجد المسببات من غير أسباب لفناه جل شأنه الذاتي ولا مانع من أن يجعل في الأمور الغير المحسوسة أسبابا يربط بها المسببات كذلك، وحينئذ يقال: إنه جلت عظمته جعل أولئك الحفظة أسبابا للحفظ كما جعل في المحسوس نحو الجفن للعين سببا لحفظها مع أنه ليس سببا إلا للحفظ مما لم يبرم من قضائه وقدره ﷻ، والوقوف على الحكم بأعيانها مما لم نكلف به، والعلم بأن أفعاله تعالى لا تخلو عن الحكم والمصالح على الإجمال مما يكفي المؤمن، ويقال نحو هذا في أمر الكرام الكاتبين فهم موجودون بالنص وقد جعلهم الله تعالى حفظة لأعمال العبد كاتبين لها ونحن نؤمن بذلك وإن لم نعلم ما قلمهم وما مدادهم وما قرطاسهم وكيف كتابتهم وأين محلهم وما حكمة ذلك مع أن علمه تعالى كاف في الثواب والعقاب عليها وكذا تذكر الإنسان لها وعلمه بها يوم القيامة كاف في دفع ما عسى أن يختلج في صدره عند معاينة ما يترتب عليها، ومن الناس من خاض في بيان الحكمة وهو أسهل من بيان ما معها.

Bu babdaki rivayetler pek çoktur. Koruma meselesi şu gerekçeyle müşkül görülmüştür: Takdir edilen şeyin mutlaka olması gerekir, takdir edilmeyen şey ise zaten asla meydana gelmez; o halde koruma neye karşıdır? Buna şöyle cevap verilmiştir: Kaza ve kaderden bir kısmı muallaktır (şarta bağlıdır), işte koruma buna karşı olur; bu sebeple sebeplere sarılmak meşru ve güzel kılınmıştır. Aksi takdirde aynı itiraz sebepler hakkında da vârit olur ve şöyle denir: Yapmak istediğimiz işin varlığı ya takdir edilmiştir ve mutlaka olacaktır, yahut yokluğu takdir edilmiştir ve asla olmayacaktır; o halde o işi yapmanın ve sebeplerine sarılmanın ne faydası vardır? Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu zikredilen hususun bizden sâdır olması, talep ettiğimiz şeyin muallak olanlardan mı yoksa başkalarından mı olduğunu bilmeyişimiz sebebiyle güzeldir; oysa müşkül görülen mesele böyle değildir. Sen bilirsin ki Allah Teâlâ duyulur âlemde birtakım hissedilir sebepler yaratmış ve üstün hikmetinin gerektirdiği üzere sonuçları bu sebeplere bağlamıştır. Şayet dileseydi, Zât-ı Ecell-i Şânı'nın fena bulmaz kudretiyle sonuçları sebepsiz de var ederdi. Hissedilmeyen gaybî konularda da neticeleri bağladığı birtakım sebepler kılmasına hiçbir engel yoktur. Bu durumda şöyle denilir: O Azamet Sahibi, duyulur âlemde göz için göz kapağını onu koruma sebebi kıldığı gibi, o koruyucu melekleri de koruma sebebi kılmıştır; üstelik göz kapağı, ancak O'nun (celle celâluhû) kaza ve kaderinden kesinleşmemiş (mübrem olmayan) hususlara karşı koruma sebebidir. Hikmetlerin tek tek künhüne vâkıf olmak ise mükellef kılındığımız bir husus değildir; Teâlâ'nın fiillerinin genel olarak hikmet ve maslahatlardan hâli olmadığını bilmek mümin için yeterlidir. Kirâmen Kâtibîn konusunda da benzer şeyler söylenir; onlar nass ile sabittirler, Allah Teâlâ onları kulun amellerini koruyan ve yazan melekler kılmıştır. Bizler kalemlerinin, mürekkeplerinin, kâğıtlarının ne olduğunu, yazmalarının keyfiyetini, makamlarının neresi olduğunu ve bunun hikmetini bilmesek bile buna inanırız. Oysa O Teâlâ'nın ilmi amellere karşılık sevap ve ceza vermede yeterlidir; aynı şekilde insanın kıyamet gününde onları hatırlaması ve bilmesi de, amellerin doğuracağı neticeleri bizzat müşahede ettiğinde göğsünde belirebilecek şüpheleri defetmede yeterlidir. İnsanlardan bazıları hikmeti açıklamaya girişmişlerdir ki bu, beraberindeki diğer hususları açıklamaktan daha kolaydır.

وذكر الإمام الرازي في جواب السؤال عن فائدة جعل الملائكة ﵈ موكلين علينا كلاما طويلا فقال:

İmam er-Râzî, meleklerin (aleyhimüsselâm) üzerimize vekil kılınmasının faydasına dair sorunun cevabında uzun bir kelam zikrederek şöyle demiştir:

اعلم أن ذلك غير مستبعد لأن المنجمين اتفقوا على أن التدبير في كل يوم لكوكب على حدة وكذا القول في كل ليلة، ولا شك أن لتلك الكواكب أرواحا عندهم فتلك التدبيرات المختلفة لتلك الأرواح في الحقيقة، وكذا القول في تدبير الهيلاج والكدخداه على ما يقولون. وأما أصحاب الطلسمات فهذا الكلام مشهور على ألسنتهم فإنهم يقولون:

Bil ki bu [durum] akıldan uzak değildir; çünkü müneccimler her günün idaresinin ayrı bir yıldıza ait olduğu, keza her gece için de durumun böyle olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Şüphe yok ki onlara göre bu yıldızların ruhları vardır; dolayısıyla bu farklı idareler hakikatte o ruhlara aittir. Onların söylediklerine göre heylâc ve kedhudânın tedbiri hakkındaki söz de böyledir. Tılsım ehline gelince, bu söz onların dillerinde pek meşhurdur; nitekim onlar şöyle demektedirler:

أخبرنا الطباع التام بكذا، ومرادهم به أن لكل إنسان روحا فلكية تتولى صلاح مهماته ودفع بلياته وآفاته، وإذا كان هذا متفقا عليه بين قدماء الفلاسفة وأصحاب الأحكام فكيف يستبعد مجيئه في الشرع.

'Bize kâmil tabiat (et-tıbâu't-tâmm) şöyle haber verdi.' Bununla kastettikleri şey, her insan için onun mühim işlerini düzeltmeyi, belalarını ve âfetlerini savmayı üstlenen felekî bir ruhun bulunduğudur. Bu durum kadim filozoflar ve astroloji ehli arasında müttefekun aleyh olduğuna göre, bunun şeriatta gelmesi nasıl uzak görülebilir?

وتمام التحقيق فيه أن الأرواح البشرية مختلفة في جواهرها وطبائعها فبعضها خيرة وبعضها شريرة وبعضها حرة وبعضها نذلة وبعضها قوية القهر وبعضها ضعيفته، وكما أن الأمر في الأرواح البشرية كذلك فكذلك القول في الأرواح الفلكية، ولا شك أن الأرواح الفلكية في كل باب وصفة أقوى من الأرواح البشرية، وكل طائفة من الأرواح البشرية تكون متشاركة في طبيعة خاصة وصفة مخصوصة وتكون في مرتبة روح من الأرواح الفلكية مشاكلة لها في الطبيعة والخاصية، فتكون تلك الأرواح البشرية كأنها أولاد لذلك الروح الفلكي وإذا كان الأمر كذلك فإن ذلك الروح الفلكي يكون معينا على مهماتها ومرشدا لها إلى مصالحها وعاصما إياها عن صنوف الآفات، وهذا كلام ذكره محققو الفلاسفة، وبذلك يعلم أن ما وردت به الشريعة أمر مقبول عند الكل فلا يمكن استنكاره اه.

Bu konudaki tam tahkik şudur: Beşerî ruhlar cevherleri ve tabiatları bakımından farklıdır; bazısı hayırlı, bazısı şerli, bazısı asil (hür), bazısı alçak, bazısı kahredici gücü kuvvetli, bazısı ise zayıftır. Beşerî ruhlardaki durum nasıl böyle ise felekî ruhlardaki durum da böyledir. Hiç şüphe yok ki felekî ruhlar her babda ve sıfatta beşerî ruhlardan daha güçlüdür. Beşerî ruhlardan her bir taife, özel bir tabiatta ve mahsus bir sıfatta ortak olur ve tabiat ile hususiyet bakımından kendisine benzeyen felekî ruhlardan birinin mertebesinde bulunur. Böylece o beşerî ruhlar sanki o felekî ruhun çocukları gibi olurlar. Durum böyle olunca, o felekî ruh onların mühim işlerinde yardımcı, maslahatlarına yol gösterici ve onları türlü âfetlerden koruyucu olur. İşte bu, felsefe muhakkiklerinin zikrettiği bir sözdür. Bununla bilinir ki şeriatın getirdiği husus herkes nezdinde makbul bir emirdir, inkâr edilmesi mümkün değildir." [er-Râzî'nin sözü burada] bitti.

ولعل مقصوده بذلك تنظير أمر الحفظة مع العبد بأمر الأرواح الفلكية معه على زعم الفلاسفة في الجملة، وإلا فما يقوله المسلمون في أمرهم أمر وما يقوله الفلاسفة في أمر تلك الأرواح أمر آخر وهيهات هيهات أن نقول بما قالوا فإنه بعيد عما جاء عن الشارع ﵊ بمراحل، ثم ذكر عليه الرحمة من فوائد الحفظة للأعمال أن العبد إذا علم أن الملائكة ﵈ يحضرونه ويحصون عليه أعماله وهم- هم- كان أقرب إلى الحذر عن ارتكاب المعاصي، كمن يكون بين يدي أناس أجلاء من خدام الملك موكلين عليه فإنه لا يكاد يحاول معصية بينهم، وقد ذكر ذلك غيره ولا يخلو عن حسن، ثم نقل عن المتكلمين في فائدة الصحف المكتوبة أنها وزنها يوم القيامة فَأَمَّا مَنْ ثَقُلَتْ مَوازِينُهُ فَهُوَ فِي عِيشَةٍ راضِيَةٍ وَأَمَّا مَنْ خَفَّتْ مَوازِينُهُ فَأُمُّهُ هاوِيَةٌ، ويظهر كل من الأمرين للخلائق.

Belki de onun bundan maksadı, filozofların zannına göre koruyucu meleklerin kul ile olan durumunu, felekî ruhların onunla olan durumuna genel olarak kıyaslayıp benzetmektir. Yoksa Müslümanların onların hakkındaki sözü ayrı bir şeydir, filozofların o ruhlar hakkındaki sözü ise bambaşka bir şeydir; onların söylediklerini söylemekten fersah fersah uzağız! Zira bu, Şâri'den (aleyhisselâm) gelen hususlardan merhalelerce uzaktır. Sonra [er-Râzî] -ona rahmet olsun- amelleri koruyan meleklerin faydalarından birinin de şu olduğunu zikretmiştir: Kul, meleklerin (aleyhimüsselâm) yanında hazır bulunduklarını ve o yüce makamlarıyla amellerini bir bir sayıp kaydettiklerini bildiğinde, günahları işlemekten sakınmaya daha yakın olur; nitekim hükümdarın kendisine vekil kıldığı saygın hizmetkârlarının huzurunda bulunan kimse, onların arasında günaha kalkışmaya pek cesaret edemez. Bunu başkaları da zikretmiştir ve bu izahta bir güzellik vardır. Daha sonra kelamcılardan, yazılan sayfaların faydası hakkında bunların kıyamet gününde tartılması olduğunu nakletmiştir: “Kimin tartıları ağır gelirse o hoşnut edici bir yaşayış içindedir; kimin tartıları hafif gelirse onun anası da Hâviye'dir” ve bu iki durumun her biri mahlûkata açıkça gösterilir.

وتعقبه القاضي بأن ذلك بعيد لأن الأدلة قد دلت على أن كل واحد قبل مماته عند المعاينة يعلم أنه من السعداء أو من الأشقياء والعياذ بالله تعالى فلا يجوز توقف حصول المعرفة على الميزان، ثم أجاب بأنه لا يمتنع أيضا ما ذكرناه لأمر يرجع إلى حصول سرور العبد عند الخلق العظيم بظهور أنه من أولياء الله تعالى لهم وحصول ضد ذلك لمن كان من أعداء الله تعالى، ولا يخفى أن هذا مبني على أن الذي يوزن هو الصحف وهو أحد أقوال في المسألة. نعم ذهب إليه جمع من الأجلّة لحديث البطاقة والسجلات المشهور، وكذا على أن الكتابة على معناها الظاهر وهو الذي ذهب إليه أهل الحديث بل وغيرهم فيما أعلم ونقل (١)

Kādî buna şöyle itiraz etmiştir: Bu uzak bir ihtimaldir; çünkü deliller her bir kimsenin ölümünden önce [ahireti] müşahede anında saidlerden mi yoksa -Allah Teâlâ'ya sığınırız- şakîlerden mi olduğunu bildiğine delalet etmiştir; dolayısıyla bu marifetin hasıl olmasının mizana bağlanması caiz değildir. Sonra buna şöyle cevap vermiştir: Zikrettiğimiz husus, kulun Allah Teâlâ'nın velî kullarından olduğunun büyük bir kalabalık nezdinde ortaya çıkmasıyla onda bir sevincin hasıl olması, Allah Teâlâ'nın düşmanlarından olan kimse için de bunun zıddının meydana gelmesine raci bir hikmetten ötürü imkânsız değildir. Gizli değildir ki bu izah, tartılan şeyin amel sahifeleri olduğu görüşüne dayanmaktadır ki bu meseledeki görüşlerden biridir. Evet, meşhur 'bitâka' (kart) ve siciller hadisinden ötürü büyük âlimlerden bir cemaat bu görüşe meyletmiştir; aynı şekilde yazmanın zahiri manası üzere olduğu esasına dayanır ki bu da hadis ehlinin ve bildiğim kadarıyla diğerlerinin benimsediği görüştür. (١)

عن حكماء الإسلام معنى آخر فقال: إن الكتابة عبارة عن نقوش مخصوصة وضعت بالاصطلاح لتعريف بعض المعاني المخصوصة فلو قدرنا كون تلك النقوش دالة على تلك المعاني بأعيانها وذواتها كانت تلك الكتابة أقوى وأكمل، وحينئذ نقول: إن الإنسان إذا أتى بعمل من الأعمال مرات كثيرة متوالية حصل في نفسه بسبب ذلك ملكة قوية راسخة، فإن كانت تلك الملكة ملكة في أعمال نافعة في السعادات الروحانية عظم ابتهاجه بعد الموت، وإن كانت تلك الملكة ملكة ضارة في الأحوال الروحانية عظم تضرره بها بعد، ثم قال: إذا ثبت هذا فنقول: إن التكرير الكثير إن كان سببا لحصول تلك الملكة الراسخة كان لكل واحد من تلك الأعمال أثر في حصول تلك الملكة، وذلك الأثر وإن كان غير محسوس إلا أنه حاصل في الحقيقة، وإذا عرف هذا ظهر أنه لا يحصل للإنسان لمحة ولا حركة ولا سكون إلا ويحصل منه في جوهر نفسه أثر من آثار السعادة أو آثار

...İslam filozoflarından başka bir mana [naklederek] şöyle demiştir: Yazı, belirli bazı anlamları bildirmek üzere uzlaşım yoluyla konulmuş birtakım özel nakışlardan/şekillerden ibarettir. Şayet biz bu nakışların o anlamlara bizzat ve zatları gereği delalet ettiğini varsayacak olursak, bu yazı daha kuvvetli ve daha mükemmel olurdu. Bu durumda biz deriz ki: İnsan amellerden herhangi birini peş peşe pek çok defa işlediğinde, bu sebeple nefsinde güçlü ve köklü bir meleke hasıl olur. Şayet bu meleke ruhani saadetlerde faydalı amellere dair bir meleke olursa, onun ölümden sonraki sevinci büyük olur; şayet bu meleke ruhani hallerde zararlı [bir meleke] olursa, sonradan bundan dolayı göreceği zarar da büyük olur. Sonra şöyle demiştir: Bu sabit olunca deriz ki: Şayet [ameli] çokça tekrar etmek o köklü melekenin hasıl olmasına sebep oluyorsa, o amellerin her birinin bu melekenin hasıl olmasında bir etkisi var demektir. Bu etki her ne kadar duyularla hissedilemez olsa da hakikatte mevcuttur. Bu bilindiğinde açığa çıkar ki; insanın hiçbir göz açıp kapaması, hiçbir hareketi ve hiçbir sükûnu (durgunluğu) yoktur ki nefsî cevherinde bundan dolayı saadet eserlerinden veya...

الشقاوة قل أو كثر، وهذا هو المراد من كتب الأعمال عند حكماء الإسلام والله تعالى العالم بحقائق الأمور انتهى، وقد رأيت ذلك لبعض الصوفية.

şakavet eserlerinden bir eser hasıl olmasın. İşte İslam filozoflarına göre amellerin yazılmasından murat budur; işlerin hakikatini en iyi bilen Allah Teâlâ'dır. [Râzî'nin nakli] bitti. Ben bu görüşü bazı mutasavvıflarda da gördüm.

وأنت تعلم أنه خلاف ما نطقت به الآيات والأخبار، ونحن في أمثال هذه الأمور لا نعدل عن الظاهر ما أمكن، والحق أبلج وما بعد الحق إلا الضلال هذا. ومن الناس من جعل ضمير «له» لمن الأخير والأول أولى، ومنهم من جعله لله تعالى وما بعده- لمن- وفيه تفكيك للضمائر من غير داع، ومنهم من جعله للنبي ﷺ وهو ﵊ معلوم من السياق وقد تقدم الأخبار عنه ﷺ في قوله تعالى: وَيَقُولُونَ لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ [يونس: ٢٠] الآية.

Sen bilirsin ki bu, ayetlerin ve hadislerin açıkça ifade ettiğine aykırıdır; biz ise bu gibi hususlarda imkân nispetinde zahirden ayrılmayız. Hak apaçıktır ve haktan sonrası ancak sapıklıktır. İnsanlardan bir kısmı { لَهُ } ifadesindeki zamiri son zikredilen "men"e raci kılmıştır; birinci görüş ise daha evlâdır. Bazıları bunu Allah Teâlâ'ya, sonrasını ise "men"e raci kılmıştır ki bunda bir gerekçe olmaksızın zamirleri birbirinden ayırmak (tefkîk-i damâir) vardır. Bazıları ise onu Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) raci kılmıştır; oysa o (aleyhisselâm) siyaktan bellidir ve Sübhânehu Teâlâ'nın: { وَيَقُولُونَ لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ } [Yûnus: 20] “Ona bir mucize indirilmeli değil miydi? diyorlar” ayetinde O'ndan (sallallâhu aleyhi ve sellem) haber verilmesi daha önce geçmişti.

واستدل على ذلك بما

Buna şu rivayetle delil getirilmiştir:

أخرجه ابن المنذر. وابن أبي حاتم. والطبراني في الكبير. وابن مردويه، وأبو نعيم في الدلائل من طريق عطاء بن يسار عن ابن عباس أن أربد بن قيس وعامر بن الطفيل قدما المدينة على رسول الله ﷺ فانتحيا إليه وهو ﵊ جالس فجلسا بين يديه فقال عامر: ما تجعل لي إن أسلمت؟ قال النبي ﷺ لك ما للمسلمين وعليك ما عليهم قال: أتجعل لي إن أسلمت الأمر بعدك؟ فقال ﵊: ليس ذلك لك ولا لقومك ولكن لك أعنة الخيل قال: فاجعل لي الوبر ولك المدر فقال ﷺ: لا فلما قفى من عنده قال: لأملأنها عليك خيلا ورجلا فقال النبي ﷺ: يمنعك الله تعالى، وفي رواية وأبناء قيلة- يريد الأوس والخزرج- فلما خرجا قال عامر: يا أربد إني سألهي محمدا عنك بالحديث فاضربه بالسيف فإن الناس إذا قتلته لم يزيدوا على أن يرضوا بالدية ويكرهوا الحرب فسنعطيهم الدية فقال أربد: افعل فأقبلا راجعين فقال عامر: يا محمد قم معي أكلمك فقام ﵊ معه فخليا إلى الجدار ووقف عامر يكلمه وسل أربد السيف فلما وضع يده عليه يبست على قائمة فلم يستطع سله وأبطأ على عامر فالتفت رسول الله ﷺ فرأى أربد وما يصنع فانصرف عنهما وقال عامر لأربد: مالك؟ قال: وضعت يدي على قائم سيفي فيبست فلما خرجا حتى إذا كانا بالرقم نزلا فخرج إليهما سعد بن معاذ وأسيد بن حضير فوقع بهما أسيد قال: اشخصا يا عدوي الله تعالى لعنكم الله تعالى فقال عامر: من هذا يا سعد؟ فقال: هذا أسيد بن حضير الكتائب فقال: أما والله إن كان حضير صديقا لي، ثم إن الله سبحانه أرسل على أربد صاعقة فقتلته وخرج عامر حتى إذا كان بوادي الجريد أرسل الله تعالى عليه قرحة فأدركه الموت، وفي رواية أنه كان يصيح يا لعامر أغدة كغدة البعير وموت في بيت سلولية فأنزل الله تعالى فيهما اللَّهُ يَعْلَمُ ما تَحْمِلُ كُلُّ أُنْثى إلى قوله سبحانه: لَهُ مُعَقِّباتٌ إلى آخره ثم قال: المعقبات من أمر الله يحفظون محمدا ﷺ، وجاء في رواية أخرى عنه رضي الله تعالى عنه أنه قال: هذه للنبي ﵊ خاصة،

İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, el-Kebîr'de et-Taberânî, İbn Merdûye ve Delâil'de Ebû Nuaym, Atâ b. Yesâr tarikiyle İbn Abbas'tan şöyle rivayet etmişlerdir: Erbed b. Kays ile Âmir b. et-Tufeyl Medine'ye Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanına geldiler. O (aleyhisselâm) otururken yanına sokuldular ve önüne oturdular. Âmir: "Müslüman olursam bana ne verirsin?" dedi. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Müslümanların lehine olan senin de lehinedir, onların aleyhine olan senin de aleyhinedir” buyurdu. Âmir: "Müslüman olursam benden sonra yönetimi bana bırakır mısın?" dedi. Resûlullah (aleyhisselâm): “Bu ne sana ne de kavmine aittir; ancak atların dizginleri sana verilir” buyurdu. Âmir: "O halde çadır halkı (köylüler/bedeviler) benim olsun, şehir halkı senin olsun" dedi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Hayır” buyurdu. Âmir O'nun yanından ayrılıp arkasını dönünce: "Andolsun ki [Medine'yi] senin aleyhine atlılar ve yayalarla dolduracağım!" dedi. Bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Allah Teâlâ sana engel olur” buyurdu. Bir rivayette ise: "Ve Kayle'nin oğulları -yani Evs ve Hazrec- [engel olur]" demiştir. İkisi dışarı çıktıklarında Âmir: "Ey Erbed, ben Muhammed'i konuşmayla oyalayacağım, sen de kılıçla ona vur! Zira sen onu öldürdüğünde insanlar savaşı istemeyip diyete razı olmaktan başka bir şey yapamazlar, biz de onlara diyeti veririz" dedi. Erbed: "Peki, yaparım" dedi ve geri dönüp geldiler. Âmir: "Ey Muhammed, kalk da seninle konuşayım" dedi. O (aleyhisselâm) da onunla birlikte kalktı, duvara doğru çekildiler; Âmir durup O'nunla konuşmaya başladı, Erbed ise kılıcını çekti. Fakat elini kılıcın kabzasına koyduğunda eli kabzanın üzerinde kuruyup kaldı, onu çekmeye güç yetiremedi ve Âmir'i geciktirdi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) dönüp baktı, Erbed'i ve ne yaptığını gördü ve hemen yanlarından ayrıldı. Âmir, Erbed'e: "Sana ne oldu?" dedi. Erbed: "Elimi kılıcımın kabzasına koydum ve kuruyup kaldı" dedi. Oradan çıkıp er-Rakım mevkisine vardıklarında konakladılar. Sa'd b. Muâz ile Üseyd b. Hudayr onların karşısına çıktılar; Üseyd onlara sert çıkıp: "Ey Allah'ın düşmanları, defolun gidin! Allah Teâlâ size lânet etsin!" dedi. Âmir: "Ey Sa'd, bu kimdir?" dedi. Sa'd: "Bu, bölüklerin komutanı Üseyd b. Hudayr'dır" dedi. Âmir: "Vallahi Hudayr benim dostumdu" dedi. Sonra Allah Sübhânehu Erbed'in üzerine bir yıldırım gönderdi ve onu öldürdü. Âmir ise yoluna devam etti; nihayet Cerd vadisinde iken Allah Teâlâ onun üzerine bir çıban (veba yarası) musallat etti ve ölüm onu yakaladı. Bir rivayette onun: "Ey Âmir oğulları! Devenin yumrusu gibi bir yumru ve Selûllü bir kadının evinde ölüm ha!" diye feryat ettiği nakledilmiştir. Bunun üzerine Allah Teâlâ onlar hakkında { اللَّهُ يَعْلَمُ ما تَحْمِلُ كُلُّ أُنْثى } ayetinden Sübhânehu'nun { لَهُ مُعَقِّباتٌ } ayetinin sonuna kadar olan kısmı indirdi. Sonra [İbn Abbas]: "Allah'ın emrinden olan muakkıbât Muhammed'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) korurlar" dedi. Ondan (radıyallâhu teâlâ anh) gelen başka bir rivayette ise: "Bu sadece Peygamber'e (aleyhisselâm) mahsustur" dediği nakledilmiştir.

والأكثرون على اعتبار العموم. وسبب النزول لا يأبى ذلك والله تعالى أعلم، ثم إنه سبحانه بعد أن ذكر إحاطة علمه بالعباد وإن لهم معقبات يحفظونهم من أمره جل شأنه نبه على لزوم الطاعة ووبال المعصية فقال عز من قائل: إِنَّ اللَّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ من النعمة والعافية حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ ما اتصفت به ذواتهم من الأحوال الجميلة لا ما أضمروه ونووه فقط، والمراد بتغيير ذلك تبديله بخلافه لا مجرد تركه،

Çoğunluk ise umum ifade ettiği görüşündedir; nüzul sebebi de buna engel değildir, en doğrusunu Allah Teâlâ bilir. Sonra Sübhânehu Teâlâ, kulları ilmiyle kuşattığını ve O'nun (celle şânuhû) emrinden kendilerini koruyan muakkıb meleklerin bulunduğunu zikrettikten sonra, itaatin gerekliliğine ve isyanın vebaline dikkat çekerek şöyle buyurdu: { إِنَّ اللَّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ } [yani] nimet ve afiyetten olan durumlarını, { حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ } bizzat kendi nefislerinin muttasıf olduğu güzel halleri değiştirmedikçe [değiştirmez]; sırf içlerinde gizledikleri ve niyet ettikleri şeyleri değil. Bunu değiştirmekten murat ise, sırf ameli terk etmek değil, onu zıddıyla değiştirmektir.

وجاء عن علي كرم الله تعالى وجهه مرفوعا يقول الله تعالى: «وعزتي وجلالي وارتفاعي فوق عرشي ما من أهل قرية ولا أهل بيت ولا رجل ببادية كانوا على ما كرهت من معصيتي ثم تحولوا عنها إلى ما أحببت من طاعتي إلا تحولت لهم عما يكرهون من عذابي إلى ما يحبون من رحمتي وما من أهل قرية ولا أهل بيت ولا رجل ببادية كانوا على ما أحببت من طاعتي ثم تحولوا عنها إلى ما كرهت من معصيتي إلا تحولت لهم عما يحبون من رحمتي إلى ما يكرهون من عذابي» أخرجه ابن أبي شيبة وأبو الشيخ وابن مردويه.

Ali'den (kerremallâhu teâlâ vecheh) merfû olarak şöyle rivayet edilmiştir: Allah Teâlâ şöyle buyurur: “İzzetime, celâlime ve arşımın üzerindeki yüceliğime andolsun ki, hoşlanmadığım isyanım üzere bulunan herhangi bir belde halkı, ev halkı yahut çöldeki bir adam, bundan vazgeçip sevdiğim itaetime yönelirlerse, mutlaka ben de onlar için hoşlanmadıkları azabımdan hoşlandıkları rahmetime dönerim. Yine sevdiğim itaatim üzere bulunan herhangi bir belde halkı, ev halkı yahut çöldeki bir adam, bundan vazgeçip hoşlanmadığım isyanıma yönelirlerse, mutlaka ben de onlar için sevdikleri rahmetimden hoşlanmadıkları azabıma dönerim.” Bunu İbn Ebî Şeybe, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdûye rivayet etmiştir.

واستشكل ظاهر الآية حيث أفادت أنه لا يقع تغيير النعم بقوم حتى يقع تغيير منهم بالمعاصي مع أن ذلك

Ayetin zahiri müşkül görülmüştür; zira ayet, bir topluluk günahlarla bir değişiklik yapmadıkça onlardaki nimetlerin değiştirilmeyeceğini ifade etmektedir; oysa bu durum,

خلاف ما قررته الشريعة من أخذ العامة بذنوب الخاصة ومنه قوله سبحانه: وَاتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً [الأنفال: ٢٥]

şeriatın avamın havassın günahları sebebiyle cezalandırılabileceğine dair belirlediği esaslara aykırıdır; Sübhânehu'nun şu sözü de bundandır: { وَاتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً } [el-Enfâl: 25] “Öyle bir fitneden sakının ki o, içinizden sadece zulmedenlere dokunmakla kalmaz.”

وقوله ﵊ وقد سئل «أنهلك وفينا الصالحون؟ نعم إذا كثر الخبث»

Kendisine: "Aramızda salihler varken helak olur muyuz?" diye sorulduğunda Resûlullah'ın (aleyhisselâm): “Evet, kötülük çoğaldığı zaman” buyurması da böyledir.

وقوله ﷺ: «إذا رأوا الظالم ولم يأخذوا على يديه يوشك أن يعمهم الله سبحانه بعقاب»

Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) şu hadisi de böyledir: “İnsanlar zalimi görüp de onun elini [zulümden] tutmazlarsa, Allah Sübhânehu'nun onları azabıyla kuşatması pek yakındır.”

في أشياء كثيرة وأيضا قد ينزل الله تعالى بالعبد مصائب يزيد بها أجره، وقد يستدرج المذنب بترك ذلك.

Daha pek çok rivayette de bu böyledir. Ayrıca Allah Teâlâ, mükâfatını artırmak için kulun başına musibetler indirebilir; bazen de azap indirmeyi terk ederek günahkârı istidrâc ile derece derece helake sürükler.

وأولها ابن عطية لذلك بأن المراد حتى يقع تغيير ما منهم أو ممن هو منهم كما غير سبحانه بالمنهزمين يوم أحد بسبب تغيير الرماة ما بأنفسهم والحق أن المراد أن ذلك عادة الله تعالى الجارية في الأكثر لا أنه سبحانه لا يصيب قوما إلا بتقدم ذنب منهم فلا إشكال، قيل: ولك أن تقول: إن قوله سبحانه:

İbn Atıyye bundan dolayı ayeti şöyle tevil etmiştir: Maksat, onlardan veya onlardan sayılan bir kimseden bir değişiklik sâdır oluncaya kadardır; nitekim Uhud günü okçuların kendilerinde olanı değiştirmeleri sebebiyle Sübhânehu Teâlâ hezimete uğrayanların durumunu değiştirmiştir. Hak olan şudur ki kastedilen, bunun Allah Teâlâ'nın çoğunlukla cereyan eden sünneti olduğudur; yoksa Sübhânehu'nun, kendilerinden önceden bir günah sâdır olmaksızın bir topluluğa musibet vermeyeceği demek değildir; dolayısıyla hiçbir müşkillik yoktur. Denildi ki: Şöyle de diyebilirsin: Sübhânehu'nun şu sözü:

وَإِذا أَرادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوْءاً فَلا مَرَدَّ لَهُ تتميم لتدارك ما ذكر وفيه تأمل، والسوء بجمع كل ما يسوء من مرض وفقر وغيرهما من أنواع البلاء، ومَرَدَّ مصدر ميمي أي فلا رد له، والعامل في إِذا ما دل عليه الجواب لأن معمول المصدر وكذا ما بعد الفاء لا يتقدم عليه، والتقدير كما قال أبو البقاء وقع أو لم يرد أو نحو ذلك، والظاهر أن إِذا للكلية، وقد جاءت كذلك في أكثر الآيات وَما لَهُمْ مِنْ دُونِهِ سبحانه مِنْ والٍ يلي أمورهم من ضر ونفع ويدخل في ذلك دخولا أوليا دفع السوء عنهم، وقيل: الأول إشارة إلى نفي الدافع بالدال وهذا إشارة إلى نفي الرافع بالراء لئلا يتكرر ولا حاجة إلى ذلك كما لا يخفى. واستدل بالآية على أن خلاف مراد الله تعالى محال.

{ وَإِذا أَرادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوْءاً فَلا مَرَدَّ لَهُ } “Allah bir topluluğa bir kötülük diledi mi, artık onun geri çevrilmesi mümkün değildir” ifadesi zikredilen hususu telafi etmek üzere bir tamamlamadır; ancak bunda düşünülecek yönler vardır. es-Sû' (سُوْء), hastalık, fakirlik ve diğer bela türlerinden insanı üzen her şeyi toplayan bir kelimedir. { مَرَدَّ } mîmli masdardır, yani onun hiçbir şekilde geri çevrilmesi (reddi) yoktur. { إِذا } şart edatında amel eden lafız, cevabın delalet ettiği fiildir; zira masdarın mamulü ve aynı şekilde fâ harfinden sonraki kısım onun önüne geçemez. Ebü'l-Bekā'nın belirttiği gibi takdiri, "vaka'a" (vuku bulur) yahut "lem yuradde" (geri çevrilmez) veya benzeri bir ifadedir. Zahir olan, { إِذا } edatının külliyet (her defasında olma) ifade ettiğidir; nitekim çoğu ayette bu şekilde gelmiştir. { وَما لَهُمْ مِنْ دُونِهِ } Sübhânehu Teâlâ'dan başka { مِنْ والٍ } zararda ve faydada onların işlerini üstlenecek hiçbir koruyucu ve yönetici [yoktur]; kötülüğün onlardan savulması da öncelikli olarak buna dâhildir. Bir görüşe göre birincisi, dâl harfiyle [dâfi'] defedicinin nefyine işarettir; bu ise tekrara düşülmemesi için râ harfiyle [râfi'] kaldırıp gidericinin nefyine işarettir; ancak gizli olmadığı üzere buna gerek yoktur. Ayetten, Allah Teâlâ'nın muradının aksinin imkânsız olduğuna delil getirilmiştir.

واعترض بأنها إنما تدل على أنه تعالى إذا أراد بقوم سوءا وجب وقوعه ولا تدل على أن كل مراد له تعالى كذلك ولا على استحالة خلافه بل على عدم وقوعه، وأجيب بأنه لا فرق بين إرادة السوء وإرادة غيره لكن اقتصر على إرادة الأول لأن الكلام في الانتقام من الكفار وهو أبلغ في تخويفهم فإذا امتنع رد السوء فغيره كذلك، والمراد بالاستحالة عدم الإمكان الوقوعي لا الذاتي ولا يخفى أن هذا خلاف الظاهر، ومن أعجب ما قيل: إن الجمهور احتجوا بالآية على أن المعاصي مما يشملها السوء وإنها بخلقه تعالى، ومن الناس من جعل الآية متعلقة بقوله تعالى: وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالسَّيِّئَةِ [الرعد: ٦] إلى آخره وبين ذلك أبو حيان بما لا يرتضيه إنسان، وقيل: إن فيها إيذانا بأنهم بما باشروه من إنكار البعث واستعجال السيئة واقتراح الآية قد غيروا ما في أنفسهم من الفطرة فاستحقوا لذلك حلول غضب الله تعالى هذا.

Buna şöyle itiraz edilmiştir: Ayet ancak Teâlâ bir topluluğa kötülük dilediğinde onun vuku bulmasının vacip olduğuna delalet eder; Teâlâ'nın her muradının böyle olduğuna yahut aksinin muhal olduğuna delalet etmez; aksine sadece vuku bulmayacağına delalet eder. Buna şöyle cevap verilmiştir: Kötülüğü irade etmek ile kötülük dışındakini irade etmek arasında fark yoktur; ancak birincisiyle yetinilmiştir, çünkü söz kâfirlerden intikam alma hakkındadır ve bu onları korkutmada daha tesirlidir; kötülüğün geri çevrilmesi imkânsız olunca başkası da böyledir. Muhallikten kastedilen ise zâtî imkânsızlık değil, vukuî imkânsızlıktır; bunun ise zahire aykırı olduğu gizli değildir. Söylenen en acayip sözlerden biri de cumhurun, günahların da kötülük (sû') kapsamına girdiğine ve bunların Teâlâ'nın yaratmasıyla olduğuna bu ayetle delil getirmesidir. İnsanlardan bazıları bu ayeti Teâlâ'nın: { وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالسَّيِّئَةِ } [er-Ra'd: 6] “Senden kötülüğün acele gelmesini istiyorlar” ayetine bağlamış ve Ebû Hayyân bunu hiçbir insanın razı olamayacağı bir şekilde açıklamıştır. Bir görüşe göre ayette, onların öldükten sonra dirilmeyi inkâr etmekle, kötülüğün çabuklaştırılmasını istemekle ve mucize teklif etmekle fıtratlarında olanı değiştirdiklerine, bu yüzden de Allah Teâlâ'nın gazabının üzerlerine inmesini hak ettiklerine bir işaret vardır.

ووقف ابن كثير على هادٍ وكذا واقٍ

İbn Kesîr, { هَادٍ } ve aynı şekilde { وَاقٍ } kelimelerinde

حيث وقع وعلى والٍ هنا وباقٍ في النحل بإثبات الياء وباقي السبعة وقفوا بحذفها. وفي الإقناع لأبي جعفر ابن الباذش عن ابن مجاهد الوقف في جميع الباب لابن كثير بالياء وهذا لا يعرفه المكيون، وفيه أيضا عن أبي يعقوب الأزرق عن ورش أنه خيره في الوقف في جميع الباب بين أن يقف بالياء وأن يقف بحذفها كذا في البحر، وفيه أنه أثبت ابن كثير وأبو عمرو في رواية ياء «المتعال» وقفا ووصلا وهو الكثير في لسان العرب وحذفها الباقون وصلا ووقفا لأنها كذلك رسمت في الإمام.

nerede geçerse geçsin ve buradaki { وَالٍ } kelimesi ile en-Nahl suresindeki { بَاقٍ } kelimesinde yâ harfini ispat ederek vakf yapmıştır; diğer yedi kıraat imamı ise yâ harfini hazfederek durmuşlardır. Ebû Ca'fer İbnü'l-Bâziş'in el-İknâ' adlı eserinde, İbn Mücâhid'den nakledildiğine göre bu babın tamamında İbn Kesîr'in vakfı yâ iledir; Mekkeliler ise bunu bilmemektedir. Aynı eserde Ebû Ya'kūb el-Ezrak tarikiyle Verş'ten nakledildiğine göre o, bu babın tamamında vakfı yâ ile yapmakla hazfederek yapmak arasında muhayyer kılınmıştır; el-Bahr'da böyle geçmektedir. Yine orada belirtildiğine göre İbn Kesîr ve bir rivayette Ebû Amr "el-Müteâl" kelimesindeki yâ harfini vakıf ve vasıl hallerinde sabit kılmışlardır ki Arap kelamında çokça olan da budur; diğerleri ise vasıl ve vakıfta hazfetmişlerdir; çünkü İmam Mushaf'ta bu şekilde yazılmıştır.

واستشهد سيبويه لحذفها في الفواصل والقوافي وأجاز غيره حذفها مطلقا ووجه حذفها مع أنها تحذف مع التنوين وأل معاقبة له إجراء المعاقب مجرى المعاقب.

Sîbeveyh, fasılalarda ve kafiyelerde yâ harfinin hazfedilmesine şahitler getirmiştir; başkaları ise bunu mutlak olarak caiz görmüştür. Tenvin ve harf-i tarifle peş peşe geldiğinde hazfedilmekle birlikte buradaki hazfedilme vechi, peş peşe gelen unsuru diğeri makamında değerlendirmektir.

هُوَ الَّذِي يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفاً من الصاعقة وَطَمَعاً في الغيث قاله ابن عباس رضي الله تعالى عنهما.

{ هُوَ الَّذِي يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفاً } yıldırımdan korku { وَطَمَعاً } ve yağmur ümidi { فِي الْغَيْثِ } olarak; bunu İbn Abbas (radıyallâhu teâlâ anhümâ) söylemiştir.

وأخرج أبو الشيخ عن الحسن أنه قال: خوفا لأهل البحر وطمعا لأهل البر. وعن قتادة خوفا للمسافر من أذى المطر وطمعا للمقيم في نفعه، وعن الماوردي خوفا من العقاب وطمعا في الثواب، والمراد من البرق معناه المتبادر وعن ابن عباس أن المراد به الماء فهو مجاز من باب إطلاق الشيء على ما يقارنه غالبا.

Ebü'ş-Şeyh, el-Hasan'dan onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: Deniz ehli için korku, kara ehli için ümittir. Katâde'den: Yolcu için yağmurun eziyetinden korku, mukim için faydasından ötürü ümittir; el-Mâverdî'den: Azaptan korku ve sevaptan ümittir. Şimşekten murat ise ilk akla gelen manasıdır. İbn Abbas'tan ise bundan muradın su olduğu rivayet edilmiştir ki bu, bir şeye çoğunlukla onunla birlikte bulunan şeyin adının verilmesi kabilinden bir mecazdır.

ونصب خَوْفاً وَطَمَعاً على أنهما مفعول له- ليريكم- واتحاد فاعل العلة والفاعل المعلل ليس شرطا للنصب

{ خَوْفاً وَطَمَعاً } kelimeleri, { يُرِيكُمُ } fiilinin mef'ûlün lieclih'i olarak mansub kılınmıştır. İlletin faili ile illetlendirilen fiilin failinin bir olması ise nasb için ittifakla aranan bir şart

مجمعا، ففي شرح الكافية للرضي وبعض النحاة لا يشترط تشاركهما في الفاعل وهو الذي يقوى في ظني وإن كان الأغلب هو الأول. واستدل على جواز عدم التشارك بما ذكرناه في حواشينا على شرح القطر للمصنف.

değildir. Nitekim er-Radî'nin Şerhu'l-Kâfiye'sinde ve bazı nahivcilerde, bunların failde ortak olmalarının şart koşulmadığı ifade edilmiştir; her ne kadar çoğunluk birinci görüşte olsa da benim zannımda kuvvetli olan da budur. Failde ortak olmamanın caiz olduğuna, musannifin Şerhu'l-Katr'ı üzerine yazdığımız haşiyelerimizde zikrettiğimiz hususlarla delil getirilmiştir.

وفي همع الهوامع وشرط الأعلم والمتأخرون المشاركة للفعل في الوقت والفاعل ولم يشترط ذلك سيبويه ولا أحد من المتقدمين، واحتاج المشترطون إلى تأويل هذا للاختلاف في الفاعل فإن فاعل الإراءة هو الله تعالى وفاعل الطمع والخوف غيره سبحانه فقيل: في الكلام مضاف مقدر وهو إرادة أي يريكم ذلك إرادة أن تخافوا وتطمعوا فالمفعول له المضاف المقدر وفاعله وفاعل الفعل المعلل به واحد، وقيل: الخوف والطمع موضوعان موضع الإخافة والأطماع كما وضع النبات موضع الإنبات في قوله تعالى: وَاللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً [نوح: ١٧] والمصادر ينوب بعضها عن بعض أو هما مصدران محذوفا الزوائد كما في شرح التسهيل، وقيل: إنهما مفعول له باعتبار أن المخاطبين رائين لأن إراءتهم متضمنة لرؤيتهم والخوف والطمع من أفعالهم فهم فعلوا الفعل المعلل بذلك وهو الرؤية فيرجع إلى معنى قعدت عن الحرب جبنا وهذا على طريقة قول النابغة الذبياني:

Hem'u'l-Hevâmi'de şöyle denilmektedir: el-A'lem ve müteahhir âlimler fiille vakit ve failde ortaklığı şart koşmuşlardır; Sîbeveyh ve mütekaddimûn âlimlerinden hiçbiri ise bunu şart koşmamıştır. Şart koşanlar, faildeki farklılıktan dolayı bunu tevil etmeye ihtiyaç duymuşlardır; zira gösterme (irâe) fiilinin faili Allah Teâlâ, korku ve ümidin faili ise O Sübhânehu'dan başkasıdır. Bu sebeple şöyle denilmiştir: Kelamda takdiri bir muzaf vardır ki o da 'irade'dir; yani korkmanız ve ümit etmeniz iradesiyle O bunu size gösterir demektir. Böylece mef'ûlün lieclih olan mukadder muzafın faili ile illetlendirilen fiilin faili bir olur. Bir görüşe göre korku ve ümit, Teâlâ'nın şu sözünde 'nebât'ın 'inbât' yerine konulması gibi, korkutma (ihâfe) ve ümitlendirme (ıtmâ') yerine konulmuştur: { وَاللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً } [Nûh: 17] “Allah sizi yerden bir bitki bitirir gibi bitirdi.” Masdarlar ise birbirinin yerine geçer; yahut Şerhu't-Teshîl'de geçtiği üzere fazlalıkları hazfedilmiş iki masdardırlar. Bir görüşe göre ise muhatapların görücü (râîn) olmaları bakımından bunlar mef'ûlün lieclih'tir; çünkü onlara gösterilmesi onların görmelerini de içerir; korku ve ümit ise onların fiillerindendir; dolayısıyla bununla illetlendirilen fiili -yani görmeyi- onlar yapmış olurlar ve mana "Korkudan dolayı savaştan geri durdum" cümlesinin anlamına döner. Bu da en-Nâbiğa ez-Zübyânî'nin şu sözü kabilindendir:

وحلت بيوتي في يفاع ممنع ... يخال به راعي الحمولة طائرا

Evlerimi sarp ve korunaklı bir tepeye kurdum / Öyle ki develerin çobanı orada [yüksekten] uçuyor sanılır,

حذارا على أن لا تنال مقادتي ... ولا نسوتي حتى يمتن حرائرا

İplerimin ele geçirilmesinden ve hür kadınlar olarak ölünceye dek / Kadınlarıma dokunulmasından sakınmak için.

حيث قيل: إنه على معنى أحللت بيوتي حذارا، ورد ذلك المولى أبو السعود بأنه لا سبيل إليه لأن ما وقع في معرض العلة الغائية لا سيما الخوف لا يصلح علة لرؤيتهم. وتعقبه عزمي زاده وغيره بأن كلام واه لأن القائل صرح بأنه من قبيل قعدت عن الحرب جبنا ويريد أن المفعول له حامل على الفعل وموجود قبله وليس مما جعل في معرض العلة الغائية كما قالوا في ضربته تأديبا فلا وجه للرد عليه بما ذكر، وقيل: التعليل هنا مثله في لام العاقبة لا أن ذلك من قبيل قعدت عن الحرب جبنا كما ظن لأن الجبن باعث على القعود دونهما للرؤية وهو غير وارد لأنه باعث بلا شبهة، واعترض عليه العزمي بأن اللام المقدرة في المفعول له لم يقل أحد بأنها تكون لام العاقبة ولا يساعده الاستعمال وهو ليس بشيء، كيف وقد قال النحاة كما في الدر المصون: إنه كقول النابغة السابق، وقال أيضا: بقي هاهنا بحث وهو أن مقتضى جعل الآية نحو قعدت إلى آخره على ما قاله ذلك القائل أن يكون الخوف والطمع مقدمين في الوجود على الرؤية وليس كذلك بل هما إنما يحصلان منها ويمكن أن يقال: المراد بكل من الخوف والطمع على ما قاله ما هو من الملكات النفسانية كالجبن في المثال المذكور ويصح تعليل الرؤية من الإراءة بهما يعني أن الرؤية التي تقع بإراءة الله سبحانه إنما كانت لما فيهم من الخوف والطمع إذ لو لم يكن في جبلتهم ذلك لما كان لتلك الرؤية فائدة اه، ولا يخفى ما فيه من التعسف، وقد علمت أنه غير وارد، وقيل: إن النصب على الحالية من الْبَرْقَ أو المخاطبين بتقدير مضاف أو تأويل المصدر باسم المفعول أو الفاعل أو إبقاء المصدر على ما هو عليه للمبالغة كما قيل في زيد عدل وَيُنْشِئُ السَّحابَ أي الغمام المنسحب في الهواء الثِّقالَ بالماء وهي جمع ثقيلة وصف بها السحاب لكونه اسم جنس في معنى الجمع ويذكر ويؤنث فكأنه جمع سحابة ثقيلة لا أنه جمع أو اسم جنس جمعي لاطلاقه على الواحد وغيره.

Burada beytin "sakınarak evlerimi yerleştirdim" anlamında olduğu söylenmiştir. Mevlâ Ebüssuûd ise buna karşı çıkarak şöyle demiştir: Buna imkân yoktur; zira gaye illeti makamında vârit olan bir husus -özellikle de korku- onların görmelerine illet olmaya elverişli değildir. Azmîzâde ve diğerleri bu söze itiraz ederek bunun zayıf bir kelam olduğunu belirtmişlerdir; çünkü bunu söyleyen kimse, ifadenin "korkaklıktan ötürü savaştan geri durdum" kabilinden olduğunu açıkça ifade etmiştir ve mef'ûlün lieclih'in fiile sevk edici olup fiilden önce var olduğunu kastetmektedir; yoksa "edep vermek için onu dövdüm" sözünde dedikleri gibi gaye illeti makamında kılınan şeylerden değildir; dolayısıyla bu gerekçeyle ona reddiye yapmanın bir vechi yoktur. Bir görüşe göre buradaki taalluk, zannedildiği gibi "korkaklıktan ötürü savaştan geri durdum" kabilinden olmayıp akıbet lâmındaki (lâm-ı âkıbe) gibidir; zira korkaklık geri durmaya sevk edicidir, o ikisi ise görmeye sevk edici değildir. Ancak bu itiraz yersizdir; zira şüphesiz ki o bir sevk edicidir. el-Azmî buna da itiraz ederek mef'ûlün lieclih'teki mukadder lâmın lâm-ı âkıbe olacağını hiç kimsenin söylemediğini ve Arapça kullanımın da buna imkân vermediğini belirtmiştir; ancak bu da bir şey değildir. Nasıl olsun ki, ed-Dürrü'l-Masûn'da geçtiği üzere nahivciler bunun en-Nâbiğa'nın geçen sözü gibi olduğunu ifade etmişlerdir. Müellif ayrıca şöyle demiştir: Burada şöyle bir inceleme kalmıştır: Ayetin o kailin söylediği üzere "kaadtü..." kabilinden kılınmasının muktezası, korku ve ümidin varlıkta görmeden önce olmasıdır; oysa durum böyle değildir, bilakis bu ikisi ancak görmeden hâsıl olur. Şöyle denilebilir: O kailin sözüne göre korku ve ümitten murat, zikredilen misaldeki korkaklık gibi nefsanî melekelerden olan kısımdır; Allah Sübhânehu'nun göstermesinden kaynaklanan görmenin bunlarla illetlendirilmesi sahihtir. Yani Allah Sübhânehu'nun göstermesiyle vuku bulan görme, ancak onlardaki korku ve ümit potansiyelinden ötürü olmuştur; zira fıtratlarında bu bulunmasaydı o görmenin bir faydası olmazdı. Bu izahtaki zorlama ise gizli değildir; ayrıca bunun vârit olmadığını da öğrenmiş bulunmaktasın. Bir görüşe göre nasb hali, mukadder bir muzaf takdiriyle yahut masdarı ism-i mef'ûl veya fail olarak tevil etmekle ya da "Zeyd adalettir" denilmesinde olduğu gibi mübalağa için masdarı olduğu gibi bırakmak suretiyle { الْبَرْقَ } kelimesinden yahut muhataplardan hâl olması sebebiyledir. { وَيُنْشِئُ السَّحابَ } yani havada sürüklenip giden bulutları meydana getirir, { الثِّقالَ } su ile ağırlaşmış bulutları [var eder]. Bu kelime "sakīle"nin çoğuludur; sehab (bulut) kelimesi çoğul manasında bir cins ismi olduğu, müzekker ve müennes olarak kullanıldığı için çoğul ile vasfedilmiştir; sanki "sehâbe sakīle"nin çoğuludur; yoksa tekile ve başkasına ıtlak edildiği için doğrudan çoğul yahut cemî cins ismi olduğundan değildir.

وَيُسَبِّحُ الرَّعْدُ قيل: هو اسم للصوت المعلوم والكلام على حذف مضاف أي سامعو الرعد أو الإسناد مجازي من باب الإسناد للحامل والسبب، والباء في قوله سبحانه: بِحَمْدِهِ للملابسة، والجار والمجرور في موضع الحال أي يسبح السامعون لذلك الصوت ملتبسين بحمد الله تعالى فيضجون بسبحان الله والحمد لله.

{ وَيُسَبِّحُ الرَّعْدُ } Gök gürültüsünün bilinen sesin adı olduğu söylenmiştir; bu durumda kelamda muzaf hazfi vardır, yani 'gök gürültüsünü işitenler' demektir; yahut isnat, taşıyıcıya ve sebebe isnat kabilinden mecazî bir isnattır. Sübhânehu'nun { بِحَمْدِهِ } sözündeki bâ harfi mülâbese (birliktelik) içindir; car ve mecrur hâl mevkiindedir. Yani: O sesi işitenler Allah Teâlâ'ya hamd ile meşgul olarak O'nu tesbih ederler ve 'Sübhânallâhi ve bi-hamdihî' nidalarıyla seslerini yükseltirler.

وقيل: لا حذف ولا تجوز في الإسناد وإنما التجوز في التسبيح والتحميد حيث شبه دلالة الرعد بنفسه على

Bir görüşe göre ne bir hazif ne de isnatta mecaz vardır; mecaz ancak tesbih ve tahmid ifadelerindedir; şöyle ki gök gürültüsünün bizzat kendisinin

تنزيهه تعالى عن الشريك والعجز بالتسبيح والتنزيه اللفظي ودلالته على فضله جل شأنه ورحمته بحمد الحامد لما فيهما من الدلالة على صفات الكمال، وقيل: إنه مجاز مرسل استعمل في لازمه، وقيل: الرعد اسم ملك فإسناد التسبيح والتحميد إليه حقيقة.

Teâlâ'nın ortaktan ve acizlikten münezzeh olduğuna delalet etmesi lafzî tesbih ve tenzihe; O'nun (celle şânuhû) lütfuna ve rahmetine delalet etmesi ise hamdedenin hamdine benzetilmiştir; zira her ikisinde de kemal sıfatlarına delalet vardır. Bunun lâzımında kullanılmış bir mecâz-ı mürsel olduğu da söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre ise ra'd (gök gürültüsü) bir meleğin adıdır; dolayısıyla tesbih ve tahmidin ona isnat edilmesi hakikattir.