قال في الكشف: والأشبه في الآية الحمل على الإسناد المجازي ليتلاءم الكلام فإن الرعد في المتعارف يقع على الصوت المخصوص وهو الذي يقرن بالذكر مع البرق والسحاب والكلام في إراءة الآيات الدالة على القدرة الباهرة وإيجادها وتسبيح ملك الرعد لا يلائم ذلك، أما حمل الصوت المخصوص للسامعين على التسبيح والحمد فشديد الملاءمة جدا، وإذا حمل على الإسناد حقيقة فالوجه أن يكون اعتراضا دلالة على اعتراف الملك الموكل بالسحاب وسائر الملاءمة بكمال قدرته سبحانه جلت قدرته وجحود الإنسان ذلك، وأنت تعلم أن تسبيح الملائكة على ما ادعى أنه الأشبه يبقى كالاعتراض في البين، والذي اختاره أكثر المحدثين كون الإسناد حقيقيا بناء على أن الرعد اسم للملك الذي يسوق السحاب،
el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Kelamın birbiriyle uyumlu olması için ayette en uygun olan, mecazî isnada hamletmektir; zira örfte ra'd (gök gürültüsü), bilinen özel bir sese denir. Şimşek ve bulut ile birlikte zikredilen de odur. Kelam ise parlak kudrete delalet eden ayetlerin gösterilmesi ve yaratılması hakkındadır; gök gürültüsü meleğinin tesbihi ise buna uyum sağlamaz. Dinleyenlerin işittiği o özel sesin tesbih ve hamde hamledilmesi ise [siyaka] son derece uygundur. Şayet hakiki isnada hamledilirse en uygun yön, buluta ve diğer uyumlu şeylere müekkel olan meleğin O'nun (celle celâlühû) -kudreti yüce olan- kemal kudretini ikrarına ve insanın ise bunu inkârına delalet etmek üzere bir itiraz (ara cümle) olmasıdır. Sen de bilirsin ki, onun en uygun olduğunu iddia ettiği şeye göre meleklerin tesbihi aradaki bir itiraz gibi kalmaktadır. Muhaddislerin çoğunun tercih ettiği görüş ise, gök gürültüsünün bulutu sevk eden meleğin adı olmasına binaen isnadın hakiki olmasıdır.
فقد أخرج أحمد. والترمذي وصححه. والنسائي. وآخرون عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن اليهود سألوا رسول الله ﷺ فقالوا: أخبرنا ما هذا الرعد؟ فقال ﵊: ملك من ملائكة الله تعالى موكل بالسحاب بيديه مخراق من نار يزجر به السحاب يسوقه حيث أمره الله تعالى قالوا: فما هذا الصوت الذي نسمع؟ قال ﵊: صوته فقالوا: صدقت،
Nitekim Ahmed, et-Tirmizî -ve onu sahihledi-, en-Nesâî ve başkaları İbn Abbâs'tan (radıyallâhu teâlâ anhümâ) rivayet etmişlerdir ki; Yahudiler Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) sorup: 'Bize haber ver, bu gök gürültüsü nedir?' dediler. O (aleyhisselâm) şöyle buyurdu: 'Allah Teâlâ'nın meleklerinden buluta müekkel kılınmış bir melektir; ellerinde ateşten bir kamçı vardır, onunla bulutları sevk eder ve Allah Teâlâ'nın emrettiği yere sürer.' Onlar: 'Peki, işittiğimiz bu ses nedir?' dediler. O (aleyhisselâm): 'Onun sesidir' buyurdu. Onlar da: 'Doğru söyledin' dediler.
والأخبار في ذلك كثيرة، واستشكل بأنه لو كان علما للملك لما ساغ تنكيره وقد نكر في البقرة، وأجيب بأن له إطلاقين ثانيهما إطلاقه على نفس الصوت والتنكير على هذا الإطلاق، وقال ابن عطية: وقيل: إن الرعد ريح تخفق بين السحاب، وروي ذلك عن ابن عباس، وتعقبه أبو حيان بقوله: وهذا عندي لا يصح فإن ذلك من نزغات الطبيعيين وغيرهم.
Bu husustaki haberler pek çoktur. Eğer o meleğin özel ismi olsaydı nekre (belirsiz) kılınmasının caiz olamayacağı, oysa Bakara suresinde nekre yapıldığı söylenerek buna itiraz edilmiştir. Buna cevaben denilmiştir ki: Onun iki kullanımı vardır; ikincisi bizzat sese ıtlak edilmesidir ve nekrelik bu kullanıma göredir. İbn Atiyye şöyle demiştir: Gök gürültüsünün bulutlar arasında esip çarpan bir rüzgâr olduğu da söylenmiştir; bu İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir. Ebû Hayyân ise bunu şu sözleriyle tenkit etmiştir: 'Bu bana göre sahih değildir; zira bu, tabiatçıların ve benzerlerinin vesveselerindendir.'
وقال الإمام: إن المحققين من الحكماء يذكرون أن هذه الآثار العلوية إنما تتم بقوى روحانية فلكية وللسحاب روح معين من الأرواح الفلكية يدبره وكذا القول في الرياح وسائر الآثار العلوية، وهو عين ما قلنا: من أن الرعد اسم لملك من الملائكة يسبح الله تعالى، فهذا الذي قاله المفسرون بهذه العبارة هو عين ما ذكره المحققون من الحكماء فكيف يليق بالعاقل الإنكار اه. وتعقبه أبو حيان أيضا بأن غرضه جريان ما يتخيله الفلاسفة على مناهج الشريعة ولن يكون ذلك أبدا، ولقد صدق رحمه الله تعالى في عدم صحة التطبيق بين ما جاءت به الشريعة وما نسجته عناكب أفكار الفلاسفة. نعم إن ذلك ممكن في أقل قليل من ذاك وهذا، والمشهور عن الفلاسفة أن الريح تحتقن في داخل السحاب ويستولي البرد على ظاهره فيتجمد السطح الظاهر ثم إن ذلك الريح يمزقه تمزيقا عنيفا فيتولد من ذلك حركة عنيفة وهي موجبة للسخونة وليس البرق والرعد إلا ما حصل من الحركة وتسخينها، وأما السحاب فهو أبخرة متصاعدة قد بلغت في صعودها إلى الطبقة الباردة من الهواء لكن لما لم يقو البرد تكاثفت بذلك القدر من البرد واجتمعت وتقاطرت ويقال للمتقاطر مطر. ورد الأول بأنه خلاف المعقول من وجوه. أحدها أنه لو كان الأمر كما ذكر لوجب أن يكون كلما حصل البرق حصل الرعد وهو الصوت الحادث من تمزيق السحاب ومعلوم أنه كثيرا ما يحدث البرق القوي من غير حدوث الرعد.
İmam [Râzî] şöyle demiştir: Hükemanın muhakkikleri, bu ulvî hadiselerin ancak felekî ruhanî kuvvetlerle tamamlandığını; bulut için onu sevk ve idare eden felekî ruhlardan muayyen bir ruh bulunduğunu, rüzgârlar ve diğer ulvî hadiseler hakkındaki sözün de böyle olduğunu zikretmektedirler. Bu ise bizim, gök gürültüsünün Allah Teâlâ'yı tesbih eden meleklerden bir meleğin adı olduğuna dair söylediğimiz şeyin ta kendisidir. Müfessirlerin bu ibareyle söyledikleri şey, hakîmlerin muhakkiklerinin zikrettiği şeyin ta kendisidir; öyleyse akıl sahibine inkâr etmek nasıl yakışır? Ebû Hayyân ise onun amacının felsefecilerin tahayyül ettiği şeyleri şeriatın yollarına uydurmak olduğunu, oysa bunun asla olamayacağını belirterek onu tenkit etmiştir. Allah Teâlâ ona rahmet etsin, şeriatın getirdiği ile felsefecilerin örümcek ağı misali fikirlerinin ördüğü şeyler arasındaki tatbik ve tevfīkin sahih olmaması hususunda elbette doğru söylemiştir. Evet, şundan ve bundan çok az bir kısmında bu mümkün olabilir. Felsefecilerden meşhur olan görüşe göre rüzgâr bulutun içine hapsolur, soğukluk onun dış yüzeyine galip gelir ve dış yüzey donar; ardından bu rüzgâr onu şiddetli bir şekilde parçalar, bundan şiddetli bir hareket doğar ve bu da ısınmayı gerektirir; şimşek ve gök gürültüsü ise ancak bu hareketten ve onun ısınmasından hâsıl olan şeydir. Buluta gelince, o havada soğuk tabakaya kadar yükselmiş buharlardır; ancak soğukluk tam kuvvetlenmediğinde bu miktar soğuklukla yoğunlaşmış, toplanmış ve damla damla dökülmüştür; damla damla dökülen bu şeye ise yağmur denir. Birincisi [felsefecilerin görüşü] birkaç yönden akla aykırı bulunarak reddedilmiştir: Birincisi, eğer durum zikredildiği gibi olsaydı, şimşek her meydana geldiğinde bulutun yırtılmasından doğan ses olan gök gürültüsünün de meydana gelmesi gerekirdi. Oysa bilinmektedir ki çoğu zaman gök gürültüsü olmaksızın kuvvetli şimşek meydana gelir.
ثانيها أن السخونة الحاصلة بسبب قوة الحركة مقابلة بالطبيعة المائية الموجبة للبرد وعند حصول هذا المعارض القوي كيف تحدث النارية بل يقال: النيران العظيمة تنطفئ بصب الماء عليها والسحاب كله ماء فكيف يمكن أن يحدث فيه شعلة ضعيفة نارية. ثالثها أن من مذهبكم أن النار الصرفة لا لون لها البتة فهب أنه حصلت النارية بسبب قوة المحاكمة الحاصلة في أجزاء السحاب لكن من أين حدث ذلك اللون الأحمر؟ ورد الثاني بأن الأمطار مختلفة فتارة
İkincisi: Hareketin kuvveti sebebiyle hâsıl olan sıcaklık, soğukluğu gerektiren suyun tabiatıyla karşı karşıyadır; bu kuvvetli engel varken ateşiyyet nasıl meydana gelebilir? Bilakis şöyle denilir: Büyük ateşler üzerine su dökülmesiyle söner; bulutun tamamı ise sudur, öyleyse içinde zayıf bir ateş alevi nasıl meydana gelebilir? Üçüncüsü: Sizin mezhebinize göre saf ateşin kesinlikle hiçbir rengi yoktur; bulutun parçacıklarında hâsıl olan sürtünme kuvveti sebebiyle ateşiyyeti hâsıl oldu farz edelim, peki o kırmızı renk nereden hâsıl oldu? İkincisi ise [yağmurun oluşumu görüşü] yağmurların farklı farklı olmasıyla reddedilmiştir; zira bazen
تكون قطراتها كبيرة وتارة تكون صغيرة وتارة تكون متقاربة وأخرى تكون متباعدة إلى غير ذلك من الاختلافات وذلك مع أن طبيعة الأرض واحدة وطبيعة الشمس المسخنة للبخارات واحدة يأبى أن يكون ذلك كما قرروا، وأيضا التجربة دالة على أن للتضرع والدعاء في انعقاد السحاب ونزول الغيث أثرا عظيما وهو يأبى أن يكون ذلك للطبيعة والخاصية فليس كل ذلك إلا بإحداث محدث حكيم قادر يخلق ما يشاء كيف يشاء، وقال بعض المحققين: لا يبعد أن يكون في تكون ما ذكر أسباب عادية كما في الكثير من أفعاله تعالى وذلك لا ينافي نسبته إلى المحدث الحكيم القادر جل شأنه، ومن أنصف لم يسعه إنكار الأسباب بالكلية فإن بعضها كالمعلوم بالضرورة وبهذا أنا أقول، وقد تقدم بعض الكلام في هذا المقام.
damlaları büyük olur, bazen küçük olur, bazen birbirine yakın, bazen birbirinden uzak olur ve daha başka farklılıklar gösterir. Yeryüzünün tabiatı bir ve buharları ısıtan güneşin tabiatı bir iken bu durum, meselenin onların takrir ettiği gibi olmasını reddeder. Ayrıca tecrübe, bulutun toplanmasında ve yağmurun inmesinde yalvarıp yakarmanın ve duanın pek büyük bir tesiri olduğuna delalet etmektedir; bu da durumun tabiat ve hassadan ibaret olmasını reddeder. Bütün bunlar ancak dilediğini dilediği şekilde yaratan Hakîm ve Kâdir bir yaratıcının yaratmasıyladır. Muhakkiklerden bazıları şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın pek çok fiilinde olduğu gibi zikredilenlerin meydana gelmesinde âdî (tabiî akışa ait) sebeplerin bulunması uzak bir ihtimal değildir ve bu, onun Hakîm ve Kâdir olan Yaratıcı'ya (celle şânuhû) nispet edilmesine mâni olmaz. İnsaflı davranan kimse sebepleri bütünüyle inkâr edemez; zira onlardan bir kısmı zaruret derecesinde bilinir; ben de bu görüşteyim. Bu makamda daha önce bir miktar söz geçmişti.
وكان ﷺ كما أخرج ابن مردويه عن أبي هريرة إذا هبت الريح أو سمع صوت الرعد تغير لونه حتى يعرف ذلك في وجهه الشريف ثم يقول للرعد: «سبحان من سبحت له وللريح اللهم اجعلها رحمة ولا تجعلها عذابا» .
İbn Merdûye'nin Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre, rüzgâr estiğinde veya gök gürültüsü işittiğinde O'nun (sallallâhu aleyhi ve sellem) rengi değişir, hatta bu durum şerefli yüzünden anlaşılırdı; sonra gök gürültüsüne şöyle derdi: 'Kendisi için tesbih ettiğin [Allah]'ı tenzih ederim'; rüzgâr için de: 'Allahım, onu bir rahmet kıl, azap kılma' derdi.
وأخرج أحمد والبخاري في الأدب المفرد. والترمذي والنسائي وغيرهم عن ابن عمر «كان رسول الله ﷺ إذا سمع صوت الرعد والصواعق قال: «اللهم لا تقتلنا بغضبك ولا تهلكنا بعذابك وعافنا قبل ذلك» .
Ahmed, el-Buhârî el-Edebü'l-Müfred'de, et-Tirmizî, en-Nesâî ve diğerleri İbn Ömer'den rivayet etmişlerdir ki: 'Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) gök gürültüsü ve yıldırımların sesini işittiğinde şöyle derdi: «Allahım, bizi gazabınla öldürme, azabınla helak etme ve bundan önce bize afiyet ihsan eyle».'
وأخرج أبو داود في مراسيله عن عبيد الله بن أبي جعفر «أن قوما سمعوا الرعد فكبروا فقال رسول الله ﷺ: إذا سمعتم الرعد فسبحوا ولا تكبروا»
Ebû Dâvûd Merâsîl'inde Ubeydullah b. Ebî Ca'fer'den rivayet ettiğine göre: 'Bir topluluk gök gürültüsünü işitip tekbir getirdi; bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Gök gürültüsünü işittiğinizde tesbih edin, tekbir getirmeyin» buyurdu.'
وأخرج ابن أبي شيبة عن ابن عباس «أنه ﵊ كان يقول إذا سمع الرعد: سبحان الله وبحمده سبحان الله العظيم» .
İbn Ebî Şeybe İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir ki: 'O (aleyhisselâm) gök gürültüsünü işittiğinde: «Sübhânallâhi ve bi-hamdihî, sübhânallâhi'l-azîm» derdi.'
وأخرج ابن مردويه. وابن جرير عن أبي هريرة قال: «كان ﷺ إذا سمع الرعد قال سبحان من يسبح الرعد بحمده» .
İbn Merdûye ve İbn Cerîr Ebû Hüreyre'den rivayet etmişlerdir; o şöyle dedi: 'O (sallallâhu aleyhi ve sellem) gök gürültüsünü işittiğinde «Gök gürültüsünün hamdiyle tesbih ettiği Zat münezzehtir» derdi.'
وَالْمَلائِكَةُ مِنْ خِيفَتِهِ أي ويسبح الملائكة ﵈ من هيبته تعالى وإجلاله ﷻ، وقيل: الضمير يعود على الرعد، والمراد بالملائكة أعوانه جعلهم الله تعالى تحت يده خائفين خاضعين له وهو قول ضعيف وَيُرْسِلُ الصَّواعِقَ جمع صاعقة وهي كالصاقعة في الأصل الهدة الكبيرة إلا أن الصقع يقال في الأجسام الأرضية والصعق في الأجسام العلوية، والمراد بها هنا النار النازلة من السحاب مع صوت شديد فَيُصِيبُ سبحانه بِها مَنْ يَشاءُ أصابته بها فيهلكه، قيل: وهذه النار قيل تحصل من احتكاك أجزاء السحاب، واستدل بما أخرجه ابن المنذر. وابن مردويه عن ابن عباس قال: الرعد ملك اسمه الرعد وصوته هذا تسبيحه فإذا اشتد زجره احتك السحاب واصطدم من خوفه فتخرجه الصواعق من بينه، وقال الفلاسفة: إن الدخان المحتبس في جوف السحاب إذا نزل ومزق السحاب قد يشتعل بقوة التسخين الحاصل من الحركة الشديدة والمصاكة العنيفة وإذا اشتعل فلطيفه ينطفئ سريعا وهو البرق وكثيفه لا ينطفئ حتى يصل إلى الأرض وهو الصاعقة، وإذا وصل إليها فربما صار لطيفا ينفذ في المتخلخل ولا يحرقه بل يبقى منه أثر سواد ويذيب ما يصادمه من الأجسام الكثيفة المندمجة فيذيب الذهب والفضة في الصرة مثلا ولا يحرقها إلا ما أحرق من المذوب، وقد أخبر أهل التواتر بأن صاعقة وقعت منذ زمان بشيراز على قبة الشيخ الكبير أبي عبد الله بن خفيف قدس سره فأذابت قنديلا فيها ولم تحرق شيئا منها، وربما كان كثيفا غليظا جدا فيحرق كل شيء أصابه، وكثيرا ما يقع على الجبل فيدكه دكا، وقد يقع على البحر فيغوص فيه ويحرق ما فيه من الحيوانات، وربما كان جرم الصاعقة دقيقا جدا مثل السيف فإذا وصل إلى شيء قطعه بنصفين ولا يكون مقدار الانفراج إلا قليلا، ويحكى أن صبيا كان نائما بصحراء فأصابت الصاعقة ساقيه فسقطت رجلاه ولم يخرج دم لحصول الكي من حرارتها، وهذا الذي قالوه في سبب تكونها ليس بالبعيد عما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما في ذلك، ومادتها على ما نقل بعضهم عن ابن سينا أجسام نارية فارقتها السخونة وصارت لاستيلاء البرودة على جوهرها متكاثفة،
{ وَالْمَلائِكَةُ مِنْ خِيفَتِهِ } “Melekler de O'nun korkusundan [tesbih ederler].” Yani melekler de (aleyhimesselâm) Allah Teâlâ'nın (celle celâlühû) heybetinden ve yüceliğinden dolayı tesbih ederler. Zamirin gök gürültüsüne ait olduğu ve meleklerden kastın onun yardımcıları olup Allah Teâlâ'nın onları onun emri altına koyduğu, ona karşı korkulu ve boyun eğmiş oldukları da söylenmiştir ki bu zayıf bir görüştür. { وَيُرْسِلُ الصَّواعِقَ } “Yıldırımları gönderir”; sâika kelimesinin çoğuludur, asılda sâkı'a gibi büyük sarsıntı/gürültü demektir; ancak sak' yeryüzündeki cisimler için, sa'k ise semavî/ulvî cisimler için kullanılır. Burada kastedilen ise şiddetli bir sesle birlikte buluttan inen ateştir. { فَيُصِيبُ } Sübhânehu çarpar { بِها مَنْ يَشاءُ } “onunla dilediğine çarpar” ve onu helak eder. Bu ateşin bulut parçalarının birbirine sürtünmesinden meydana geldiği söylenmiştir. İbnü'l-Münzir ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiği şu söz buna delil getirilmiştir: 'Gök gürültüsü, adı Ra'd olan bir melektir; bu ses onun tesbihidir. Sürüşü şiddetlendiğinde bulut onun korkusundan sürtünür ve çarpışır; yıldırımlar da onun arasından çıkar.' Felsefeciler şöyle demiştir: Bulutun içinde hapsolan duman aşağı inip bulutu yırttığında, şiddetli hareketten ve sert çarpışmadan hâsıl olan kuvvetli ısınma sebebiyle alev alabilir. Alev aldığında latif (ince) olanı çabucak söner ki o şimşektir; kesif (yoğun) olanı ise yeryüzüne ulaşıncaya kadar sönmez ki o da yıldırımdır. Yeryüzüne ulaştığında bazen latif hale gelir, boşluklu cisimlerin içine nüfuz eder ve onları yakmaz, ancak geriye bir siyahlık izi bırakır; çarptığı kesif ve bitişik cisimleri ise eritir. Mesela kese içerisindeki altın ve gümüşü eritir de keseyi yakmaz, ancak eriyen şeyin yaktığı kadarı hariç. Tevatür ehli haber vermiştir ki bir zamanlar Şiraz'da büyük şeyh Ebû Abdullah b. Hafîf'in -kuddise sirruh- kubbesine bir yıldırım düşmüş, içindeki bir kandili eritmiş fakat kubbeden hiçbir şeyi yakmamıştır. Bazen de pek kesif ve kalın olur da çarptığı her şeyi yakar. Çoğu zaman dağa düşer ve onu paramparça eder; bazen denize düşer, içine dalar ve içindeki hayvanları yakar. Bazen de yıldırımın cismi kılıç gibi pek ince olur, bir şeye ulaştığında onu iki parçaya böler ve aradaki açılma miktarı ancak pek az olur. Anlatıldığına göre çölde uyuyan bir çocuğun bacaklarına yıldırım çarpmış, iki ayağı kopup düşmüş fakat sıcağının dağlamasından dolayı hiç kan akmamıştır. Onların oluşum sebebi hakkında söyledikleri bu söz, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu teâlâ anhümâ) bu hususta rivayet edilen şeyden uzak değildir. Bazılarının İbn Sînâ'dan naklettiğine göre onun maddesi, kendisinden sıcaklığın ayrıldığı ve cevherine soğukluğun galebe çalması sebebiyle yoğunlaşmış ateşî cisimlerdir.
وقال الإمام في شرح الإشارات: الصواعق على ما نقل عن الشيخ تشبه الحديد تارة والنحاس تارة والحجر تارة وهو ظاهر في أن مادتها ليست كذلك وإلا لما اختلفت، ومن هنا قيل: إن مادتها الأبخرة والأدخنة الشبيهة بمواد هذه الأجسام، وقيل: إنها نار تخرج من فم الملك الموكل بالسحاب إذا اشتد زجره. واخرج ابن أبي حاتم. وأبو الشيخ عن أبي عمران الجوني قال: إن بحورا من نار دون العرش يكون منها الصواعق، وإذا صح ما روي عن الحبر لا يعدل عنه.
İmam [Fahruddin Râzî], Şerhu'l-İşârât'ta şöyle demiştir: Şeyh'ten nakledildiğine göre yıldırımlar bazen demire, bazen bakıra, bazen de taşa benzer; bu da onun maddesinin böyle olmadığına açıktır, aksi takdirde farklılık göstermezdi. Buradan hareketle denilmiştir ki: Onun maddesi bu cisimlerin maddelerine benzeyen buharlar ve dumanlardır. Bir görüşe göre o, sevk edişi şiddetlendiğinde buluta müekkel olan meleğin ağzından çıkan bir ateştir. İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Ebû İmrân el-Cevnî'den rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: 'Arş'ın altında ateşten denizler vardır, yıldırımlar onlardan meydana gelir.' İlim deryası zattan [İbn Abbâs'tan] rivayet edilen şey sahih olunca ondan başka tarafa sapılmaz.
وقد أخرج سعيد بن منصور. وابن المنذر عنه رضي الله تعالى عنه أنه قال «من صوت الرعد فقال سبحانه الذي يسبح الرعد بحمده والملائكة من خيفته وهو على كل شيء قدير فإن أصابته صاعقة فعلي ديته» .
Saîd b. Mansûr ve İbnü'l-Münzir ondan (radıyallâhu teâlâ anh) rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: 'Gök gürültüsünün sesini işitip de: «Gök gürültüsünün hamdiyle, meleklerin de korkusundan tesbih ettiği Zat münezzehtir; O her şeye kadirdir» diyen kimseye şayet bir yıldırım çarparsa onun diyeti benim üzerimedir.'
وأخرج ابن أبي حاتم. وغيره عن أبي جعفر قال: «الصاعقة تصيب المؤمن والكافر ولا تصيب ذاكرا»
İbn Ebî Hâtim ve başkaları Ebû Ca'fer'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: 'Yıldırım mümine de kâfire de isabet eder; fakat [Allah'ı] zikredene isabet etmez.'
وفي خبر مرفوع ما يؤيده، وقد أهلكت أربد كما علمت، وقد أشار إلى ذلك أخوه لأمه لبيد العامري بقوله يرثيه:
Merfû bir haberde bunu destekleyen husus vardır. Nitekim bildiğin üzere o Erbed'i helak etmiştir. Anne bir kardeşi Lebîd el-Âmirî ona yaktığı ağıtta buna şöyle işaret etmiştir:
أخشى على أربد، الحتوف ولا ... أرهب نوء السماك والأسد
Erbed için ölümlerden korkarım da ... Simâk ve Esed yıldızlarının batışından korkmam.
فجعني البرق والصواعق بال ... فارس يوم الكريهة النجد
Şimşek ve yıldırımlar beni vurdu ... Savaş gününün o yiğit süvarisiyle.
وفي تلك القصة على ما قال ابن جريج وغيره نزلت الآية. وعن مجاهد أن يهوديا ناظر رسول الله ﷺ فبينا هو كذلك نزلت صاعقة فأخذت قحف رأسه فنزلت،
İbn Cüreyc ve başkalarının dediğine göre ayet işte bu kıssa hakkında inmiştir. Mücâhid'den gelen rivayete göre ise bir Yahudi, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile münazara ediyordu; o bu haldeyken bir yıldırım inip onun kafatasını kopardı ve ayet indi.
وقيل: إنه ﵊ بعث إلى جبار من العرب ليسلم فقال: أخبروني عن إله محمد أمن لؤلؤ هو أم من ذهب أم من نحاس؟ فنزلت عليه صاعقة فأهلكته فنزلت.
Bir diğer rivayette ise O (aleyhisselâm), İslam'a girmesi için Araplardan zorba bir adama elçi gönderdi; o adam: 'Bana Muhammed'in ilahından haber verin, o inciden midir, altından mıdır yoksa bakırdan mıdır?' dedi. Bunun üzerine üzerine bir yıldırım indi ve onu helak etti, böylece ayet indi.
ومِنْ مفعول فَيُصِيبُ والكلام على ما في البحر من باب الأعمال وقد أعمل فيه الثاني إذ كل من يُرْسِلُ وفَيُصِيبُ يطلب مِنْ ولو أعمل الأول لكان التركيب ويرسل الصواعق فيصيب بها على من يشاء، لكن جاء على الكثير في لسان العرب المختار عند البصريين وهو أعمال الثاني، ثم إنه تعالى بعد أن ذكر علمه النافذ في كل شيء واستواء الظاهر والخفي عنده تعالى وما دل على قدرته الباهرة ووحدانيته قال جل شأنه: وَهُمْ أي الذين كفروا وكذبوا الرسول ﷺ وأنكروا آياته يُجادِلُونَ فِي اللَّهِ حيث يكذبون ما يصفه الصادق به من كمال العلم والقدرة والتفرد بالألوهية وإعادة الناس ومجازاتهم، فالمراد بالمجادلة فيه تعالى المجادلة في شأنه سبحانه وما أخبر به عنه جل شأنه، وهي من الجدل بفتحتين أشد الخصومة، وأصله من الجدل بالسكون وهو فتل الحبل ونحوه لأنه يقوي به ويشد طاقاته.
{ مَنْ } kelimesi { فَيُصِيبُ } fiilinin mef'ûlüdür. el-Bahr'da belirtildiğine göre cümle i'mâl (iki amilden birinin amel ettirilmesi) babındandır; zira { يُرْسِلُ } ve { فَيُصِيبُ } fiillerinin her ikisi de { مَنْ } kelimesini talep etmektedir ve burada ikincisi amel ettirilmiştir. Şayet birincisi amel ettirilseydi terkip 've yursilu's-savâika feyusîbu bihâ alâ men yeşâ'' şeklinde olurdu; fakat Arap dilinde çokça geçen ve Basralılar katında tercih edilen şekil üzere, yani ikincisini amel ettirmek suretiyle gelmiştir. Sonra Allah Teâlâ, her şeye nüfuz eden ilmini, katında açık ile gizlinin bir olduğunu, parlak kudretine ve vahdaniyetine delalet eden şeyleri zikrettikten sonra şöyle buyurdu: { وَهُمْ } yani kâfir olan, Resûl'ü (sallallâhu aleyhi ve sellem) yalanlayan ve O'nun ayetlerini inkâr edenler, { يُجادِلُونَ فِي اللَّهِ } “Allah hakkında mücadele edip dururlar.” Şöyle ki doğru sözlü Peygamber'in O'nu tavsif ettiği kemal ilmi, kudreti, ilahlıkta tekliği, insanları yeniden diriltip cezalandırması hususlarını yalanlarlar. Allah Teâlâ hakkında mücadeleden kasıt, O'nun (sübhânehu) şanı ve O'ndan (celle şânuhû) haber verilen şeyler hakkındaki mücadeledir. Bu kelime iki fethayla en şiddetli husumet demek olan 'cedel'den gelir; aslı ise sükûn ile 'cedl' olup ipi ve benzerini bükmek demektir, zira büküldükçe ipler kuvvetlenir ve katları sağlamlaşır.
وقال الراغب: أصل ذلك من جدلت الحبل أي أحكمت فتله كأن المتجادلين يفتل كل واحد منهما الآخر عن رأيه، وقيل: الأصل في الجدال الصراع وإسقاط الإنسان صاحبه على الجدالة وهي الأرض الصلبة، وإلى تفسير الآية بما ذكر ذهب الزمخشري، قال في الكشف: وفي كلامه إشارة إلى أن في الكلام التفاتا لأن قوله تعالى: سَواءٌ مِنْكُمْ هُوَ الَّذِي يُرِيكُمُ فيه التفات من الغيبة إلى الخطاب وإن شئت فتأمل من قوله تعالى: أُولئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ إلى قوله سبحانه: الْكَبِيرُ الْمُتَعالِ. ثم التفت من الخطاب إلى الغيبة وحسن موقعهما، أما الأول فما فيه من تخصيص الوعيد المدمج في سَواءٌ مِنْكُمْ ولهذا ذيل بقوله تعالى: إِنَّ اللَّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ إلى مِنْ والٍ وفيه من التهديد ما لا يخفى على ذي بصيرة، والحث على طلب النجاة وزيادة التقريع في قوله تعالى: هُوَ الَّذِي يُرِيكُمُ وفي مجيء سَواءٌ مِنْكُمْ هُوَ الَّذِي يُرِيكُمُ بعد قوله تعالى: اللَّهُ يَعْلَمُ هكذا من دون حرف النسق لأن الأول مقرر لقوله سبحانه: اللَّهُ يَعْلَمُ من زيادة الادماج المذكور تحقيقا للعلم والثاني مقرر لما ضمن من الدلالة على القدرة في قوله تعالى: وَكُلُّ شَيْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدارٍ مع رعاية نمط التعديد على أسلوب الرَّحْمنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ [الرحمن: ١، ٢] ما يبهر الألباب ويظهر للمتأمل في وجه الاعجاز التنزيلي العجب العجاب، وأما الثاني فما فيه من
Râgıb şöyle demiştir: Bunun aslı 'ipi büktüm' yani bükümünü sağlamlaştırdım manasındaki ifadeden gelir; sanki tartışan iki kişiden her biri diğerini kendi görüşünden çevirip bükmeye çalışmaktadır. Cedelin aslı güreşmek ve kişinin hasmını sert toprak anlamına gelen 'cedâle' üzerine yere çalmasıdır da denilmiştir. Zemahşerî ayetin tefsirinde zikredilen manaya gitmiştir. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: 'Onun sözünde kelamda iltifat bulunduğuna işaret vardır; zira Teâlâ'nın { سَواءٌ مِنْكُمْ } { هُوَ الَّذِي يُرِيكُمُ } sözünde gayptan hitaba bir iltifat vardır. Dilersen Teâlâ'nın { أُولئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ } sözünden Sübhânehu'nun { الْكَبِيرُ الْمُتَعالِ } sözüne kadar olan kısmı düşün. Sonra hitaptan gayba iltifat edilmiştir ve her ikisinin yeri de pek güzeldir. Birincisine gelince, { سَواءٌ مِنْكُمْ } içine dercedilen tehdidin tahsis edilmesindeki incelikten ötürüdür; nitekim bunun ardından { إِنَّ اللَّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ } ayetinden { مِنْ والٍ } ibaresine kadar olan kısım eklenmiştir ki bunda basiret sahibi kimseye gizli kalmayacak bir tehdit, kurtuluş arayışına teşvik ve Teâlâ'nın { هُوَ الَّذِي يُرِيكُمُ } sözünde azarlamanın ziyadeleştirilmesi vardır. { سَواءٌ مِنْكُمْ } ve { هُوَ الَّذِي يُرِيكُمُ } ifadelerinin Teâlâ'nın { اللَّهُ يَعْلَمُ } sözünden sonra atıf harfi olmaksızın böyle gelmesi ise şundandır: Çünkü birincisi Sübhânehu'nun { اللَّهُ يَعْلَمُ } sözünü, ilmin tahkiki için zikredilen idracın ziyadeliğiyle pekiştirmektedir; ikincisi ise Teâlâ'nın { وَكُلُّ شَيْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدارٍ } sözündeki kudrete delaleti pekiştirmektedir; hem de { الرَّحْمنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ } [er-Rahmân: 1-2] üslubundaki sayım tarzına riayetle akılları hayrete düşüren ve vahyin mucizevî yönünü düşünen kimseye şaşırtıcı harikalar gösteren bir biçimdedir. İkincisine gelince, onda'
الدلالة على أنهم مع وضوح الآيات وتلاوتها عليهم والتنبيه البالغ ترغيبا وترهيبا لم يبالوا بها بالة فكأنه يشكوا جنايتهم إلى من يستحق الخطاب أو كمن يدمدم في نفسه أني أصنع بهم وأفعل كيت وكيت جزاء ما ارتكبوه ليرى ما يريد أن يوقع بهم، وعلى هذا فقوله تعالى: هُمْ إلى آخره معطوف على قوله تعالى: وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلا أُنْزِلَ المعطوف على وَيَسْتَعْجِلُونَكَ والعدول عن الفعلية إلى الاسمية وطرح رعاية التناسب للدلالة على أنهم ما ازدادوا بعد الآيات إلا عنادا «وأما الذين كفروا فزادتهم رجسا إلى رجسهم»
ayetlerin apaçıklığına, kendilerine okunmasına, rağbet ve korku yoluyla yapılan son derece etkili uyarılara rağmen onlara zerre kadar aldırmadıklarına delalet vardır; sanki O, onların bu cürümlerini hitaba lâyık olan kimseye şikâyet etmekte veya başlarına getirmek istediği şeyi görmeleri için onların işlediklerine ceza olarak 'Onlara şöyle şöyle yapacağım' diye kendi kendine mırıldanan kimse gibi olmaktadır. Buna göre Teâlâ'nın { هُمْ } ile başlayan sözü, { وَيَسْتَعْجِلُونَكَ } üzerine matuf olan { وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلا أُنْزِلَ } sözüne matuftur. Fiil cümlesinden isim cümlesine geçilmesi ve tenasüp riayetinin terk edilmesi, onların ayetlerden sonra inattan başka bir şey artırmadıklarını göstermek içindir: «İnkâr edenlere gelince, onların da pisliğine pislik katmıştır»
وجاز أن يقال: إنه معطوف على هُوَ الَّذِي يُرِيكُمُ على معنى هو الذي يريكم هذه الآيات الكوامل الدالة على القدرة والرحمة وأنتم تجادلون فيه سبحانه وهذا أقرب مأخذا والأول أملأ بالفائدة اه ومخايل التحقيق ظاهرة عليه وزعم الطيبي أن الأنسب لتأليف النظم أن يكون هذا تسلية لحبيبه ﷺ، فإنه تعالى لما نعى على كفار قريش عنادهم في اقتراحهم الآيات كآيات موسى. وعيسى ﵉ وإنكارهم كون الذي جاء ﵊ آيات سلاه جل شأنه بما ذكر كأنه قال: هون عليك فإنك لست مختصا بذلك فإنه مع ظهور الآيات البينات ودلائل التوحيد يجادلون في الله تعالى باتخاذ الشركاء وإثبات الأولاد ومع شمول علمه تعالى وكمال قدرته ﷻ ينكرون الحشر والنشر ومع قهر سلطانه وشديد سطوته يقدمون على المكايدة والعناد فلا تذهب نفسك عليهم حسرات فليتأمل، ولا يستحسن العطف على يُرْسِلُ الصَّواعِقَ لعدم الاتساق، وجوز أن تكون الجملة حالا من مفعول فَيُصِيبُ أي يصيب بها من يشاء في حال جداله أو من مفعول يَشاءُ على ما قيل وهو كما ترى، ولا يعين سبب النزول الحالية كما لا يخفى وَهُوَ ﷾ شَدِيدُ الْمِحالِ أي المماحلة وهي المكايدة من محل بفلان بالتخفيف إذا كاده وعرضه للهلاك، ومنه تمحل لكذا إذا تكلف استعمال الحيلة واجتهد فيه فهو مصدر كالقتال، وقيل: هو اسم لا مصدر من المحل بمعنى القوة وحمل على ذلك قول الأعشى:
Şöyle denilmesi de caizdir: O, kudret ve rahmete delalet eden bu eksiksiz ayetleri size gösteren O'dur; siz ise Sübhânehu hakkında mücadele edip duruyorsunuz manasıyla { هُوَ الَّذِي يُرِيكُمُ } ifadesine matuftur. Bu yönün anlaşılması daha yakındır, birincisi ise fayda bakımından daha zengindir; üzerindeki tahkik işaretleri de açıktır. et-Tîbî ise nazmın tertibine en uygun olanın, bunun sevgilisine (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir teselli olması olduğunu ileri sürmüştür; zira Allah Teâlâ, Kureyş kâfirlerinin Mûsâ ve Îsâ'nın (aleyhimesselâm) mucizeleri gibi mucizeler teklif etmedeki inatlarını ve O'nun (aleyhisselâm) getirdiğinin mucize olduğunu inkâr etmelerini kınayınca, O'nu (celle şânuhû) zikredilenlerle teselli etmiş, sanki şöyle buyurmuştur: 'Bunu kendine dert etme, zira sen bu duruma münhasır değilsin; onlar apaçık ayetlerin ve tevhid delillerinin zuhuruna rağmen ortaklar koşarak ve çocuklar isnat ederek Allah Teâlâ hakkında mücadele ediyorlar; O'nun (celle celâlühû) ilminin kuşatıcılığına ve kemal kudretine rağmen haşir ve neşri inkâr ediyorlar; O'nun saltanatının kahrına ve şiddetli yakalayışına rağmen tuzak kurmaya ve inatlaşmaya cüret ediyorlar; öyleyse onlara üzülerek kendini helak etme.' Düşünülmesi gerekir. { يُرْسِلُ الصَّواعِقَ } ifadesine atfedilmesi ise uyumsuzluk sebebiyle hoş karşılanmamıştır. Cümlenin { فَيُصِيبُ } fiilinin mef'ûlünden hâl olması caiz görülmüştür; yani 'mücadele ettiği bir halde dilediğine çarpar' demektir; yahut denildiğine göre { يَشاءُ } fiilinin mef'ûlünden hâldir ki bu da gördüğün üzeredir. Nüzul sebebi hâl olmayı zorunlu kılmaz, nitekim bu gizli değildir. { وَهُوَ } (celle celâlühû) { شَدِيدُ الْمِحالِ } “O'nun cezalandırması pek şiddetlidir.” Yani mimâhale olup tuzak kurmaktır; bu da bir kimseye tuzak kurup onu helake maruz bıraktığında 'mahale bi-fulân' denilmesinden gelir. Bir şey için hile kullanmaya tekellüfle girişip onda çaba sarf ettiğinde 'temehhale li-kezâ' denilmesi de bundandır. Dolayısıyla kıtâl gibi bir masdardır. Bir görüşe göre kuvvet manasındaki 'mahl'den türemiş bir masdar değil, bir isimdir. el-A'şâ'nın şu sözü buna hamledilmiştir:
فرع نبل يهتز في غصن المج ... د عظيم الندى شديد المحال
Şeref dalında salınan bir nebe' dalı ... Cömertliği pek büyük, kuvveti pek şiddetlidir.
وقول عبد المطلب:
Ve Abdülmuttalib'in şu sözü [de buna hamledilmiştir]:
لا يغلبن صليبهم ... ومحالهم عدوا محالك
Onların haçı ve kuvveti ... Düşmanlık ederek Senin kuvvetine asla galip gelmesin.
وكأن أصله من المحل بمعنى القحط، وكلا التفسيرين مروي على ابن عباس، وقيل: هو مفعل لأفعال من الحول بمعنى القوة، وقال ابن قتيبة: هو كذلك من الحيلة المعروفة وميمه زائدة كميم مكان، وغلطه الأزهري بأنه لو كان مفعلا لكان كمرود ومحور، واعتذر عن ذلك بأنه أعل على غير قياس، وأيد دعوى الزيادة بقراءة الضحاك. والأعرج «المحال» بفتح الميم على أنه مفعل من حال يحول إذا احتال لأن الأصل توافق القراءتين، ويقال للحيلة أيضا المحالة ومنه المثل المرء يعجز لا المحالة، وقال أبو زيد: هو بمعنى النقمة وكأنه أخذه من المحل بمعنى القحط أيضا، وقال ابن عرفة: هو الجدال يقال: ما حل عن أمره أي جادل، وقيل: هو بمعنى الحقد وروي عن عكرمة وحملوه على التجوز.
Sanki aslı kıtlık anlamındaki 'mahl'den gelmektedir. Her iki tefsir de İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir. Bir görüşe göre kuvvet manasındaki 'havl'den gelen ef'âl için mif'âl veznindedir. İbn Kuteybe şöyle demiştir: Bilinen hile kelimesinden bu şekildedir ve mîm'i 'mekân' kelimesinin mîm'i gibi zaittir. el-Ezherî, eğer mif'âl olsaydı 'mirved' ve 'mihver' gibi olması gerekirdi diyerek onu hatalı bulmuştur. Buna ise kural dışı i'lâl yapıldığı söylenerek mazeret getirilmiştir. Mîm'in zait olduğu iddiası, Dahhâk ve el-A'rec'in mîm'in fethasıyla { الْمَحالِ } kıraatiyle desteklenmiştir; bu da hile yaptı manasında 'hâle yehûlü'den mef'al veznindedir; zira asıl olan iki kıraatin birbiriyle uyumlu olmasıdır. Hile için 'mehâle' de denir; 'Kişi acze düşer, çare/hile ise tükenmez' meseli bundandır. Ebû Zeyd şöyle demiştir: O, intikam/ceza manasındadır; sanki o da bunu yine kıtlık manasındaki 'mahl'den almıştır. İbn Arefe: 'O cedeldir (mücadeledir); nitekim işinden dolayı mücadele etti anlamında «mâhale an emrihî» denir' demiştir. Hıkd (kin/öfke) manasında olduğu da söylenmiş ve İkrime'den rivayet edilmiştir; bunu ise mecaza hamletmişlerdir.
وجوز أن يكون «المحال» بالفتح بمعنى الفقار وهو عمود الظهر وقوامه، قال في الأساس: يقال فرس قوي المحال أي الفقار الواحدة محالة والميم أصلية، ويكون ذلك مثلا في القوة والقدرة كما
Fetha ile { الْمَحالِ } kelimesinin omurganın direği ve kıvamı olan 'fikār' (omurga kemikleri) manasında olması da caiz görülmüştür. el-Esâs'ta şöyle denir: 'Omurgası kuvvetli at anlamında «feresün kaviyyü'l-mahâli» denir; tekili mahâledir ve mîm harfi aslidir.' Bu durum, kuvvet ve kudret için bir mesel olur; nitekim
جاء في الحديث الصحيح
sahih hadiste şöyle gelmiştir:
«فساعد الله تعالى أسد وموساه أحد»
«Allah Teâlâ'nın pazusu daha kuvvetli, usturası daha keskindir.»
لأن الشخص إذا اشتد محاله كان منعوتا بشدة القوة والاضطلاع بما يعجز عنه
Çünkü bir şahsın hilesi/gücü çetinleştiğinde, son derece kuvvetli olmakla ve [başkalarının] aciz kaldığı şeyleri yüklenip başarmakla nitelenir.
غيره، ألا ترى إلى قولهم: فقرته الفواقر وهو مثل لتوهين القوى، وبهذا الحمل لا يلزم إثبات الجسمية له تعالى، والجملة الاسمية في موضع الحال من الاسم الجليل لَهُ أي لله تعالى دَعْوَةُ الْحَقِّ أي الدعاء والتضرع الثابت الواقع في محله المجاب عند وقوعه، والإضافة للايذان بملابسة الدعوة للحق واختصاصها به وكونها بمعزل من شائبة البطلان والضلال والضياع كما يقال: كلمة الحق والمراد أن إجابة ذلك له تعالى دون غيره، ويؤيده ما بعد كما لا يخفى
yüklenip başarmakla nitelenir; görmez misin ki Arapların 'Büyük felaketler onun belini kırdı' sözü kuvvetlerin zayıflatılması için bir darbımeseldir. Bu hamille Allah Teâlâ hakkında cisimlik ispatı gerekmez. İsim cümlesi, lafza-i celâlden hâl mevkiindedir. { لَهُ } yani yalnızca Allah Teâlâ'ya aittir { دَعْوَةُ الْحَقِّ } “Hak olan dua yalnız O'nadır.” Yani yerine oturan, vuku bulduğunda icabet edilen sabit dua ve yakarıştır. İzafet, duanın hak ile olan birlikteliğini, ona has olduğunu, batıllık, sapıklık ve zayi olma şaibesinden uzak bulunduğunu bildirmek içindir; nitekim 'hak söz' denilmesi de böyledir. Kastedilen, buna icabet etmenin başkasına değil yalnızca Allah Teâlâ'ya ait olduğudur; nitekim sonrasındaki kısım da gizli kalmayacağı üzere bunu desteklemektedir.
وقيل: المراد بدعوة الحق الدعاء عند الخوف فإنه لا يدعى فيه إلا الله تعالى كما قال سبحانه: ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلَّا إِيَّاهُ [الإسراء: ٦٧] وزعم الماوردي أن هذا أشبه بسياق الآية، وقيل: الدعوة بمعنى الدعاء أي طلب الإقبال، والمراد به العبادة للاشتمال، والإضافة على طرز ما تقدم، وبعضهم يقول: إن هذه الإضافة من إضافة الموصوف إلى الصفة والكلام فيه شهير، وحاصل المعنى أن الذي يحق أن يعبد هو الله تعالى دون غيره.
Bir görüşe göre hak duadan kasıt korku anındaki duadır; zira o anda Sübhânehu'nun: { ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلَّا إِيَّاهُ } [el-İsrâ: 67] “O'ndan başka yalvardıklarınız kaybolup gider” buyurduğu gibi ancak Allah Teâlâ'ya dua edilir. el-Mâverdî bunun ayetin akışına daha uygun olduğunu ileri sürmüştür. Bir görüşe göre da'vet, dua yani yönelme talebi manasındadır; kapsamı sebebiyle bundan ibadet kastedilmiştir ve izafet az önce geçen minval üzeredir. Bazıları bu izafetin mevsufun sıfata izafeti kabilinden olduğunu söyler ki bu konudaki söz meşhurdur. Mananın özü şudur: İbadet edilmeye hak kazanan başkası değil, yalnızca Allah Teâlâ'dır.
ويفهم من كلام البعض- على ما قيل- أن الدعوة بمعنى الدعاء ومتعلقها محذوف أي للعبادة والمعنى أنه الذي يحق أن يدعى إلى عبادته دون غيره، ولا يخفى ما بين المعنيين من التلازم فإنه إذا كانت الدعوة إلى عبادته سبحانه حقا كانت عبادته جل شأنه حقا وبالعكس، وعن الحسن أن المراد من الحق هو الله تعالى، وهو- كما في البحر- ثاني الوجهين اللذين ذكرهما الزمخشري، والمعنى عليه كما قال: له دعوة المدعو الحق الذي يسمع فيجب، والأول ما أشرنا إليه أولا وجعل الحق فيه مقابل الباطل.
Denildiğine göre bazılarının sözünden şu anlaşılmaktadır: Da'vet, dua manasındadır ve müteallakı mahzuftur, yani 'ibadete çağırmak' demektir; mana da başkasına değil, yalnızca O'nun ibadetine çağrılmaya hak kazanmış olan Zat olduğudur. İki mana arasındaki gereklilik ise gizli değildir; zira O'nun (sübhânehu) ibadetine çağrı hak olunca, O'na (celle şânuhû) ibadet de hak olur ve bunun zıddı da böyledir. el-Hasan'dan nakledildiğine göre haktan kasıt Allah Teâlâ'dır; bu da el-Bahr'da belirtildiği üzere Zemahşerî'nin zikrettiği iki vecihten ikincisidir. Buna göre mana, onun dediği gibi: 'İşitip icabet eden hak mabudun duası O'nadır' şeklindedir. Birincisi ise ilk işaret ettiğimiz ve hakkın onda batılın zıddı kılındığı vecihtir.
وبين صاحب الكشف حاصل الوجهين بأن الكلام مسوق لاختصاصه سبحانه بأن يدعى ويعبد ردا لمن يجادل في الله تعالى ويشرك به سبحانه الأنداد ولا بد من أن يكون في الإضافة اشعار بهذا الاختصاص، فإن جعل الحق في مقابل الباطل فهو ظاهر، وإن جعل اسما من أسمائه تعالى كان الأصل لله دعوته تأكيدا للاختصاص من اللام والإضافة ثم زيد ذلك بإقامة الظاهر مقام المضمر معادا بوصف ينبئ عن اختصاصها به أشد الاختصاص فقيل: له دعوة المدعو الحق والحق من أسمائه سبحانه يدل على أنه الثابت بالحقيقة وما سواه باطل من حيث هو وحق بتحقيقه تعالى إياه فيتقيد بحسب كل مقام للدلالة على أن مقابله لا حقيقة له، وإذا كان المدعو من دونه بطلانه لعدم الاستجابة فهو الحق الذي يسمع فيجيب انتهى. وبهذا سقط ما قاله أبو حيان في الاعتراض على الوجه الثاني من أن مآله إلى الله دعوة الله وهو نظير قولك: لزيد دعوة زيد ولا يصح ذلك، واستغنى عما قال العلامة الطيبي في تأويله: من أن المعنى ولله تعالى الدعوة التي تليق أن تنسب وتضاف إلى حضرته جل شأنه لكونه تعالى سميعا بصيرا كريما لا يخيب سائله فيجيب الدعاء فإن ذلك كما ترى قليل الجدوى. ويعلم ما في الكشف وجه تعلق هذه الجملة بما تقدم، وقال بعضهم:
Keşşâf sahibi iki vechinin hülasasını şöyle açıklamıştır: Kelam, Allah Teâlâ hakkında mücadele eden ve O'na (sübhânehu) ortaklar koşan kimselere bir reddiye olarak, dua edilmenin ve ibadet olunmanın yalnızca O'na mahsus olduğunu ifade etmek üzere sevk edilmiştir. İzafette mutlaka bu ihtisasa bir hissettirme bulunmalıdır. Şayet hak batılın karşılığı kılınırsa bu açıktır. Şayet Teâlâ'nın isimlerinden bir isim kılınırsa, lâm harfi ve izafetten doğan ihtisası tekit etmek için asıl olan 'Lillâhi da'vetühû' (Dua O'na aittir) şeklinde olmasıydı; sonra zamir yerine zâhir isim getirilerek bu durum artırılmış ve bu duanın son derece O'na mahsus olduğunu bildiren bir vasıfla tekrarlanarak: 'İşitip icabet eden hak mabudun çağrısı O'na aittir' denilmiştir. el-Hak ise Sübhânehu'nun isimlerindendir ve O'nun hakikatte sabit olduğuna, O'nun dışındakilerin bizzat kendileri itibariyle batıl olup ancak Allah Teâlâ'nın onları tahkik etmesiyle hak olduklarına delalet eder; böylece karşısındakinin hiçbir hakikati olmadığını göstermek üzere her makama göre kayıtlanır. O'ndan başka yalvarılan şeylerin batıllığı icabet edememelerinden kaynaklandığına göre, işitip icabet eden hak Mabud bizzat O'dur, [söz burada bitti]. Bununla Ebû Hayyân'ın ikinci veche itiraz ederek söylediği 'Bunun varacağı yer «Lillâhi da'vetullâh» demektir; bu da senin «Zeyd için Zeyd'in duası vardır» demene benzer ki bu sahih olmaz' sözü hükümsüz kalmıştır. Allâme et-Tîbî'nin tevilinde söylediği 'Mana, Allah Teâlâ'nın işiten, gören, cömert olup kendisinden isteyeni eli boş çevirmemesi ve duaya icabet etmesi sebebiyle O'nun (celle şânuhû) yüce huzuruna nispet edilip izafe edilmeye lâyık olan dua Allah Teâlâ'ya aittir demektir' şeklindeki izahına da ihtiyaç kalmamıştır; zira bu izah gördüğün gibi az faydalıdır. Keşşâf'taki ifadeden bu cümlenin önceki kısma irtibat yönü de anlaşılır. Bazıları şöyle demiştir:
وجه تعلق هذه والجملة التي قبلها أعني قوله تعالى: وَهُوَ شَدِيدُ الْمِحالِ إن كان سبب النزول قصة أربد. وعامر أن إهلاكهما من حيث لم يشعرا به محال من الله تعالى وإجابة لدعوة رسوله ﷺ
Bu cümlenin ve bundan önceki cümlenin, yani Teâlâ'nın { وَهُوَ شَدِيدُ الْمِحالِ } sözünün irtibat yönü; şayet nüzul sebebi Erbed ve Âmir kıssası ise, ikisinin hiç farkında olmadıkları bir yerden helak edilmelerinin Allah Teâlâ'dan gelen bir ceza/tuzak ve Resûlü'nün (sallallâhu aleyhi ve sellem) duasına bir icabet olmasıdır.
فقد روي أنه ﵊ قال: «اللهم احبسهما عني بما شئت»
Nitekim O'nun (aleyhisselâm): «Allahım, dilediğin şeyle o ikisini benden uzak tut/engelle» dediği rivayet edilmiştir.
أو دلالة على رسوله ﷺ على الحق، وإن لم يكن سبب النزول ذلك فالوجه أن ذلك وعيد للكفرة على مجادلتهم الرسول ﷺ بحلول محاله بهم وتهديدهم بإجابة دعائه ﵊ أن دعا عليهم أو بيان ضلالتهم وفساد رأيهم في عبادة غير الله تعالى، ويعلم مما ذكر وجه التعلق على بعض التفاسير إذا قلنا:
Yahut Resûlü'nün (sallallâhu aleyhi ve sellem) hak üzere olduğuna bir delalettir. Şayet nüzul sebebi bu değilse, uygun olan yön şudur: Bu, kâfirlere Resûl ile (sallallâhu aleyhi ve sellem) mücadele etmelerine karşılık O'nun cezasının başlarına ineceği yönünde bir tehdittir ve şayet aleyhlerine dua ederse O'nun (aleyhisselâm) duasının kabul edileceğiyle bir korkutmadır; yahut Allah Teâlâ'dan başkasına ibadet etme konusundaki sapıklıklarını ve bozuk fikirlerini beyandır. Nüzul sebebinin Yahudi yahut o zorba adamın kıssası olduğunu söylediğimiz takdirde
إن سبب النزول قصة اليهودي أو الجبار فتأمل.
zikredilenlerden bazı tefsirlere göre irtibat yönü anlaşılır, iyi düşün.
وَالَّذِينَ يَدْعُونَ أي الأصنام الذين يدعونهم أي المشركون، وحذف عائد الموصول في مثل ذلك كثير،
{ وَالَّذِينَ يَدْعُونَ } “Yalvardıkları ise” yani müşriklerin kendilerine dua edip yalvardığı putlar demektir. Benzer yerlerde mevsûlün âid zamirinin hazfedilmesi çokça vaki olur.
وجوز أن يكون الموصول عبارة عن المشركين وضمير الجمع المرفوع عائد إليه ومفعول يَدْعُونَ محذوف أي الأصنام وحذف لدلالة قوله تعالى: مِنْ دُونِهِ عليه لأن معناه متجاوزين له وتجاوزه إنما هو بعبادتها ويؤيد الوجه الأول قراءة البزدوي عن أبي عمرو «تدعون» بتاء الخطاب، وضمير لا يَسْتَجِيبُونَ عليه عائد على الَّذِينَ وعلى الثاني عائد على مفعول يَدْعُونَ وعلى كل فالمراد لا يستجيب الأصنام لَهُمْ أي للمشركين بِشَيْءٍ من طلباتهم إِلَّا كَباسِطِ كَفَّيْهِ إِلَى الْماءِ أي لا يستجيبون شيئا من الاستجابة وطرفا منها إلا استجابة كاستجابة الماء لمن بسط كفيه إليه من بعيد يطلبه ويدعوه لِيَبْلُغَ أي الماء بنفسه من غير أن يؤخذ بشيء من إناء ونحوه فاهُ وَما هُوَ أي الماء بِبالِغِهِ أي ببالغ فيه أبدا لكونه جمادا لا يشعر بعطشه وبسط يديه إليه، وجوز أبو حيان كون هُوَ ضمير الفم والهاء في بِبالِغِهِ ضمير الماء أي وما فوه ببالغ الماء لأن كلا منهما لا يبلغ الآخر على هذه الحال.
Mevsûlün müşriklerden ibaret olması, merfû cemi zamirinin ona dönmesi ve { يَدْعُونَ } fiilinin mef'ûlünün ise mahzuf -yani putlar- olması da caiz görülmüştür. Teâlâ'nın { مِنْ دُونِهِ } sözünün buna delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiştir; zira bunun manası O'nu bırakıp demektir ve O'nu bırakmaları da ancak onlara tapınmalarıyladır. Birinci vechi el-Bezdevî'nin Ebû Amr'dan rivayet ettiği muhatap tâ'sı ile «ted'ûne» kıraati desteklemektedir. Buna göre { لا يَسْتَجِيبُونَ } fiilinin zamiri { الَّذِينَ } lafzına, ikinciye göre ise { يَدْعُونَ } fiilinin mef'ûlüne döner. Her iki duruma göre de murad şudur: Putlar, { لَهُمْ } yani müşriklere { بِشَيْءٍ } taleplerinden hiçbir şeyle icabet edemezler, { إِلَّا كَباسِطِ كَفَّيْهِ إِلَى الْماءِ } “ancak suya doğru iki avucunu açan kimsenin durumu müstesnadır.” Yani hiçbir icabetle ve icabetin bir zerresiyle karşılık veremezler; ancak kap ve benzeri bir şeyle alınmaksızın { لِيَبْلُغَ } bizzat suyun kendiliğinden { فاهُ } “ağzına ulaşması için” uzaktan onu talep edip çağıran kimseye suyun icabet etmesi gibi bir icabet hariç! { وَما هُوَ } oysa o su { بِبالِغِهِ } “asla ona ulaşacak değildir”; yani susuzluğunu ve ellerini kendisine açtığını hissetmeyen bir cansız olduğu için asla ağzına ulaşacak değildir. Ebû Hayyân { هُوَ } zamirinin ağza, { بِبالِغِهِ } lafzındaki hâ zamirinin ise suya ait olmasını caiz görmüştür; yani 'ağzı da asla suya ulaşacak değildir'; çünkü bu durumda her ikisi de diğerine ulaşamaz.
وجوز بعضهم كون الأول ضمير باسط والثاني ضمير «الماء» قال أبو البقاء: ولا يجوز أن يكون الأول عائدا على «باسط» والثاني عائدا على الفم لأن اسم الفاعل إذا جرى على غير من هو له لزم إبراز الفاعل فكان يجب على ذلك أن يقال: وما هو ببالغه الماء، والجمهور على ما سمعت أولا، والغرض- كما قال بعض المدققين- نفي الاستجابة على البت بتصوير أنهم أحوج ما يكونون إليها لتحصيل مباغيهم أخيب ما يكون أحد في سعيه لما هو مضطر إليه، والحاصل أنه شبه آلهتهم حين استكفائهم إياهم ما أهمهم بلسان الاضطرار في عدم الشعور فضلا عن الاستطاعة للاستجابة وبقائهم لذلك في الخسار بحال ماء بمرأى من عطشان باسط كفيه إليه يناديه عبارة وإشارة فهو لذلك في زيادة الكباد والبوار، والتشبيه على هذا من المركب التمثيلي في الأصل أبرز في معرض التهكم حيث أثبت أنهما استجابتان زيادة في التخسير والتحسير، فالاستثناء مفرغ من أعم عام المصدر كما أشرنا إليه، والظاهر أن الاستجابة هناك مصدر من المبني للفاعل وهو الذي يقتضيه الفعل الظاهر، وجوز أن يكون من المبني للمفعول ويضاف إلى الباسط بناء على استلزام المصدر من المبني للفاعل للمصدر من المبني للمفعول وجودا وعدما فكأنه قيل: لا يستجيبون لهم بشيء فلا يستجاب لهم استجابة كائنة كاستجابة من بسط كفيه إلى الماء كما في قول الفرزدق:
Bazıları birinci zamirin açan kimseye, ikincisinin ise 'suya' ait olmasını caiz görmüştür. Ebû'l-Bekā şöyle demiştir: Birincisinin 'açan kimseye', ikincisinin ise ağza dönmesi caiz değildir; zira ism-i fâil ait olduğu kimseden başkası üzerine cereyan ettiğinde fâilin açıkça belirtilmesi gerekirdi ve buna göre 've mâ hüve bi-bâliğihî el-mâu' denilmesi icap ederdi. Cumhur ise ilk işittiğin görüş üzeredir. Bazı müdakkiklerin ifade ettiği gibi buradaki gaye, onların gayelerini elde etmek için icabete en muhtaç oldukları andaki durumlarını, muztar kaldığı bir şeye koşan kimselerin en çok hüsrana uğrayanı olarak tasvir etmek suretiyle icabeti kesin olarak nefyetmektir. Özetle; kendilerini sıkan işlerde çaresizlik diliyle yardım istediklerinde putlarının icabete güç yetirmek şöyle dursun, hissetmekten bile yoksun olmalarını ve bundan ötürü hüsran içinde kalmalarını, ellerini açıp sözle ve işaretle kendisine seslenen susamış bir kimsenin gördüğü suyun haline benzetmiştir ki o kimse bu yüzden daha fazla sıkıntı ve helak içindedir. Buna göre teşbih asılda mürekkep temsilî teşbihtir; hasaret ve pişmanlığı artırmak için iki icabet varmış gibi gösterilerek istihza makamında serdedilmiştir. Dolayısıyla istisna, işaret ettiğimiz gibi masdarın en genel umumundan mufarrağdır. Zahir olan, oradaki 'isticâbe' lafzının etken (münî lil-fâil) fiilin masdarı olmasıdır ki zâhir fiilin gerektirdiği de budur. Edilgen (münî lil-mef'ûl) fiilin masdarı olması ve etken fiilden gelen masdarın edilgen fiilden gelen masdarı varlıkta ve yoklukta gerektirmesine binaen açan kimseye izafe edilmesi de caiz görülmüştür. Sanki şöyle denilmiştir: Onlara hiçbir şeyle icabet etmezler; dolayısıyla onlara, iki avucunu suya doğru açan kimseye icabet edildiği gibi bir icabet olunmaz. Nitekim el-Ferazdak'ın şu sözünde olduğu gibi:
وعض زمان يا ابن مروان لم يدع ... من المال إلا مسحت أو مجلف
Ey Mervân'ın oğlu! Zamanın ısırması maldan geriye hiçbir şey bırakmadı ... Ancak kökünden silinip süpürülen veya soyulup telef edilen hariç.
أي لم يدع فلم يبق إلا مسحت
Yani bırakmadı, dolayısıyla kökünden silinip süpürülen
أو مجلف. وأبو البقاء يجعل الاستجابة مصدر المبني للمفعول وإضافته إلى كَباسِطِ من باب إضافة المصدر إلى مفعوله كما في قوله تعالى: لا يَسْأَمُ الْإِنْسانُ مِنْ دُعاءِ الْخَيْرِ [فصلت: ٤٩] والفاعل ضمير «الماء» على الوجه الثاني في الموصول، وقد يراد من بسط الكفين إلى الماء بسطهما أي نشر أصابيعهما ومدها لشربه لا للدعاء، والإشارة إليه كما أشرنا إليه فيما تقدم، وعلى هذا قيل: شبه الداعون لغير الله تعالى بمن أراد أن يغرف الماء بيديه فبسطهما ناشرا أصابعه في أنهما لا يحصلان على طائل، وجعل بعضهم وجه الشبه قلة الجدوى، ولعله أراد عدمها لكنه بالغ بذكر القلة وإرادة العدم دلالة على هضم الحق وإيثار الصدق ولإشمام طرف من التهكم، والتشبيه على هذا من تشبيه المفرد المقيد كقولك لمن لا يحصل من سعيه على شيء: هو كالراقم على الماء فإن المشبه هو الساعي مقيدا بكون سعيه كذلك والمشبه به هو الراقم مقيدا بكونه على الماء كذلك فيما نحن
veya soyulup telef edilen [hariç]. Ebu'l-Bekâ ise el-isticâbe (karşılık verme) kelimesini meçhul (edilgen) fiilin masdarı kabul etmekte, onun { كَباسِطِ } kelimesine izafetini de masdarın mef'ûlüne (nesnesine) izafeti kabilinden saymaktadır; nitekim Yüce Allah'ın: { لَا يَسْأَمُ الْإِنْسَانُ مِنْ دُعَاءِ الْخَيْرِ } [Fussilet: 49] “İnsan hayır istemekten usanmaz” ayetinde olduğu gibi. Mâsûl ile ilgili ikinci veche göre fâil (özne) ise «el-mâ» (su) zamiridir. İki avucun suya açılıp uzatılmasından maksat; dua etmek veya ona işaret etmek için değil, sudan içmek amacıyla parmakları yayıp elleri uzatmak olabilir; nitekim daha önce de buna işaret etmiştik. Buna binaen şöyle denilmiştir: Allah Teâlâ'dan başkasına dua edenler, her ikisinin de faydalı bir sonuç elde edememesi bakımından, iki eliyle su avuçlamak isteyip de parmaklarını ayırarak ellerini uzatan kimseye benzetilmiştir. Bazıları teşbih vechini (benzetme yönünü) faydanın azlığı olarak kabul etmiştir; muhtemelen [o] faydanın büsbütün yokluğunu kastetmiştir, fakat hakkı teslim etmeye, doğruluğu tercih etmeye delalet etmesi ve biraz da istihza (alay) hissettirmesi için 'azlığı' zikredip 'yokluğu' kastederek mübalağa yapmıştır. Buna göre bu teşbih, çabasından hiçbir şey elde edemeyen kimseye: «O, suyun üzerine yazı yazan gibidir» demen gibi kayıtlı müfredin (tekil unsurun) teşbihi türündendir. Zira burada müşebbeh (benzeyen), çabası bu şekilde kayıtlanan çaba sahibi; müşebbehün bih (kendisine benzetilen) ise su üzerine olma kaydıyla yazı yazandır. Üzerinde bulunduğumuz meselede de durum böyledir
فيه، وليس من المركب العقلي في شيء على ما توهم. نعم وجه الشبه عقلي اعتباري والاستثناء مفرغ عن أعم عام الأحوال أي لا يستجيب الآلهة لهؤلاء الكفرة الداعين إلا مشبهين أعني الداعين بمن بسط كفيه ولم يقبضهما وأخرجهما كذلك فلم يحصل على شيء لأن الماء يحصل بالقبض لا بالبسط.
ve vehmedildiği gibi aklî mürekkep teşbihten hiçbir şey taşımamaktadır. Evet, teşbih vechi aklî ve itibarîdir; istisna ise hâllerin en genel umumundan mufarrağdır; yani ilahlar bu dua eden kâfirlere, ancak iki avucunu açıp yummayan ve ellerini öylece uzatıp hiçbir şey elde edemeyen kimseye benzeyen dua ediciler olarak karşılık verirler; çünkü su elleri açarak değil, ancak kavrayıp yumarak elde edilir.
وروي عن علي كرم الله تعالى وجهه أن ذلك تشبيه بعطشان على شفير بئر بلا رشاء ولا يبلغ قعر البئر ولا الماء يرتفع إليه،
Ali'den (kerremallâhu teâlâ vecheh) rivayet edildiğine göre bu, ipi bulunmayan bir kuyunun kenarında duran, ne kuyunun dibine ulaşabilen ne de su kendisine yükselen susamış bir kimseye yapılan bir teşbihtir.
وهو راجع إلى الوجه الأول وليس مغايرا له كما قيل. وعن أبي عبيدة أن ذلك تشبيه بالقابض على الماء في أنه لا يحصل على شيء، ثم قال: والعرب تضرب المثل في الساعي فيما لا يدركه بذلك، وأنشد قول الشاعر:
Bu da birinci veche döner ve iddia edildiği gibi ondan farklı değildir. Ebû Ubeyde'den ise bunun, hiçbir şey elde edememesi yönüyle suyu avucunda tutmaya çalışan kimseye bir teşbih olduğu nakledilmiştir; sonra şöyle demiştir: 'Araplar erişemeyeceği bir şey peşinde koşan kimse hakkında bu darbımeseli getirirler' ve şairin şu sözünü inşad etmiştir:
فأصبحت فيما كان بيني وبينها ... من الود مثل القابض الماء باليد
Onunla benim aramdaki sevgide ... Eliyle suyu tutmaya çalışan kimse gibi oldum.
وقوله:
Ve şairin şu sözüdür:
وإني وإياكم وشوقا إليكم ... كقابض ماء لم تسعه أنامله
Ben, siz ve size duyulan özlem ... Parmaklarının tutamadığı suyu avuçlayan kimse gibiyiz.
وهو راجع إلى الوجه الثاني خلا أنه لا يظهر من (باسط) معنى قابض فإن بسط الكف ظاهر في نشر الأصابع ممددة كما في قوله:
Bu da ikinci veche döner; şu kadar var ki (bâsıt) kelimesinden kabız (tutucu/kavrayıcı) anlamı çıkmaz. Zira avucu açmak (bast), şairin şu sözünde olduğu gibi parmakları uzatarak yaymakta zahirdir:
تعود بسط الكف حتى لو أنه ... أراد انقباضا لم تطعه أنامله
Elini açmaya öyle alıştı ki, şayet o ... [Elini] yummak istese parmakları ona itaat etmezdi.
وكيفما كان فالمراد- بباسط- شخص باسط أي شخص كان، وما يقتضيه ظاهر ما روي عن بكير بن معروف من أنه قابيل حيث إنه لما قتل أخاه جعل الله تعالى عذابه أن أخذ بناصيته في البحر ليس بينه وبين الماء إلا أصبع فهو يريده ولا يناله مما لا ينبغي أن يعول عليه. وقرئ «كباسط كفّيه» بالتنوين أي كشخص يبسط كفيه وَما دُعاءُ الْكافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلالٍ أي في ضياع وخسار وباطل، والمراد بهذا الدعاء إن كان دعاء آلهتهم فظاهر أنه كذلك لكنه فهم من السابق وحينئذ يكون مكررا للتأكيد، وإن كان دعائهم الله تعالى فقد استشكلوا ذلك بأن دعاء الكافر قد يستجاب وهو المصرح به في الفتاوى، واستجابة دعاء إبليس وهو رأس الكفار نص في ذلك. وأجيب بأن المراد دعاؤهم الله تعالى بما يتعلق بالآخرة، وعلى هذا يحمل ما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما من أن أصوات الكفار محجوبة عن الله تعالى فلا يسمع دعاءهم، وقيل: يجوز أن يراد دعاؤهم مطلقا ولا يقيد بما أجيبوا به وَلِلَّهِ وحده يَسْجُدُ يخضع وينقاد لا لشيء غيره سبحانه استقلالا ولا اشتراكا، فالقصر ينتظم القلب والأفراد مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ من الملائكة والثقلين كما يقتضيه ظاهر التعبير بمن، وتخصيص انقياد العقلاء مع كون غيرهم أيضا كذلك لأنهم العمدة وانقيادهم دليل انقياد غيرهم على أن فيما سيأتي إن شاء الله تعالى بيانا لذلك، وقيل: المراد ما يشمل أولئك وغيرهم، والتعبير بمن للتغليب طَوْعاً وَكَرْهاً نصب على الحال، فإن قلنا بوقوع المصدر حالا من غير تأويل فهو ظاهر وإلا فهو بتأويل طائعين وكارهين أي إنهم خاضعون لعظمته تعالى منقادون لاحداث ما أراد سبحانه فيهم من أحكام التكوين والاعدام شاؤوا أو أبوا من غير مداخلة حكم غيره جل وعلا بل غير حكمه تعالى في شيء من ذلك.
Her nasıl olursa olsun, 'bâsıt' ile kastedilen kim olursa olsun elini açan bir kimsedir. Bükeyr b. Ma'rûf'tan rivayet edilenin zahirinin gerektirdiği; onun Kabil olduğu, kardeşini öldürdüğünde Allah Teâlâ'nın onun cezasını denizde perçeminden yakalanması kıldığı, onunla su arasında sadece bir parmak kaldığı, onu istediği halde ulaşamadığı yönündeki rivayet ise itimat edilmemesi gereken şeylerdendir. 'Kebâsıtın keffeyhi' şeklinde tenvinle de okunmuştur; yani iki elini açan bir kimse gibi. { وَما دُعاءُ الْكافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلالٍ } “Kâfirlerin duası ise ancak bir sapıklık (ve boşunalık) içindedir.” Yani bir zayi oluş, hüsran ve batıl içindedir. Bu dua ile kastedilen şayet ilahlarına yaptıkları dua ise bunun böyle olduğu açıktır, ancak bu önceki ifadeden anlaşılmıştı; bu durumda pekiştirme için tekrarlanmış olur. Şayet Allah Teâlâ'ya yaptıkları dua ise, kâfirin duasının bazen kabul edilebileceği -ki fetvalarda açıkça belirtilen budur ve kâfirlerin başı olan İblis'in duasının kabul edilmesi bu hususta açık bir nastır- gerekçesiyle bunu müşkül görmüşlerdir. Buna, kastedilenin kâfirlerin ahiretle ilgili hususlarda Allah Teâlâ'ya dua etmeleri olduğu şeklinde cevap verilmiştir. İbn Abbâs'tan (radıyallâhu teâlâ anhümâ) rivayet edilen kâfirlerin seslerinin Allah Teâlâ'dan perdeli olduğu ve bu yüzden dualarını işitmeyeceği sözü buna hamledilir. Bir görüşe göre de cevap verilen kayıtla sınırlandırılmaksızın mutlak olarak dualarının kastedilmiş olması caizdir. { وَلِلَّهِ } “Allah'a...” yalnızca O'na { يَسْجُدُ } “secde eder” boyun eğer ve itaat eder; bağımsız olarak da ortak olarak da Sübhânehu'dan başka hiçbir şeye değil. Kasır (sınırlama) kalp ve ifratı içerir. { مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde olan kimseler” melekler ve iki ağır topluluktan (insanlar ve cinler) [olanlar]; nitekim 'men' lafzıyla yapılan ifadenin zahiri de bunu gerektirir. Başkaları da bu durumda olduğu halde akıl sahiplerinin itaatine tahsis yapılması, asıl unsur olmaları ve onların itaatlerinin başkalarının itaatine delil olması sebebiyledir; nitekim inşâallâhu teâlâ ileride gelecek olan kısımda buna dair açıklama bulunacaktır. Bir görüşe göre kastedilen hem onları hem de başkalarını kapsayan varlıklardır; 'men' lafzıyla ifade edilmesi tağlib (baskın kılma) içindir. { طَوْعاً وَكَرْهاً } “İsteyerek veya istemeyerek” hal olarak mansubdur; eğer masdarın tevil yapılmaksızın hal olduğunu söylersek bu açıktır, aksi takdirde 'tâiîne ve kârihîn' (isteyerek ve istemeyerek) tevilindedir. Yani onlar, O'nun Celle ve Alâ'dan başkasının hükmünün bu hususta hiçbir şeye karışması söz konusu olmaksızın, bilakis O'nun Teâlâ hükmünden başkası olmaksızın, isteseler de istemeseler de Sübhânehu'nun haklarında var etme ve yok etme hükümlerinden dilediği şeyleri meydana getirmesine itaat edip O'nun azametine boyun eğerler.
وجوز أن يكون النصب على العلة فالكره بمعنى الإكراه وهو مصدر المبني للمفعول ليتحد الفاعل بناء على اشتراط ذلك في نصب المفعول لأجله وهو عند من لم يشترط على ظاهره، وما قيل عليه من أن اعتبار العلية في الكره غير ظاهر لأنه الذي يقابل الطوع وهو الإباء ولا يعقل كونه علة للسجود فمدفوع بأن العلة ما يحمل على الفعل أو ما يترتب عليه لا ما يكون غرضا له وقد مر عن قرب فتذكره، وقيل: النصب على المفعولية المطلقة أي سجود طوع وكره وَظِلالُهُمْ أي وتنقاد له تعالى ظلال من له ذلك منهم وهم الانس فقط أو ما يعمهم وكل كثيف.
Nasbın illet (mef'ûlün lieclih) üzere olması da caiz görülmüştür. Bu takdirde 'kerh', ikrah (zorlanma) anlamındadır ve mef'ûlün lieclih'in nasbında şart koşulması esasına göre failin bir olması için meçhul fiilin masdarıdır; bunu şart koşmayanlara göre ise zahiri üzeredir. Buna karşı kerhte illet olmanın açık olmadığı, zira onun 'tav'ın zıddı olan kaçınma (iba) olduğu ve secdenin illeti olmasının aklen düşünülemeyeceği şeklinde söylenen itiraz ise; illetin, fiile sevk eden veya fiilden doğan şey olup fiilin gayesi olan şey demek olmadığı ile defedilir; nitekim bu az önce geçti, hatırlayınız. Bir görüşe göre de nasb mef'ûl-i mutlak olarak verilmiştir; yani isteyerek ve istemeyerek secde ederler. { وَظِلالُهُمْ } “Ve onların gölgeleri de” yani onlardan gölgesi olanların gölgeleri de O'na Teâlâ boyun eğer; bunlar sadece insanlardır ya da onları ve her kesif (gölgeli) cismi kapsar.
وفي الحواشي الشهابية ينبغي أن يرجع الضمير لمن في الأرض لأن من في السماء لا ظل له إلا أن يحمل على التغليب أو التجوز، ومعنى انقياد الظلال له تعالى أنها تابعة لتصرفه سبحانه ومشيئته في الامتداد والتقلص والفيء والزوال، وأصل الظل- كما قال الفراء- مصدر ثم أطلق على الخيال الذي يظهر للجرم، وهو إما معكوس أو مستو وبينى على كل منهما أحكام ذكروها في محلها بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ ظرف للسجود المقدر والباء بمعنى في وهو كثير، والمراد بهما الدوام لأنه يذكر مثل للتأبيد، قيل: فلا يقال لم خص بالذكر؟ وكذا يقال: إذا كانا في موضع الحال من الظلال، وبعضهم يعلل ذلك بأن امتدادها وتقلصها في ذينك الوقتين أظهر.
Hâşiyetü'ş-Şihâb'da şöyle denir: Zamirin yerdekiler için dönmesi gerekir, çünkü göktekinin gölgesi olmaz; meğerki tağlibe veya mecaza hamledilsin. Gölgelerin O'na Teâlâ boyun eğmesinin anlamı; uzama, kısalma, gölgenin dönmesi ve zeval bulmasında Sübhânehu'nun tasarrufuna ve meşietine tabi olmalarıdır. Ferrâ'nın dediği gibi gölgenin (zıll) aslı masdardır, sonra cisme görünen hayale ıtlak edilmiştir; bu da ya terstir ya da düzdür, her ikisi üzerine yerinde zikrettikleri hükümler bina edilmiştir. { بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ } “Sabah ve akşam” takdir edilen secdenin zarfıdır ve bâ (بِ) harfi 'fî' (فِي) manasındadır ki bu çoktur. Bunlarla maksat devamlılıktır, zira ebedilik için mesel olarak zikredilir. 'Niçin tahsis edilerek zikredilmiştir denilmez' denilmiştir. Gölgelerden hal konumunda olduklarında da böyle denir. Bazıları bunu, gölgelerin uzayıp kısalmasının o iki vakitte daha belirgin olmasıyla gerekçelendirir.
والغدو جمع غداة كقنى وقناة، والآصال جمع أصيل وهو ما بين العصر والمغرب، وقسل: هو جمع أصل جمع أصيل، وأصله أأصال بهمزتين فقلبت الثانية ألفا، وقيل: الغدو مصدر وأيد بقراءة ابن مجلز «الإيصال» بكسر الهمزة على أنه مصدر آصلنا بالمد أي دخلنا في الأصيل كام قاله ابن جني هذا، وقيل: إن المراد حقيقة السجود فإن الكفرة حالة الاضطرار وهو المعنى بقوله تعالى: وَكَرْهاً يخصون السجود به سبحانه قال تعالى: فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ [العنكبوت: ٦٥] ولا يبعد أن يخلق الله تعالى في الظلال افهاما وعقولا بها تسجد لله تعالى شأنه كما خلق ﷻ ذلك للجبال حتى اشتغلت بالتسبيح وظهرت فيها آثار التجلي كما قاله ابن الأنباري. وجوز أن يراد بسجودها ما يشاهد فيها من هيئة السجود تبعا لأصحابها، وهذا على ما قيل: مبني على ارتكاب عموم المجاز في السجود المذكور في الآية بأن يراد به الوقوع على الأرض فيشمل سجود الظلال بهذا المعنى أو تقدير فعل مؤد ذلك رافع للظلال أو خبر له كذلك أو التزام أن إرادة ما ذكر لا يضر في الحقيقة لكونه بالتبعية والعرض أو أن الجمع بين الحقيقة والمجاز جائز ولا يخفى ما في بعض الشقوق من النظر. وعن قتادة أن السجود عبارة عن الهيئة المخصوصة وقد عبر بالطوع عن سجود الملائكة ﵈ والمؤمنين وبالكره عن سجود من ضمه السيف إلى الإسلام فيسجد كرها اما نفاقا أو يكون الكره أول حالة فيستمر عليه الصفة وان صح إيمانه بعد، وقيل: الساجد طوعا من لا يثقل عليه السجود والساجد كرها من يثقل عليه ذلك. وعن ابن الأنباري الأول من طالت مدة إسلامه فألف السجود والثاني من بدأ بالإسلام إلى أن يألف، وأيّا ما كان- فمن- عام أريد به مخصوص إذ يخرج من ذلك من لا يسجد، وقيل: هو عام لسائر أنواع العقلاء والمراد- بيسجد- يجب أن يسجد لكن عبر عن الوجوب بالوقوع مبالغة.
Gudüvv, 'kanât'ın çoğulu 'kınâ' gibi 'gadât'ın çoğuludur. Âsâl ise 'asîl'in çoğuludur; o da ikindi ile akşam arasıdır. Bir görüşe göre ise 'asîl'in çoğulu olan 'usul'ün çoğuludur; aslı iki hemze ile 'e'sâl' olup ikincisi elife çevrilmiştir. Gudüvvün masdar olduğu da söylenmiş ve İbn Müclez'in hemzenin kesresiyle 'el-Îsâl' kıraatiyle desteklenmiştir; bu da İbn Cinnî'nin dediği gibi med ile 'âsalnâ' yani 'asîl vaktine girdik' fiilinin masdarıdır. Bir görüşe göre kastedilen secdenin hakikatidir; zira kâfirler darlık ve ızdırap anında -ki Allah Teâlâ'nın { وَكَرْهاً } “ve istemeyerek” buyruğunun manası budur- secdeyi yalnızca Sübhânehu'ya has kılarlar. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ } [el-Ankebût: 65] “Gemiye bindikleri zaman, dini yalnızca O'na halis kılarak Allah'a yalvarırlar.” Allah Teâlâ'nın, İbnü'l-Enbârî'nin dediği gibi dağlarda yarattığı, böylece tesbihe koyuldukları ve kendilerinde tecelli eserlerinin zuhur ettiği gibi gölgelerde de kendisiyle Allah Teâlâ'ya secde edecekleri anlayışlar ve akıllar yaratması uzak bir ihtimal değildir. Gölgelerinin secdesiyle, sahiplerine tabi olarak onlarda müşahede edilen secde heyetinin kastedilmiş olması da caiz görülmüştür. Söylendiğine göre bu; ayette zikredilen secdede umum-ı mecaza başvurularak onunla yere kapanmanın kastedilmesine ve bu manadaki gölgelerin secdesini kapsamasına veya gölgeleri ref eden böyle bir fiilin yahut yine aynı şekilde ona haber olan bir ifadenin takdirine ya da zikredilen şeyin kastedilmesinin teb'iyyet ve araz kabilinden olması hasebiyle hakikate zarar vermediğini iltizama veya hakikat ile mecazın bir arada cem edilmesinin caiz olduğuna dayanır; bu şıkların bazısındaki itiraz edilebilecek yönler gizli değildir. Katâde'den rivayet edildiğine göre secde mahsus heyetten ibarettir; meleklerin (aleyhimüsselâm) ve müminlerin secdesi 'tav'' (isteyerek) ile, kılıcın İslâm'a kattığı kimsenin secdesi ise 'kerh' (istemeyerek) ile ifade edilmiştir ki o ya nifakla secde eder veya istemeyiş ilk hali olur, sonra imanı sahih olsa bile bu vasıf onun üzerinde devam eder. Bir görüşe göre isteyerek secde eden, secde kendisine ağır gelmeyen kimsedir; istemeyerek secde eden ise bu kendisine ağır gelen kimsedir. İbnü'l-Enbârî'den ise birincisinin İslâm'daki süresi uzayıp secdeye alışan kimse, ikincisinin ise alışıncaya kadar İslâm'a yeni başlayan kimse olduğu rivayet edilmiştir. Her ne olursa olsun, 'men' lafzı umumidir ancak bununla hususi olan kastedilmiştir, zira secde etmeyen kimse bundan çıkar. Bir görüşe göre ise o bütün akıl sahibi türler için umumidir ve 'yescüdü' (secde eder) ifadesiyle 'secde etmesi gerekir' anlamı kastedilmiştir, ancak mübalağa için vacip olmaktan vuku bulmak şeklinde bahsedilmiştir.
واختار غير واحد في تفسير الآية ما ذكرناه أولا، ففي البحر والذي يظهر أن مساق الآية إنما هو أن العالم كله مقهور لله تعالى خاضع لما أراد سبحانه منه مقصور على مشيئته لا يكون منه إلا ما قدر جل وعلا فالذين تعبدونهم كائنا ما كانوا داخلون تحت القهر لا يستطيعون نفعا ولا ضرا، ويدل على هذا المعنى تشريك الظلال في السجود وهي ليست أشخاصا يتصور منها السجود بالهيئة المخصوصة ولكنها داخلة تحت مشيئته تعالى يصرفها سبحانه حسبما أراد إذ هي من العالم والعالم جواهره واعراضه داخلة تحت قهر إرادته تعالى كما قال سبحانه: أَوَلَمْ يَرَوْا إِلى ما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ يَتَفَيَّؤُا ظِلالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمائِلِ سُجَّداً لِلَّهِ [النحل: ٤٨] وكون المراد بالظلال الأشخاص كما قال بعضهم ضعيف وأضعف منه ما قاله ابن الأنباري، وقياسها على الجبال ليس بشيء لأن الجبل يمكن أن يكون له عقل بشرط تقدير الحياة وأما الظل فعرض لا يتصور قيام الحياة به وإنما معنى سجودها ميلها من جانب إلى جانب واختلاف أحوالها كما أراد ﷾. وفي إرشاد العقل السليم بعد نقل ما قيل أولا وأنت خبير بأن اختصاص سجود الكافر حالة الاضطرار والشدة لله تعالى لا يجدي فإن سجوده للصنم حالة الاختيار والرخاء مخل بالقصر المستفاد من تقديم الجار والمجرور، فالوجه حمل السجود على الانقياد ولأن تحقيق انقياد الكل في الإبداع والإعدام
Pek çok müfessir ayetin tefsirinde ilk zikrettiğimizi tercih etmiştir. Nitekim el-Bahr'da şöyle denmektedir: Zahir olan şudur ki ayetin sevki; bütün âlemin Allah Teâlâ'ya boyun eğmiş, Sübhânehu'nun kendisinden dilediği şeye teslim olmuş, O'nun meşietine has kılınmış olduğu ve onda sadece Celle ve Alâ'nın takdir ettiğinin gerçekleşeceği doğrultusundadır; dolayısıyla taptıklarınız her kim/ne olurlarsa olsunlar bu kahır altındadırlar, ne bir faydaya ne de bir zarara güç yetirebilirler. Bu manaya, kendilerinden mahsus heyet üzere secde etmesi tasavvur olunamayacak şahıslar olmadıkları halde gölgelerin de secdeye ortak edilmesi delalet eder; zira onlar da Sübhânehu'nun meşieti altındadır, onları dilediği gibi evirip çevirir, çünkü onlar da âlemdendir ve âlem cevherleri ve arazlarıyla Allah Teâlâ'nın iradesinin kahrı altındadır. Nitekim Sübhânehu şöyle buyurmuştur: { أَوَلَمْ يَرَوْا إِلى ما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ يَتَفَيَّؤُا ظِلالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمائِلِ سُجَّداً لِلَّهِ } [en-Nahl: 48] “Allah'ın yarattığı şeylerin gölgelerinin sağdan ve soldan Allah'a secde ederek nasıl döndüğünü görmediler mi?” Bazılarının dediği gibi gölgelerden maksadın şahıslar olması zayıftır; İbnü'l-Enbârî'nin söylediği ise bundan daha da zayıftır. Onları dağlara kıyaslamak da bir şey ifade etmez; zira hayat takdir edilmesi şartıyla dağın aklının bulunması mümkündür, gölge ise arazdır ve onda hayatın bulunması tasavvur edilemez. Gölgelerin secdesinin anlamı ancak onların bir taraftan diğer tarafa meyletmesi ve Aziz ve Celil olan [Allah]'ın dilediği gibi hallerinin farklılaşmasıdır. İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de, ilk söylenen nakledildikten sonra şöyle denmiştir: Sen bilmektesin ki kâfirin darlık ve şiddet anındaki secdesini Allah Teâlâ'ya has kılması fayda vermez; zira onun bolluk ve serbestlik halindeyken puta secde etmesi, car ve mecrurun öne alınmasından anlaşılan hasra halel getirir. Bu durumda doğru olan, secdeyi itaate ve boyun eğmeye hamletmektir; ayrıca yaratma ve yok etmede
له تعالى أدخل في التوبيخ على اتخاذ أولياء من دونه ﷾ من تحقيق سجودهم له تعالى اه وفي تلك الأقوال بعد ما لا يخفى على الناقد البصير.
herkesin O'na Teâlâ boyun eğmesinin ortaya konulması, O'ndan Teâlâ başkasını dostlar edinmeyi kınamada, O'na Teâlâ secde etmelerinin ortaya konulmasından daha etkilidir. [Alıntı bitti.] Basiret sahibi eleştirmenin gözünden kaçmayacak şekilde bu görüşlerde birtakım zayıflıklar vardır.
قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ تحقيق كما قال بعض المحققين لأن خالقهما ومتولي أمرهما مع ما فيهما على الإطلاق هو الله تعالى، وقيل: إنه سبحانه بعد أن ذكر انقياد المظروف لمشيئته تعالى ذكر ما هو كالحجة على ذلك من كونه جل وعلا خالق هذا الظرف العظيم الذي يبهر العقول ومدبره أي قل يا محمد لهؤلاء الكفار الذين اتخذوا من دونه أولياء من رب هذه الإجرام العظيم العلوية والسفلية؟ قُلِ اللَّهُ أمر ﷺ بالجواب إشعارا بأنه متعين للجوابية فهو ﵊ والخصم في تقريره سواء، ويجوز أن يكون ذلك تلقينا للجواب ليبين لهم ما هم عليه من مخالفتهم لما علموه، وقيل: إنه حكاية لاعترافهم والسياق يأباه.
{ قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “De ki: 'Göklerin ve yerin Rabbi kimdir?'” Bazı muhakkiklerin dediği gibi bu, içindekilerle birlikte mutlak olarak ikisinin yaratıcısının ve işlerini idare edenin Allah Teâlâ olduğunu tahkik etmektir. Bir görüşe göre Sübhânehu, zarfın içindekilerin meşietine boyun eğdiğini zikrettikten sonra, akılları hayrete düşüren bu muazzam zarfın yaratıcısı ve müdebbiri olmasından ibaret olan ve buna delil mesabesinde bulunan şeyi zikretmiştir; yani ey Muhammed, O'ndan başka dostlar edinen bu kâfirlere: 'Bu yüce ve alçak büyük cisimlerin Rabbi kimdir?' de. { قُلِ اللَّهُ } “De ki: 'Allah'tır.'” Cevap vermeye tayin edilmiş olduğunu hissettirmek için [Peygamber'e] ﷺ cevap vermesi emredilmiştir; dolayısıyla o (aleyhisselâm) ve muhatap hasım bunu ikrar etmede eşittirler. Bildikleri şeyle çelişki içinde olduklarını onlara açıklamak için bunun cevabı telkin etmek olması da caizdir. Bir görüşe göre bu, onların itiraflarının hikâye edilmesidir; fakat سیاق buna manidir.
وقال مكي: إنهم جهلوا الجواب فطلبوه من جهته ﷺ فأمر باعلامهم به، ويبعده أنه تعالى قد أخبر بعلمهم في قوله سبحانه: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ [لقمان: ٢٥، الزمر: ٣٨] وحينئذ كيف يقال:
Mekkî şöyle demiştir: Onlar cevabı bilemediler ve onun ﷺ tarafından bildirilmesini talep ettiler; bunun üzerine [Peygamber'e] onlara bildirmesi emredildi. Ancak Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda onların bildiklerini haber vermiş olması bu görüşü uzak kılar: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } [Lokmân: 25, ez-Zümer: 38] “Andolsun onlara 'Gökleri ve yeri kim yarattı?' diye sorsan, mutlaka 'Allah' derler.” Bu durumda nasıl denilebilir ki:
انهم جهلوا الجواب فطلبوه؟ نعم قال البغوي: روي أنه لما قال ﷺ ذلك للمشركين عطفوا عليه فقالوا: أجب أنت فأمره الله تعالى بالجواب، وهو يفرض صحته لا يدل على جهلهم كما لا يخفى قُلْ إلزاما لهم وتبكيتا أَفَاتَّخَذْتُمْ لأنفسكم مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ عاجزين لا يَمْلِكُونَ لِأَنْفُسِهِمْ وهي أعز عليهم منكم نَفْعاً يستجلبونه وَلا ضَرًّا يدفعونه عنها فضلا عن القدرة على جلب النفع للغير ودفع الضرر عنه، والهمزة للإنكار، والمراد بعد أن علمتموه رب السموات والأرض اتخذتم من دونه أولياء في غاية العجز عن نفعكم فجعلتم ما كان يجب أن يكون سبب التوحيد من علمكم سبب الإشراك، فالفاء عاطفة للتسبب والتفريع دخلت الهمزة عليه لأن المنكر الاتخاذ بعد العلم لا العلم ولا هما معا، ووصف الأولياء بما ذكر مما يقوي الإنكار ويؤكده، ويفهم- على ما قيل- من كلام البعض أن هذا دليل ثان على ضلالهم وفساد رأيهم في اتخاذهم أولياء رجاء أن ينفعوهم، واختلف في الدليل الأول فقيل: هو ما يفهم من قوله تعالى: قُلْ أَفَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ وقيل: هو ما يفهم من قوله سبحانه:
Cevabı bilemediler de onu talep ettiler? Evet, Begavî şöyle demiştir: Rivayet edildiğine göre Peygamber ﷺ müşriklere bunu söylediğinde ona dönüp 'Sen cevap ver' dediler; bunun üzerine Allah Teâlâ ona cevap vermesini emretti. Bu rivayet, sıhhati farz edilse bile gizli kalmayacağı üzere onların bilmediğine delalet etmez. { قُلْ } “De ki:” onları ilzam etmek ve susturmak için { أَفَاتَّخَذْتُمْ } “Öyleyken edindiniz mi?” kendiniz için { مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ } “O'ndan başka dostlar” aciz [dostlar] { لا يَمْلِكُونَ لِأَنْفُسِهِمْ } “kendilerine dahi güç yetiremeyen” ki kendi nefisleri onlara sizden daha sevgilidir { نَفْعاً } “ne bir fayda” celbedebilecekleri { وَلا ضَرًّا } “ne de bir zarar” kendilerinden savabilecekleri; başkasına fayda sağlamaya veya ondan zararı savmaya güç yetirmek şöyle dursun. Hemze inkâr içindir. Maksat; O'nun göklerin ve yerin Rabbi olduğunu bildikten sonra, O'ndan başka size fayda vermekten son derece aciz dostlar edindiniz, böylece bilginizden kaynaklanan tevhid sebebi olması gereken şeyi şirk sebebi kıldınız, demektir. Fâ harfi sebebiyet ve tefri' için atıftır; hemze onun üzerine dahil olmuştur, çünkü inkâr edilen şey bilgiden sonra [dost] edinmektir, yoksa bilginin kendisi veya ikisi birden değildir. Dostların zikredilen niteliklerle vasıflanması inkârı güçlendiren ve pekiştiren şeylerdendir. Söylendiğine göre bazılarının sözünden, bunun fayda verirler umuduyla dost edinmelerindeki sapıklıklarına ve görüşlerinin bozukluğuna dair ikinci bir delil olduğu anlaşılmaktadır. Birinci delil konusunda ihtilaf edilmiştir: Bunun Allah Teâlâ'nın: { قُلْ أَفَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ } “De ki: Öyleyken O'ndan başka dostlar mı edindiniz?” buyruğundan anlaşılan şey olduğu söylenmiştir; bir görüşe göre de Sübhânehu'nun şu buyruğundan anlaşılandır:
وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إلخ فتدبر قُلْ تصويرا لآرائهم الركيكة بصورة المحسوس هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى الذي هو المشرك الجاهل بالعبادة ومستحقها وَالْبَصِيرُ الذي هو الموحد العالم بذلك وإلى هذا ذهب مجاهد، وفي الكلام عليه استعارة تصريحية، وكذا على ما قيل: إن المراد بالأول الجاهل بمثل هذه الحجة بالثاني العالم بها، وقيل: إن الكلام على التشبيه والمراد لا يستوي المؤمن الكافر كما لا يستوي الأعمى والبصير فلا مجاز. ومن الناس من فسر الأول بالمعبود الغافل (١)
{ وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ } “O'ndan başka dua ettikleri ise...” ilh. İyi düşün. { قُلْ } “De ki:” onların çürük fikirlerini somut bir surette tasvir etmek için: { هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى } “Kör ile... bir olur mu?” ki o ibadeti ve ibadete layık olanı bilmeyen cahil müşriktir { وَالْبَصِيرُ } “gören” ki o bunu bilen muvahhid kimsedir. Mücâhid bu görüşe gitmiştir. Buna göre kelamda istiare-i tasrihiyye vardır. Aynı şekilde birincisiyle bu tür bir hüccetten habersiz olan cahil kimse, ikincisiyle ise bunu bilen kimse kastedildiği söylendiğinde de böyledir. Denildi ki: Kelam teşbih üzeredir ve maksat, kör ile görenin eşit olmadığı gibi mümin ile kâfirin de eşit olmayacağıdır; dolayısıyla mecaz yoktur. İnsanlardan bazısı birincisini gafil olan mabut (1)
والثاني بالمعبود العالم بكل شيء وفيه بعد أَمْ هَلْ تَسْتَوِي الظُّلُماتُ التي هي عبارة عن الكفر والضلال وَالنُّورُ الذي هو عبارة عن الإيمان والتوحيد وروي ذلك عن مجاهد أيضا، وجمع الظلمات لتعدد أنواع الكفر ككفر النصارى وكفر المجوس والكفر غيرهم، وكون الكفر كله ملة واحدة أمر آخر.
ikincisini ise her şeyi bilen mabut olarak tefsir etmiştir ki bunda uzaklık vardır. { أَمْ هَلْ تَسْتَوِي الظُّلُماتُ } “Yoksa bir olur mu o karanlıklar” ki küfür ve dalaletten ibarettir { وَالنُّورُ } “ve aydınlık?” ki iman ve tevhidden ibarettir. Bu da yine Mücâhid'den rivayet edilmiştir. Hıristiyanların küfrü, Mecusilerin küfrü ve bunların dışındakilerin küfrü gibi küfür türlerinin çokluğu sebebiyle 'karanlıklar' çoğul kılınmıştır; küfrün tamamının tek bir millet olması ise ayrı bir meseledir.
و «أو» كما في البحر منقطعة وتقدر- ببل- والهمزة على المختار، والتقدير بل أهل تستوي، وهل وإن نابت عن الهمزة في كثير من المواضع فقد جامعتها أيضا كما في قوله:
el-Bahr'da belirtildiği üzere buradaki 'em' (أَمْ) munkatıadır ve muhtar görüşe göre 'bel' (بَلْ) ve hemze ile takdir edilir. Takdiri: 'Bel e-hel testevî' (Bilakis, hiç eşit olur mu?) şeklindedir. 'Hel' edatı pek çok yerde hemzenin yerine geçse de, şairin şu sözünde olduğu gibi onunla bir arada da bulunmuştur:
أهل رأونا بوادي القف ذي الأكم وإذا جامعتها مع التصريح بها فلأن تجامعها مع أم المتضمنة لها أولى، ويجوز فيها بعد أَمْ هذه أن يؤتى بها
«Tepeliklerle dolu el-Kuff vadisinde bizi gördüler mi hiç?» Açıkça zikredildiği halde [hemze] ile bir arada bulunabiliyorsa, [hemze anlamını] zımnında barındıran 'em' ile bir arada bulunması evleviyetle mümkündür. Bu 'em' edatından sonra onun ('hel' edatının) getirilmesi caizdir;
لشبهها بالأدوات الاسمية التي للاستفهام في عدم الأصالة فيه كما في قوله تعالى: أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ [يونس: ٣١] ويجوز أن لا يؤتى بها لأن «أم» متضمنة للاستفهام، وقد جاء الأمران في قوله:
Allah Teâlâ'nın: { أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ } [Yûnus: 31] “Yoksa işitme ve görme duyularına kim mâliktir?” buyruğunda olduğu gibi, istifhamda asıl olmamak bakımından istifham bildiren isim soylu edatlara benzemesi sebebiyle caizdir; 'em' edatının istifhamı içermesi hasebiyle getirilmemesi de caizdir. Şu beyitte iki durum da yer almıştır:
هل ما علمت وما استودعت مكتوم ... أم حبلها إذ نأتك اليوم مصروم
Bildiğin ve sana emanet edilen şey gizlendi mi ... Yoksa bugün senden uzaklaştığında onun bağı kesildi mi?
أم هل كبير بكى لم يقض عبرته ... أثر الأحبة يوم البين مشكوم
Yoksa ayrılık günü sevgililerin ardından ... Gözyaşını dindiremeyip ağlayan yaşlı kimse engellendi mi?
وقرأ الأخوان. وأبو بكر «أم هل يستوي» بالباء التحتية، ثم إنه تعالى أكد ما اقتضاه الكلام السابق من تخطئة المشركين فقال سبحانه: أَمْ جَعَلُوا أي بل أجعلوا لِلَّهِ جلا وعلا شُرَكاءَ خَلَقُوا كَخَلْقِهِ ﷾، والهمزة لانكار الوقوع وليس المنكر هو الجعل لأنه واقع منهم وإنما هو الخلق كخلقه تعالى، والمعنى أنهم لم يجعلوا لله تعالى شركاء خلقوا كخلقه فَتَشابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِمْ بسبب ذلك وقالوا: هؤلاء خلقوا كخلق الله تعالى واستحقوا بذلك العبادة كما استحقها سبحانه ليكون ذلك منشأ لخطئهم بل إنما جعلوا له شركاء عاجزين لا يقدرون على ما يقدر عليه الخلق فضلا عما يقدر عليه الخالق، والمقصود بالإنكار والنفي هو والمقيد على ما نص عليه غير واحد من المحققين. وفي الانتصاف أن خَلَقُوا كَخَلْقِهِ في سياق الإنكار جيء به للتهكم فإن غير الله تعالى لا يخلق شيئا ولا مساويا ولا منحطا وقد كان يكفي في الإنكار لولا ذلك أن الآلهة التي اتخذوها لا تخلق.
İki Kardeş (Hamza ve Kisâî) ile Ebû Bekr 'em hel yestevî'yi yâ ile okumuşlardır. Sonra Allah Teâlâ, müşriklerin hatalı olduğunu bildiren önceki kelamın gerektirdiği hususu tekit ederek şöyle buyurmuştur: { أَمْ جَعَلُوا } “Yoksa kıldılar mı?” yani bilakis kıldılar mı { لِلَّهِ } “Allah'a” Celle ve Alâ'ya { شُرَكاءَ خَلَقُوا كَخَلْقِهِ } “O'nun yaratması gibi yaratan ortaklar” (celle celâluhû); hemze vukuun inkârı içindir; inkâr edilen şey ortak edinmek değildir, zira bu onlardan vuku bulmuştur; inkâr edilen husus O'nun Teâlâ yaratması gibi yaratmaktır. Anlam şudur: Onlar Allah Teâlâ'ya O'nun yaratması gibi yaratan ortaklar koşmadılar ki { فَتَشابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِمْ } “bu sebeple yaratma kendilerine benzer gelmiş olsun” ve: 'Bunlar da Allah Teâlâ'nın yaratması gibi yarattılar ve tıpkı Sübhânehu'nun hak ettiği gibi ibadete layık oldular' demiş olsunlar da bu durum onların hatasının kaynağı olsun; aksine O'na yaratılmışların güç yetirdiğine bile güç yetiremeyen, nerede kaldı ki Yaratıcı'nın güç yetirdiğine güç yetirecek aciz ortaklar koştular. Pek çok muhakkikin açıkça belirttiği üzere inkâr ve nefyin asıl hedefi kaydın kendisidir. el-İntisâf'ta; inkâr siyakında gelen { خَلَقُوا كَخَلْقِهِ } “O'nun yaratması gibi yarattılar” ifadesinin istihza (tehekküm) için getirildiği, zira Allah Teâlâ'dan başkasının ne eşit ne de daha düşük seviyede hiçbir şeyi yaratamayacağı, bu olmasaydı edindikleri ilahların yaratamayacağını belirtmenin inkâr için kâfi geleceği söylenmiştir.
وتعقبه الطيبي بأن إثبات التهكم تكلف فإنه ذكر الشيء وإرادة نقيضه استحقارا للمخاطب كما في قوله تعالى:
et-Tîbî buna itiraz ederek tehekkümü ispatlamanın tekellüf olduğunu belirtmiştir; zira o, Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda olduğu gibi muhatabı küçümsemek maksadıyla bir şeyi zikredip zıddını kastetmektir:
فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ [آل عمران: ٢١، التوبة: ٣٤، الانشقاق: ٢٤] ، وهاهنا كَخَلْقِهِ جيء به مبالغة في إثبات العجز لآلهتهم على سبيل الاستدراج وإرخاء العنان، فإنه تعالى لما أنكر عليهم أولا اتخاذهم من دونه شركاء ووصفها بأنها لا تملك لأنفسها نفعا ولا ضرا فكيف تملك ذلك لغيرها أنكر عليهم ثانيا على سبيل التدرج وصف الخلق أيضا، يعني هب أن أولئك الشركاء قادرون على نفع أنفسهم وعلى نفع عبدتهم فهل يقدرون على أن يخلقوا شيئا، وهب أنهم قادرون على خلق بعض الأشياء فهل يقدرون على ما يقدر عليه الخالق من خلق السموات والأرض اه. والحق أن الآية ناعية عليهم متهكمة بهم فإن من لا يملك لنفسه شيئا من النفع والضر أبعد من أن يفيدهم ذلك، وكيف يتوهم فيه أنه خالق وأن يشتبه على ذي عقل فينبه على نفيه، وهذا المقدار يكفي في الغرض فافهم قُلْ تحقيقا للحق وإرشاد لهم اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ من الجواهر والاعراض، ويلزم هذا أن لا خالق سواه لئلا يلزم التوارد وهو المقصود ليدل على المراد وهو نفي استحقاق غيره تعالى للعبادة والألوهية أي لا خالق سواه فيشاركه في ذلك الاستحقاق.
{ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ } [Âl-i İmrân: 21, et-Tevbe: 34, el-İnşikâk: 24] “Onları can yakıcı bir azapla müjdele!” Burada ise { كَخَلْقِهِ } ifadesi, istidrac ve dizginleri gevşetme yoluyla ilahlarının acziyetini ispatta mübalağa için getirilmiştir; zira O Teâlâ, ilk olarak O'ndan başka ortaklar edinmelerini inkâr edip bu ortakları kendilerine bile fayda ve zarar veremeyen varlıklar olarak vasıflayınca -ki başkasına bunu nasıl sağlayabilirler-, ikinci olarak derece derece ilerleme yoluyla yaratma vasfını da inkâr etmiştir. Yani tut ki o ortaklar kendilerine ve tapanlarına fayda vermeye muktedirdirler, peki bir şey yaratmaya muktedir olabilirler mi? Tut ki bazı şeyleri yaratmaya muktedirdirler, peki Yaratıcı'nın muktedir olduğu gökleri ve yeri yaratmaya güç yetirebilirler mi? [Alıntı bitti.] Doğru olan şudur ki ayet onları kınamakta ve onlarla alay etmektedir; zira kendisine ne bir fayda ne de bir zarar veremeyen varlık, onlara bunu sağlamaktan çok daha uzaktır. Onda yaratıcı olabileceği nasıl vehmedilebilir ve akıl sahibi birine bu nasıl iltibas edebilir ki bunun yokluğu hatırlatılsın? Bu kadarı maksat için yeterlidir, anla! { قُلْ } “De ki:” hakkı ortaya koymak ve onları irşad etmek için: { اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ } “Allah her şeyin yaratıcısıdır” cevherlerden ve arazlardan [olan her şeyin]. Bu, tevârüd (bir fiilin iki müstakil failinin olması) gerekeceğinden O'ndan başka yaratıcı olmamasını gerektirir ki asıl maksat da budur; ta ki hedeflenen anlama, yani O'ndan Teâlâ başkasının ibadete ve uluhiyete layık olmasının nefyine delalet etsin; yani O'ndan başka hiçbir yaratıcı yoktur ki bu layık oluşta O'na ortak olsun.
وبعموم الآية استدل أهل السنة على أن أفعال العباد مخلوقة له تعالى، والمعتزلة تزعم التخصيص بغير أفعالهم.
Ehl-i Sünnet, ayetin umumiliğinden kulların fiillerinin de O Teâlâ tarafından yaratılmış olduğuna delil getirmiştir; Mu'tezile ise kulların fiilleri dışındaki şeylerle tahsis edildiğini iddia etmiştir.
ومن الناس من يحتج أيضا لما ذهب إليه أهل الحق بالآية الأولى وهو كما ترى وَهُوَ الْواحِدُ المتوحد بالألوهية المنفرد بالربوبية الْقَهَّارُ الغالب على كل ما سواه ومن جملة ذلك آلهتهم فكيف يكون المغلوب شريكا له تعالى، وهذا على ما قيل كالنتيجة لما قبله، وهو يحتمل أن يكون من مقول القول وأن يكون جملة مستأنفة.
İnsanlardan bazıları hak ehlinin benimsediği görüşe birinci ayetle de delil getirmektedir ki durum gördüğün gibidir. { وَهُوَ الْواحِدُ } “Ve O birdir” uluhiyette tek, rububiyette eşsizdir { الْقَهَّارُ } “mutlak galiptir” Kendisinden başka her şeye galip gelendir; onların ilahları da bu cümledendir, öyleyse mağlup olan nasıl O'na Teâlâ ortak olabilir? Söylendiğine göre bu, önceki kısmın bir neticesi gibidir; bunun sözün (kavlin) bir parçası olması da, müstakil (istînâf) bir cümle olması da muhtemeldir.
أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ أي من جهتها على ما هو المشاهد، وقيل: منها نفسها ولا تجوز في الكلام. واستدل له بآثار الله تعالى أعلم بصحتها، وقيل: أنزل منها نفسها ماءً أي كثيرا أو نوعا منه وهو ماء المطر باعتبار أن مباديه منها وذلك لتأثير الأجرام الفلكية في تصاعد البخار فيتجوز من مِنَ فَسالَتْ بذلك أَوْدِيَةٌ دافعة في مواقعه لا جميع الأودية إذ الأمطار لا تستوعب الأقطار وهو جمع واد.
{ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ } “Gökten indirdi” yani müşahede edildiği üzere onun yönünden. Bir görüşe göre doğrudan göğün kendisinden indirmiştir ve kelamda mecaz yoktur; buna sıhhatini Allah Teâlâ'nın daha iyi bildiği rivayetlerle delil getirilmiştir. Bir görüşe göre göğün kendisinden { ماءً } “bir su” yani çokça bir su veya suyun bir türünü indirmiştir ki o da buharın yükselmesinde felekî cisimlerin tesiri olması hasebiyle başlangıç unsurlarının gökten olması cihetiyle yağmur suyudur; bu durumda 'min' (مِنَ) edatında mecaz yapılır. { فَسالَتْ } “Böylece aktı” onunla { أَوْدِيَةٌ } “vadiler” bütün vadiler değil, yağmurun isabet ettiği yerlerdeki vadiler; zira yağmurlar her tarafı kuşatmaz. Bu da 'vâdî' kelimesinin çoğuludur.
قال أبو علي الفارسي: ولا يعلم أن فاعلا جمع على أفعلة، ويشبه أن يكون ذلك لتعاقب فاعل وفعيل على الشيء الواحد كعالم وعليم وشاهد وشهيد وناصر ونصير. ثم إن وزن فاعل يجمع على أفعال كصاحب وأصحاب وطائر
Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: 'Fâil' vezninin 'ef'ile' şeklinde çoğul yapıldığı bilinmemektedir; bunun sebebi muhtemelen 'âlim' ile 'alîm', 'şâhid' ile 'şehîd', 'nâsır' ile 'nasîr' örneklerinde olduğu gibi aynı şey için fâil ve faîl vezinlerinin birbirinin yerine kullanılmasıdır. Sonra 'fâil' vezni 'sâhib-ashâb' ve 'tâir-etyâr'
وأطيار. ووزن فعيل يجمع على أفعلة كجريب وأجربة، ثم لما حصلت المناسبة المذكورة بين فاعل وفعيل لا جرم يجمع فاعل جمع فعيل فيقال: واد وأودية ويجمع فعيل جمع فاعل يتيم وأيتام وشريف وأشراف اه. ونظير ذلك ناد وأندية وناج وأنجية قيل. ولا رابع لها. وفي شرح التسهيل ما يخالفه. والوادي الموضع الذي يسيل فيه الماء بكثرة، وبه سميت الفرجة بين الجبلين ويطلق على الماء الجاري فيه، وهو اسم فاعل من ودي إذا سال فإن أريد الأول فالإسناد مجازي أو الكلام على تقدير مضاف كما قال الإمام أي مياه أودية، وإن أريد الثاني وهو معنى مجازي من باب اطلاق اسم المحل على الحال فالإسناد حقيقي، وإيثار التمثيل بالأودية على الأنهار المستمرة الجريان لوضوح المماثلة بين شأنها وما مثل بها كما سنشير إليه إن شاء الله تعالى بِقَدَرِها أي بمقدارها الذي عينه الله تعالى واقتضته حكمته سبحانه في نفع الناس، أو بمقدارها المتفاوت قلة وكثرة بحسب تفاوت محالها صغرا وكبرا لا بكونها مالئة لها منطبقة عليها بل بمجرد قلتها بصغرها المستلزم لقلة موارد الماء وكثرتها بكبرها المستدعي لكثرة الموارد، فإن موارد السيل الجاري في الوادي الصغير أقل من موارد السيل الجاري في الوادي الكبير، هذا إذا أريد بالأودية ما يسيل فيها أما إن أريد بها المعنى الحقيقي فالمعنى سالت مياها بقدر تلك الأودية على نحو ما عرفته آنفا أو يراد بضميرها مياها بطريق الاستخدام ويراد بقدرها ما ذكر أولا من المعنيين قاله شيخ الإسلام، والجار والمجرور على ما نقل عن الحوفي متعلق بسالت، وقال أبو البقاء: إنه في موضع الصفة لأودية، وجوز أن يكون متعلقا بأنزل. وقرأ زيد بن علي رضي الله تعالى عنهما. والأشهب العقيلي. وأبو عمرو في رواية «بقدرها» بسكون الدال وهي لغة في ذلك.
örneklerinde olduğu gibi 'ef'âl' kalıbında çoğul yapılır. 'Faîl' vezni ise 'cerîb-ecribe' gibi 'ef'ile' kalıbında çoğul yapılır. Ardından fâil ile faîl arasında söz konusu münasebet hâsıl olunca, elbette fâil faîl'in çoğuluyla çoğul yapılarak 'vâdin-evdiye' denilir; faîl de fâil'in çoğuluyla çoğul yapılarak 'yetîm-eytâm' ve 'şerîf-eşrâf' denilir. [Alıntı bitti.] Bunun benzeri 'nâdin-endiye' ve 'nâcin-enciye' kelimeleridir. Bunların dördüncüsü olmadığı söylenmiştir. Şerhu't-Teshîl'de ise buna aykırı bilgi vardır. Vâdî; içinde suyun bolca aktığı yerdir, iki dağ arasındaki açıklığa da bu ad verilmiştir; içinde akan suya da ıtlak edilir. Bu, aktı anlamındaki 'vedâ' (ودى) fiilinden fâil ismidir. Şayet birincisi kastedilirse isnat mecazidir veya İmam'ın dediği gibi kelamda muzaf takdiri vardır; yani vadilerin suları aktı demektir. Şayet ikincisi kastedilirse -ki bu mahal ismini hal olana vermek babından mecazi bir anlamdır- isnat hakikidir. Sürekli akan nehirlere değil de vadilere temsil getirilmesinin tercih edilmesi, inşâallâhu teâlâ işaret edeceğimiz üzere vadilerin durumu ile kendisine benzetilen şey arasındaki benzerliğin açık olmasındandır. { بِقَدَرِها } “kendi ölçüsünce” yani Allah Teâlâ'nın tayin ettiği ve Sübhânehu'nun insanların menfaati doğrultusundaki hikmetinin gerektirdiği miktarınca; yahut vadileri tamamen doldurup taşmasıyla değil, sadece küçük olmasının su kaynaklarının azlığını, büyük olmasının su kaynaklarının çokluğunu gerektirmesi sebebiyle küçüklük ve büyüklük bakımından yerlerinin farklılığına göre azlık ve çoklukça değişen miktarlarınca [aktı]. Zira küçük vadide akan selin kaynakları, büyük vadide akan selin kaynaklarından daha azdır. Bu, vadiler ile 'içinde akan şeyler' kastedildiğindedir; şayet hakiki anlam kastedilirse mana, az önce öğrendiğin doğrultuda o vadilerin miktarınca suların aktığı şeklinde olur veya istihdam yoluyla onun zamiriyle sular kastedilir ve 'kaderiha' ile de iki manadan ilk zikredileni kastedilir; bunu Şeyhülislâm söylemiştir. el-Havfî'den nakledildiğine göre car ve mecrur 'sâlet' fiiline mütealliktir. Ebü'l-Bekâ ise onun 'evdiye' için sıfat konumunda olduğunu söylemiş ve 'enzele' fiiline müteallik olmasını da caiz görmüştür. Zeyd b. Ali (radıyallâhu teâlâ anhümâ), el-Eşheb el-Ukaylî ve bir rivayette Ebû Amr dâl harfinin sükûnuyla 'bi-kadrihâ' okumuşlardır ki bu da o lafızda bir lehçedir.
فَاحْتَمَلَ أي حمل وجاء افتعل بمعنى المجرد كاقتدر وقدر السَّيْلُ أي الماء الجاري في تلك الأودية والتعريف لكونه معهودا مذكوا بقوله تعالى: أَوْدِيَةٌ ولم يجمع لأنه كما قال الراغب مصدر بحسب الأصل، وفي البحر أنه إنما عرف لأنه عني به ما فهم من الفعل والذي يتضمن الفعل من المصدر وإن كان نكرة إلا أنه إذا عاد في البحر أنه إنما عرف لأنه عني به ما فهم من الفعل والذي يتضمن الفعل من المصدر وإن كان نكرة إلا أنه إذا عاد في الظاهر كان معرفة كما كان لو صرح به نكرة، وكذا يضمر إذا عاد على ما دل عليه الفعل من المصدر نحو من كذب كان شرا له أي الكذب، ولو جاء هنا مضمرا لكان جائزا عائدا على المصدر المفهوم من سالت اه. وأورد عليه أنه كيف يجوز أن يعني به ما فهم من الفعل وهو حدث والمذكور المعرف عين كما علمت. وأجيب بأنه بطريق الاستخدام. ورد بأن الاستخدام أن يذكر لفظ بمعنى ويعاد عليه ضمير بمعنى آخر حقيقيا كان أو مجازيا وهذا ليس كذلك لأن الأول مصدر أي حدث في ضمن الفعل وهذا اسم عين ظاهر يتصف بذلك فكيف يتصور فيه الاستخدام.
{ فَاحْتَمَلَ } “yüklendi” yani taşıdı; 'iktadere' ve 'kader' gibi 'ifte'ale' vezni mücerret manasında gelmiştir. { السَّيْلُ } “sel” yani o vadilerde akan su. Marife olması, Allah Teâlâ'nın { أَوْدِيَةٌ } “vadiler” buyruğuyla zikredilen ve bilinen bir şey olmasındandır; çoğul yapılmamıştır çünkü Râgıb'ın dediği gibi aslı itibarıyla masdardır. el-Bahr'da şöyle denir: Onun marife kılınması, fiilden anlaşılan şeyin kastedilmiş olmasındandır; fiilin içerdiği masdar nekire olsa bile zahirde döndüğünde, sanki açıkça zikredilmiş nekire gibi marife olur. Aynı şekilde 'Kim yalan söylerse onun için şer olur' yani yalan söylemek [şer olur] örneğinde olduğu gibi fiilin delalet ettiği masdara döndüğünde zamir de yapılır. Şayet burada 'sâlet' fiilinden anlaşılan masdara dönen bir zamir olarak gelseydi bu da caiz olurdu. [Alıntı bitti.] Buna karşı: 'Fiilden anlaşılan şeyin kastedilmesi nasıl caiz olur; zira o bir hadestir (oluş/fiil), zikredilen marife lafız ise bildiğin üzere somut bir ayndır (cisimdir)?' diye itiraz edilmiştir. Buna istihdam yoluyla olduğu şeklinde cevap verilmiştir. Ancak istihdamın; bir lafzın bir manada zikredilip ona hakiki veya mecazi başka bir manada zamir döndürülmesi olduğu, buradaki durumun ise böyle olmadığı, zira birincisinin masdar yani fiil zımnındaki hades olduğu, ikincisinin ise bununla vasıflanan zahir bir ayn ismi olduğu, dolayısıyla bunda istihdamın nasıl tasavvur edilebileceği gerekçesiyle reddedilmiştir.
نعم ما ذكروه أغلبي لا يختص بما ذكر فإن مثل الضمير اسم الإشارة وكذا الاسم الظاهر (١)
Evet, zikrettikleri kural ekseri durumlar içindir, sadece zikredilenle sınırlı değildir; nitekim zamirin benzeri işaret ismidir, zahir isim de böyledir (1)
اه. وانظر هل يجوز أن يراد من السيل المعنى المصدري فلا يحتاج إلى حديث الاستخدام أم لا، وعلى الجواز يكون المعنى فاحتمل الماء المنزل من السماء بسبب السيل زَبَداً هو الغثاء الذي يطرحه الوادي إذا جاش ماؤه واضطربت أمواجه على ما قاله أبو الحجاج الأعلم، وهو معنى قول ابن عيسى: إنه وضر الغليان وخبثه، قال الشاعر:
[Alıntı bitti.] Selden masdar manasının kastedilip de istihdam bahsine hiç ihtiyaç duyulmamasının caiz olup olmadığına bir bak. Caiz olması halinde mana şöyle olur: Gökten inen su, sel sebebiyle { زَبَداً } “bir köpük” yüklendi. Bu, Ebü'l-Haccâc el-A'lem'in dediğine göre suyu coşup dalgaları çalkandığında vadinin fırlatıp attığı süprüntüdür (çerçöp); bu da İbn Îsâ'nın 'o, kaynamanın kiri ve pisliğidir' sözünün anlamıdır. Şair şöyle demiştir:
وما الفرات إذا جاشت غواربه ... ترمي أواذيه العبرين (٢) بالزبد
Fırat dalgaları kabardığında ... Dalgaları iki kıyıya köpük fırlatırken nedir ki? (2)
رابِياً أي عاليا منتفخا فوق الماء، ووصف الزبد بذلك قيل: بيانا لما أريد بالاحتمال المحتمل لكون المحمول غير طاف كالأشجار الثقيلة، وإنما لم يدفع ذلك بأن يقال فاحتمل السيل زبدا فوقه للإيذان بأن تلك الفوقية
{ رابِياً } “üste çıkan / kabaran”; yani suyun üzerinde yükselmiş ve kabarmış halde [demektir]. Köpüğün bu şekilde nitelenmesinin, ağır ağaçlar gibi taşınan nesnenin su yüzeyinde yüzmeyen cinsten olabilmesi ihtimalini barındıran yüklenme (ihtimâl) ifadesiyle neyin kastedildiğini açıklamak için olduğu söylenmiştir. Bu durumun, "Böylece sel üzerinde bir köpük yüklendi" denilerek bertaraf edilmeyip böyle ifade edilmesi ise bu üstte oluşun...
مقتضى شأن الزبد لا من جهة المحتمل تحقيقا للمماثلة بينه وبين ما مثل به من الباطن الذي شأنه الظهور في مبادئ الرأي من غير مداخلة في الحق وَمِمَّا يُوقِدُونَ ابتداء جملة كما روي عن مجاهد معطوفة على الجملة الأولى لضرب مثل آخر أي ومن الذي يفعلون الإيقاد عَلَيْهِ وضمير الجمع للناس أضمر مع عدم السبق لظهوره، وقرأ أكثر السبعة. وأبو جعفر. والأعرج. وشيبة «توقدون» بتاء الخطاب، والجار متعلق بما عنده وكذا قوله تعالى: فِي النَّارِ عند أبي البقاء والحوفي، قال أبو علي: قد يوقد على الشيء وليس في النار كقوله تعالى: فَأَوْقِدْ لِي يا هامانُ عَلَى الطِّينِ [القصص: ٣٨] فإن الطين الذي أمر بالوقد عليه ليس في النار وإنما يصيبه لهبها، وقال مكي. وغيره: إن فِي النَّارِ متعلق بمحذوف وقع حالا من الموصول أي كائنا أو ثابتا فيها، ومنعوا تعلقه- بتوقدون- قالوا: لأنه لا يوقد على شيء الا وهو في النار والتعليق بذلك يتضمن تخصيص حال من حال أخرى، وقال أبو حيان: لو قلنا: إنه لا يوقد على شيء إلا وهو في النار لجاز أيضا التعليق على سبيل التوكيد كما قالوا في قوله تعالى: وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ [الأنعام: ٣٨] وقيل: إن زيادة ذلك للإشعار بالمبالغة في الاعتمال للإذابة وحصول الزبد والمراد بالموصول نحو الذهب. والفضة. والحديد. والنحاس. والرصاص، وفي عدم ذكرها بأسمائها والعدول إلى وصفها بالإيقاد عليها المشعر بضربها بالمطارق لأنه لأجله وبكونها كالحطب الخسيس تهاون بها إظهارا لكبريائه جل شأنه على ما قيل، وهو لا ينافي كون ذلك ضرب مثل للحق لأن مقام الكبرياء يقتضي التهاون بذلك مع الإشارة إلى كونه مرغوبا فيه منتفعا به بقوله تعالى: ابْتِغاءَ حِلْيَةٍ أَوْ مَتاعٍ فوفى كل من المقامين حقه فما قيل: إن الحمل على التهاون لا يناسب المقام لأن المقصود تمثيل الحق بها وتحقيرها لا يناسبه ساقط فتأمل.
taşıyan cihetinden değil bizzat köpüğün tabiatının gereği olduğunu bildirmek içindir; ta ki köpük ile kendisine benzetilen ve hakka hiçbir dahli olmaksızın ilk bakışta zahir olan batıl arasındaki benzerlik tahakkuk etsin. { وَمِمَّا يُوقِدُونَ } “ve yaktıkları şeylerden de...” Mücâhid'den rivayet edildiğine göre başka bir mesel getirmek üzere birinci cümleye matuf yeni bir cümlenin başlangıcıdır; yani üzerine yakma fiilini işledikleri şeylerden de... { عَلَيْهِ } “üzerine” Cümledeki çoğul zamiri, açık olması sebebiyle önceden geçmediği halde insanlara aittir. Yedi kurrânın çoğu, Ebû Ca'fer, el-A'rec ve Şeybe muhatap tâ'sı ile 'tûkıdûne' okumuşlardır. Car, yanındaki lafza mütealliktir; aynı şekilde Ebü'l-Bekâ ve Havfî'ye göre Allah Teâlâ'nın { فِي النَّارِ } “ateşte” buyruğu da böyledir. Ebû Ali şöyle demiştir: Bir şey ateşin içinde olmadığı halde üzerine ateş yakılabilir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَأَوْقِدْ لِي يا هامانُ عَلَى الطِّينِ } [el-Kasas: 38] “Ey Hâmân! Benim için çamurun üzerinde ateş yak!” Zira üzerine yakılması emredilen çamur ateşin içinde değildir, sadece ateşin alevi ona isabet eder. Mekkî ve başkaları ise { فِي النَّارِ } ifadesinin mevsûlden hal olarak vaki olan mahzûf bir lafza müteallik olduğunu, yani 'onun içinde bulunan veya sabit olan' anlamında olduğunu söylemişlerdir. Onlar bunun 'tûkıdûne'ye taalluk etmesini engellemişler ve şöyle demişlerdir: 'Çünkü bir şey ancak ateşin içinde olduğunda üzerine yakılır; dolayısıyla buna taalluk ettirmek bir hali başka bir halden tahsis etmeyi içerir.' Ebû Hayyân ise şöyle demiştir: Bir şeyin ancak ateşin içindeyken üzerine yakılacağını söylesek bile, Allah Teâlâ'nın: { وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ } [el-En'âm: 38] “İki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki...” buyruğunda söyledikleri gibi tekit yoluyla taalluk etmesi de caiz olurdu. Bunun eritmek ve cürufun oluşması için gösterilen çabadaki mübalağayı hissettirmek için ziyade kılındığı da söylenmiştir. Mevsûl ile kastedilen altın, gümüş, demir, bakır ve kurşun gibi madenlerdir. Bunların kendi isimleriyle zikredilmeyip üzerlerine yakılmakla vasıflanmasına gidilmesi -ki bu onun için olduğundan çekiçlerle dövülmelerini ve değersiz odun gibi olmalarını hissettirir- söylenene göre Şânı Yüce olan [Allah]'ın kibriyasını izhar etmek üzere onları küçümsemektir. Bu durum, Allah Teâlâ'nın { ابْتِغاءَ حِلْيَةٍ أَوْ مَتاعٍ } “bir süs veya bir meta aramak için” buyruğuyla onun rağbet edilen ve faydalanılan bir şey olduğuna işaret edilmekle birlikte, kibriya makamının bunu küçümsemeyi gerektirmesi sebebiyle hak için bir mesel vurulmuş olmasına aykırı değildir; böylece her iki makamın da hakkı verilmiştir. Dolayısıyla küçümsemeye hamletmenin makama uygun olmadığı, zira maksadın hakkı onunla temsil etmek olduğu ve onu tahkir etmenin buna uymayacağı şeklindeki söz düşüktür; iyi düşün.
ونصب ابْتِغاءَ على أنه مفعول له كما هو الظاهر، وقال الحوفي: إنه مصدر في موقع الحال أي مبتغين وطالبين اتخاذ حلية وهي ما يتزين ويتجمل به كالحلى المتخذ من الذهب والفضة واتخاذ متاع وهو ما يتمتع به من الأواني والآلات المتخذة من الحديد والرصاص وغير ذلك من الفلزات زَبَدٌ خبث مِثْلُهُ أي مثل ما ذكر من زبد الماء في كونه رابيا فوقه رفع زَبَدٌ على أنه مبتدأ خبره مِمَّا يُوقِدُونَ ومِنَ لابتداء الغاية دالة على مجرد كونه مبتدأ وناشئا منه. واستظهر أبو حيان كونها للتبعيض لأن ذلك الزبد بعض ما يوقد عليه من تلك المعادن ولم يرتضه بعض المحققين لإخلاله على ما قال بالتمثيل، وإنما لم يتعرض لإخراج ذلك من الأرض كما تعرض لعنوان إنزال الماء من السماء لعدم دخل ذلك العنوان في التمثيل على ما ستعلمه إن شاء الله تعالى كما أن للعنوان السابق دخلا فيه بل له إخلال بذلك كَذلِكَ أي مثل ذلك الضرب البديع المشتمل على نكت رائقة: يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَالْباطِلَ أي مثل الحق ومثل الباطل، والحذف للابناء (١)
{ ابْتِغاءَ } kelimesinin nasbı, zahir olduğu üzere mef'ûlün leh olmasındandır. Havfî ise bunun hal konumunda bir masdar olduğunu söylemiştir; yani altın ve gümüşten yapılan takılar gibi kendisiyle süslenilip güzelleşilen ziyneti edinmeyi ve demir, kurşun ve diğer madenlerden yapılan kap-kacak ve aletler gibi kendisinden faydalanılan eşyayı edinmeyi isteyerek ve talep ederek demektir. { زَبَدٌ } “bir köpük (cüruf) vardır” bir pislik/artık { مِثْلُهُ } “onun gibi” yani suyun üstüne çıkmasında zikredilen suyun köpüğü gibi. { زَبَدٌ } kelimesi mübteda olarak merfûdur, haberi { مِمَّا يُوقِدُونَ } ifadesidir; 'min' (مِنَ) ise ibtidâ-i gâye içindir ve onun yalnızca bir başlangıç ve ondan neşet etmiş olduğuna delalet eder. Ebû Hayyân, bu cürufun o madenlerden üzerine ateş yakılan şeylerin bir parçası olması sebebiyle teb'îz (kısmilik) için olmasını zahir görmüştür; ancak bazı muhakkikler söylediği üzere temsile halel getireceğinden bunu uygun görmemişlerdir. Gökten su indirilmesi unvanına değinildiği gibi madenlerin yerden çıkarılmasına değinilmemesi, inşâallâhu teâlâ öğreneceğin üzere önceki unvanın temsilde bir dahli olduğu gibi bu unvanın temsilde bir dahlinin olmaması, hatta buna halel getirecek olması sebebiyledir. { كَذلِكَ } “İşte böylece” yani latif nükteleri içeren bu eşsiz darbımesel gibi { يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَالْباطِلَ } “Allah hak ile batılı darbımesel olarak anlatır.” Yani hakkın misali ile batılın misalini darbımesel kılar. Hazif, (1)
على كمال التماثل بين الممثل والممثل به كأن المثل المضروب عين الحق والباطل فَأَمَّا الزَّبَدُ من كل من السيل وما يوقدون عليه، وأفرد ولم يثن وإن تقدم زبدان لاشتراكهما في مطلق الزبدية فهما واحد باعتبار القدر المشترك فَيَذْهَبُ جُفاءً مرميا به يقال: جفا الماء بالزبد إذا قذفه ورمى به، ويقال:
temsil edilen ile kendisine benzetilen arasındaki tam benzerliğe binaen yapılmıştır; sanki vurulan darbımesel hakkın ve batılın ta kendisidir. { فَأَمَّا الزَّبَدُ } “Köpüğe gelince” hem selden hem de ateşte yaktıkları madenlerden çıkan köpüğe. Daha önce iki köpük geçtiği halde tesniye yapılmayıp müfret kılınmıştır; çünkü mutlak köpük olmada ortaktırlar, dolayısıyla müşterek payda itibarıyla tek bir şeydirler. { فَيَذْهَبُ جُفاءً } “atılıp gider” fırlatılıp atılarak gider. Su köpüğü fırlatıp attığında 'cefâ'l-mâü bi'z-zebed' denir; aynı manada:
أجفا أيضا بمعناه، وقال ابن الأنباري: جفاء أي متفرقا من جفأت الريح الغيم إذا قطعته وفرقته وجفأت الرجل صرعته، ويقال: جفأ الوادي وأجفأ إذا نشف، وقرئ «جفالا» باللام بدل الهمزة وهو بمعنى متفرقا أيضا أخذا من جفلت الريح الغيم كجفأت ونسبت هذه القراءة إلى رؤبة، قال ابن أبي حاتم: ولا يقرأ بقراءته لأنه كان يأكل الفأر يعني أنه كان أعرابيا جافيا، وعنه لا تعتبر قراءة الأعراب في القرآن، والنصب على الحالية وَأَمَّا ما يَنْفَعُ النَّاسَ أي من الماء
[yine] aynı anlamda ecfe'e (أجفأ) de denilir. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Cüfâ' (جفاء), parça parça dağılmış demektir; bu da rüzgârın bulutu parça parça edip dağıtması durumunda söylenen cefeeti'r-rîhu'l-gayme (جفأت الريح الغيم) ifadesinden gelir. Cefe'tü'r-racüle (جفأت الرجل) ise “adamı yere serdim” demektir. Yine vadinin kuruyup çekilmesi durumunda cefee'l-vâdî ve ecfe'e (جفأ الوادي وأجفأ) denilir. Hemze yerine lâm ile « جفالا » “cüfâlen” şeklinde de okunmuştur; bu da rüzgârın bulutu dağıtması anlamındaki cefeleti'r-rîhu'l-gayme (جفلت الريح الغيم) [ifadesinden] alınarak tıpkı cefeet (جفأت) gibi yine parça parça dağılmış anlamındadır. Bu kıraat Rü'be'ye nispet edilmiştir. İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: “Onun kıraatiyle okunmaz; çünkü o fare yerdi.” Yani o, kaba-saba bir bedeviydi. Ondan [rivayet edildiğine göre] Kur'an'da bedevilerin kıraati muteber sayılmaz. [Cüfâ' kelimesinin] nasbı hal olmasındandır. { وَأَمَّا ما يَنْفَعُ النَّاسَ } “İnsanlara fayda veren şeye gelince” yani sudan...
الصافي الخالص من الغثاء والجوهر المعدني الخالص من الخبث فَيَمْكُثُ يبقى فِي الْأَرْضِ أما الماء فيبقى بعضه في مناقعه ويسلك بعضه في عروق الأرض إلى العيون ونحوها وأما الجوهر المعدني فيصاغ من بعضه أنواع الحلي ويتخذ من بعضه أصناف الآلات والأدوات فينتفع بكل من ذلك أنواع الانتفاعات مدة طويلة فالمراد بالمكث في الأرض ما هو أعم من المكث في نفسها ومن البقاء في أيدي المتقلبين فيها، وتغيير ترتيب اللف الواقع في الفذلكة الموافق للترتيب الواقع في التمثيل قيل لمراعاة الملاءمة بين حالتي الذهاب والبقاء وبين ذكرهما فإن المعتبر إنما هو بقاء الباقي بعد ذهاب الذاهب لا قبله، وقيل: النكتة في تقديم الزبد على ما ينفع أن الزبد هو الظاهر المنظور أولا وغيره باق متأخر في الوجود لاستمراره، والآية من الجمع والتقسيم كما لا يخفى.
çerçöpten arınmış duru sudan ve cüruftan arınmış saf maden cevherinden [olan şeye gelince] { فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ } “o yeryüzünde kalır.” Suya gelince, bir kısmı göllendiği yerlerde kalır, bir kısmı da yerin damarlarından pınarlara ve benzeri yerlere akar; maden cevherine gelince, bir kısmından çeşitli ziynetler dökülür, bir kısmından ise alet ve edevat çeşitleri yapılır ve bunlardan uzun bir süre türlü şekillerde istifade edilir. Yeryüzünde kalmaktan maksat, bizzat onda kalmaktan ve onda dönüp dolaşan insanların elinde kalmaktan daha umumi olan bir kalıştır. Temsildeki tertibe uygun olarak hulâsada (fezlekede) yer alan leff ü neşr tertibinin değiştirilmesinin; gitme ve kalma halleri ile bunların zikredilmesi arasındaki uyumu gözetmek için olduğu söylenmiştir, zira muteber olan şey gidenin gitmesinden önce değil sonrasındaki kalanın kalmasıdır. Bir görüşe göre köpüğün faydalı olandan öne alınmasındaki nükte; köpüğün ilk bakışta zahir olan ve görünen şey olması, diğerinin ise sürekliliği sebebiyle varlıkta geride kalan olmasıdır. Ayet, gizli kalmayacağı üzere cem ve taksim sanatındandır.
وحاصل الكلام في الآيتين أنه تعالى مثل الحق وهو القرآن العظيم عند الكثير في فيضانه من جناب القدس على قلوب خالية عنه متفاوتة الاستعداد وفي جريانه عليها ملاحظة وحفظا وعلى الألسنة مذاكرة وتلاوة مع كونه ممدا لحياتها الروحانية وما يتلوها من الملكات السنية والأعمال المرضية بالماء النازل من السماء السائل في أودية يابسة لم تجر عادتها بذلك سيلانا مقدرا بمقدار اقتضته الحكمة في إحياء الأرض وما عليها الباقي فيها حسبما يدور عليه منافع الناس وفي كونه حلية تتحلى بها النفوس وتصل إلى البهجة الأبدية ومتاعا يتمتع به في المعاش والمعاد بالذهب والفضة وسائر الفلزات التي يتخذ منها أنواع الآلات والأدوات وتبقى منتفعا بها مدة طويلة، ومثل الباطل الذي ابتلي به الكفرة لقصور نظرهم بما يظهر فيهما من غير مداخلة له فيهما وإخلال بصفائهما من الزبد الرابي فوقهما المضمحل سريعا.
İki ayetteki kelamın özeti şudur: Allah Teâlâ, pek çoklarına göre Yüce Kur'an olan hakkı; kudsiyet makamından ondan hali ve istidatları farklı kalplere feyzoluşunda, bu kalplerde mülahaza ve ezber olarak, dillerde ise müzakere ve tilavet olarak akışında, bununla birlikte onların ruhani hayatlarına ve onu takip eden yüce melekelere ve razı olunan amellere kaynaklık etmesinde; gökten inen, yeryüzünü ve üzerindekileri ihya etmede hikmetin gerektirdiği bir ölçüyle takdir edilmiş bir akışla kuru ve buna alışık olmayan vadilerde akan ve insanların menfaatlerinin etrafında döndüğü şekilde orada kalan suya benzetmiştir. Nefislerin kendisiyle süslendiği, ebedi sevince ulaştığı bir ziynet ve maişet ile ahirette kendisinden yararlanılan bir meta olması bakımından ise hakkı; kendisinden türlü türlü aletler ve eşyalar yapılan ve uzun süre kendisinden faydalanılarak kalan altın, gümüş ve diğer madenlere benzetmiştir. Kâfirlerin bakışlarının kısalığı sebebiyle müptela oldukları batılı ise; bu ikisine hiçbir dahli bulunmayan ve onların saflığına zarar vermeksizin üstlerinde zahir olan ve hızla yok olup giden kabarık köpüğe benzetmiştir.
وصح عن أبي موسى الأشعري أنه قال: «قال رسول الله ﷺ إن مثل ما بعثني الله تعالى به من الهدى والعلم مثل غيث أصاب أرضا فكانت منها طائفة طيبة قبلت الماء فأنبتت الكلأ والعشب الكثير وكان منها أجادب اكتسبت الماء نفع الله تعالى بها الناس فشربوا منها وسقوا ورعوا وأصاب طائفة منها أخرى إنما هي قيعان لا تمسك ماء ولا تنبت كلأ فذلك مثل من فقه في دين الله تعالى ونفعه ما بعثني الله تعالى به فعلم وعلم ومثل من لم يرفع بذلك رأسا ولم يقبل هدى الله تعالى الذي أرسلت به»
Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: 'Allah Teâlâ'nın benimle gönderdiği hidayet ve ilmin misali, bir toprağa isabet eden bol yağmurun misali gibidir. O toprağın bir kısmı verimlidir; suyu kabul eder, bolca çayır ve ot bitirir. Bir kısmı da kuraktır, suyu tutar; Allah Teâlâ onunla insanları faydalandırır da ondan içerler, sularlar ve ekin ekerler. O yağmur toprağın diğer bir kısmına da isabet eder ki o sadece düzlüktür; ne su tutar ne de ot bitirir. İşte bu, Allah Teâlâ'nın dininde fakih olan, Allah Teâlâ'nın benimle gönderdiği şeyden faydalanıp hem öğrenen hem öğreten kimse ile buna hiç başını kaldırmayan ve kendisiyle gönderildiğim Allah Teâlâ'nın hidayetini kabul etmeyen kimsenin misalidir.'»
وقال ابن عطية: صدر الآية تنبيه على قدرة الله تعالى وإقامة الحجة على الكفرة فلما فرع من ذلك جعله مثالا للحق والباطل والإيمان والكفر واليقين في الشرع والشك فيه، وكأنه أراد بعطف الإيمان وما بعده التفسير للمراد بالحق والباطل. وعن ابن عباس جعل الزبد إشارة إلى الشك والخالص منه إشارة إلى اليقين كَذلِكَ أي مثل ذلك الضرب العجيب يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ في كل باب إظهار الكمال اللطف والعناية في الإرشاد، وفيه تفخيم لشأن هذا التمثيل وتأكيد لقوله سبحانه: «يضرب الله الحق والباطل» إما باعتبار ابتناء هذا على التمثيل الأول أو بجعل ذلك إشارة إليهما جميعا. وبعد ما بين تعالى شأنه شأن كل من الحق والباطل حالا ومآلا أكمل بيان شرع في بيان حال أهل كل منهما مآلا تكميلا للدعوة ترغيبا وترهيبا فقال سبحانه: لِلَّذِينَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمُ إذ دعاهم إلى الحق بفنون الدعوة التي من جملتها ضرب الأمثال فإن له لما فيه من تصوير المعقول بصورة المحسوس تأثيرا بليغا في تسخير النفوس، والجار والمجرور خبر مقدم، وقوله سبحانه: الْحُسْنى أي المثوبة الحسنى وهي الجنة كما قال قتادة. وغيره، وعن مجاهد الحياة الحسنى أي الطيبة التي لا يشوبها كدر أصلا. وعن ابن عباس أن المراد جزاء الكلمة الحسنى وهي لا إله إلا الله وفيه من البعد ما لا يخفى مبتدأ مؤخر وَالَّذِينَ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُ سبحانه وعاندوا الحق الجلي لَوْ أَنَّ لَهُمْ ما فِي الْأَرْضِ من أصناف الأموال جَمِيعاً بحيث لم يشذ منه شاذ في أقطارها أو مجموعا غير متفرق بحسب الأزمان وَمِثْلَهُ مَعَهُ لَافْتَدَوْا بِهِ أي بالمذكور مما في الأرض ومثله معه
İbn Atıyye şöyle demiştir: Ayetin başı Allah Teâlâ'nın kudretine dikkat çekmekte ve kâfirlere karşı hüccet ikame etmektedir. Bundan fariğ olunca onu hak ve batıl, iman ve küfür, şeriattaki yakîn ve şüphe için bir misal kılmıştır. Sanki o, imanı ve sonrasındakileri atfetmekle hak ve batıldan kastedilenin tefsirini murad etmiştir. İbn Abbâs'tan köpüğün şüpheye, saf olanın ise yakîne işaret kılındığı rivayet edilmiştir. { كَذلِكَ } “İşte böylece” yani bu harikulade darbımesel gibi { يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ } “Allah meselleri darbımesel olarak anlatır” irşaddaki lütuf ve inayetinin kemalini izhar etmek için her konuda [bunu yapar]. Bunda bu temsilin şanını yüceltme ve Sübhânehu'nun: 'Allah hak ile batılı darbımesel olarak anlatır' sözünü -ya bunun ilk temsile bina edilmiş olması cihetiyle yahut o ifadenin her ikisine birden işaret kılınmasıyla- tekit vardır. Allah Teâlâ hak ile batılın her birinin hal ve akıbet itibarıyla durumunu en mükemmel bir açıklamayla beyan ettikten sonra, daveti tamamlamak, teşvik etmek ve sakındırmak maksadıyla her ikisine mensup olanların akıbet halini beyan etmeye başlayarak şöyle buyurmuştur: { لِلَّذِينَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمُ } “Rablerine icabet edenler için” O kendilerini aralarında darbımeseller getirmenin de bulunduğu davet çeşitleriyle hakka çağırdığı zaman; zira darbımeselin aklî olanı hissî surette tasvir etmesi nefisleri teshir etmede pek beliğ bir tesire sahiptir. Car ve mecrur öne geçmiş haberdir. Sübhânehu'nun: { الْحُسْنى } “en güzel olanı vardır” buyruğu ise Katâde ve başkalarının dediği gibi en güzel mükâfat olup o da cennettir. Mücâhid'den ise en güzel hayat yani kendisine asla keder karışmayan tertemiz bir hayat olduğu rivayet edilmiştir. İbn Abbâs'tan kastedilenin en güzel kelime olan 'Lâ ilâhe illallâh'ın mükâfatı olduğu rivayet edilmiştir ki bundaki uzaklık gizli değildir; bu tehir edilmiş mübtedadır. { وَالَّذِينَ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُ } “O'na icabet etmeyenler” Sübhânehu'ya [icabet etmeyip] apaçık hakka inatla karşı çıkanlar ise { لَوْ أَنَّ لَهُمْ ما فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde bulunanların hepsi kendilerinin olsa” her türlü mallardan { جَمِيعاً } “tamamı” yeryüzünün köşelerinde ondan hiçbir fert hariç kalmayacak şekilde yahut zamanlar itibarıyla darmadağınık olmayıp topluca [kendilerinin olsa] { وَمِثْلَهُ مَعَهُ } “ve bir o kadarı da onunla birlikte [olsa]” { لَافْتَدَوْا بِهِ } “mutlaka onu fidye olarak verirlerdi” yani yeryüzündekilerden zikredilen şeyleri ve bir o kadarını onunla birlikte
جميعا ليتخلصوا عما بهم، وفيه من تهويل ما يلقاهم ما لا يحيط به البيان، والموصول مبتدأ والجملة الشرطية خبره وهي على ما قيل واقعة موضع السوأى المقابلة للحسنى الواقعة في القرينة الأولى فكأنه قيل: وللذين لم يستجيبوا له السوأى. وتعقب بأن الشرطية وإن دلت على سوء حالهم لكنها بمعزل عن القيام مقام لفظ السوأى مصحوبا باللام الجارة الداخلة على الموصول أو ضميره وعليه يدور حصول المرام فالذي ينبغي أن يعول عليه أن الواقع في تلك المقابلة سوء الحساب في قوله تعالى: أُولئِكَ لَهُمْ سُوءُ الْحِسابِ وحيث كان اسم الإشارة الواقع مبتدأ في هذه الجملة عبارة عن الموصول الواقع مبتدأ في الجملة السابقة كان خبره أعني الجملة الظرفية خبرا عن الموصول في الحقيقة ومبينا لإبهام مضمون الشرطية الواقعة خبرا عنه أولا ولذلك ترك العطف فكأنه قيل: والذين لم يستجيبوا له لهم سوء الحساب وذلك في قوة أن يقال: وللذين لم يستجيبوا له سوء الحساب مع زيادة تأكيد فتم حسن المقابلة على أبلغ وجه وآكده. واعتذر بأنه يمكن أن يكون المراد أن لَوْ أَنَّ لَهُمْ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً إلى آخره الآية واقع موقع ذلك على معنى أن رعاية حسن المقابلة لقوله تعالى: لِلَّذِينَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمُ الْحُسْنى تقتضي أن يقال: وللذين لم يستجيبوا له السوأى ولا يزاد على ذلك لكنه جيء بقوله سبحانه: لَوْ أَنَّ لَهُمْ إلخ بدل ما ذكر، ولعل في كلام الطيبي ما يستأنس به لذلك. وإلى اعتبار السوأى في المقابلة ذهب أيضا صاحب الكشف قال: إن قوله تعالى لَوْ أَنَّ لَهُمْ في مقابلة الحسنى بدل السوأى مع زيادة تصوير وتحسير، وأوثر الإجمال في الأول دلالة على أن جزاء المستجيبين لا يدخل تحت الوصف فتدبر، والمراد بسوء الحساب أي الحساب السيء على ما روي عن إبراهيم النخعي. والحسن أن يحاسبوا بذنوبهم كلها لا يغفر لهم منها شيء وهو المعني بالمناقشة. وعن ابن عباس هو أن يحاسبوا فلا تقبل حسناتهم ولا تغفر سيئاتهم وَمَأْواهُمْ أي مرجعهم جَهَنَّمُ بيان لمؤدى ما تقدم وفيه نوع تأييد لتفسير الحسنى بالجنة وَبِئْسَ الْمِهادُ أي المستقر، والمخصوص بالذم محذوف أي مهادهم أو جهنم.
içinde bulundukları durumdan kurtulmak için toptan [verirlerdi]. Bunda karşılaşacakları şeyin beyana sığmayacak derecedeki dehşeti vardır. Mevsûl mübtedadır, şart cümlesi ise onun haberidir; bu şart cümlesi söylendiğine göre ilk karinede yer alan 'el-Hüsnâ'nın karşılığı olan 'es-Sûâ'nın yerine vaki olmuştur; sanki: 'O'na icabet etmeyenler için ise en kötü olanı vardır' denilmiş gibidir. Ancak şart cümlesinin onların halinin kötülüğüne delalet etse de, mevsûle veya onun zamirine dahil olan cer harfi lâm ile birlikte 'es-Sûâ' lafzının yerini tutmaktan uzak olduğu ve maksadın hasıl olmasının buna bağlı bulunduğu söylenerek itiraz edilmiştir. Dolayısıyla dayanılması gereken husus şudur: Bu mukabelede vaki olan şey, Allah Teâlâ'nın: { أُولئِكَ لَهُمْ سُوءُ الْحِسابِ } “İşte onlar var ya, hesabın kötüsü onlaradır” buyruğundaki hesabın kötülüğüdür. Bu cümlede mübteda olarak vaki olan işaret ismi, önceki cümlede mübteda olarak vaki olan mevsûlden ibaret olduğundan, onun haberi yani zarf cümlesi hakikatte mevsûlün haberi olmuş ve ilk olarak onun haberi kılınan şart cümlesinin içeriğindeki kapalılığı açıklamış olur; bu sebeple de atıf terk edilmiştir. Sanki: 'O'na icabet etmeyenler var ya, hesabın kötüsü onlaradır' denilmiş gibidir ki bu, ziyade bir tekit ile birlikte: 'O'na icabet etmeyenler için kötü hesap vardır' denilmesi gücündedir; böylece mukabelenin güzelliği en beliğ ve en müekked vecihle tamamlanmıştır. Şöyle de bir mazeret beyan edilmiştir: Kastedilen, { لَوْ أَنَّ لَهُمْ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً } ayetinin sonuna kadar olan kısmın; Allah Teâlâ'nın: { لِلَّذِينَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمُ الْحُسْنى } buyruğundaki güzel mukabelenin gözetilmesinin 've icabet etmeyenlere de en kötü olanı vardır' denilip buna ziyade yapılmamasını gerektirdiği, ancak zikredilen şeyin yerine Sübhânehu'nun { لَوْ أَنَّ لَهُمْ } ilh. buyruğunun getirildiği manasında onun yerine vaki olması olabilir. Belki et-Tîbî'nin sözünde buna dayanak teşkil edecek bir yön vardır. Mukabelede 'es-Sûâ'nın itibar edilmesine Keşşâf sahibi de gitmiş ve şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın { لَوْ أَنَّ لَهُمْ } buyruğu, daha fazla tasvir ve hasret duyurma ile birlikte 'es-Sûâ' yerine 'el-Hüsnâ'nın karşılığındadır; birincisinde mücmellik tercih edilmiştir ki icabet edenlerin mükâfatının tavsif altına girmeyeceğine delalet etsin; iyi düşün. İbrâhim en-Nehaî ve el-Hasan'dan rivayet edildiğine göre kötü hesaptan maksat; kendilerine hiçbir şey bağışlanmaksızın bütün günahlarıyla hesaba çekilmeleridir ki bu da münakaşa (inceden inceye sorguya çekilme) ile kastedilendir. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre ise o, hesaba çekilip de iyiliklerinin kabul edilmemesi ve kötülüklerinin bağışlanmamasıdır. { وَمَأْواهُمْ } “Ve varacakları yer” dönecekleri yer { جَهَنَّمُ } “cehennemdir” daha önce geçen şeyin neticesinin beyanıdır; bunda 'el-Hüsnâ'nın cennet olarak tefsir edilmesine bir nevi destek vardır. { وَبِئْسَ الْمِهادُ } “O ne kötü bir yataktır (karargâhtır)!” Zemmedilen şey (mahzûf mahsus bi'z-zem) takdir edilmiştir; yani onların döşeği yahut cehennem [ne kötüdür].
وقال الزمخشري: اللام في قوله تعالى: لِلَّذِينَ اسْتَجابُوا متعلقة بيضرب الله الأمثال وقوله سبحانه:
Zemahşerî şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın { لِلَّذِينَ اسْتَجابُوا } buyruğundaki lâm harfi { يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ } buyruğuna mütealliktir; Sübhânehu'nun:
الْحُسْنى صفة للمصدر أي استجابوا الاستجابة الحسنى، وقوله ﷿: وَالَّذِينَ لَمْ يَسْتَجِيبُوا معطوف على الموصول الأول، وقوله جل وعلا: لَوْ أَنَّ لَهُمْ إلخ كلام مستأنف مسوق لبيان ما أعد لغير المستجيبين من العذاب، والمعنى كذلك يضرب الله تعالى الأمثال للمؤمنين المستجيبين والكافرين المعاندين أي هما مثلا الفريقين انتهى، قال أبو حيان: والتفسير الأول أولى لأن فيه ضرب الأمثال غير مقيد بمثل هذين، والله تعالى قد ضرب أمثالا كثيرة في هذين وفي غيرهما ولأن فيه ذكر ثواب المستجيبين بخلاف هذا ولأن تقدير الاستجابة الحسنى مشعر بتقييد الاستجابة ومقابلها ليس نفي الاستجابة مطلقا وإنما هو نفي الاستجابة الحسنى والله تعالى قد نفى الاستجابة مطلقا ولأنه حينئذ يكون لَوْ أَنَّ لَهُمْ إلخ كلاما مفلتا أو كالمفلت إذ يصير المعنى كذلك يضرب الله الأمثال للمؤمنين والكافرين لو أن لهم إلخ، ولو كان هنا حرف يربط لَوْ بما قبلها زال التفلت، وأيضا أنه يوهم الاشتراك في الضمير وإن كان تخصيص ذلك بالكافرين معلوما: وتعقب بأنه لا كلام في أولوية التفسير الأول لكن كون ما ذكر وجها لها محل كلام إذ لا مقتضى في التفسير الثاني لتقييد الأمثال عموما بمثل هذين، ألا ترى قوله تعالى: كَذلِكَ ثم إن فيه تفهيم ثواب المستجيبين أيضا ألا يرى إلى القصر المستفاد من تقديم الظرف، وأيضا قوله تعالى:
{ الْحُسْنى } buyruğu masdarın sıfatıdır; yani 'en güzel icabetle icabet ettiler' demektir. Aziz ve Celil olan [Allah]'ın { وَالَّذِينَ لَمْ يَسْتَجِيبُوا } buyruğu birinci mevsûle matuftur. Celle ve Alâ'nın { لَوْ أَنَّ لَهُمْ } ilh. buyruğu ise icabet etmeyenler için hazırlanan azabı beyan etmek üzere sevk edilmiş müstakil (istînâf) bir kelamdır. Mana şöyledir: İşte böylece Allah Teâlâ icabet eden müminler ile inatçı kâfirler için darbımeseller getirir; yani bu ikisi iki zümrenin misalidir. [Zemahşerî'nin sözü bitti.] Ebû Hayyân şöyle demiştir: Birinci tefsir daha evladır; çünkü onda darbımeseller getirmek bu iki misal ile kayıtlanmamıştır, oysa Allah Teâlâ bu ikisi hakkında ve bunların dışındakiler hakkında pek çok darbımeseller getirmiştir. Ayrıca onda icabet edenlerin sevabının zikredilmesi vardır, bunun hilafınadır. Bir de 'en güzel icabet' takdiri icabeti kayıtlamayı hissettirir; oysa bunun karşılığı mutlak olarak icabetin nefyi değil, en güzel icabetin nefyidir; hâlbuki Allah Teâlâ icabeti mutlak olarak nefyetmiştir. Ayrıca bu durumda { لَوْ أَنَّ لَهُمْ } ilh. buyruğu kopuk yahut kopuk gibi bir kelam olur; zira mana 'İşte böylece Allah müminler ve kâfirler için meseller darbeder, şayet onların olsa...' şeklini alır. Şayet burada 'lev'i (لَوْ) öncesine bağlayan bir harf bulunsaydı kopukluk ortadan kalkardı. Bir de bu durum, kâfirlere tahsis edildiği bilinse bile zamirde ortaklık vehmi verir. Şöyle itiraz edilmiştir: Birinci tefsirin daha evla olduğunda söz yoktur, fakat zikredilen şeyin buna gerekçe olması tartışmalıdır; zira ikinci tefsirde mesellerin genelde bu ikisiyle kayıtlanmasını gerektirecek bir durum yoktur. Allah Teâlâ'nın { كَذلِكَ } “İşte böylece” buyruğunu görmez misin? Sonra onda zarfın öne alınmasından anlaşılan hasrı görmez misin ki icabet edenlerin sevabını anlatmak da vardır? Ayrıca Allah Teâlâ'nın:
الْحُسْنى صفة كاشفة لا مفهوم لها فإن الاستجابة لله تعالى لا تكون إلا حسنى وكيف يكون قوله سبحانه: لَوْ أَنَّ لَهُمْ إلخ مفلتا وقد قالوا: إنه كلام مبتدأ لبيان حال المستجيبين يعنون أنه استئناف بياني جواب للسؤال عن مآل حالهم ثم كيف يتوهم الاشتراك مع كون تخصيصه بالكافرين معلوما انتهى. قال بعض المحققين: إن ما ذكر متوجه
{ الْحُسْنى } buyruğu açıklayıcı bir sıfattır (sıfat-ı kâşife), mefhum-ı muhalifi yoktur; zira Allah Teâlâ'ya icabet ancak en güzel şekilde olur. Sübhânehu'nun { لَوْ أَنَّ لَهُمْ } ilh. buyruğu nasıl kopuk olabilir ki onlar bunun icabet edenlerin durumunu beyan için mübteda bir kelam olduğunu söylemişlerdir; yani bu onların akıbetinin ne olacağına dair soruya cevap teşkil eden bir istînâf-ı beyânîdir. Sonra kâfirlere tahsis edildiği bilinirken zamirde ortaklık nasıl vehmedilebilir? [İtiraz bitti.] Bazı muhakkikler şöyle demiştir: Zikredilen bu itiraz,
بحسب بادئ الرأي والنظرة الأولى أما إذا نظر بعين الإنصاف بعد تسليم أن ذاك أولى وأقوى علم أن ما قاله أبو حيان وارد فإن قوله تعالى: كَذلِكَ يقتضي أن هذا شأنه وعادته عز شأنه في ضرب الأمثال فيقتضي أن ما جرت به العادة القرآنية مقيد بهؤلاء وليس كذلك، وما ذكره المتعقب ولو سلم فهو خلاف الظاهر. وأما قوله: إن المستجيبين معلوم مما ذكره ففرق بين العلم ضمنا والعلم صراحة، وأما أن الصفة مؤكدة أولا مفهوم لها فخلاف الأصل أيضا، وكون الجملة غير مرتبطة بما قبلها ظاهر، والسؤال عن حال أحد الفريقين مع ذكرهما ملبس، وعود الضمير على ما قبله مطلقا هو المتبادر وما ذكر لا يدفع الإيهام. وفي إرشاد العقل السليم بعد نقل التفسير الأخير وحمل الأمثال فيه على الأمثال السابقة: وأنت خبير بأن عنوان الاستجابة وعدمها لا مناسبة بينه وبين ما يدور عليه أمر التمثيل وأن الاستعمال المستفيض دخول اللام على من يقصد تذكيره بالمثل. نعم قد يستعمل في هذا المعنى أيضا كما في قوله تعالى:
ilk bakış ve ilk intiba açısından yöneliktir; fakat diğerinin daha evla ve daha kuvvetli olduğunu kabul ettikten sonra insaf gözüyle bakılırsa Ebû Hayyân'ın söylediğinin geçerli olduğu anlaşılır. Zira Allah Teâlâ'nın { كَذلِكَ } buyruğu, darbımeseller getirmede Şânı Yüce olan [Allah]'ın şanının ve âdetinin bu olduğunu iktiza eder; bu da Kur'an âdetinde cereyan eden durumun bunlarla kayıtlı olmasını gerektirir, hâlbuki durum böyle değildir. İtiraz edenin zikrettiği husus ise kabul edilse bile zahire aykırıdır. İcabet edenlerin zikredilen şeyden anlaşıldığı yönündeki sözüne gelince; zımnen bilmek ile açıkça bilmek arasında fark vardır. Sıfatın pekiştirici olması yahut mefhumunun bulunmaması da asıl kurala aykırıdır. Cümlenin öncesine bağlı olmaması ise açıktır. Her iki zümre zikredilmişken sadece birinin halinden sual edilmesi iltibas doğurur. Zamirin mutlak olarak öncesine dönmesi ise ilk akla gelen şeydir ve zikredilen cevaplar bu vehmi gidermez. İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de son tefsir nakledilip oradaki meseller önceki mesellere hamledildikten sonra şöyle denmiştir: Sen bilmektesin ki icabet ve adem-i icabet unvanı ile temsil meselesinin etrafında döndüğü şey arasında bir münasebet yoktur; ayrıca yaygın kullanım, meselle kendisine öğüt verilmesi kastedilen kimsenin başına lâm harfinin gelmesidir. Evet, Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda olduğu gibi:
ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا لِلَّذِينَ آمَنُوا امْرَأَتَ فِرْعَوْنَ [التحريم: ١١] ونظائره، على أن بعض الأمثال المضروبة لا سيما المثل الأخير الموصول بالكلام ليس مثل الفريقين بل مثل للحق والباطل ولا مساغ لجعل الفريقين مضروبا لهم أيضا بأن يجعل في حكم أن يقال: كذلك يضرب الله الأمثال للناس إذ لا وجه حينئذ لتنويعهم إلى المستجيبين وغير المستجيبين ويؤيد هذا ما في الكشف حيث قال: إن جعل لِلَّذِينَ اسْتَجابُوا من تتمة الأمثال لا من صلة يضرب متكلف لأنهما مثلا الحق والباطل بالأصالة ومن صلة يَضْرِبُ أبعد لأن الأمثال إنما ضربت لمن يعقل.
{ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا لِلَّذِينَ آمَنُوا امْرَأَتَ فِرْعَوْنَ } [et-Tahrîm: 11] “Allah, iman edenlere Firavun'un karısını misal verdi.” ve benzerlerinde bu manada da kullanılabilir; bununla birlikte getirilen mesellerin bazısı, bilhassa kelama bitişik olan son mesel iki zümrenin meseli değil, hak ile batılın meselidir. Sanki 'İşte böylece Allah insanlara meseller getirir' denilmiş hükmünde kılınarak, iki zümrenin kendilerine mesel vurulan kimseler kılınmasına da imkân yoktur; zira bu durumda onları icabet edenler ve etmeyenler şeklinde kısımlara ayırmanın bir vechi kalmaz. Keşşâf'ta yer alan şu ifadeler de bunu desteklemektedir: '{ لِلَّذِينَ اسْتَجابُوا } ifadesini 'yedribü' fiilinin sılasından değil de mesellerin tamamlayıcısından kılmak tekellüflüdür; zira onlar asıl itibarıyla hak ile batılın meselidir; 'yedribü' fiilinin sılasından olması ise daha da uzaktır, çünkü meseller ancak akıl sahipleri için getirilir.'
ثم إن كون المراد بالأمثال الأمثال السابقة مبني على أن ما تقدم كان أمثالا والمشهور أنه مثلان، نعم أخرج ابن جرير. وغيره عن قتادة أنه قال في الآية: هذه ثلاثة أمثال ضربها الله تعالى في مثل واحد، وبعد هذا كله لا شك في سلامة التفسير الأول من القيل والقال وإنه الذي يستدعيه النظم الجليل لأن تمام حسن الفاصلة أن تكون كاسمها ولهذا انحط قول امرئ القيس:
Sonra mesellerden maksadın önceki meseller olması, daha önce geçenlerin 'meseller' (çoğul) olduğu esasına dayanır; oysa meşhur olan onların iki mesel olduğudur. Evet, İbn Cerîr ve başkaları Katâde'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Bunlar Allah Teâlâ'nın tek bir meselde getirdiği üç darbımeseldir.' Bütün bunlardan sonra, birinci tefsirin dedikodulardan uzak olduğunda ve yüce nazmın gerektirdiğinin bu olduğunda şüphe yoktur; çünkü fasılanın tam güzelliği kendi ismi gibi olmasıdır. Bu sebeple İmruülkays'ın şu sözü:
ألا أيها الليل الطويل ألا انجلي ... بصبح وما الإصباح منك بأمثل
Ey uzun gece, aydınlan artık ... Sabahla, gerçi sabah da senden daha hayırlı değildir.
عن قول المتنبي:
Mütenebbî'nin şu sözünden daha aşağı kalmıştır: