إذا كان مدحا فالنسيب المقدم ... أكل فصيح قال شعرا متيم
Eğer [şiir] bir övgü ise, nesîb (aşk girişi) öne geçirilir ... Şiir söyleyen her fasih [şair] aşktan deli divane midir?
وهو الذي فهمه السلف من الآية، ومن هنا كان أكثر الشيوخ يقفون على الأمثال ويتبدؤون بقوله تعالى: لِلَّذِينَ اسْتَجابُوا وقال صاحب المرشد: إنه وقف تام والوقف على الْحُسْنى حسن وكذا على لَافْتَدَوْا بِهِ والعجب من الزمخشري كيف اختار خلاف ذلك مع وضوحه والله تعالى أعلم.
Selefin ayetten anladığı da budur. Bundan dolayı meşâyihin çoğu { الْأَمْثالَ } kelimesinde vakıf yapıp (durup) Allah Teâlâ'nın { لِلَّذِينَ اسْتَجابُوا } kavliyle [okumaya] başlarlardı. Kitâbü'l-Mürşid sahibi şöyle demiştir: 'Bu tam bir vakıftır; { الْحُسْنى } üzerinde vakıf yapmak hasen (güzel), aynı şekilde { لَافْتَدَوْا بِهِ } üzerinde [vakıf yapmak da] hasendir.' Zemahşerî'nin, bunca açıklığına rağmen bunun aksini tercih etmesi şaşılacak şeydir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
ومن باب الإشارة: المر أي الذات الأحدية واسمه العليم واسمه الأعظم ومظهره الذي هو الرحمة تِلْكَ آياتُ علامات الْكِتابِ الجامع الذي هو الوجود المطلق اللَّهُ الَّذِي رَفَعَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها أي بغير عمد مرئية بل بعمد غير مرئية، وجعل الشيخ الأكبر قدس سره عمادها الإنسان الكامل، وقيل: النفس المجردة التي تحركها بواسطة النفس المنطبعة وهي قوة جسمانية سارية في جميع أجزاء الفلك لا يختص بها جزء دون جزء لبساطته وهي بمنزلة الخيال فينا وفيه ما فيه، وقيل: رفع سموات الأرواح بلا مادة تعمدها بل مجردة قائمة بنفسها ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ بالتأثير والتقويم، وقيل: عرش القلب بالتجلي وَسَخَّرَ الشَّمْسَ شمس الروح بإدراك المعارف الكلية واستشراف الأنوار العالية «والقمر» قمر القلب بإدراك ما في العالمين والاستمداد من فوق ومن تحت ثم قبول تجليات الصفات كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى وهو كماله بحسب الفطرة يُدَبِّرُ الْأَمْرَ في البداية بتهيئة الاستعداد وترتيب
İşârî tefsir babından: { المر } yani zât-ı ahadiyyet, O'nun el-Alîm ismi, İsm-i Âzam'ı ve O'nun rahmetten ibaret olan mazharıdır. { تِلْكَ آياتُ } [Bunlar] alâmetleridir; { الْكِتابِ } mutlak vücuttan ibaret olan câmi' Kitab'ın [işaretleridir]. { اللَّهُ الَّذِي رَفَعَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها } “Allah O'dur ki semaları görebileceğiniz bir direk olmaksızın yükseltti” yani görünen bir direk olmaksızın, bilakis görünmeyen direklerle [yükseltti]. Şeyhü'l-Ekber kuddise sirruh onun direğini İnsan-ı Kâmil kılmıştır. Bir görüşe göre: Feleğin basitliğinden ötürü bir cüzüne mahsus kalmayıp bütün cüzlerine sirayet eden cismanî bir kuvvet olan ve bizdeki hayal mesabesinde bulunan müntebi' nefis vasıtasıyla feleği hareket ettiren mücerret nefistir; fakat bu görüşte birtakım tutarsızlıklar vardır. Bir diğer görüşe göre: Ruhlar semasını kendilerine dayanak olacak bir madde olmaksızın, bilakis kendi kendine kaim mücerretler olarak yükseltti. { ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ } “Sonra Arş'a istiva etti” tesir ve nizama koymak suretiyle; bir görüşe göre tecelli ile kalp arşına [istiva etti]. { وَسَخَّرَ الشَّمْسَ } “ve güneşi boyun eğdirdi” yani küllî marifetleri idrak etmek ve yüce nurlara muttali olmak suretiyle ruh güneşini [boyun eğdirdi], 've ayı' yani iki âlemde olanları idrak etmek, yukarıdan ve aşağıdan medet almak, sonra da sıfat tecellilerini kabul etmek suretiyle kalp ayını [musahhar kıldı]. { كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى } “Her biri belirlenmiş bir ecele doğru akıp gitmektedir” ki o, fıtratına göre kemalidir. { يُدَبِّرُ الْأَمْرَ } “İşi çekip çevirir” başlangıçta istidatları hazırlamak ve başlangıçları
المبادئ يُفَصِّلُ الْآياتِ في النهاية بترتيب الكمالات والمقامات لَعَلَّكُمْ بِلِقاءِ رَبِّكُمْ عند مشاهدة آيات التجليات تُوقِنُونَ عين اليقين.
tertip etmek suretiyle [işi çekip çevirir], { يُفَصِّلُ الْآياتِ } “ayetleri açıklayıp ayırt eder” nihayette kemalatı ve makamları tertip etmek suretiyle [ayetleri açıklar], { لَعَلَّكُمْ بِلِقاءِ رَبِّكُمْ } “Rabbinize kavuşacağınıza” tecelli ayetlerini müşahede anında, { تُوقِنُونَ } “kesin olarak inanasınız diye” ayne'l-yakîn [inanasınız].
وقال ابن عطاء: يدبر الأمر بالقضاء السابق ويفصل الآيات بأحكام الظاهر لعلكم توقنون أن الله تعالى الذي يجري تلك الأحوال لا بد لكم من الرجوع إليه سبحانه وَهُوَ الَّذِي مَدَّ الْأَرْضَ أي أرض قلوب أوليائه ببسط أنوار المحبة وَجَعَلَ فِيها رَواسِيَ المعرفة لئلا تتزلزل بغلبة هيجان المواجيد وجعل فيها أَنْهاراً من علوم الحقائق وَمِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ جَعَلَ فِيها زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وهي ثمرات أشجار الحكم المتنوعة يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ تجلى الجلال وتجلى الجمال إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ في آيات الله تعالى، قال أبو عثمان: الفكر إراحة القلب من وساوس التدبير، وقيل: تصفيته لوارد الفوائد، وقيل: الإشارة في ذلك إلى مد أرض الجسد وجعل رواسي العظام فيها وأنهار العروق وثمرات الأخلاق من الجود والبخل والفجور والعفة والجبن والشجاعة والظلم والعدل وأمثالها والسواد والبياض والحرارة والبرودة والملاسة والخشونة ونحوها، وتغشية ليل ظلمة الجسمانيات نهار الروحانيات وفي ذلك آيات لقوم يفتكرون في صنع الله تعالى وتطابق عالميه الأصغر والأكبر وَفِي الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجاوِراتٌ فقلوب المحبين مجاورة لقلوب المشتاقين وهي لقلوب العاشقين وهي لقلوب الوالهين وهي لقلوب الهائمين وهي لقلوب العارفين وهي لقلوب الموحدين، وقيل: في أرض القلوب قطع متجاورات قطع النفوس وقطع الأرواح وقطع الأسرار وقطع العقول والأولى تنبت شوك الشهوات والثانية زهر المعارف والثالثة نبات كواشف الأنوار والرابعة أشجار نور العلم وفيها جَنَّاتٌ مِنْ أَعْنابٍ أي أعناب العشق وَزَرْعٌ أي زرع دقائق المعرفة وَنَخِيلٌ أي نخل الإيمان صِنْوانٌ في مقام الفرق وَغَيْرُ صِنْوانٍ في مقام الجمع، وقيل: صنوان إيمان مع شهود وغير صنوان إيمان بدونه يُسْقى بِماءٍ واحِدٍ وهو التجلي الذي يقتضيه الجود المطلق وَنُفَضِّلُ بَعْضَها عَلى بَعْضٍ فِي الْأُكُلِ في الطعم الروحاني، وقيل: أشير أيضا إلى أن في أرض الجسد قطعا متجاورات من العظم واللحم والشحم والعصب وجنات من أشجار القوى الطبيعية والحيوانية والإنسانية من أعناب القوى الشهوانية التي يعصر منها هوى النفس والقوى العقلية التي يعصر منها خمر المحبة والعشق وزرع القوى الإنسانية ونخيل سائر الحواس الظاهرة والباطنة صنوان كالعينين والأذنين وغير صنوان كاللسان وآلة الفكر والوهم يسقى بماء واحد وهو ماء الحياة ونفضل بعضها على بعض في أكل الإدراكات والملكات كتفضيل مدركات العقل على الحس والبصر على اللمس وملكة الحكمة على العفة وهكذا وَإِنْ تَعْجَبْ فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ بعد ظهور الآيات أَإِذا كُنَّا تُراباً أَإِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ ولم يعلموا أن القادر على ذلك قادر على أن يحيي الموتى.
İbn Atâ şöyle demiştir: İşi sabık kaza ile çekip çevirir; zahir hükümleriyle ayetleri tafsil eder ki Allah Teâlâ'nın bu halleri cereyan ettirdiğine ve nihayetinde O Sübhânehu'ya dönmek zorunda olduğunuza kesin olarak inanasınız. { وَهُوَ الَّذِي مَدَّ الْأَرْضَ } “Yeri yayıp döşeyen de O'dur” yani muhabbet nurlarını yaymak suretiyle evliyasının kalp arzını [döşeyen O'dur]. { وَجَعَلَ فِيها رَواسِيَ } “ve orada sağlam dağlar kıldı” vecdlerin coşup galebe çalmasıyla sarsılmasın diye onda marifet dağları kıldı; { وَأَنْهاراً } ve onda hakikat ilimlerinden nehirler kıldı; { وَمِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ جَعَلَ فِيها زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ } “ve her türlü meyveden onda ikişer çift kıldı” ki bunlar, çeşitli hikmet ağaçlarının semereleridir. { يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ } “Geceyi gündüze bürür” celâl tecellisi ile cemâl tecellisini [bürür]. { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ } “Şüphesiz bunda düşünen bir topluluk için deliller vardır” Allah Teâlâ'nın ayetleri üzerinde [düşünenler için]. Ebû Osmân şöyle demiştir: Fikir, kalbi tedbir vesveselerinden rahata erdirmektir. Bir görüşe göre: Kalbi, gelen feyiz ve faydalara karşı arındırmaktır. Denildi ki: Bundaki işaret; beden arzının döşenmesine, onda kemik dağlarının ve damar nehirlerinin kılınmasına; cömertlik, cimrilik, fücur, iffet, korkaklık, şecaat, zulüm, adalet ve benzeri ahlâk meyvelerinin, keza siyahlık, beyazlık, sıcaklık, soğukluk, pürüzsüzlük ve pürüzlülük gibi hallerin var edilmesine; cismanîyat karanlığının gecesinin ruhanîyat gündüzünü bürümesine yöneliktir. Şüphesiz bunda Allah Teâlâ'nın sanatını ve O'nun küçük (mikrokozmos) ile büyük (makrokozmos) âlemlerinin birbirine olan mutabakatını düşünen bir topluluk için ayetler vardır. { وَفِي الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجاوِراتٌ } “Yeryüzünde birbirine komşu kıtalar vardır” sevenlerin kalpleri, özlem duyanların kalplerine komşudur; onlar âşıkların kalplerine, onlar vecd içindekilerin kalplerine, onlar hayret içindekilerin kalplerine, onlar ariflerin kalplerine, onlar da muvahhidlerin kalplerine komşudur. Bir görüşe göre: Kalp toprağında birbirine komşu kıtalar vardır; nefis kıtaları, ruh kıtaları, sır kıtaları ve akıl kıtaları... Birincisi şehvet dikenlerini, ikincisi marifet çiçeklerini, üçüncüsü nur keşfedici bitkileri, dördüncüsü ise ilim nurunun ağaçlarını bitirir. { وَجَنَّاتٌ مِنْ أَعْنابٍ } “ve üzüm bağları [vardır]” yani aşk üzümleri, { وَزَرْعٌ } “ve ekinler” yani marifet inceliklerinin ekini, { وَنَخِيلٌ } “ve hurmalıklar” yani iman hurmaları vardır; { صِنْوانٌ } “çatallı (bir kökten çıkan)” fark makamında, { وَغَيْرُ صِنْوانٍ } “ve çatalsız (tek çıkan)” cem makamında... Bir görüşe göre: Çatallı olan, şuhud ile beraber olan imandır; çatalsız olan ise şuhudsuz olan imandır. { يُسْقى بِماءٍ واحِدٍ } “Bir tek su ile sulanır” ki o, mutlak cömertliğin iktiza ettiği tecellidir. { وَنُفَضِّلُ بَعْضَها عَلى بَعْضٍ فِي الْأُكُلِ } “Yemişlerinde ise bazısını bazısına üstün kılarız” ruhanî lezzette [üstün kılarız]. Bir görüşe göre şöyle de işaret edilmiştir: Beden toprağında kemik, et, yağ ve sinirden birbirine komşu parçalar; nefis hevasının sıkılıp çıkarıldığı şehvanî kuvvetlerin üzümlerinden, muhabbet ve aşk şarabının sıkıldığı aklî kuvvetlerden meydana gelen tabiî, hayvanî ve insanî kuvvet ağaçlarından bağlar; insanî kuvvetlerin ekini; gözler ve kulaklar gibi çatallı, dil, fikir ve vehim aleti gibi çatalsız olan zahirî ve bâtınî diğer duyuların hurmaları vardır. Bunlar tek bir su ile yani hayat suyu ile sulanır; idraklerin ve melekelerin yemişlerinde, aklın müdrekâtını hisse, görmeyi dokunmaya, hikmet melekesini iffete üstün kıldığımız gibi bazısını bazısına üstün kılarız; durum böyledir. { وَإِنْ تَعْجَبْ فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ } “Eğer şaşacaksan, asıl şaşılacak şey onların şu sözüdür” ayetler zuhur ettikten sonra: { أَإِذا كُنَّا تُراباً أَإِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ } “Biz toprak olduğumuz zaman mı, gerçekten biz mi yeni bir yaratılışta olacağız?” [demeleridir]. Buna kâdir olanın ölüleri diriltmeye de kâdir olduğunu bilmediler.
وقيل: إن منشأ التعجب أنهم أنكروا الخلق الجديد يوم القيامة مع أن الإنسان في كل ساعة في خلق آخر جديد بل العالم بأسره في كل لحظة يتجدد بتبدل الهيئات والأحوال والأوضاع والصور، وإلى كون العالم كل لحظة في خلق جديد ذهب الشيخ الأكبر قدس سره فعنده الجوهر وكذا العرض لا يبقى زمانين كما أن العرض عند الأشعري كذلك، وهذا عند الشيخ قدس سره مبني على أن الجواهر والأعراض كلها شؤونه تعالى عما يقوله الظالمون علوا كبيرا وهو سبحانه كل يوم أي وقت في شأن، وأكثر الناس ينكرون على الأشعري قوله بتجدد الأعراض، والشيخ قدس سره زاد في الشطرنج جملا ولا يكاد يدرك ما يقول بالدليل بل هو موقوف على الكشف والشهود، وقد اغتر كثير من الناس بظاهر كلامه فاعتقدوه من غير تدبر فضلوا وأضلوا أُولئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ فلم يعرفوا عظمته سبحانه وَأُولئِكَ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ فلا يقدرون أن يرفعوا رؤوسهم المنكسة إلى النظر في الآيات وَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ
Denildi ki: Şaşılacak şeyin kaynağı, insanın her an yeni bir yaratılışta olması, hatta bütün âlemin her lahzada suretlerin, durumların, heyetlerin ve vaziyetlerin değişmesiyle yenilenmesine rağmen onların kıyamet günündeki yeni yaratılışı inkâr etmeleridir. Âlemin her an yeni bir yaratılış içinde olduğu görüşünü Şeyhü'l-Ekber kuddise sirruh benimsemiştir; zira ona göre Eş'arî'nin araz görüşünde olduğu gibi cevher de araz da iki zaman boyunca bâkî kalmaz. Şeyh kuddise sirruh katında bu görüş, zalimlerin söylediklerinden pek yüce olan Allah Teâlâ'nın şe'nlerinden ibaret olan cevher ve arazların tümüne dayanır; O Sübhânehu her gün yani her vakit bir şe'ndedir. İnsanların çoğu Eş'arî'nin arazların yenilenmesi sözünü dahi inkâr etmektedir; Şeyh kuddise sirruh ise satranca bir de deve eklemiştir. Onun söylediği şey delille pek kavranamaz, bilakis keşf ve şuhuda bağlıdır. İnsanlardan birçoğu onun sözünün zahirine aldanıp düşünmeksizin ona inanmış, böylece sapmış ve saptırmışlardır. { أُولئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ } “İşte onlar, Rablerini inkâr edenlerdir” O Sübhânehu'nun azametini bilememişlerdir. { وَأُولئِكَ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ } “ve işte onlar, boyunlarında tasmalar olanlardır” öne eğilmiş başlarını ayetlere bakmak için kaldıramazlar. { وَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ } “İşte onlar ateş ehlidirler, onlar
فِيها خالِدُونَ
{ فِيها خالِدُونَ } “orada ebedî kalacaklardır.”
لعظم ما أتوا به وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ بمناسبة استعدادهم للشر وَقَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمُ الْمَثُلاتُ عقوبة أمثالهم وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ لِلنَّاسِ عَلى ظُلْمِهِمْ أنفسهم باكتساب الأمور الحاجبة لهم عن النور ولم ترسخ فيهم وَإِنَّ رَبَّكَ لَشَدِيدُ الْعِقابِ لمن رسخت فيه وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لعمى بصائرهم عن مشاهدة الآيات الشاهدة بالنبوة لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ تشهد له ﷺ بذلك إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ ما عليك إلا إنذارهم لا هدايتهم وَلِكُلِّ قَوْمٍ هادٍ هو الله تعالى، وقيل: لكل طائفة شيخ يعرفهم طريق الحق اللَّهُ يَعْلَمُ ما تَحْمِلُ كُلُّ أُنْثى فيعلم ما تحمل أنثى النفس من ولد الكمال أي ما في قوة كل استعداد وَما تَغِيضُ الْأَرْحامُ أي تنقص أرحام الاستعداد بترك النفس وهواها وَما تَزْدادُ بالتزكية وبركة الصحبة وَكُلُّ شَيْءٍ من الكمالات عِنْدَهُ سبحانه بِمِقْدارٍ معين على حسب القابلية سَواءٌ مِنْكُمْ مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ في ممكن استعداده وَمَنْ جَهَرَ بِهِ بإبرازه إلى الفعل وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ ظلمة ظلمه نفسه وَسارِبٌ بِالنَّهارِ بخروجه من مقام النفس وذهابه في نهار نور الروح لَهُ مُعَقِّباتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إشارة إلى سوابق الرحمة الحافظة له من خاطفات الغضب أو الإمدادات الملكوتية الحافظة له من جنب القوى الخيالية والوهمية والسبعية والبهيمية وإهلاكها إياه إِنَّ اللَّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ من النعم الظاهرة أو الباطنة حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ من الاستعداد وقوة القبول قال النصرابادي: إن هذا الحكم عام لكن مناقشة الخواص فوق مناقشة العوام، وعن بعض السلف أنه قال: إن الفأرة مزقت خفي وما أعلم ذلك إلا بذنب أحدثته وإلا لما سلطها علي وتمثل بقول الشاعر:
İrtikâp ettikleri şeyin büyüklüğü sebebiyle [orada ebedî kalacaklardır]. { وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ } “İyilikten önce senden kötülüğün çarçabuk gelmesini isterler” şerre olan istidatlarının uygunluğu sebebiyle [bunu isterler]. { وَقَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمُ الْمَثُلاتُ } “Oysa kendilerinden önce ibret verici cezalar gelip geçmiştir” benzerlerinin cezası [geçmiştir]. { وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ لِلنَّاسِ عَلى ظُلْمِهِمْ } “Ve şüphesiz Rabbin, zulümlerine rağmen insanlar için bir bağışlama sahibidir” onları nurdan perdeleyen şeyleri kazanmak suretiyle nefislerine zulmetmelerine rağmen; henüz bu [karanlık] onlarda kökleşmemişken [bağışlar]. { وَإِنَّ رَبَّكَ لَشَدِيدُ الْعِقابِ } “Ve şüphesiz Rabbin, cezası pek çetin olandır” bu [zulüm] kendisinde kökleşen kimse için [cezası çetindir]. { وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenler derler ki” nübüvvete şahitlik eden ayetleri müşahede etmekten basiretleri kör olduğu için [derler]: { لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ } “Ona bir ayet (mucize) indirilseydi ya!” kendisine sallallâhu aleyhi ve sellem buna dair şehadet edecek bir mucize [indirilseydi]. { إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ } “Sen ancak bir uyarıcısın” senin vazifen onları hidayete erdirmek değil, ancak uyarmaktır. { وَلِكُلِّ قَوْمٍ هادٍ } “ve her kavim için bir yol gösterici vardır” O, Allah Teâlâ'dır; bir görüşe göre: Her taife için kendilerine hak yolu tanıtan bir mürşit/şeyh vardır. { اللَّهُ يَعْلَمُ ما تَحْمِلُ كُلُّ أُنْثى } “Allah, her dişinin ne taşıdığını bilir” nefis dişisinin kemal çocuğundan ne taşıdığını, yani her istidadın kuvvesinde ne olduğunu bilir. { وَما تَغِيضُ الْأَرْحامُ } “ve rahimlerin neyi eksilttiğini” yani nefsi ve hevasını terk etmekle istidat rahimlerinin neyi eksilttiğini [bilir], { وَما تَزْدادُ } “ve neyi artırdığını [da bilir]” tezkiye ve sohbet bereketiyle [neyi artırdığını bilir]. { وَكُلُّ شَيْءٍ } Kemâlâttan her şey, { عِنْدَهُ } O Sübhânehu'nun katında, { بِمِقْدارٍ } kabil oluşa göre belirli bir ölçü iledir. { سَواءٌ مِنْكُمْ مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ } “Sizden sözü gizleyen ile” istidadının imkânında [gizleyen], { وَمَنْ جَهَرَ بِهِ } “onu açığa vuran” onu fiile dökmek suretiyle [açığa vuran], { وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ } “geceleyin gizlenen” nefsinin zulmünün karanlığında [gizlenen], { وَسارِبٌ بِالنَّهارِ } “ve gündüzün serbestçe gezen eşittir” nefis makamından çıkıp ruh nurunun gündüzünde yol almak suretiyle [gezen eşittir]. { لَهُ مُعَقِّباتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ } “Onun önünden ve arkasından takip eden [melekler] vardır; onu Allah'ın emriyle gözetirler” onu gazabın kapıp götürmesinden koruyan sabık rahmete yahut onu hayalî, vehmî, yırtıcı ve behîmî kuvvetlerin taarruzundan ve bunların kendisini helak etmesinden koruyan melekûtî yardımlara işarettir. { إِنَّ اللَّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ } “Şüphesiz Allah bir kavimde olanı değiştirmez” zahirî veya bâtınî nimetlerden [olanı değiştirmez], { حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ } “onlar kendi nefislerindekini değiştirmedikçe” istidat ve kabul kuvvetinden [olanı değiştirmedikçe]. Nasrâbâdî şöyle demiştir: 'Bu hüküm umumidir, ancak havassın hesaba çekilmesi avamın hesaba çekilmesinden daha çetindir.' Selefin bazısından şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Fare mestimi kemirdi; bunu işlediğim bir günahtan başka bir sebeple bilmiyorum, aksi takdirde [Allah] onu bana musallat etmezdi.' Ve şu şairin sözünü misal getirdi:
لو كنت من مازن لم تستبح إبلي ... بنو اللقيطة من ذهل بن شيبانا
Eğer Mâzin kabilesinden olsaydım, develerimi ... Zühl b. Şeybân oğullarından bir sokak kadınının oğulları yağmalamazdı.
وَإِذا أَرادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوْءاً فَلا مَرَدَّ لَهُ وَما لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ والٍ إذ الكل تحت قهره سبحانه، قال القاسم: إذا أراد الله تعالى هلاك قوم حسن موارده في أعينهم حتى يمشون إليها بتدبيرهم وأرجلهم، ولله تعالى در من قال:
{ وَإِذا أَرادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوْءاً فَلا مَرَدَّ لَهُ وَما لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ والٍ } “Allah bir kavme kötülük diledi mi artık onun geri çevrilmesi yoktur ve onlar için O'ndan başka bir yardımcı/koruyucu da yoktur” zira her şey O Sübhânehu'nun kahrı altındadır. Kâsım şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ bir kavmin helakini murad ettiği zaman, onun helak yollarını gözlerinde güzel gösterir; nihayet kendi tedbirleri ve ayaklarıyla ona doğru yürürler.' Şunu söyleyen ne güzel söylemiştir:
إذا لم يكن عون من الله للفتى ... فأول ما يجني عليه اجتهاده
Allah'tan gence bir yardım olmazsa ... Onun aleyhine ilk cinayet işleyen şey kendi çabası olur.
هُوَ الَّذِي يُرِيكُمُ الْبَرْقَ أي برق لوامع الأنوار القدسية خَوْفاً خائفين من سرعة انقضائه أو بطء رجوعه وَطَمَعاً طامعين في ثباته أو سرعة رجوعه وَيُنْشِئُ السَّحابَ الثِّقالَ بماء العلم والمعرفة، وقيل: يرى المحبين برق المكاشفة وينشئ للعارفين سحاب العظمة الثقال بماء الهيبة فيمطر عليهم ما يحييهم به الحياة التي لا تشبهها حياة، وأنشدوا للشبلي:
{ هُوَ الَّذِي يُرِيكُمُ الْبَرْقَ } “Size şimşeği gösteren O'dur” yani kudsî nurların parıltı şimşeğini [gösteren O'dur], { خَوْفاً } “korku” çabucak sona ermesinden veya geri dönüşünün yavaş olmasından korkanlar olarak, { وَطَمَعاً } “ve ümit [olarak]” sebat etmesini yahut çabucak dönmesini ümit edenler olarak [gösterir]; { وَيُنْشِئُ السَّحابَ الثِّقالَ } “ve ağır bulutları inşa eder” ilim ve marifet suyu ile [ağır bulutları var eder]. Denildi ki: Sevenlere mükâşefe şimşeğini gösterir, arifler için ise heybet suyuyla dolu ağır azamet bulutlarını var eder ve üzerlerine kendisiyle hiçbir hayatın benzemeyeceği bir hayatla onları dirilteceği şeyi yağdırır. Şiblî'nin şu beytini inşad etmişlerdir:
أظلت علينا منك يوما غمامة ... أضاءت لنا برقا وأبطا رشاشها
Bir gün üzerimize senden bir bulut gölge saldı ... Bize bir şimşek çaktırdı ama çisentisi gecikti.
فلا غيمها يصحو فييأس طامع ... ولا غيثها يأتي فيروي عطاشها
Ne bulutu açılır ki ümit eden ümidini kessin ... Ne de yağmuru gelir ki susuz kalmışlarını suya kandırsın.
وعن بعضهم أن البرق إشارة إلى التجليات البرقية التي تحصل لأرباب الأحوال وأشهر التجليات في تشبيهه بالبرق التجلي الذاتي، وأنشدوا:
Bazılarından [nakledildiğine göre] şimşek, hâl sahiplerine hâsıl olan şimşek misali (berkî) tecellilere işarettir; şimşeğe benzetilmesinde tecellilerin en meşhuru ise Zâtî tecellidir. Şöyle inşad etmişlerdir:
ما كان ما أوليت من وصلنا ... إلا سراجا لاح ثم انطفى
Bize vuslatından bağışladığın şey ... Ancak parıldayıp hemen sönen bir kandil gibiydi.
وذكر الإمام الرباني قدس سره في المكتوبات أن التجلي الذاتي دائمي للكاملين من أهل الطريقة النقشبندية لا يرقى وأطال الكلام في ذلك مخالفا لكبار السادة الصوفية كالشيخ محيي الدين قدس سره. وغيره، والحق أن ما ذكره من التجلي الذاتي ليس هو الذي ذكروا أنه برقي كما لا يخفى على من راجع كلامه وكلامهم وَيُسَبِّحُ الرَّعْدُ أي رعد سطوة التجليات الجلالية ويمجد الله تعالى عما يتصوره العقل ملتبسا بِحَمْدِهِ وإثبات ما ينبغي له عز شأنه وَالْمَلائِكَةُ وتسبح ملائكة القوى الروحانية مِنْ خِيفَتِهِ من هيبة جلاله ﷻ وَيُرْسِلُ الصَّواعِقَ هي
İmâm-ı Rabbânî kuddise sirruh Mektûbât'ta, Nakşibendî tarikatı ehlinin kâmilleri için Zâtî tecellinin daimî olduğunu, kesilip gitmediğini zikretmiş ve Şeyh Muhyiddin kuddise sirruh ve diğer büyük mutasavvıflara muhalefet ederek bu husustaki sözü uzatmıştır. Hakikat şudur ki, onun zikrettiği Zâtî tecelli, onların şimşek misali (berkî) olduğunu zikrettikleri tecelli değildir; bu durum, onun ve onların sözlerine müracaat eden kimseye gizli kalmaz. { وَيُسَبِّحُ الرَّعْدُ } “Gök gürültüsü tesbih eder” yani celâl tecellilerinin satvetinin gök gürültüsü tesbih eder ve aklın tasavvur ettiği şeylerden Allah Teâlâ'yı tenzih edip yüceltir; { بِحَمْدِهِ } “O'na hamd ile” ve şânı yüce olan Zât'a lâyık olanı ispat ile [tesbih eder], { وَالْمَلائِكَةُ } “ve melekler de” ruhanî kuvvetlerin melekleri de tesbih eder, { مِنْ خِيفَتِهِ } “O'nun korkusundan” O'nun celle celâlüh celâlinin heybetinden [tesbih ederler]. { وَيُرْسِلُ الصَّواعِقَ } “Ve yıldırımları gönderir” bunlar,
صواعق السبحات الإلهية عند تجلي القهر الحقيقي المتضمن للّطف الكلي فَيُصِيبُ بِها مَنْ يَشاءُ فيحرقه عن بقية نفس،
küllî lütfu tazammun eden hakiki kahr tecellisi esnasında ilahî azamet ve celâl nurlarının (sübuhat) yıldırımlarıdır. { فَيُصِيبُ بِها مَنْ يَشاءُ } “Onunla dilediğini çarpar” böylece onda nefisten kalan tortuları yakıp yok eder.
وفي الخبر «إن لله تعالى سبعين ألف حجاب من نور وظلمة لو كشفها لأحرقت سبحات وجهه ما انتهى إليه بصره من خلقه»
Habîrde [şöyle buyrulmuştur]: «Şüphesiz Allah Teâlâ'nın nurdan ve zulmetten yetmiş bin hicabı vardır; şayet onları açsaydı, Zâtı'nın nurları (sübuhat-ı vech), bakışının mahlûkatından ulaştığı her şeyi yakıp kül ederdi.»
وقال ابن الزنجاني: الرعد صعقات الملائكة والبرق ذفرات أفئدتهم والمطر بكاؤهم، وجعل الزمخشري هذا من بدع المتصوفة، وكأني بك تقول: إن أكثر ما ذكر في باب الإشارة من هذا الكتاب من هذا القبيل.
İbnü'z-Zencânî şöyle demiştir: 'Gök gürültüsü meleklerin sayhaları, şimşek kalplerinin nefesleri/iç çekişleri, yağmur ise onların ağlamalarıdır.' Zemahşerî bunu mutasavvıfların bidatlerinden saymıştır. Sanki senin: 'Bu kitapta işaret babında zikredilenlerin çoğu bu kabildendir' dediğini duyar gibiyim.
والجواب إنا لا ندعي إلا الإشارة وأما أن ذلك مدلول اللفظ أو مراد الله تعالى فمعاذ الله تعالى من أن يمر بفكري، واعتقاد ذلك هو الضلال البعيد والجهل الذي ليس عليه مزيد، وقد نص المحققون من الصوفية على أن معتقد ذلك كافر والعياذ بالله تعالى، ولعلك تقول: كان الأولى مع هذا ترك ذلك. فنقول: قد ذكر مثله من هو خير منا والوجه في ذكره غير خفي عليك لو أنصفت وَهُمْ يُجادِلُونَ فِي اللَّهِ بالتفكر في ذاته والنظر للوقوف على حقيقة صفاته وَهُوَ سبحانه شَدِيدُ الْمِحالِ في دفع الأفكار والأنظار عن حرم ذاته وحمى صفاته ﷻ:
Cevap şudur: Biz ancak işarette bulunduğumuzu iddia ediyoruz; bunun lafzın medlûlü veya Allah Teâlâ'nın muradı olduğuna gelince, böyle bir şeyin aklımdan geçmesinden bile Allah Teâlâ'ya sığınırım! Buna inanmak, haktan uzak bir sapıklık ve üstüne bir şey eklenemeyecek derecede bir cehalettir. Tasavvufun muhakkikleri, buna inanan kimsenin kâfir olacağını açıkça belirtmişlerdir; Allah Teâlâ'ya sığınırız. Belki şöyle dersin: 'Bununla birlikte bunu terk etmek daha evlâ idi.' Biz de deriz ki: Bizden daha hayırlı olan zatlar da bunun benzerini zikretmişlerdir; eğer insaflı olursan, bunu zikretmenin vechi sana gizli kalmaz. { وَهُمْ يُجادِلُونَ فِي اللَّهِ } “Onlar ise Allah hakkında mücadele edip dururlar” O'nun Zâtı hakkında tefekkür etmek ve sıfatlarının hakikatine vakıf olmak için nazar yürütmek suretiyle [mücadele ederler]. { وَهُوَ } O Sübhânehu, { شَدِيدُ الْمِحالِ } “kudreti ve tuzağı pek çetin olandır” fikirleri ve bakışları Kendi Zâtı'nın hareminden ve sıfatlarının himayesinden defetmede [pek çetindir] celle celâlüh:
هيهات أن تصطاد عنقاء البقاء ... بلعابهن عناكب الأفكار
Heyhat! Beka zümrüdüankası avlansın ... Fikir örümceklerinin salyalarıyla!
لَهُ دَعْوَةُ الْحَقِّ أي الحقة الحقيقة بالإجابة لا لغيره سبحانه وَالَّذِينَ يَدْعُونَ الأصنام لا يَسْتَجِيبُونَ لَهُمْ بِشَيْءٍ إِلَّا كَباسِطِ كَفَّيْهِ إِلَى الْماءِ لِيَبْلُغَ فاهُ أي إلا استجابة كاستجابة من ذكر لأن ما يدعونه بمعزل عن القدرة وَما دُعاءُ الْكافِرِينَ المحجوبين إِلَّا فِي ضَلالٍ أي ضياع لأنهم لا يدعون إلا له الحق وإنما يدعون الها توهموه ونحتوه في خيالهم وَلِلَّهِ يَسْجُدُ ينقاد مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ من الحقائق والروحانيات طَوْعاً وَكَرْهاً شاؤوا أو أبوا وَظِلالُهُمْ هياكلهم بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ أي دائما وقيل: يسجد من في السموات وهو الروح والعقل والقلب وسجودهم طوعا ومن في الأرض النفس وقواها وسجودهم كرها.
{ لَهُ دَعْوَةُ الْحَقِّ } “Hak davet yalnızca O'nadır” yani icabete layık olan hak davet O Sübhânehu'yadır, başkasına değil. { وَالَّذِينَ يَدْعُونَ } putlara dua eden kimseler [var ya], { لا يَسْتَجِيبُونَ لَهُمْ بِشَيْءٍ } “onlara hiçbir şeyle karşılık veremezler”, { إِلَّا كَباسِطِ كَفَّيْهِ إِلَى الْماءِ لِيَبْلُغَ فاهُ } “ancak ağzına ulaşsın diye suya doğru iki avucunu açan kimse gibi” yani ancak zikredilen kimsenin icabeti gibi bir icabet [olur]; zira onların dua ettikleri şeyler kudretten tamamen uzaktır. { وَما دُعاءُ الْكافِرِينَ } perdelenmiş kâfirlerin duası, { إِلَّا فِي ضَلالٍ } “ancak bir sapıklık (boşa gitme) içindedir” yani zayi olmaktadır; zira onlar Hak olan İlah'a dua etmemekte, ancak vehmettikleri ve hayallerinde yonttukları bir ilaha dua etmektedirler. { وَلِلَّهِ يَسْجُدُ } “Ve Allah'a secde eder” boyun eğer, { مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } hakikatlerden ve ruhanîlerden “göklerde ve yerde olan kimseler”, { طَوْعاً وَكَرْهاً } “isteyerek veya istemeyerek” dileseler de dilemeseler de; { وَظِلالُهُمْ } ve onların heykelleri (bedenleri de secde eder), { بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ } “sabah ve akşam vakitlerinde” yani sürekli olarak. Denildi ki: Göklerde olanlar ruh, akıl ve kalptir, onların secdesi isteyerek (tav'an) olur; yerde olanlar ise nefis ve onun kuvvetleridir, onların secdesi ise istemeyerek (kerhen) olur.
وقيل: الساجدون طوعا أهل الكشف والشهود والساجدون كرها أهل النظر والاستدلال أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ من سماء روح القدس ماءً أي ماء العلم فَسالَتْ أَوْدِيَةٌ أي أودية القلوب بِقَدَرِها بقدر استعدادها فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَداً من خبث صفات أرض النفس رابِياً طافيا على ذلك وَمِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ نار العشق من المعارف والكشوف والحقائق والمعاني التي تهيج العشق ابْتِغاءَ حِلْيَةٍ طلب زينة النفس لكونها كمالات لها أَوْ مَتاعٍ من الفضائل الخلقية التي تحصل بسببها فإنها مما تتمتع به النفس ما زَبَدٌ خبث مِثْلُهُ كالنظر إليها ورؤيتها والإعجاب بها وسائر ما يعد من آفات النفس «فأما الزبد فيذهب جفاء» منفيا بالعلم «وأما ما ينفع الناس» من المعاني الحقة والفضائل الخالصة «فيمكث في الأرض» أرض النفس، وقال بعضهم: إنه تعالى شبه ما ينزل من مياه بحار ذاته وصفاته وأسمائه وأفعاله إلى قلوب الموحدين والعارفين والمكاشفين والمريدين بما ينزل من السماء إلى الأودية، فكما تحمل الأودية حسب اختلافها ماء المطر تحمل تلك القلوب مياه هاتيك البحار حسب اختلاف حواصلها وأقدار استعداداتها في المحبة والمعرفة والتوحيد، وكما أن قطرات الأمطار تكون في الأودية سيلا فيحتمل السيل زبدا وحثالة وما يكون مانعا من الجريان يكون تواتر أنوار الحق سبحانه سيل المعارف والكشوفات فيسيل في أودية القلوب فيحتمل من أوصاف البشرية وما دون الحق الذي يمنع القلوب من رؤية الغيوب ما يحتمله فيذهب جفاء فتصير حينئذ مقدسة عن زبد الرياء والسمعة والنفاق والخواطر المذمومة وتبقى سائحة في أنوار الأزل والأبد بلا مانع من العرش إلى الثرى، وشبه سبحانه أعمال الظاهر والباطن وما ينفتح بمفاتيحها من الغيب بجواهر الأرض من الذهب والفضة وغيرهما إذا أذيبا للانتفاع بهما وبين تعالى أن لهما زبدا مثل زبد السيل وأنه يذهب ويمكث أصلهما الصافي، فكذلك أعمال الظاهر والباطن تدخل في بودقة الإخلاص ويوقد عليهما نيران الامتحان فيذهب ما فيه حظ النفس
Bir görüşe göre: İsteyerek secde edenler keşf ve şuhud ehlidir; istemeyerek secde edenler ise nazar ve istidlâl ehlidir. { أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ } Rûhu'l-Kudüs semasından indirdi, { ماءً } bir su yani ilim suyunu [indirdi], { فَسالَتْ أَوْدِيَةٌ } “böylece vadiler aktı” yani kalp vadileri aktı, { بِقَدَرِها } “kendi miktarınca” istidatları miktarınca [aktı]. { فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَداً } “Bunun üzerine sel bir köpük yüklendi” nefis toprağının sıfatlarının pisliklerinden bir köpüğü [yüklendi], { رابِياً } “üste çıkan” onun üzerine kabarıp yüzen [bir köpüğü yüklendi]. { وَمِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ } “Ateşte üzerine körükledikleri şeylerden de” aşkı alevlendiren marifetlerden, keşiflerden, hakikatlerden ve manalardan ibaret olan aşk ateşinde [körüklediklerinden], { ابْتِغاءَ حِلْيَةٍ } “bir zinet aramak” nefsin kemalatı olması hasebiyle onun zinetini talep etmek, { أَوْ مَتاعٍ } “yahut bir meta [elde etmek için]” kendisi sebebiyle hâsıl olan ahlâkî faziletlerden ibaret bir menfaati [talep etmek için]; zira bunlar nefsin faydalandığı şeylerdendir; { زَبَدٌ مِثْلُهُ } “bunun gibi bir köpük [çıkar]” ona bakmak, onu görmek, onunla ucbe kapılmak ve nefsin afetlerinden sayılan diğer şeyler gibi bir pislik [çıkar]. 'Köpüğe gelince, atılıp gider' ilimle yok edilerek; 'insanlara fayda veren şeye gelince' hakiki manalardan ve halis faziletlerden ibaret olan şey, 'yeryüzünde kalır' nefis toprağında [kalır]. Bazıları şöyle demiştir: Allah Teâlâ Zâtı'nın, sıfatlarının, isimlerinin ve fiillerinin denizlerinden muvahhidlerin, ariflerin, mükâşefe ehlinin ve müridlerin kalplerine indirdiği şeyleri semadan vadilere inen şeye benzetmiştir. Vadiler farklılıklarına göre yağmur suyunu nasıl taşıyorsa, o kalpler de muhabbet, marifet ve tevhid hususundaki kabiliyetlerinin ve istidat ölçülerinin farklılığına göre bu denizlerin sularını öylece taşır. Nasıl ki yağmur damlaları vadilerde sele dönüşüp sel de köpüğü, süprüntüyü ve akmaya engel olan şeyleri yüklenirse; Hak Sübhânehu'nun nurlarının peş peşe gelmesi de marifetler ve keşifler seli olur ve kalp vadilerinde akar; kalplerin gaybları görmesine mani olan beşeriyet vasıflarından ve Hak'tan gayrı olan şeylerden yükleneceğini yüklenir, sonra da o [tortular] atılıp gider; kalpler o vakit riya, şöhret arzusu, nifak ve yerilmiş hatıraların köpüğünden arınır ve Arş'tan yerin derinliklerine kadar hiçbir engel olmaksızın ezel ve ebed nurlarında cevelan eder halde kalır. Allah Teâlâ zahir ve bâtın amellerini ve bunların anahtarlarıyla gaybdan açılan şeyleri, faydalanılmak üzere eritildiklerinde altın, gümüş ve diğer yer madenlerine benzetmiş; onlar için de sel köpüğü gibi bir köpüğün olduğunu, onun gidip saf olan asıllarının kaldığını beyan etmiştir. İşte zahir ve bâtın amelleri de ihlâs potasına girer, üzerlerinde imtihan ateşleri yakılır; böylece nefsin nasibi olan şeyler gider,
ويبقى ما هو خالص لله تعالى، وهكذا الخواطر يبقى منها خاطر الحق ويضمحل سريعا خاطر الباطل، وعن بعضهم القلوب أوعية وفيها أودية فقلب يسيل فيه ماء التوبة وقلب يسيل فيه ماء الرحمة وقلب يسيل فيه ماء الخوف وقلب يسيل فيه ماء الرجاء وقلب يسيل فيه ماء المعرفة وقلب يسيل فيه ماء الانس وكل ماء من هذه المياه ينبت في القلب نوعا من القربة والقرب من الله ﷿ ومن القلوب ما حرم ذلك والعياذ بالله تعالى، وقال ابن عطية: روي عن ابن عباس أنه قال في قوله تعالى: «أنزل من السماء ماء» إلخ يريد بالماء الشرع والدين وبالأودية القلوب ومعنى سيلانها بقدرها أخذ النبيل بحظه والبليد بحظه، ثم قال: وهذا قول لا يصح- والله تعالى أعلم- عن ابن عباس لأنه ينحو إلى قول أصحاب الرموز، وقد تمسك به الغزالي وأهل ذلك الطريق، وفيه إخراج اللفظ عن مفهوم كلام العرب بغير داع إلى ذلك، وإن صح ذلك عن ابن عباس فيقال فيه: إنما قصد رضي الله تعالى عنه أن قوله تعالى: كَذلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَالْباطِلَ معناه الحق الذي يتقرر في القلوب والباطل الذي يعتريها اه ونحن نقول: إن صح ذلك فمقصود الخبر منه الإشارة وإن كان يريد غير ظاهر فيه، وحجة الإسلام الغزالي عليه الرحمة أشد الناس على أهل الرموز القائلين بأن الظاهر ليس مراد الله تعالى كما لا يخفى على متتبعي كلامه، وسمعت من بعض الناس أن أهل الكيمياء تكلموا في هذه الآية على ما يوافق غرضهم ولم أقف على ذلك «للذين استجابوا لربهم» بتصفية الاستعداد عن كدورات صفات النفس «الحسنى» المثوبة الحسنى وهو الكمال الفائض عليهم عند الصفاء «والذين لم يستجيبوا له» تعالى وبقوا في الرذائل البشرية والكدورات الطبيعية «لو أن لهم ما في الأرض» الجهة السفلية من الأموال والأسباب التي انجذبوا إليها بالمحبة فأهلكوا أنفسهم بها «ومثله معه لافتدوا به» مما ينالهم من الحجاب والحرمان أُولئِكَ لَهُمْ سُوءُ الْحِسابِ لوقوفهم مع الأفعال في مقام النفس وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ الحرمان «وبئس المهاد» جهنم والعياذ بالله تعالى ونسأله العفو والعافية.
ve Allah Teâlâ için halis olan şey bâkî kalır. Havâtır (kalbe gelen düşünceler) da böyledir; onlardan Hakk'ın hatırası kalır, batılın hatırası ise çabucak yok olur. Bazılarından [nakledildiğine göre]: Kalpler kaplardır ve onlarda vadiler vardır; kimi kalpte tevbe suyu akar, kimi kalpte rahmet suyu akar, kimi kalpte korku suyu akar, kimi kalpte ümit suyu akar, kimi kalpte marifet suyu akar, kimi kalpte ise ünsiyet suyu akar. Bu sulardan her biri kalpte Allah Azze ve Celle'ye yakınlık ve kurbiyet türlerinden birini yeşertir. Kalplerden bazısı ise bundan mahrum kalmıştır; Allah Teâlâ'ya sığınırız. İbn Atıyye şöyle demiştir: İbn Abbas'tan Allah Teâlâ'nın: 'Semadan bir su indirdi...' ayeti hakkında şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Su ile şeriatı ve dini, vadiler ile kalpleri murad etmektedir. Vadilerin kendi miktarınca akmasının manası ise, zeki kimsenin kendi nasibini, kıt anlayışlı kimsenin de kendi nasibini almasıdır.' Sonra [İbn Atıyye] dedi ki: 'Bu, remiz ehlinin (bâtınîlerin) sözüne meylettiği için -Allah Teâlâ en iyisini bilir ya- İbn Abbas'tan sıhhati sabit olmayan bir sözdür. Gazzâlî ve o yolun ehli buna sarılmışlardır; bunda ise hiçbir gerektirici sebep yokken lafzı Arap kelamının mefhumundan çıkarmak vardır. Eğer bu İbn Abbas'tan sahih ise, onun hakkında şöyle denir: Radıyallâhu Teâlâ anh, Allah Teâlâ'nın: { كَذلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَالْباطِلَ } kavli ile kalplerde karar kılan hakkı ve onlara arız olan batılı kastetmiştir.' Biz deriz ki: Eğer bu sahih ise, haberden maksat -ondan zahir olmayan bir şeyi murad ediyor olsa bile- işarettir. Hüccetülislâm Gazzâlî aleyhirrahme ise, sözlerini takip edenlere gizli kalmayacağı üzere, zahirin Allah Teâlâ'nın muradı olmadığını söyleyen remiz ehline karşı insanların en sert olanıdır. İnsanların bazısından simya ehlinin bu ayet hakkında kendi gayelerine uygun şekilde söz söylediklerini işittim, ancak buna muttali olmadım. 'Rablerine icabet edenler için' istidadı nefis sıfatlarının bulanıklıklarından arındırmak suretiyle [icabet edenler için], 'en güzel olan (el-Hüsnâ) vardır' en güzel mükâfat yani safiyet anında üzerlerine taşan kemal vardır. 'O'na icabet etmeyenlere' Teâlâ'ya [icabet etmeyip] beşerî rezilliklerde ve tabiî bulanıklıklarda kalanlara gelince; 'yeryüzünde olanların tamamı' yani muhabbetle kendilerine meyledip nefislerini kendisiyle helak ettikleri süflî cihetten mallar ve sebepler [onların olsa], 've bir misli de beraberinde olsa, onu feda ederlerdi' kendilerine isabet eden hicap ve mahrumiyetten kurtulmak için [feda ederlerdi]. { أُولئِكَ لَهُمْ سُوءُ الْحِسابِ } “İşte onlar var ya, hesabın kötüsü onlaradır” nefis makamında fiillerle beraber takılıp kaldıkları için; { وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ } “ve onların barınağı cehennemdir” mahrumiyettir, 've o ne kötü bir yataktır!' cehennem [ne kötü bir yerdir]! Allah Teâlâ'ya sığınırız ve O'ndan af ve afiyet dileriz.
أَفَمَنْ يَعْلَمُ أَنَّما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ من القرآن الذي مثل بالماء المنزل من السماء والإبريز الخالص في المنفعة والجدوى هو الْحَقُّ الذي لا حق وراءه أو الحق الذي أشير إليه بالأمثال المضروبة فيستجيب له كَمَنْ هُوَ أَعْمى عمى القلب لا يدركه ولا يقدر قدره وهو- هو- فيبقى حائرا في ظلمات الجهل وغياهب الضلال ولا يتذكر بما ضرب من الأمثال، والمراد كمن لا يعلم ذلك إلا أنه أريد زيادة تقبيح حاله فعبر عنه بالأعمى، والهمزة للإنكار وإيراد الفاء بعدها لتوجيه الإنكار إلى ترتب توهم المماثلة على ظهور حال كل منهما بما ضرب من الأمثال وما بين من المصير والمآل كأنه قيل: أبعد ما بين حال كل من الفريقين وما لهما يتوهم المماثلة بينهما.
{ أَفَمَنْ يَعْلَمُ أَنَّما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ } “Rabbinden sana indirilenin” fayda ve semere bakımından semadan indirilen suya ve halis külçeye benzetilen Kur'an'ın, { الْحَقُّ } “hak olduğunu bilen kimse” ötesinde hiçbir hak olmayan Hak olduğunu yahut getirilen mesellerle işaret edilen Hak olduğunu bilip ona icabet eden kimse; { كَمَنْ هُوَ أَعْمى } “kör olan kimse gibi midir?” kalp körlüğü içinde olup onu idrak edemeyen, kadrini takdir edemeyen -ki o böyledir- cehalet karanlıklarında ve sapıklık dehlizlerinde şaşkın kalıp getirilen mesellerden öğüt almayan kimse gibi midir? Kastedilen, bunu bilmeyen kimse gibidir; ancak onun halinin çirkinliğini artırmak murad edildiği için ondan kör olarak bahsedilmiştir. Hemze inkâr içindir; ardından fâ harfinin getirilmesi ise, getirilen darbımesellerle ve beyan edilen akıbet ve varılacak yer ile her iki zümrenin halinin ortaya çıkması üzerine benzerlik vehminin terettüp etmesini inkâra yöneltmek içindir; sanki şöyle denilmiştir: Her iki zümrenin hali ve başlarına gelecekler bu derece açıklandıktan sonra, aralarında bir benzerlik olduğu vehmedilebilir mi?
وقرأ زيد بن علي رضي الله تعالى عنهما أو من يعلم بالواو مكان الفاء إِنَّما يَتَذَكَّرُ بما ذكر من
Zeyd b. Ali radıyallâhu anhümâ fâ yerine vâv ile 'Ev men ya'lemü' şeklinde okumuştur. { إِنَّما يَتَذَكَّرُ } “Ancak ibret alır” zikredilen
المذكرات فيقف على ما بينهما من التفاوت والتنائي أُولُوا الْأَلْبابِ أي العقول الخالصة المبرأة من متابعة الألف ومعارضة الوهم، فاللب أخص من العقل وهو الذي ذهب إليه الراغب، وقيل: هما مترادفان والقصد بما ذكر دفع ما يتوهم من أن الكفار عقلاء مع أنهم غير متذكرين ولو نزلوا منزلة المجانين حسن ذلك.
öğütlerden [ibret alır] ve ikisi arasındaki farka ve uzaklığa vakıf olur; { أُولُوا الْأَلْبابِ } “ancak akıl sahipleri” yani alışkanlıklara uymaktan ve vehmin itirazından arınmış halis akıl sahipleri [ibret alır]. Lübb, akıldan daha hususidir; Râgıb'ın benimsediği görüş de budur. Denildi ki: İkisi eş anlamlıdır. Zikredilen ifadeden maksat, öğüt almadıkları halde kâfirlerin akıllı kimseler olduğu yönündeki vehmi defetmektir; onlar mecnunlar menzilesine indirilseydi pek yerinde olurdu.
والآية
Ayet
على ما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما في حمزة رضي الله تعالى عنه. وأبي جهل وقيل:
İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre Hamza radıyallâhu anh ile Ebû Cehil hakkındadır. Denildi ki:
في عمر رضي الله تعالى عنه. وأبي جهل، وقيل: في عمار بن ياسر رضي الله تعالى عنه. وأبي جهل، وقد أشرنا إلى وجه اتصالها بما قبلها، والعلامة الطيبي بعد أن قرر وجه الاتصال بأن فَمَنْ يَعْلَمُ عطف على جملة لِلَّذِينَ اسْتَجابُوا إلخ والهمزة مقحمة بين المعطوف والمعطوف عليه، وذكر من معنى الآية على ذلك ما ذكر قال: ثم إنك إذا أمعنت النظر وجدتها متصلة بفاتحة السورة يعني بقوله تعالى: وَالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يُؤْمِنُونَ وهو كما ترى الَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ بما عقدوا على أنفسهم من الاعتراف بربوبيته تعالى حين قالوا:
Ömer radıyallâhu anh ile Ebû Cehil hakkındadır; denildi ki: Ammâr b. Yâsir radıyallâhu anh ile Ebû Cehil hakkındadır. Biz onun kendisinden öncekine irtibat vechuna işaret etmiştik. Allâme Tîbî, { فَمَنْ يَعْلَمُ } ifadesinin { لِلَّذِينَ اسْتَجابُوا } cümlesine vb. matuf olması ve hemzenin matuf ile matufun aleyh arasına ziyade olarak girmesi suretiyle irtibat vechini takrir ettikten ve buna göre ayetin manasından zikrettiği şeyleri belirttikten sonra şöyle demiştir: 'Sonra sen dikkatle bakacak olursan, onun surenin başlangıcına, yani Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يُؤْمِنُونَ } kavline bağlı olduğunu görürsün.' Bu da gördüğün gibidir. { الَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ } “Onlar ki Allah'ın ahdini yerine getirirler”
بلى، أو بما عهد الله تعالى عليهم في كتبه من الأحكام فالمراد بهم ما يشمل جميع الأمم، وإضافة العهد إلى الاسم الجليل من باب إضافة المصدر إلى مفعوله على الوجه الأول ومن باب إضافة المصدر إلى الفاعل على الثاني، وإذا أريد بالعهد ما عقده الله تعالى عليهم يوم قال سبحانه: أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ [الأعراف: ١٧٢] كانت الإضافة مطلقا من باب إضافة المصدر إلى الفاعل وهو الظاهر كما في البحر، وحكى حمل العهد على عهد ألست عن قتادة، وحمله على ما عهد في الكتب عن بعضهم، ونقل عن السدي حمله على ما عهد إليهم في القرآن، وعن القفال حمله على ما في جبلتهم وعقولهم من دلائل التوحيد والنبوات إلى غير ذلك واستظهر حمله على العموم وَلا يَنْقُضُونَ الْمِيثاقَ ما وثقوا من المواثيق بين الله تعالى وبينهم من الإيمان به تعالى والأحكام والنذور وما بينهم وبين العباد كالعقود وما ضاهاها، وهو تعميم بعد تخصيص وفيه تأكيد للاستمرار المفهوم من صيغة المستقبل.
«Evet (Belâ)» dedikleri vakit O Teâlâ'nın rubûbiyetini itiraf ederek kendi aleyhlerine bağladıkları ahdi yahut Allah Teâlâ'nın kitaplarında onlara emrettiği hükümleri [yerine getirirler]; bu durumda onlardan maksat bütün ümmetleri içine alan kimselerdir. Ahdin lafza-i celâle izafe edilmesi birinci veche göre masdarın mef'ulüne izafeti, ikinciye göre ise masdarın failine izafeti kabilindendir. Şayet ahid ile Allah Teâlâ'nın: { أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ } [el-A'râf: 172] “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” buyurduğu gün onlara bağladığı misak kastedilirse, izafet mutlak olarak masdarın failine izafeti kabilinden olur ki el-Bahr'da belirtildiği üzere zahir olan da budur. Ahdin 'Elest ahdi'ne hamledilmesi Katâde'den, kitaplarda ahdedilen şeylere hamledilmesi bazılarından hikâye edilmiş; Süddî'den Kur'an'da onlara ahdedilen şeylere hamli, Kaffâl'den ise yaratılışlarında ve akıllarında bulunan tevhid ve nübüvvet delillerine hamli nakledilmiştir. Bunun umuma hamledilmesi daha kuvvetli görülmüştür. { وَلا يَنْقُضُونَ الْمِيثاقَ } “ve antlaşmayı bozmazlar” Allah Teâlâ'ya iman, hükümler ve adaklar gibi Allah Teâlâ ile aralarında bağladıkları misakları ve akitler ile benzeri şeyler gibi kullarla aralarında olan antlaşmaları bozmazlar. Bu, tahsisten sonra tamimdir (özelden sonra genele geçiştir) ve muzari sığasından anlaşılan süreklilik için bir tekit içermektedir.
وقال أبو حيان: الظاهر أن هذه الجملة تأكيد للتي قبلها لأن العهد هو الميثاق ويلزم من إيفاء العهد انتفاء نقضه، وقال ابن عطية: المراد بالجملة الأولى يوفون بجميع عهود الله تعالى وهي أوامره ونواهيه التي وصى الله تعالى بها عبيده ويدخل في ذلك التزام جميع الفروض وتجنب جميع المعاصي، والمراد بالجملة الثانية أنهم إذا عقدوا في طاعة الله تعالى عهدا لم ينقضوه اه، وعليه فحديث التعميم بعد التخصيص لا يتأتى كما لا يخفى، وقد تقدم الله سبحانه إلى عباده في نقض الميثاق ونهى عنه في بضع وعشرين آية من كتابه كما روي عن قتادة، ومن أعظم المواثيق- على ما قال ابن العربي- أن لا يسأل العبد سوى مولاه جل شأنه.
Ebû Hayyân şöyle demiştir: Zahir olan, bu cümlenin kendisinden öncekini tekit etmesidir; zira ahid mîsâktır ve ahdi yerine getirmekten onun bozulmaması lüzum eder. İbn Atıyye ise şöyle demiştir: 'Birinci cümleden maksat, Allah Teâlâ'nın kullarına tavsiye ettiği emir ve yasakları olan Allah'ın bütün ahitlerini yerine getirmeleridir; bütün farzları iltizam etmek ve bütün günahlardan kaçınmak buna dâhildir. İkinci cümleden maksat ise, Allah Teâlâ'ya itaat hususunda bir ahit bağladıkları zaman onu bozmamalarıdır.' Buna göre tahsisten sonra tamim meselesi -gizli kalmayacağı üzere- geçerli olmaz. Allah Sübhânehu Katâde'den rivayet edildiği üzere Kitabı'nda yirmi küsur ayette kullarına misakı bozmaktan sakındırmış ve bunu nehyetmiştir. İbnü'l-Arabî'nin dediğine göre misakların en büyüğü, kulun şânı yüce olan Mevlâsından başkasına el açıp istememesidir.
وفي قصة أبي حمزة الخراساني ما يشهد لعظم شأنه فقد عاهد ربه أن لا يسأل أحدا سواه فاتفق أن وقع في بئر فلم يسأل أحدا من الناس المارين عليه إخراجه منها حتى جاء من أخرجه بغير سؤال ولم ير من أخرجه فهتف به هاتف كيف رأيت ثمرة التوكل؟ فينبغي الاقتداء به في الوفاء بالعهد على ما قال أيضا. وقد أنكر ابن الجوزي فعل هذا الرجل وبين خطأه وأن التوكل لا ينافي الاستغاثة في تلك الحال، وذكر أن سفيان الثوري وغيره قالوا: لو أن إنسانا جاع فلم يسأل حتى مات دخل النار، ولا ينكر أن يكون الله تعالى قد لطف بأبي حمزة الجاهل. نعم لا ينبغي الاستغاثة بغير الله تعالى على النحو الذي يفعله الناس اليوم مع أهل القبور الذين يتخيلون فيهم ما يتخيلون فآها ثم آها مما يفعلون.
Ebû Hamza el-Horasânî’nin kıssasında, onun [ahde vefanın] şanının yüceliğine şahitlik eden bir husus vardır: O, O'ndan başkasından hiçbir şey istememek üzere Rabbine ahdetmişti. Bir keresinde bir kuyuya düştü de oradan çıkarmaları için yanından geçip giden insanlardan hiçbirinden talepte bulunmadı. Nihayet istemeksizin kendisini oradan çıkaran biri geldi; fakat kendisini çıkaranı göremedi. Bunun üzerine görünmeyen bir seslenen (hâtif) ona: «Tevekkülün semeresini nasıl gördün?» diye seslendi. Dolayısıyla yine onun söylediğine göre ahde vefa konusunda ona iktida edilmesi gerekir. İbnü’l-Cevzî ise bu adamın yaptığını doğru bulmayıp hatasını ve o durumda yardım istemenin tevekküle aykırı olmadığını açıklamıştır. Ayrıca Süfyân es-Sevrî ve başkalarının şöyle dediklerini nakletmiştir: «Şayet bir kimse acıkır da [kimseden bir şey] istemeyip ölürse cehenneme girer.» Kaldı ki Allah Teâlâ’nın bu cahil Ebû Hamza’ya lütufta bulunmuş olduğu inkâr edilemez. Evet, günümüzde insanların kabir ehli hakkında akıllarına estikçe kurdukları hayallerle onlara yaptıkları şekilde Allah Teâlâ’dan başkasından yardım istemek (istigâse) asla uygun olmaz. Onların bu yaptıklarına yazıklar olsun, hem de binlerce kez yazıklar olsun!
وَالَّذِينَ يَصِلُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ الظاهر العموم في كل ما أمر الله تعالى به في كتابه وعلى لسان نبيه ﷺ، وقال الحسن: المراد صلة الرسول ﷺ بالإيمان به، وروي نحوه عن ابن جبير، وقال قتادة: المراد صلة الأرحام، وقيل: صلة الإيمان بالعمل، وقيل: صلة قرابة الإسلام بإفشاء السلام وعيادة المرضى وشهود الجنائز ومراعاة حق الجيران والرفقاء والخدم، ومن ذهب إلى العموم أدخل في ذلك الأنبياء ﵈ ووصلهم أن يؤمن بهم جميعا ولا يفرق بين أحد منهم والناس على اختلاف طبقاتهم ووصلهم بمراعاة حقوقهم بل سائر الحيوانات ووصلها بمراعاة ما يطلب في حقها وجوبا أو ندبا، وعن الفضيل بن عياض أن جماعة دخلوا عليه بمكة فقال: من أين أنتم؟ قالوا: من أهل خراسان
{ وَالَّذِينَ يَصِلُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ } “Ve onlar ki Allah'ın bitiştirilmesini emrettiği şeyi bitiştirirler” Zahir olan, Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda ve Peygamberi'nin sallallâhu aleyhi ve sellem lisanıyla emrettiği her şeyde umum ifade etmesidir. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: 'Murad, iman etmek suretiyle Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem sıla yapmaktır (bağlılıktır).' İbn Cübeyr'den de buna benzer bir rivayet gelmiştir. Katâde: 'Murad sıla-i rahimdir' demiştir. Bir görüşe göre: İmanı amele bağlamaktır. Bir görüşe göre: Selamı yaymak, hastaları ziyaret etmek, cenazelerde bulunmak, komşuların, arkadaşların ve hizmetçilerin hakkını gözetmek suretiyle İslâm akrabalığını bitiştirmektir. Umuma kail olanlar peygamberleri aleyhimüsselâm da buna dâhil etmişlerdir; onlara sıla ise hepsine birden iman etmek ve aralarından hiçbirini ayırt etmemektir. Dereceleri farklı olsa da insanlara sıla ise haklarını gözetmektir; hatta diğer hayvanlara sıla dahi vacip veya mendup olarak haklarında istenen şeyleri gözetmek suretiyledir. Fudayl b. İyâz'dan [rivayet edildiğine göre] bir cemaat Mekke'de onun yanına girdi, o da: 'Nerelisiniz?' dedi. 'Horasan ehliyiz' dediler.
قالوا: اتقوا الله تعالى وكونوا من حيث شئتم واعلموا أن العبد لو أحسن الإحسان كله وكانت له دجاجة فأساء إليها لم يكن محسنا، ومفعول «أمر» محذوف والتقدير ما أمرهم الله به، و «أن يوصل» بدل من الضمير المجرور أي ما أمر الله بوصله وَيَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ أي وعيده سبحانه والظاهر أن المراد به مطلقا، وقيل: المراد وعيده تعالى على قطع ما أمروا بوصله وَيَخافُونَ سُوءَ الْحِسابِ فيحاسبون أنفسهم قبل أن يحاسبوا، وهذا من قبيل ذكر الخاص بعد العام للاهتمام، والخشية والخوف قيل بمعنى، وفي فروق العسكري أن الخوف يتعلق بالمكروه ومنزله تقول خفت زيدا وخفت المرض والخشية تتعلق بالمنزل دون المكروه نفسه، ولذا قال سبحانه: «يخشون» أولا «ويخافون» ثانيا، وعليه فلا يكون اعتبار الوعيد في محله، لكن هذا غير مسلم لقوله تعالى: «خشية إملاق» و «لمن خشي العنت منكم» وفرق الراغب بينهما فقال: الخشية خوف يشوبه تعظيم وأكثر ما يكون ذلك عن علم ولذلك خص العلماء بها في قوله تعالى: إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ [فاطر: ٢٨] .
[Fudayl] dedi ki: 'Allah Teâlâ'dan korkun ve nereden olursanız olun; şunu bilin ki kul bütün iyilikleri yapsa da bir tavuğu bulunup ona kötü davransa iyilik edenlerden (muhsin) olamaz.' { أَمَرَ } fiilinin mef'ulü mahzuftur, takdiri: 'Allah'ın onlara emrettiği şeyi' şeklindedir. { أَنْ يُوصَلَ } ise mecrur zamirden bedeldir; yani 'Allah'ın ulaştırılmasını/bitiştirilmesini emrettiği şeyi' [demektir]. { وَيَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ } “ve Rablerinden korkarlar” yani O Sübhânehu'nun tehdidinden korkarlar; zahir olan bunun mutlak olmasıdır. Bir görüşe göre: Bitiştirilmesini emrettiği şeyleri koparmaları üzerine olan O Teâlâ'nın tehdididir. { وَيَخافُونَ سُوءَ الْحِسابِ } “ve kötü hesaptan korkarlar” böylece hesaba çekilmeden önce kendi nefislerini hesaba çekerler. Bu, ehemmiyetine binaen âmmdan sonra hâssın zikredilmesi kabilindendir. Haşyet ile havfın aynı manada olduğu söylenmiştir. Askerî'nin Furûk'unda geçtiğine göre havf, hoşa gitmeyen şeye ve onu indirene taalluk eder; nitekim 'Zeyd'den korktum' ve 'hastalıktan korktum' dersin; haşyet ise bizzat hoşa gitmeyen şeye değil, onu indirene taalluk eder. Bu sebeple Allah Sübhânehu önce { يَخْشَوْنَ }, sonra da { يَخافُونَ } buyurmuştur. Buna göre vaîdin (tehdidin) dikkate alınması yerinde olmaz; fakat Allah Teâlâ'nın: { خَشْيَةَ إِمْلاقٍ } ve { لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ } buyruklarından ötürü bu kabul görmemiştir. Râgıb ikisinin arasını ayırarak şöyle demiştir: 'Haşyet, içine ta'zim karışan bir korkudur ve bu ekseriya ilimden neşet eder; bu sebeple Allah Teâlâ'nın: { إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ } [Fâtır: 28] “Kulları içinden Allah'tan ancak âlimler hakkıyla korkar” kavlinde âlimler buna tahsis edilmiştir.'
وقال بعضهم: الخشية أشد الخوف لأنها مأخوذة من قولهم: شجرة خشية أي يابسة ولذا خصت بالرب في هذه الآية، وفرق بينهما أيضا بأن الخشية تكون من عظم المخشي وإن كان الخاشي قويا والخوف من ضعف الخائف وإن كان المخوف أمرا يسيرا، يدل على ذلك أن تقاليب الخاء والشين والياء تدل على الغفلة وفالتدبر، والحق أن مثل هذه الفروق أغلبي لا كلي وضعي ولذا لم يفرق كثير بينهما، نعم اختار الإمام ان المراد من يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ أنهم يخافونه خوف مهابة وجلالة زاعما أنه لولا ذلك يلزم التكرار وفيه ما فيه. وَالَّذِينَ صَبَرُوا على كل ما تكرهه النفس من المصائب المالية والبدنية وما يخالفه هوى النفس كالانتقام ونحوه ويدخل فيما ذكر التكاليف ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ طلبا لرضاه تعالى من غير أن ينظروا إلى جانب الخلق رياء أو سمعة ولا إلى جانب أنفسهم زينة وعجبا، وقيل:
Bazıları şöyle demiştir: Haşyet, korkunun en şiddetlisidir; zira o, 'ağaç kurudu' manasındaki 'şeceratün haşyetün' sözünden alınmıştır. Bu sebeple bu ayette Rabb lafzına tahsis edilmiştir. İkisi arasında şöyle de bir fark gözetilmiştir: Korkan kimse güçlü olsa bile haşyet kendisinden korkulanın büyüklüğünden ileri gelir; havf ise korkulan şey basit bir mesele olsa bile korkanın zayıflığından kaynaklanır. Hâ, şın ve yâ harflerinin farklı dizilimlerinin gaflete delalet etmesi buna işaret eder, iyi düşün. Hakikat şu ki, bu tür farklar vaz'î ve küllî değil, ekserîdir; bu sebeple pek çok kimse ikisi arasını ayırmamıştır. Evet, İmam [Râzî], { يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ } ifadesinden maksadın O'ndan heybet ve celâl korkusuyla korkmaları olduğunu tercih etmiş ve aksi halde tekrar gerekeceğini ileri sürmüştür ki bu iddiada tutarsızlıklar vardır. { وَالَّذِينَ صَبَرُوا } “Ve sabredenler” nefsin hoşlanmadığı malî ve bedenî musibetlerin tamamına ve intikam ve benzeri nefis hevasına muhalif olan şeylere sabredenler; mükellefiyetler de bu zikredilenlere dâhildir; { ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ } “Rablerinin rızasını dileyerek” riya veya şöhret arzusuyla mahlûkat cihetine bakmaksızın, zinet ve ucub ile kendi nefislerine de bakmaksızın sırf O Teâlâ'nın rızasını talep ederek [sabredenler]. Bir görüşe göre:
المراد طالبين ذلك فنصب ابْتِغاءَ على الحالية وعلى الأول هو منصوب على أنه مفعول له، والكلام في مثل الوجه منسوبا إليه تعالى شهير.
murad bunu talep ediciler olmalarıdır; buna göre { ابْتِغاءَ } hal olarak mansuptur. Birinciye göre ise mef'ûlün leh olarak mansuptur. 'Vech' gibi bir lafzın O Teâlâ'ya nispet edilmesi hususundaki kelam meşhurdur.
وفي البحر أن الظاهر منه هاهنا جهة الله تعالى أي الجهة التي تقصد عنده سبحانه بالحسنات ليقع عليها المثوبة كما يقال: خرج زيد لوجه كذا، وفيه أيضا أنه جاءت الصلة هنا بلفظ الماضي وفيما تقدم بلفظ المضارع على سبيل التفنن في الفصاحة لأن المبتدأ في معنى اسم الشرط والماضي كالمضارع في اسم الشرط فكذلك فيما أشبهه: ولذا قال النحويون: إذا وقع الماضي صلة أو صفة لنكرة عامة احتمل أن يراد به المضي وإن يراد به الاستقبال، فمن الأول الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ [آل عمران: ١٧٣] ومن الثاني إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ [المائدة: ٣٤١]
el-Bahr'da belirtildiğine göre, burada bundan zâhir olan Allah Teâlâ'nın cihetidir; yani O Sübhânehu katında karşılığında sevap elde edilmek üzere güzel amellerle yönelinen cihettir. Nitekim "Zeyd şu cihet/maksat için çıktı" denilir. Yine orada belirtildiğine göre; fesahatte bir üslup çeşitliliği (tefennün) yoluyla buradaki sıla cümlesi mazi lafzıyla, öncekilerde ise muzari lafzıyla gelmiştir. Zira mübteda şart ismi manasındadır; şart isminde ise mazi sîgası muzari gibi [gelecek anlamında] olduğu için, şart ismine benzeyenlerde de durum böyledir. Bu sebeple nahivciler şöyle demiştir: Mazi fiil, umumi bir nekireye sıla veya sıfat olarak vaki olduğunda, onunla geçmiş zamanın murad edilmesi de gelecek zamanın murad edilmesi de muhtemeldir. Birincisine [geçmiş zamana] örnek: { الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ } “Onlar öyle kimselerdir ki, insanlar kendilerine [şöyle] dedi” [Âl-i İmrân: 173] ayetidir. İkincisine [gelecek zamana] örnek ise: { إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ } “Ancak siz kendilerini ele geçirmeden önce tövbe edenler müstesnadır” [el-Mâide: 34] ayetidir.
ويظهر أيضا أن اختصاص هذه الصلة بالماضي وما تقدم بالمضارع أن ما تقدم قصد به الاستصحاب، والالتباس وأما هذه فقد قصد بها تقدمها على ذلك لأن حصول تلك الصلات إنما هي مترتبة على حصول الصبر وتقدمه عليها ولذا لم يأت صلة في القرآن إلا بصيغة الماضي إذ هو شرط في حصول التكاليف وإيقاعها. وفي إرشاد العقل السليم حيث كان الصبر ملاك الأمر في كل ما ذكر من الصلات السابقة واللاحقة أورد بصيغة الماضي اعتناء بشأنه ودلالة على وجوب تحققه فإن ذلك مما لا بد منه إما في نفس الصلات كما فيها عدا الأولى والرابعة والخامسة أو في إظهار أحكامها كما في الصلات الثلاث المذكورات فإنها وإن استغنت عن الصبر في أنفسها حيث لا مشقة على النفس في الاعتراف بالربوبية والخشية والخوف لكن إظهار أحكامها والجري على موجبها غير خال عن الاحتياج إليه وهو لا يخلو عن شيء، والأولى على ما قيل الاقتصار في التعليل على الاعتناء بشأنه، وعطف قوله سبحانه: وَأَقامُوا الصَّلاةَ وكذا ما بعده على ذلك على ما نص عليه غير واحد من باب عطف الخاص على العام، والمراد بالصلاة قيل الصلاة المفروضة وقيل مطلقا وهو أولى، ومعنى إقامتها إتمام أركانها وهيئاتها وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ بعض ما أعطيناهم وهو الذي وجب عليهم إنفاقه كالزكاة وما ينفق على العيال والمماليك أو ما يشمل ذلك والذي ندب سِرًّا حيث يحسن السر كما في إنفاق من لا يعرف بالمال إذا خشي التهمة في الإظهار أو من عرف به لكن لو أظهره ربما داخله الرياء والخيلاء، وكما في الإعطاء لمن تمنعه المروءة من الأخذ ظاهرا وَعَلانِيَةً حيث تحسن العلانية كما إذا كان الأمر على خلاف ما ذكر، وقال بعضهم: إن الأول مخصوص بالتطوع والثاني بأداء الواجب، وعن الحسن أن كلا الأمرين في الزكاة المفروضة فإن لم يتهم بترك أداء الزكاة فالأولى أداؤها سرا وإلا فالأولى أداؤها علانية، وقيل: السر ما يؤديه بنفسه والعلانية ما يؤديه إلى الإمام والأولى الحمل على العموم، ولعلّ تقديم السر للإشارة إلى فضل صدقته، وجاء في الصحيح عد المتصدق سرا من الذين يظلمهم الله تعالى في ظله يوم القيامة وَيَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ أي يدفعون الشر بالخير ويجازون الإساءة بالإحسان على ما أخرجه ابن جرير عن ابن زيد، وعن ابن جبير يردون معروفا على من يسيء إليهم فهو كقوله تعالى: وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً [الفرقان: ٦٣] وقال الحسن: إذا حرموا أعطوا، وإذا ظلموا عفوا، وإذا قطعوا وصلوا وقيل: يتبعون السيئة بالحسنة فتمحوها.
Ayrıca şu da zahir olmaktadır ki, bu sılanın maziye, öncekilerin ise muzariye tahsis edilmesi şundandır: Öncekilerle süreklilik ve hâlin devamı kastedilmiştir; buna gelince ise onun bunlardan önce gerçekleşmesi kastedilmiştir. Zira o sıla hükümlerinin hâsıl olması, ancak sabrın hâsıl olmasına ve onların önüne geçmesine bağlıdır. Bu sebeple sabır Kur'an'da sıla olarak ancak mazi sığasıyla gelmiştir; çünkü o, mükellefiyetlerin hâsıl olmasında ve yerine getirilmesinde bir şarttır. İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de şöyle denmiştir: Sabır, zikredilen önceki ve sonraki bütün sıla maddelerinde işin esası olduğu için, şanına ehemmiyet vermek ve tahakkukunun gerekliliğine delalet etmek üzere mazi sığasıyla getirilmiştir. Zira bu, ya birinci, dördüncü ve beşinci sıla dışındakilerde olduğu gibi bizzat sıla maddelerinin kendisinde yahut zikredilen bu üç sılada olduğu gibi onların hükümlerini izhar etmede kaçınılmaz bir husustur. Çünkü bu üçü, rubûbiyeti itiraf etmekte, haşyette ve korkuda nefse bir meşakkat bulunmadığından bizzat kendilerinde sabırdan müstağni olsalar da, onların hükümlerini izhar etmek ve gereğince amel etmek sabra olan ihtiyaçtan hâlî değildir. Fakat bu izah birtakım itirazlara açıktır; denildiğine göre ta'lilde en evlâ olanı, onun şanına ehemmiyet verilmesiyle iktifa etmektir. O Sübhânehu'nun: { وَأَقامُوا الصَّلاةَ } kavlinin ve keza sonrasının buna atfedilmesi, pek çok âlimin belirttiği üzere hâssın âmma atfı kabilindendir. Namazdan maksadın farz namaz olduğu söylenmiş, mutlak olduğu da söylenmiştir ki bu daha evlâdır; namazın ikamesinin manası ise rükünlerini ve heyetlerini tastamam yapmaktır. { وَأَنْفقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ } “ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak ederler” kendilerine verdiğimizin bir kısmından [infak ederler] ki o, zekât ile aile efradına ve kölelere infak edilenler gibi üzerlerine infakı vacip olan yahut bunu ve mendup olanı içine alan şeydir; { سِرًّا } “gizlice” gizlemenin güzel olduğu yerlerde [gizlice infak ederler]; nitekim malı ile tanınmayan kimsenin açığa vurduğunda ithamdan korkması yahut malı ile tanınan kimsenin açığa vurduğunda içine riya ve kibir girmesinden endişe etmesi hali gibi ve mürüvveti açıktan almasına mani olan kimseye vermede olduğu gibi. { وَعَلانِيَةً } “ve açıktan” açığa vurmanın güzel olduğu durumlarda [açıktan infak ederler]; nitekim iş zikredilenin aksine olduğunda böyledir. Bazıları şöyle demiştir: Birincisi nafileye, ikincisi farzı eda etmeye mahsustur. Hasan[-ı Basrî]'den gelen rivayete göre her iki durum da farz olan zekâttadır; şayet zekâtı terk etmekle itham olunmayacaksa gizlice vermesi daha evlâdır, aksi takdirde açıktan vermesi daha evlâdır. Denildi ki: Gizli olan bizzat kendisinin ödediği, aşikâr olan ise imama (devlet yetkilisine) ödediğidir. Evlâ olanı ise umuma hamletmektir. Gizlinin öne alınması, belki de onun sadakasının faziletine işaret etmek içindir; sahih hadiste gizlice sadaka veren kimse kıyamet gününde Allah Teâlâ'nın gölgesinde gölgelendireceği kimselerden sayılmıştır. { وَيَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ } “ve kötülüğü iyilikle savarlar” yani İbn Cerîr'in İbn Zeyd'den rivayet ettiğine göre şerri hayırla defederler ve kötülüğe iyilikle karşılık verirler. İbn Cübeyr'den ise kendilerine kötülük eden kimseye iyilikle mukabele ederler [diye nakledilmiştir] ki bu, Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً } [el-Furkân: 63] “Cahiller kendilerine laf attığı zaman 'Selam' derler” kavli gibidir. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: 'Mahrum bırakıldıklarında verirler, zulme uğradıklarında affederler, kendilerinden bağ koparıldığında sıla yaparlar.' Denildi ki: Kötülüğün peşinden iyilik yaparlar da onu silip yok eder.
وفي الحديث أن معاذا قال: أوصني يا رسول الله قال: «إذا عملت سيئة فاعمل بجنبها حسنة تمحها السر بالسر والعلانية بالعلانية»
Hadiste geçtiğine göre Muâz: 'Bana tavsiyede bulun ey Allah'ın Resûlü' demiştir; [Aleyhissalâtü vesselâm] da: «Bir kötülük işlediğin zaman hemen yanında onu silecek bir iyilik yap; gizliye karşı gizli, aşikâra karşı aşikâr [iyilik yap]» buyurmuştur.
وعن ابن كيسان يدفعون بالتوبة معرة الذنب. وقيل: بلا إله إلا الله شركهم، وقيل: بالصدقة العذاب. وقيل: إذا رأوا منكرا أمروا بتغييره، وقيل وقيل، ويفهم صنيع بعض المحققين اختيار الأول فهم كما قيل:
İbn Keysân'dan ise: 'Tövbe ile günahın lekesini savarlar' [şeklinde rivayet edilmiştir]. Denildi ki: 'Lâ ilâhe illallâh' ile şirklerini savarlar. Denildi ki: Sadaka ile azabı savarlar. Denildi ki: Bir münker gördüklerinde onu değiştirmeyi emrederler; denildi, denildi... Bazı muhakkiklerin tutumundan birinci görüşü tercih ettikleri anlaşılmaktadır. Onlar şu söylenende olduğu gibidirler:
يجزون من ظلم أهل الظلم مغفرة ... ومن إساءة أهل السوء إحسانا
Zulüm ehlinin zulmüne bağışlama ile ... Kötülük ehlinin kötülüğüne ise ihsan ile karşılık verirler.
وهذا بخلاف خلق بعض الجهلة:
Bu ise bazı cahillerin ahlâkının aksinedir:
جريء متى يظلم يعاقب بظلمه ... سريعا وإن لا يبد بالظلم يظلم
Cüretkârdır; zulme uğradığı an kendi zulmüyle çarçabuk cezalandırır ... Karşı taraf zulme başlamasa bile kendisi zulmeder.
وقال في الكشف: الأظهر التعميم أي يدرؤون بالجميل السيء سواء كان لأذاهم أو لا مخصوصا بهم أو لا طاعة أو معصية مكرمة أو منقصة ولعل الأمر كما قال، وتقديم المجرور على المنصوب لإظهار كمال العناية بالحسنة أُولئِكَ أي المنعتون بالنعوت الجليلة والملكات الجميلة، وليس المراد بهم أناسا بأعيانهم وإن كانت الآية نازلة- على ما قيل- في الأنصار، واسم الإشارة مبتدأ خبره الجملة الظرفية أعني قوله سبحانه: لَهُمْ عُقْبَى الدَّارِ أي عاقبة الدنيا وما ينبغي أن يكون مآل أمر أهلها وهي الجنة، فتعريف الدار للعهد والعاقبة المطلقة تفسر بذلك وفسرت به في قوله تعالى: «والعاقبة للمتقين» وفسرها الزمخشري أيضا بالجنة إلا أنه قال: لأنها التي أراد الله تعالى أن تكون عاقبة الدنيا ومرجع أهلها، وفيه على ما قيل شائبة اعتزال.
el-Keşf'te şöyle denmiştir: En zahir olanı umumiliktir; yani güzel olanla kötü olanı savarlar; ister kendilerine verilen bir eza olsun ister olmasın, ister kendilerine mahsus olsun ister olmasın, ister itaat ister masiyet, ister bir fazilet ister bir noksanlık olsun [durum böyledir]. Muhtemelen mesele onun dediği gibidir. Mecrurun mansubun önüne geçirilmesi, haseneye (iyiliğe) olan tam ihtimamı izhar etmek içindir. { أُولئِكَ } “İşte onlar” yani yüce vasıflarla ve güzel melekelerle nitelenen kimseler... Ayet -denildiğine göre- Ensar hakkında inmiş olsa bile, bunlarla bizzat belirli şahıslar kastedilmiş değildir. İşaret ismi müptedadır; haberi ise zarf cümlesi olan O Sübhânehu'nun: { لَهُمْ عُقْبَى الدَّارِ } “yurdun sonu onlarındır” kavlidir; yani dünyanın akıbeti ve dünya ehlinin işinin varması gereken nihai sonuç onlara aittir ki o da cennettir. 'ed-Dâr'ın (yurdun) marife oluşu ahd içindir; mutlak akıbet ise bununla tefsir edilir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَالعاقِبَةُ لِلمُتَّقينَ } kavlinde de bununla tefsir edilmiştir. Zemahşerî de onu cennet ile tefsir etmiş, ancak şöyle demiştir: 'Çünkü o, Allah Teâlâ'nın dünyanın akıbeti ve ehlinin dönüş yeri olmasını dilediği yerdir.' Bunda denildiğine göre İ'tizâl şâibesi vardır.
وجوز أن يراد- بالدار- الآخرة أي لهم العقبى الحسنة في الدار الآخرة، وقيل: الجار والمجرور خبر اسم الإشارة و «عقبى» فاعل الاستقرار، وأيا ما كان فليس فيه قصر حتى يرد أن بعض ما في حيز الصلة ليس من العزائم التي يخل إخلالها بالوصول إلى حسن العاقبة.
'ed-Dâr' ile âhiretin murad edilmesi de caiz görülmüştür; yani ahiret yurdunda güzel akıbet onlarındır [demektir]. Denildi ki: Câr ve mecrur işaret isminin haberidir, { عُقْبَى } ise istikrarın failidir. Her nasıl olursa olsun, burada bir hasr/kasr yoktur; ta ki sıla dairesinde bulunan bazı hususların, ihlal edilmesi güzel akıbete ulaşmaya halel getirmeyen azimetlerden olmadığı yönünde bir itiraz vârid olmasın.
وقال بعضهم: إن المراد مآل أولئك الجنة من غير تخلل بدخول النار فلا بأس لو قيل بالقصر، ولا يلزم عدم دخول الفاسق المعذب الجنة، والقول إنه موصوف بتلك الصفات في الجملة كما ترى. والجملة خبر للموصولات المتعاطفة أن رفعت بالابتداء أو استئناف نحو أو بياني في جواب ما بال الموصوفين بهذه الصفات؟ إن جعلت الموصولات المتعاطفة صفات- لأولي الألباب- على طريقة المدح من غير أن يقصد أن يكون للصلات المذكورة مدخل في التذكر، والأول أوجه لما في الكشف من رعاية التقابل بين الطائفتين، وحسن العطف في قوله تعالى:
Bazıları şöyle demiştir: Murad, onların varacağı yerin araya cehenneme giriş girmeksizin cennet olmasıdır; binaenaleyh kasr olduğu söylense bir beis olmaz; azap gören fasıkın cennete girmemesi de gerekmez. Onun bu vasıflarla genel olarak vasıflandığı sözü ise gördüğün gibidir. Bu cümle, şayet ibtida ile merfû iseler birbirine atfedilen mevsullerin haberidir; yahut zikredilen sıla maddelerinin ibret almada bir medhali olması kastedilmeksizin medih tariki üzere birbirine atfedilen mevsuller { أُولِي الأَلبابِ } için sıfat kılınmışsa 'Bu sıfatlarla nitelenenlerin hali nedir?' sorusunun cevabında nahiv veya beyanî bir istînâftır. el-Keşf'te iki taife arasındaki tezkire riayet edildiği ve Allah Teâlâ'nın şu kavlindeki atfın güzelliği sebebiyle birinci vecih daha uygundur:
وَالَّذِينَ يَنْقُضُونَ وجريهما على استئناف الوصف للعالم ومن هو كأعمى، وقوله سبحانه: جَنَّاتُ عَدْنٍ بدل من عقبى الدار كما قال الزجاج بدل كل من كل، وجوز أبو البقاء. وغيره أن يكون مبتدأ خبره قوله تعالى: يَدْخُلُونَها وتعقب بأنه بعيد عن المقام، والأولى أن يكون مبتدأ محذوف كما ذكر في البحر، ورد بأنه لا وجه له لأن الجملة بيان لعقبى الدار فهو مناسب للمقام، والعدن الإقامة والاستقرار يقال: عدن بمكان كذا إذا استقر، ومنه المعدن لمستقر الجواهر أي جنات يقيمون فيها، وأخرج غير واحد عن ابن مسعود أنه قال: «جنات عدن» بطنان الجنة أي وسطها، وروي نحو ذلك عن الضحاك إلا أنه قال: هي مدينة وسط الجنة فيها الأنبياء والشهداء وأئمة الهدى، وجاء فيها غير ذلك من الأخبار، ومتى أريد منها مكان مخصوص من الجنة كان البدل بدل بعض من كل. وقرأ النخعي «جنة» بالإفراد، وروي عن ابن كثير وأبي عمرو «يدخلونها» مبنيا للمفعول وَمَنْ صَلَحَ مِنْ آبائِهِمْ جمع أبوي كل واحد منهم فكأنه قيل: من آبائهم وأمهاتهم وَأَزْواجِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وهو كما قال أبو البقاء عطف على المرفوع في- يدخلون- وإنما ساغ ذلك مع عدم التأكيد للفصل بالضمير الآخر، وجوز أن يكون مفعولا معه. واعترض بأن واو المعية لا تدخل إلا على المتبوع. ورد بأن هذا إنما ذكر في مع لا في الواو وفيه نظر، والمعنى أنه يلحق بهم من صلح من أهليهم وإن لم يبلغ مبلغ فضلهم تبعا لهم تعظيما لشأنهم. أخرج ابن أبي حاتم، وأبو الشيخ عن ابن جبير قال: يدخل الرجل الجنة فيقول: أين أمي أين ولدي أين زوجتي؟ فيقال: لم يعملوا مثل عملك فيقول: كنت أعمل لي ولهم ثم قرأ الآية، وفسر «من صلح» بمن آمن وهو المروي عن مجاهد وروي ذلك عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وفسر ذلك الزجاج بمن آمن وعمل صالحا، وذكر أنه تعالى بين بذلك أن الأنساب لا تنفع إذا لم يكن معها أعمال صالحة بل الآباء والأزواج والذرية لا يدخلون الجنة إلا بالأعمال الصالحة. ورد عليه الواحدي فقال: الصحيح ما روي عن ابن عباس لأن الله تعالى جعل من ثواب المطيع سروره بحضور أهله معه في الجنة، وذلك يدل على أنهم يدخلونها كرامة للمطيع الآتي بالأعمال الصالحة فلو دخلوها بأعمالهم لم يكن في ذلك كرامة للمطيع ولا فائدة في الوعد به إذ كل من كان مصلحا في عمله فهو يدخل الجنة. وضعف ذلك الإمام بأن المقصود بشارة المطيع بكل ما يزيده سرورا وبهجة فإذا بشر الله تعالى المكلف بأنه إذا دخل الجنة يحضر معه أهله يعظم سروره وتقوى بهجته. ويقال: إن من أعظم سرورهم أن يجتمعوا فيتذاكروا أحوالهم في الدنيا ثم يشكرون الله تعالى على الخلاص منها، ولذلك حكى سبحانه عن بعض أهل الجنة أنه يقول: «يا ليت قومي يعلمون بما غفر لي ربي وجعلني من المكرمين» وعلى هذا لا تكون الآية دليلا على أن الدرجة تعلو بالشفاعة. ومنهم من استدل بها على ذلك على المعنى الأول لها.
{ وَالَّذِينَ يَنْقُضُونَ } kavlinde [atfın güzelliği] ve her ikisinin de bilene ve kör gibi olana sıfatın istînâfı üzere cereyan etmesidir. O Sübhânehu'nun: { جَنَّاتُ عَدْنٍ } “Adn cennetleridir” kavli, Zeccâc'ın dediği gibi 'bedel-i kül minel kül' (tam bedel) olarak { عُقْبَى الدَّارِ } ifadesinden bedeldir. Ebü'l-Bekâ ve başkaları, bunun müpteda, haberinin ise Allah Teâlâ'nın: { يَدْخُلُونَها } “oraya girerler” kavli olmasını caiz görmüşlerdir; ancak bunun makama uzak olduğu belirtilerek tenkit edilmiştir. el-Bahr'da zikredildiği üzere mahzuf bir müptedanın [haberi] olması daha evlâdır; fakat bu da cümlenin 'ukbe'd-dâr' için bir beyan olması sebebiyle makama uygun düştüğünden bir vechi bulunmadığı gerekçesiyle reddedilmiştir. Adn, ikamet etmek ve yerleşmektir; nitekim bir kimse bir yerde ikamet ettiğinde 'adene bi-mekâni kezâ' denir; madenlerin yerleştiği yer manasındaki 'ma'din' kelimesi de buradan gelir; yani içinde ikamet edecekleri cennetlerdir. Birden çok âlim İbn Mes'ûd'dan onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Cennâtü Adn, cennetin ortası/göbeğidir.' Dahhâk'ten de buna benzer bir rivayet nakledilmiş, ancak o: 'O, cennetin ortasında içinde peygamberlerin, şehitlerin ve hidayet imamlarının bulunduğu bir şehirdir' demiştir. Bu hususta bundan başka haberler de gelmiştir. Ondan cennetten hususi bir mekân kastedildiğinde bu bedel 'bedel-i ba'z minel kül' (parça bedeli) olur. Nehaî tekil olarak 'Cennetü Adn' şeklinde okumuştur. İbn Kesîr ve Ebû Amr'dan ise { يَدْخُلُونَها } fiilinin meçhul olarak (yüdhaleunehâ) okunduğu rivayet edilmiştir. { وَمَنْ صَلَحَ مِنْ آبائِهِمْ } “Babalarından, ... sâlih olanlar da” her birinin ana babasını cem etmiştir; sanki 'babalarından ve analarından' denilmiştir; { وَأَزْواجِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ } “eşlerinden ve zürriyetlerinden de [sâlih olanlar]”. Ebü'l-Bekâ'nın dediği gibi bu, { يَدْخُلُونَ } fiilindeki merfû [zamire] matuftur; tekit olmaksızın buna cevaz verilmesi diğer bir zamirle aranın ayrılmış olmasındandır. Bunun mef'ûlün meah olması da caiz görülmüştür; ancak maiyyet vâvının ancak tâbi olunana dâhil olacağı gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Buna da bu kuralın 'vâv'da değil ancak 'mea' lafzında zikredildiği söylenerek cevap verilmişse de bunda tutarsızlık vardır. Mana şudur: Şanlarını yüceltmek için onlara tebaan, fazilet derecelerine ulaşamamış olsalar bile ailelerinden sâlih olan kimseler de kendilerine ilhak edilir. İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh İbn Cübeyr'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Kişi cennete girer ve: Annem nerede, çocuğum nerede, eşim nerede? der. Kendisine: Onlar senin amelin gibi amel işlemediler, denilir. O da: Ben hem kendim için hem onlar için amel ediyordum, der ve sonra bu ayeti okur.' { مَنْ صَلَحَ } ifadesi 'iman eden kimse' ile tefsir edilmiştir ki bu Mücâhid'den rivayet edilmiş olup İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan da rivayet olunmuştur. Zeccâc ise bunu 'iman edip salih amel işleyen kimse' olarak tefsir etmiş ve Allah Teâlâ'nın bununla beraberinde salih ameller olmadıkça neseplerin fayda vermeyeceğini, bilakis babaların, eşlerin ve zürriyetin cennete ancak salih amellerle girebileceklerini beyan ettiğini zikretmiştir. Vâhidî ona reddiye vererek şöyle demiştir: 'Sahih olan İbn Abbas'tan rivayet edilendir; çünkü Allah Teâlâ itaatkâr kulun mükâfatlarından birini de cennette ailesinin kendisiyle beraber bulunmasından duyacağı sevinç kılmıştır. Bu da onların, salih amelleri getiren itaatkâr kula bir ikramiye olarak oraya gireceklerine delalet eder; şayet kendi amelleriyle girselerdi bunda itaatkâr kula bir ikramiye olmazdı ve amelinde ıslah edici olan herkes zaten cennete gireceğinden bunun vaad edilmesinde bir fayda kalmazdı.' İmam [Râzî] bunu şöyle zayıf görmüştür: Maksat, itaatkâr kulu sevincini ve neşesini artıracak her şeyle müjdelemektir; Allah Teâlâ mükellefi cennete girdiğinde ailesinin de kendisiyle beraber bulunacağı ile müjdelediğinde onun sevinci büyür ve neşesi kuvvetlenir. Denilir ki: Onların en büyük sevinçlerinden biri bir araya gelip dünyadaki hallerini birbirlerine hatırlatmaları ve sonra ondan kurtuldukları için Allah Teâlâ'ya şükretmeleridir. Bu sebeple O Sübhânehu cennet ehlinden bazısının: 'Keşke kavmim Rabbimin beni bağışladığını ve beni ikram edilenlerden kıldığını bilseydi' diyeceğini hikâye etmiştir. Buna göre bu ayet, derecenin şefaatle yükseleceğine bir delil olmaz. Onlardan bazısı ise ayetin birinci manasına dayanarak buna delil getirmiştir.
وتعقب بأنها أيضا لا دلالة لها على ما ذكر. وأجيب بأنه إذا جاز أن تعلو بمجرد التبعية للكاملين في الإيمان تعظيما لشأنهم فالعلو بشفاعتهم معلوم بالطريق الأولى. وقال بعضهم: إنهم لما كانوا بصلاحهم مستحقين لدخول
Buna da ayetin zikredilen hususa delaletinin bulunmadığı belirtilerek itiraz edilmiştir. Şöyle cevap verilmiştir: İmandaki kâmil zatların şanını yüceltmek için sırf onlara tâbi olmakla derece yükselmesi caiz olduğuna göre, onların şefaatiyle yükselmesi evleviyet yoluyla (evlâdiyetle) sabittir. Bazıları da şöyle demiştir: Onlar salâhatleri sebebiyle girmeye hak kazandıklarında
الجنة كان جعلهم في درجتهم مقتضى طلبهم وشفاعتهم لهم بمقتضى الإضافة. والحق أن الآية لا تصلح دليلا على ذلك خصوصا إذا كان الواو بمعنى مع فتأمل، والظاهر أنه لا تمييز بين زوجة وزوجة وبذلك صرح الإمام ثم قال: ولعل الأولى من مات عنها أو ماتت عنه. وما روي عن سودة أنها لما هم رسول الله ﷺ بطلاقها قالت: دعني يا رسول الله أحشر في جملة نسائك كالدليل على ما ذكر. واختلف في المرأة ذات الأزواج إذا كانوا قد ماتوا عنها فقيل: هي في الجنة لآخر أزواجها. ويؤيده كون أمهات المؤمنين زوجاته ﷺ فيها مع كون أكثرهن كن قد تزوجن قبل بغيره ﵊. وقيل: هي لأول أزواجها كامرأة أخبرها ثقة أن زوجها قد مات ووقع في قلبها صدقه فتزوجت بعد انقضاء عدتها ثم ظهرت حياته فإنها تكون له. وتعقب بأن هذا ليس من هذا القبيل بل هو يشبه ما لو مات رجل وأخبر معصوم كالنبي بموته فتزوجت امرأته بعد انقضاء العدة ثم أحياه الله تعالى وقد قالوا في ذلك: إن زوجته لزوجها الثاني.
cennete [girmeyi hak ettiklerinde], onların kendi derecelerine konulması, aralarındaki nisbet ve izafet muktezası olarak onların talebi ve şefaati gereğidir. Doğrusu bu ayet, bilhassa vav harfi 'maa' (birliktelik) manasında olduğunda buna delil olmaya elverişli değildir; iyi düşün! Zahir olan şudur ki, eşler arasında bir ayrım yoktur. İmam [Râzî] de bunu açıkça ifade etmiş ve sonra şöyle demiştir: 'Muhtemelen en evlâ olanı, [dünyada iken] kendisinden önce vefat ettiği veya kendisinin ondan önce vefat ettiği eştir.' Sevde [bint Zem'a]'dan rivayet edildiğine göre, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu boşamaya niyetlendiğinde: 'Beni bırak ya Resûlallah, [kıyamette] hanımlarının arasında haşrolunayım' demesi de zikredilen hususa delil gibidir. Birden fazla evlilik yapmış olup da kocaları kendisinden önce ölen kadın hakkında ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre o cennette son kocasına aittir. Müminlerin annelerinin cennette O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem zevceleri olması ve pek çoğunun O'ndan aleyhisselâm önce başkalarıyla evlenmiş bulunmaları da bunu destekler. Başka bir görüşe göre ise ilk kocasına aittir; nitekim güvenilir bir kimsenin kendisine kocasının öldüğünü haber verdiği, kalbine de onun doğruluğu düşen ve iddeti bittikten sonra evlenen, ardından da kocasının hayatta olduğu ortaya çıkan kadının [ilk] kocasına ait olması gibidir. Buna ise şöyle itiraz edilmiştir: Bu mesele o kabilden değildir; aksine bu, bir adamın ölüp de peygamber gibi masum bir kimsenin onun ölümünü haber vermesi, kadının iddeti bittikten sonra evlenmesi ve ardından Allah Teâlâ'nın o adamı diriltmesi durumuna benzer ki ulema bu hususta 'Kadın ikinci kocasına aittir' demişlerdir.
وقيل: إن الزوجة تخير يوم القيامة بين أزواجها فمن كان منهم أحسنهم خلقا معها كانت له وارتضاه جمع. وقرأ ابن أبي عبلة «صلح» بضم اللام والفتح أفصح وعيسى الثقفي «ذريتهم» بالتوحيد وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ من أبواب المنازل.
Bir görüşe göre de kadın kıyamet gününde kocaları arasında serbest bırakılır; onlardan ahlakı kendisine en güzel olan kim ise onun olur ve bir grup âlim bunu benimsemiştir. İbn Ebî Able { صَلَحَ } kelimesini lâm'ın zammesiyle okumuştur; fethası ise daha fasihtir. Îsâ es-Sekafî ise { ذُرِّيَّاتِهِمْ } kelimesini müfred olarak «ذريتهم» şeklinde okumuştur. { وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ } “Melekler de her kapıdan onların yanına girerler.” Yani konakların kapılarından.
أخرج ابن أبي حاتم عن أنس بن مالك أنه قرأ الآية حتى ختمها ثم قال: إن المؤمن لفي خيمة من درة مجوفة ليس فيها جذع ولا وصل طولها في الهواء ستون ميلا في كل زاوية منها أهل ومال لها أربعة آلاف مصراع من ذهب يقوم على كل باب منها سبعون ألفا من الملائكة مع كل ملك هدية من الرحمن ليس مع صاحبه مثلها لا يصلون إليه إلا بإذن بينه وبينهم حجاب» وروي عن ابن عباس ما هو أعظم من ذلك.
İbn Ebî Hâtim, Enes b. Mâlik'ten rivayet ettiğine göre o, ayeti sonuna kadar okumuş, sonra şöyle demiştir: 'Şüphesiz mümin, içi boşaltılmış inciden bir çadır içindedir; onda ne bir direk ne de bir ek yeri vardır. Havadaki uzunluğu altmış mildir. Her bir köşesinde ailesi ve malı bulunur. Onun altından dört bin kanadı (kapı kanadı) vardır; her kapısında yetmiş bin melek durur. Her meleğin yanında Rahman'dan gelen ve arkadaşının yanında bir benzeri olmayan bir hediye vardır. Aralarında perde bulunduğu için ancak izinle onun yanına varabilirler.' İbn Abbas'tan bundan daha muazzamı da rivayet edilmiştir.
وقال أبو الأصم: أريد من كل باب من أبواب البر كباب الصلاة وباب الزكاة وباب الصبر، وقيل: من أبواب الفتوح والتحف، قيل: فعلى هذا المراد بالباب النوع ومَنْ للتعليل، والمعنى يدخلون لإتحافهم بأنواع التحف، وتعقب بأن في كون الباب بمعنى النوع كالبابة نظرا فإن ظاهر كلام الأساس وغيره يقتضي أن يكون مجازا أو كناية عما ذكر لأن الدار التي لها أبواب إذا أتاها الجم الغفير يدخلونها من كل باب فأريد به دخول الأرزاق الكثيرة عليهم وأنها تأتيهم من كل جهة وتعدد الجهات يشعر بتعدد المأتيات فإن لكل جهة تحفة سَلامٌ عَلَيْكُمْ أي قائلين ذلك وهو بشارة بدوام السلامة، فالجملة مقول لقول محذوف واقع حالا من فاعل يَدْخُلُونَ وجوز كونها حالا من غير تقدير أي مسلمين، وهي في الأصل فعلين أي يسلمون سلاما، وقوله تعالى: بِما صَبَرْتُمْ متعلق كما قال أبو البقاء بما تعلق به عَلَيْكُمْ أو به نفسه لأنه نائب عن متعلقه، ومنع هذا- كما قال السيوطي- السفاقسي وقال: لا وجه له، والصحيح أنه متعلق بما تعلق به عَلَيْكُمْ وجوز الزمخشري تعلقه- بسلام- على معنى نسلم عليكم ونكرمكم بصبركم ومنعه أبو البقاء بأن فيه الفصل بين المصدر ومعمول له بالأجنبي وهو الخبر، ووجه ذلك في الدر المصون بأن المنع إنما هو في المصدر المؤول بحرف مصدري وهذا ليس منه مع أن الرضي جوز ذلك مع التأويل أيضا وقال: لا أراه مانعا لأن كل مؤول بشيء لا يثبت له جميع أحكامه، وجوز لهذه العلة العلامة الثاني تقديم معمول المصدر المؤول بأن والفعل عليه في نحو قوله تعالى: وَلا تَأْخُذْكُمْ بِهِما رَأْفَةٌ [النور: ٢] وقال في الكشف: إن عَلَيْكُمْ نظرا إلى الأصل غير أجنبي فلذلك جاز أن يفصل به، على أن الزمخشري لم يصرح بأنه معموله بل من مقتضاه ولذا قال: أي نسلم إلخ فدل على أن التعلق معنوي يقدر ما يناسبه، ولو جعل معمولا للظرف المستقر أعني عَلَيْكُمْ فيكون متعلقا معنى- بسلام- ضرورة لكان وجها خاليا عن التكلف، وجعله أبو حيان خبر مبتدأ محذوف وبِما مصدرية والباء سببية أو بدلية أي هذا الثواب الجزيل بسبب صبركم في الدنيا على المشاق أو بدله. وعن أبي عمران بما صبرتم
Ebü'l-Esam şöyle demiştir: 'Namaz kapısı, zekât kapısı ve sabır kapısı gibi her bir hayır kapısından [girmeleri] kastedilmiştir.' Bir görüşe göre lütuflar ve hediyeler kapılarından demektir. Denildi ki: Buna göre kapıdan maksat tür (çeşit), { مِنْ } harf-i cerri ise illet (sebep) bildirmek içindir; mana da 'onlara türlü türlü hediyeler ikram etmek için girerler' şeklinde olur. Ancak 'bâb' kelimesinin 'bâbe' gibi 'tür' manasına gelmesinde tereddüt vardır; zira Esâs ve diğer eserlerdeki sarih ifadeler bunun mecaz veya zikredilen husustan kinaye olmasını gerektirir. Çünkü kapıları olan bir eve büyük bir topluluk geldiğinde oraya her kapıdan girerler; dolayısıyla bununla kendilerine çokça rızıkların girmesi ve bunların kendilerine her yönden gelmesi kastedilmiştir. Yönlerin çokluğu ise gelen şeylerin çokluğunu hissettirir; zira her yönün bir hediyesi vardır. { سَلامٌ عَلَيْكُمْ } “Selam sizlere!” yani 'bunu söyleyerek [girerler]' demektir ve bu, esenliğin devam edeceğine dair bir müjdedir. Bu cümle, { يَدْخُلُونَ } fiilinin failinden hâl olan mahzuf bir 'kavl' sözünün mekulüdür (söylenen sözüdür). Takdir yapılmaksızın doğrudan hâl olması da caiz görülmüştür, yani 'selamlayarak' demektir. Aslında iki fiildir, yani 'selam ile selam verirler'. Allah Teâlâ'nın: { بِما صَبَرْتُمْ } “Sabretmenize karşılık” buyruğu, Ebü'l-Bekâ'nın belirttiği gibi, { عَلَيْكُمْ } ifadesinin müteallakına (bağlı olduğu yere) veya onun müteallakının naibi olduğu için bizzat kendisine bağlıdır. Süyûtî'nin aktardığına göre Sefâkusî buna engel olmuş ve 'Bunun bir dayanağı yoktur; sahih olan, { عَلَيْكُمْ } ifadesinin müteallakına bağlı olmasıdır' demiştir. Zemahşerî ise bunun 'sabretmeniz sebebiyle size selam veriyor ve size ikram ediyoruz' manasında { سَلامٌ } kelimesine bağlanmasını caiz görmüştür. Ebü'l-Bekâ ise bunda masdar ile mamulünün arasının yabancı bir öge olan haberle ayrılması durumu bulunduğunu belirterek buna engel olmuştur. ed-Dürrü'l-Masûn'da bunun izahı şöyle yapılmıştır: Yasaklama ancak masdar harfi ile tevil edilen masdarlardadır; bu ise onlardan değildir. Bununla birlikte Radî, tevil ile birlikte de buna cevaz vermiş ve 'Bunu engelleyici görmüyorum; zira bir şeyle tevil edilen her şeye onun bütün hükümleri sabit olmaz' demiştir. Allâme-i Sânî de bu gerekçeyle, Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَأْخُذْكُمْ بِهِما رَأْفَةٌ } “Onlara acıyacağınız tutmasın” [en-Nûr: 2] ayeti misalinde olduğu gibi 'en' ve fiil ile tevil edilen masdarın mamulünün onun önüne geçirilmesini caiz görmüştür. el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: { عَلَيْكُمْ } aslı itibarıyla yabancı değildir; bu sebeple onunla aranın ayrılması caiz olmuştur. Kaldı ki Zemahşerî onun mamulü olduğunu açıkça söylememiş, bilakis gereği olduğunu belirtmiştir; bu yüzden 'yani selam veririz...' demiştir. Bu da taallukun manevi olduğuna ve uygun olanın takdir edileceğine delalet eder. Şayet müstakar zarfın yani { عَلَيْكُمْ } ifadesinin mamulü kılınsaydı, zaruret gereği mana bakımından { سَلامٌ } kelimesine bağlı olurdu ve tekellüften uzak bir vecih teşkil ederdi. Ebû Hayyân ise bunu mahzuf bir mübtedanın haberi kılmıştır; { بِما } lafzındaki 'mâ' masdariyyedir, 'bâ' ise sebebiyye veya bedeliyyedir; yani 'Bu bol mükâfat, dünyada zorluklara sabretmeniz sebebiyledir' veya 'onun karşılığıdır'. Ebû İmrân'dan rivayet edildiğine göre 'dininiz üzerine sabretmeniz sebebiyle',
على دينكم، وعن الحسن عن فضول الدنيا، وعن محمد بن النصر على الفقر، والتعميم أولى. وتخصيص الصبر بالذكر من بين الصلات السابقة لما أنه ملاك الأمر والأمر المعتنى به كما علمت فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ أي فنعم عاقبة الدنيا الجنة، وقيل: المراد بالدار الآخرة، وقال بعضهم: المراد أنهم عقبوا الجنة من جهنم، قال ابن عطية: وهذا مبني على ما ورد من أن كل رجل من أهل الجنة قد كان له مقعد من النار فصرفه الله تعالى عنه إلى النعيم فيعرض عليه ويقال له: هذا مقعدك من النار قد أبدلك الله تعالى بالجنة بإيمانك وصبرك. وقرأ ابن يعمر «فنعم» بفتح النون وكسر العين وذلك هو الأصل، وابن وثاب «فنعم» بفتح النون وسكون العين وتخفيف فعل لغة تميم، وجاء فيها- كما في الصحاح- «نعم» بكسر النون واتباع العين لها وأشهر استعمالاتها ما عليه الجمهور.
Hasan'dan [rivayet edildiğine göre] 'dünyanın fazlalıklarına karşı', Muhammed b. en-Nasr'dan [rivayet edildiğine göre] ise 'fakirliğe karşı' demektir; genelleştirmek ise daha evlâdır. Önceki sıla cümleleri arasından sabrın tahsis edilerek zikredilmesi, bildiğin üzere onun işin esası ve en çok ehemmiyet verilen husus olmasındandır. { فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ } “Bu yurdun (dünyanın) sonu ne güzeldir!” Yani dünyanın akıbeti olan cennet ne güzeldir! Bir görüşe göre yurttan maksat ahirettir. Bazıları da şöyle demiştir: Maksat, onların cehennemin ardından cennete kavuşmuş olmalarıdır. İbn Atıyye şöyle demiştir: Bu, cennet ehlinden her bir kimsenin cehennemde bir yeri bulunduğu, Allah Teâlâ'nın onu oradan çevirip nimete erdirdiği, böylece o yerin kendisine gösterilerek 'İşte cehennemdeki yerin buydu; imanın ve sabrın sebebiyle Allah Teâlâ onu senin için cennetle değiştirdi' denileceğine dair gelen rivayete dayanmaktadır. İbn Ya'mer { فنعم } kelimesini nûn'un fethası ve ayn'ın kesresiyle okumuştur ki asıl olan da budur. İbn Vessâb ise nûn'un fethası ve ayn'ın sükûnuyla okumuştur; 'fe'il' vezninin hafifletilmesi Temîm lügatidir. Sıhâh'ta geçtiği üzere bu kelimede nûn'un kesresi ve ayn'ın ona tabi kılınmasıyla «نعم» şekli de gelmiştir; en meşhur kullanımı ise cumhurun kıraatidir.
وأخرج ابن جرير عن محمد بن إبراهيم قال: كان النبي ﷺ يأتي قبور الشهداء على رأس كل حول فيقول: سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ
İbn Cerîr, Muhammed b. İbrâhîm'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem her yılın başında şehitlerin kabirlerine gelir ve şöyle buyururdu: { سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ } “Sabretmenize karşılık sizlere selam olsun! Bu yurdun sonu ne güzeldir!”
وكذا كان يفعل أبو بكر. وعمر وعثمان رضي الله تعالى عنهم، وتمسك بعضهم بالآية على أن الملك أفضل من البشر فقالوا: إنه سبحانه ختم مراتب سعادات البشر بدخول الملائكة عليهم على سبيل التحية والإكرام والتعظيم والسلام فكانوا أجل مرتبة من البشر لما كان دخولهم عليهم لأجل السلام والتحية والإكرام والتعظيم والسلام فكانوا أجلّ مرتبة من البشر لما كان دخولهم عليهم لأجل السلام والتحية موجبا علو درجاتهم وشرف مراتبهم، ولا شك أن من عاد من سفره إلى بيته فإذا قيل في معرض كمال مرتبته إنه يزوره الأمير. والوزير. والقاضي. والمفتي دل على أن درجة المزور أقل وأدنى من درجات الزائرين فكذا هاهنا، وهو من الركاكة بمكان.
Ebû Bekir, Ömer ve Osman radıyallâhu anhüm de böyle yaparlardı. Bazıları bu ayete dayanarak meleğin insandan daha faziletli olduğunu ileri sürmüş ve şöyle demişlerdir: 'O Sübhânehu, insanların saadet mertebelerini meleklerin tehiyyet, ikram, tazim ve selam yoluyla onların yanına girmeleriyle sonlandırmıştır. Meleklerin selam ve tehiyyet için onların yanına girmeleri, meleklerin derecelerinin yüceliğini ve mertebelerinin şerefini gerektirdiğinden dolayı melekler insanların mertebesinden daha yücedirler. Şüphe yok ki seferinden evine dönen bir kimse hakkında, mertebesinin kemalini beyan sadedinde 'Onu emir, vezir, kadı ve müftü ziyaret eder' denildiğinde, bu durum ziyaret edilenin derecesinin ziyaret edenlerin derecelerinden daha az ve aşağı olduğuna delalet eder; burada da durum böyledir.' Bu ise son derece çürük bir iddiadır.
ولم لا يجوز أن يكون ما هنا نظير ما إذا أتى السلطان بشخص من عماله الممتازين عنده قد أطاعه في أوامره ونواهيه إلى محل كرامته ثم بعد أن أنزله المنزل اللائق به أرسل خدمه إليه بالهدايا والتحف والبشارة بما يسره فهل إذا قيل: إن فلانا قد أحله السلطان محل كرامته ودار حكومته وأنزله المنزل اللائق به وأرسل خدمه إليه بما يسره كان ذلك دليلا على أن أولئك الخدم أعلى درجة منه؟ لا أظنك تقول ذلك. نعم جاء في بعض الأخبار ما يؤيد بظاهره ما تقدم،
Buradaki durumun, sultanın emir ve yasaklarında kendisine itaat etmiş olan seçkin görevlilerinden birini kendi ikram makamına getirmesi, sonra ona layık olan konağa yerleştirdikten sonra hizmetçilerini hediyeler, lütuflar ve onu sevindirecek müjdelerle ona göndermesi misali gibi olması neden caiz olmasın? 'Falan kimseyi sultan ikram makamına ve hükümet konağına yerleştirdi, ona layık olan menzile indirdi ve hizmetçilerini onu sevindirecek şeylerle ona gönderdi' denildiğinde, bu durum o hizmetçilerin ondan daha üstün derecede olduğuna bir delil olur mu? Bunu söyleyeceğini sanmam. Evet, bazı rivayetlerde zahiriyle öncekini destekleyen ifadeler gelmiştir;
فقد أخرج أحمد. والبزار. وابن حبان. والحاكم وصححه. وجماعة عن عبد الله بن عمرو قال: «قال رسول الله ﷺ أول من يدخل الجنة من خلق الله تعالى فقراء المهاجرين الذين تسد بهم الثغور وتتقى بهم المكاره ويموت أحدهم وحاجته في صدره لا يستطيع لها قضاء فيقول الله تعالى لمن يشاء من ملائكته: ائتوهم فحيوهم فتقول الملائكة: ربنا نحن سكان سمائك وخيرتك من خلقك أفتأمرنا أن نأتي هؤلاء فنسلم عليهم فيقول الله تعالى: إن هؤلاء عباد لي كانوا يعبدوني ولا يشركون بي شيئا وتسد بهم الثغور وتتقي بهم المكاره ويموت أحدهم وحاجته في صدره لا يستطيع لها قضاء فتأتيهم الملائكة عند ذلك فيدخلون عليهم من كل باب سلام عليكم بما صبرتم فنعم عقبى الدار»
Nitekim Ahmed, Bezzâr, İbn Hibbân, Hâkim (sahih olduğunu belirterek) ve bir topluluk Abdullah b. Amr'dan rivayet etmişlerdir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: Allah Teâlâ'nın yarattıklarından cennete ilk girecek olanlar, kendileriyle sınır boylarının korunduğu, kendileriyle kötülüklerden sakınıldığı ve her biri ihtiyacı göğsünde kalıp onu gidermeye güç yetiremeden vefat eden muhacirlerin fakirleridir. Allah Teâlâ meleklerinden dilediğine: 'Onlara gidin ve onları selamlayın' buyurur. Melekler derler ki: 'Rabbimiz, biz senin göğünün sakinleriyiz ve yaratılmışlarının en hayırlılarıyız; buna rağmen bunlara gidip selam vermemizi mi emrediyorsun?' Allah Teâlâ buyurur ki: 'Şüphesiz bunlar bana ibadet eden ve bana hiçbir şeyi ortak koşmayan kullarımdır; kendileriyle sınır boyları korunur, kendileriyle kötülüklerden sakınılırdı ve birisi göğsündeki ihtiyacı gidermeye güç yetiremeden vefat ederdi.' İşte o zaman melekler onların yanına gelir ve her kapıdan yanlarına girerek: 'Sabretmenize karşılık sizlere selam olsun! Bu yurdun sonu ne güzeldir!' derler.'
ومن أنصف ظهر له أن هذا لا يدل على أن الملائكة مطلقا أفضل من البشر مطلقا كما لا يخفى، وذكر الإمام الرازي في تفسير الآية على الوجه المروي عن الأصم في تفسير دخول الملائكة من كل باب أن الملائكة طوائف منهم روحانيون ومنهم كروبيون فالعبد إذا راض نفسه بأنواع الرياضات كالصبر والشكر والمراقبة والمحاسبة ولكل مرتبة من هذه المراتب جوهز قدسي وروح علوي مختص بتلك الصفة مزيد اختصاص فعند الموت إذا أشرقت تلك الجواهر القدسية تجلت فيها من كل روح من الأرواح السماوية ما يناسبها من الصفات المخصوصة فيفيض عليها من ملائكة الصبر كمالات مخصوصة نفسانية لا تظهر إلا في مقام الصبر ومن ملائكة الشكر كمالات روحانية لا تتجلى إلا في مقام الشكر وهكذا القول في جميع المراتب اه. وتعقبه أبو حيان بأنه كلام فلسفي لا تفهمه العرب ولا جاءت به الأنبياء ﵈ فهو مطروح لا يلتفت إليه المسلمون. وأنت تعلم أن مثل هذا كلام كثير من الصوفية وَالَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ أريده بهم من يقابل الأولين ويعاندهم بالاتصاف بنقائض أوصافهم مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ الاعتراف به، قيل:
İnsafla bakan kimseye, gizli olmadığı üzere, bunun meleklerin mutlak olarak insanlardan mutlak manada daha faziletli olduğuna delalet etmediği açıkça belli olur. İmam Râzî, meleklerin her kapıdan girmesi hususunda el-Esam'dan rivayet edilen vecih üzere ayetin tefsirinde şunu zikretmiştir: Melekler birtakım zümrelerdir; onlardan bir kısmı rûhâniyyûn, bir kısmı da kerrûbiyyûndur. Kul nefsini sabır, şükür, murakabe ve muhasebe gibi çeşitli riyazetlerle terbiye ettiğinde ve bu mertebelerden her birinin o sıfata fazlasıyla mahsus kudsî bir cevheri ve ulvî bir ruhu bulunduğundan, ölüm anında o kudsî cevherler parıldadığında, semavi ruhlardan her birinden ona uygun olan özel sıfatlar onda tecelli eder. Böylece sabır meleklerinden onun üzerine ancak sabır makamında ortaya çıkan hususi nefsanî kemalatlar, şükür meleklerinden de ancak şükür makamında tecelli eden ruhani kemalatlar feyzeder; bütün mertebelerdeki söz de böyledir. (İntihâ). Ebû Hayyân buna itiraz ederek şöyle demiştir: 'Bu, ne Arapların anladığı ne de peygamberlerin aleyhimüsselâm getirdiği felsefi bir kelamdır; binaenaleyh reddedilmiştir ve Müslümanlar ona itibar etmezler.' Sen de bilirsin ki bu kabilden sözler pek çok mutasavvıfın kelamıdır. { وَالَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ } “Allah'ın ahdini bozanlar” [ifadesiyle], öncekilerin zıddı olan ve onların vasıflarının zıtlarıyla vasıflanarak onlara inat eden kimseler kastedilmiştir. { مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ } “Onu kesinleştirdikten sonra” yani onu ikrar ettikten sonra. Denildi ki:
المراد بالعهد قوله سبحانه: أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ [الأعراف: ١٧٢] وبالميثاق ما هو اسم آلة أعني ما يوثق به الشيء وأريد به الاعتراف بقول: بَلى وقد يسمى العهد من الطرفين ميثاقا لتوثيقه بين المتعاهدين وفسر الإمام عهد الله تعالى بما ألزمه عباده بواسطة الدلائل العقلية لأن ذلك أوكد كل عهد وكل أيمان إذ الأيمان إنما تفيد التوكيد بواسطة الدلائل الدالة على أنها توجب الوفاء بمقتضاها، ثم قال: والمراد من نقضها أن لا ينظر المرء فيها فلا يمكنه حينئذ العمل بموجبها أو بأن ينظر ويعلم صحتها ثم يعاند فلا يعمل بعلمه أو بأن ينظر في الشبه فلا يعتقد الحق، والمراد بقوله سبحانه مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ من بعد أن أوثق إليه تلك الأدلة وأحكامها لأنه لا شيء أقوى مما دل الله تعالى على وجوبه في أنه ينفع فعله ويضر تركه.
Ahitten maksat O Sübhânehu'nun: { أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ } “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” [el-A'râf: 172] sözüdür; mîsaktan maksat ise alet ismi olan yani bir şeyin kendisiyle pekiştirildiği şeydir ve bununla { بَلى } “Evet” sözüyle yapılan ikrar kastedilmiştir. Bazen taraflar arasındaki ahit de anlaşanlar arasında pekiştirildiği için mîsak olarak adlandırılır. İmam [Râzî], Allah Teâlâ'nın ahdini aklî deliller vasıtasıyla kullarına yüklediği mükellefiyetler olarak tefsir etmiştir; zira bu, her ahdin ve her yeminin en kuvvetlisidir. Çünkü yeminler ancak gereğine vefa göstermeyi zorunlu kılan deliller vasıtasıyla pekiştiricilik ifade eder. Sonra şöyle demiştir: 'Onu bozmaktan maksat, kişinin o delillere bakmamasıdır; bu durumda gereğince amel etmesi mümkün olmaz. Yahut bakıp sıhhatini bilmesi, sonra da inat ederek bilgisiyle amel etmemesidir veya şüphelere bakıp hakkı itikat etmemesidir.' O Sübhânehu'nun { مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ } “Onu kesinleştirdikten sonra” buyruğundan maksat ise, o delilleri ve hükümlerini ona kuvvetle teyit ettikten sonradır; zira yapılmasının fayda, terk edilmesinin zarar vereceği hususunda Allah Teâlâ'nın vücubuna delalet ettiği şeyden daha kuvvetli hiçbir şey yoktur.
وأورد أنه إذا كان العهد لا يكون إلا بالميثاق فما فائدة مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ؟ وأجاب بأنه لا يمتنع أن يكون المراد مفارقة من تمكن من معرفته بالحلف لمن لم يتمكن أو لا يمتنع أن يكون المراد الأدلة المؤكدة لأنه يقال: قد تؤكد إليك بدلائل أخرى سواء كانت عقلية أو سمعية اه ولا يخفى أنه إذا أريد بالعهد ذلك القول وبالميثاق الاعتراف به لم يحتج إلى القيل والقال، وحمل بعضهم العهد هنا على سائر ما وصى الله تعالى به عباده كالعهد فيما سبق والميثاق على الإقرار والقبول. والآية كما روي عن مقاتل نزلت في أهل الكتاب وَيَقْطَعُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ من الإيمان بجميع الأنبياء ﵈ المجتمعين على الحق حيث يؤمنون ببعض ويكفرون ببعض ومن حقوق الأرحام وموالاة المؤمنين وغير ذلك، وإنما لم يتعرض- كما قال بعض المحققين- لنفي الخشية والخوف عنهم صريحا لدلالة النقض والقطع على ذلك. وأما عدم التعرض لنفي الصبر المذكور فلأنه إنما اعتبر تحققه في ضمن الحسنات المعهودة ليقعن معتدا بهن فلا وجه لنفيه عمن بينه وبين الحسنات بعد المشرقين لا سيما بعد تقييده بكونه ابتغاء وجهه تعالى، كما لا وجه لنفي الصلاة والإنفاق بناء على أن المراد منه إعطاء الزكاة ممن لا يحوم حول الإيمان بالله تعالى فضلا عن فروح الشرائع، وإن أريد بالإنفاق ما يشمل ذلك وغيره فنفيه مندرج تحت قطع ما أمر الله تعالى بوصله بل قد يقال باندراج نفي الصلاة أيضا تحت ذلك، وأما درء السيئة بالحسنة فانتفاؤه عنهم ظاهر مما سبق ولحق فإن من يجازي إحسانه ﷿ بنقض عهده سبحانه ومخالفة الأمر ويباشر الفساد حسبما يحكيه قوله ﷿: وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ بالظلم لأنفسهم وغيرهم وتهييج الفتن بمخالفة دعوة الحق وإثارة الحرب على المسلمين كيف يتصور منه الدرء المذكور، على أنه قيل: إن ذلك يشعر بأن له دخلا في الإفضاء إلى العقوبة التي ينبئ عنها قوله سبحانه:
'Eğer ahit ancak mîsak ile oluyorsa { مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ } “Onu kesinleştirdikten sonra” ifadesinin faydası nedir?' şeklinde bir itiraz öne sürülmüştür. Buna şöyle cevap vermiştir: Maksadın, yemin yoluyla onu bilme imkânı bulan kimsenin bulamayan kimseden ayrılması olması caizdir; yahut maksadın pekiştirici deliller olması da caizdir, zira 'Gerek aklî gerek sem'î olsun başka delillerle sana pekiştirildi' denilir (İntihâ). Gizli değildir ki, ahitten o söz, mîsaktan da onun ikrarı kastedildiğinde bu dedikodulara ihtiyaç kalmaz. Bazıları da buradaki ahdi, daha önce geçen ahitte olduğu gibi Allah Teâlâ'nın kullarına vasiyet ettiği bütün emir ve yasaklara; mîsakı ise ikrar ve kabule hamletmiştir. Ayet, Mukâtil'den rivayet edildiğine göre, Ehl-i Kitap hakkında inmiştir. { وَيَقْطَعُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ } “Ve Allah'ın bitiştirilmesini emrettiği şeyi keserler” ki bu da hak üzere birleşmiş olan bütün peygamberlere aleyhimüsselâm iman etmektir; zira onlar bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr ederler; ayrıca sıla-i rahim haklarını, müminleri dost edinmeyi ve diğer hususları keserler. Bazı muhakkiklerin belirttiği gibi, onlardan haşyet ve korkunun nefyedildiğine açıkça değinilmemesi, bozma ve kesme fiillerinin buna delalet etmesindendir. Zikredilen sabrın nefyine değinilmemesi ise, sabrın ancak bilinen haseneler dahilinde gerçekleşmesi muteber tutulduğu içindir ki o haseneler geçerli sayılsın; binaenaleyh hasenelerle arasında iki doğu arası kadar mesafe bulunan kimseden sabrın nefyedilmesinin bir anlamı yoktur, bilhassa onun Allah Teâlâ'nın rızasını gözetme şartına bağlanmasından sonra. Namazın ve infakın nefyedilmemesi de böyledir; zira infaktan maksadın zekât vermek olduğu kabul edilirse, şeriatlerin fer'î hükümleri bir yana, Allah Teâlâ'ya imanın civarında dahi dolaşmayan kimseden bunun nefyedilmesinin bir anlamı yoktur. Şayet infaktan bunu ve diğerlerini kapsayan bir mana kastedilirse, onun nefyi Allah Teâlâ'nın ulaştırılmasını emrettiği şeyi kesmenin kapsamına girer; hatta namazın nefsinin de bunun altına girdiği söylenebilir. Kötülüğü iyilikle savmaya gelince, bunun onlardan nefyedilmiş olduğu öncekilerden ve sonrakilerden açıkça bellidir; zira O'nun azze ve celle ihsanına O Sübhânehu'nun ahdini bozarak ve emrine muhalefet ederek karşılık veren, O'nun azze ve celle: { وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ } “Ve yeryüzünde bozgunculuk çıkarırlar” kavlinin anlattığı üzere kendilerine ve başkalarına zulmederek, hak davete muhalefet edip fitneleri körükleyerek ve Müslümanlara karşı savaş çıkararak fesat çıkaran bir kimseden zikredilen savmanın gerçekleşmesi nasıl tasavvur edilebilir? Kaldı ki, O Sübhânehu'nun şu buyruğunun haber verdiği cezaya ulaştırmada bunun bir dahli olduğunu hissettirdiği söylenmiştir:
أُولئِكَ إلخ أي أولئك الموصوفون بتلك القبائح لَهُمُ بسبب ذلك اللَّعْنَةُ أي الإبعاد من رحمة الله تعالى وَلَهُمْ مع ذلك سُوءُ الدَّارِ أي سوء عاقبة الدار، والمراد بها الدنيا وسوء عاقبتها عذاب جهنم أو جهنم نفسها، ولم يقل: سوء عاقبة الدار تفاديا أن يجعلها عاقبة حيث جعل العاقبة المطلقة هي الجنة، وجوز أن يراد بالدار جهنم وبسوئها عذابها، والأول أوجه لرعاية التقابل ولأن المبادر إلى الفهم من الدار الدنيا بقرينة السابق ولأنها الحاضرة في أذهانهم ولما ذكر من النكتة السرية وذلك لأن ترتيب الحكم على الموصول يشعر بعلية الصلة له، ولا يخفى أنه لا دخل له في ذلك على أكثر التفاسير فإن مجازاة السيئة بمثلها مأذون فيها، ودفع الكلام السيء بالحسن وكذا الإعطاء عند المنع والعفو عند الظلم والوصل عند القطع ليس مما يورث تركه تبعة وأما ما اعتبر اندراجه تحت الصلة الثانية من الإخلال ببعض الحقوق المندوبة فلا ضير في ذلك لأن اعتباره من حيث إنه من مستتبعات الإخلال بالعزائم كالكفر ببعض الأنبياء ﵈ وعقوق الوالدين وترك سائر الحقوق الواجبة، وقيد بالأكثر لأنه على الكثير مما ذكرناه في تفسيره المدخلية ظاهرة، وقيل: إنه سلك في وصف الكفرة وذمهم وذكر ما لهم في مآلهم ما لم يسلك في
{ أُولئِكَ } “İşte onlar” vb. yani o çirkin vasıflarla nitelenenler, bundan dolayı { لَهُمُ } “onlar içindir” { اللَّعْنَةُ } “lanet” yani Allah Teâlâ'nın rahmetinden uzaklaştırılmak, { وَلَهُمْ } “ve bununla beraber onlar içindir” { سُوءُ الدَّارِ } “yurdun kötüsü” yani yurdun kötü akıbeti. Bundan maksat dünyadır ve onun kötü akıbeti cehennem azabı yahut cehennemin bizzat kendisidir. Mutlak akıbet cennet kılındığı için onu da bir akıbet kılmaktan sakınmak maksadıyla 'yurdun kötü akıbeti' denilmemiştir. Yurttan maksadın cehennem, kötüsünden maksadın da onun azabı olması caiz görülmüştür. Birincisi, karşılıklılık kuralını gözetmek, önceki karineden dolayı yurttan zihne ilk gelenin dünya olması, onların zihinlerinde hazır bulunması ve zikredilen ince nükte sebebiyle daha uygundur. Çünkü hükmün mevsule bağlanması, sılanın o hükmün illeti olduğunu hissettirir. Çoğu tefsire göre kötülüğü iyilikle savmanın bunda bir dahli olmadığı gizli değildir; zira kötülüğe misliyle karşılık vermeye izin verilmiştir. Kötü sözü güzeliyle savmak, vermeyene vermek, zulmedeni affetmek ve ilişkiyi kesene sıla yapmak ise terk edilmesi sorumluluk doğuran şeylerden değildir. İkinci sılanın kapsamına girdiği kabul edilen bazı mendup hakların ihlaline gelince, bunda bir zarar yoktur; zira bunun dikkate alınması, peygamberlerin aleyhimüsselâm bir kısmını inkâr etmek, anne babaya asi olmak ve diğer vacip hakları terk etmek gibi kesin emirlerin ihlalinin bir sonucu olması cihetiyledir. Çoğuna göre kaydı konuldu; zira onun tefsirinde zikrettiğimiz pek çok hususa göre dahli açıktır. Denildi ki: Kâfirlerin vasfedilmesinde, yerilmesinde ve varacakları yerde onlar için hazırlananların zikredilmesinde izlenen yol,
وصف المؤمنين ومدحهم وشرح ما أعد لهم وما ينتهي إليه أمرهم فأتى في أحدهما بموصولات متعددة وصلات متنوعة إلى غير ذلك ولم يؤت بنحو ذلك في الآخر تنبيها على مزيد الاعتناء بشأن المؤمنين قولا وفعلا وعدم الاعتناء بشأن أضدادهم فإنهم أنجاس يتمضمض من ذكرهم هذا، مع الجزم بأن مقتضى الحال هو هذا، وقيل: إن المسلكين من آثار الرحمة الواسعة فتأمل، وتكرير لَهُمُ للتأكيد والإيذان باختلافهما واستقلال كل منهما في الثبوت اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ أي يوسعه لِمَنْ يَشاءُ من عباده وَيَقْدِرُ أي يضيق، وقيل: يعطي بقدر الكفاية، والمراد بالرزق الدنيوي لا ما يعم الاخروي لأنه على ما قيل غير مناسب للسياق، وقال صاحب الكشف: إنه شامل للرزقين الحسي والمعنوي الدنيوي والأخروي وذكر في بيان ربط الآية على ذلك ما ذكر، وهي كما روي عن ابن عباس نزلت في أهل مكة ثم إنها وإن كانت كذلك عامة وكأنها دفع لما يتوهم من أنه كيف يكونون مع ما هم عليه من الضلال في سعة من الرزق فبين سبحانه أن سعة رزقهم ليس تكريما لهم كما أن تضييق رزق بعض المؤمنين ليس لإهانة لهم وإنما كل من الأمرين صادر منه تعالى لحكم إلهية يعلمها سبحانه وربما وسع على الكافر إملاء واستدراجا له وضيق على المؤمن زيادة لأجره.
müminlerin vasfedilmesinde, övülmesinde, onlar için hazırlananların ve işlerinin varacağı neticenin açıklanmasında izlenmemiştir; zira birinde müteaddit mevsuller, çeşitli sıla cümleleri ve benzerleri getirilmişken, diğerinde böyle yapılmamıştır. Bu da söz ve fiil olarak müminlerin şanına fazlasıyla itina gösterildiğine, zıtlarının şanına ise itina edilmediğine dikkat çekmek içindir; çünkü onlar anılmaktan bile ağzın çalkalanacağı pisliklerdir. Bununla birlikte mukteza-yı hâlin (durumun gereğinin) kesinlikle bu olduğu sabittir. Her iki yolun da geniş rahmetin eserlerinden olduğu söylenmiştir; iyi düşün! { لَهُمُ } “Onlar içindir” ifadesinin tekrarlanması, tekit ve ikisinin birbirinden farklı olduğunu ve her birinin sübutunda müstakil bulunduğunu bildirmek içindir. { اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ } “Allah rızkı genişletir” yani bollaştırır { لِمَنْ يَشاءُ } “kullarından dilediğine” { وَيَقْدِرُ } “ve daraltır” yani kısar. Bir görüşe göre kafi gelecek miktarda verir. Rızıktan maksat dünya rızkıdır, ahireti de kapsayan rızık değildir; zira denildiğine göre bu, bağlama uygun düşmez. el-Keşf sahibi ise bunun gerek hissi gerek manevi, gerek dünyevi gerek uhrevi her iki rızkı da kapsadığını söylemiş ve ayetin buna göre irtibatını açıklarken zikrettiğimiz hususları belirtmiştir. Bu ayet, İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre, Mekke ehli hakkında inmiştir; sonra her ne kadar öyle olsa da umumidir. Sanki bu, 'Onlar bu sapıklık üzereyken nasıl rızık genişliği içinde olurlar?' şeklindeki vehmi defetmektir. Böylece O Sübhânehu, rızıklarının genişliğinin kendilerine bir ikram olmadığını, nitekim bazı müminlerin rızkının daraltılmasının da onları hor kılmak için olmadığını; aksine her iki durumun da Allah Teâlâ'dan, O Sübhânehu'nun bildiği ilahî hikmetler sebebiyle sadır olduğunu beyan etmiştir. Bazen kâfire süre tanımak ve tedricen helake sürüklemek (istidrac) için bol rızık verir; mümine ise ecrini artırmak için daraltır.
وتقديم المسند إليه في مثل هذه الآية للتقوى فقط عند السكاكي، والزمخشري يرى أنه لا مانع من أن يكون للتقوى والتخصيص ولذا قال: أي الله وحده يبسط ويقدر دون غيره سبحانه، وقرأ زيد بن علي رضي الله تعالى عنهما «ويقدر» بضم الدال حيث وقع وَفَرِحُوا استئناف ناع قبح أفعالهم ما وسعه عليه.
Sekkâkî'ye göre bu gibi ayetlerde müsnedün ileyhin takdimi sadece tekit (takvî) içindir. Zemahşerî ise bunun hem tekit hem de tahsis için olmasına bir engel görmez; bu yüzden şöyle demiştir: 'Yani O Sübhânehu'dan başkası değil, yalnızca Allah rızkı genişletir ve daraltır.' Zeyd b. Ali radıyallâhu anhümâ her geçtiği yerde { ويقدر } kelimesini dâl'ın zammesiyle okumuştur. { وَفَرِحُوا } “Ve sevindiler” ifadesi, kendilerine rızkı genişlettiği şey sebebiyle onların fiillerinin çirkinliğini bildiren yeni bir cümledir (isti'nâf).
والضمير قبل لأهل مكة وإن لم يسبق ذكرهم واختاره جماعة، وقال أبو حيان: للذين ينقضون، وزعم بعضهم أن الجملة معطوفة على صلة الَّذِينَ وفي الآية تقديم وتأخير ومحل هذا بعد يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ ولا يخفى بعده للاختلاف عموما وخصوصا واستقبالا ومضيا أي فرحوا فرح أشر وبطر لا فرح سرور بفضل الله تعالى. بِالْحَياةِ الدُّنْيا أي بما بسط فيها من النعيم لأن فرحهم ليس بنفس الدنيا فنسبة الفرح إليها مجازية أو هناك تقدير أي ببسط الحياة أو الحياة الدنيا مجاز عما فيها وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا فِي الْآخِرَةِ أي كائنة في جنب نعيمها. فالجار والمجرور في موضع الحال وليس متعلقا بالحياة ولا بالدنيا كما قال أبو البقاء لأنهما ليسا فيها.
Daha önce zikirleri geçmemiş olsa da zamirin Mekke ehline ait olduğu söylenmiştir ve bir grup âlim bunu tercih etmiştir. Ebû Hayyân ise 'ahdi bozan kimselere aittir' demiştir. Bazıları da bu cümlenin { الَّذِينَ } lafzının sılasına matuf olduğunu, ayette takdim ve tehir bulunduğunu ve bunun yerinin { يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde bozgunculuk çıkarırlar” ifadesinden sonra olduğunu iddia etmişlerdir; ancak umum-husus ve istikbal-mazi farkından ötürü bunun uzak bir ihtimal olduğu gizli değildir. Yani Allah Teâlâ'nın lütfuna sevinme manasında bir sevinçle değil, şımarıklık ve azgınlık sevinciyle sevindiler. { بِالْحَياةِ الدُّنْيا } “Dünya hayatıyla” yani onda sergilenen nimetlerle; çünkü onların sevinci bizzat dünyanın kendisine değildir; dolayısıyla sevincin ona nispet edilmesi mecazidir veya 'hayatın genişliğiyle' şeklinde bir takdir vardır yahut dünya hayatı onun içindeki şeylerden mecazdır. { وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا فِي الْآخِرَةِ } “Oysa dünya hayatı ahiretin yanında [bir şey değildir]” yani onun nimetlerinin yanında. Car-mecrur hâl konumundadır; Ebü'l-Bekâ'nın dediği gibi hayata veya dünyaya müteallak değildir, çünkü onlar ahirette mevcut değildirler.
وفِي هذه معناها المقايسة وهي كثيرة في الكلام كما يقال: ذنوب العبد في رحمة الله تعالى كقطرة في بحر وهي الداخلة بين مفضول سابق وفاضل لاحق وهي الظرفية المجازية لأن ما يقاس بشيء يوضع بجنبه، وإسناد مَتاعٌ في قوله تعالى: إِلَّا مَتاعٌ إلى الحياة الدنيا يحتمل أن يكون مجازيا ويحتمل أن يكون حقيقيا، والمراد أنها ليست إلا شيئا نزرا يتمتع به كعجالة الراكب وزاد الراعي يزوده أهله الكف من التمر أو الشيء من الدقيق أو نحو ذلك، والمعنى أنهم رضوا بحظ الدنيا معرضين عن نعيم الآخرة والحال أن ما أشروا به في جنب ما أعرضوا عنه نزر النفع سريع النفاد،
Buradaki { فِي } edatı mukayese (kıyaslama) manasındadır ve kelamda pek çoktur; nitekim 'Kulun günahları Allah Teâlâ'nın rahmeti yanında denizde bir damla gibidir' denilir. Bu edat, önceki merfû (aşağı mertebedeki) ile sonraki fâzıl (üstün mertebedeki) arasına girer; bu mecazi bir zarfiyettir, çünkü bir şeyle kıyaslanan şey onun yanına konulur. Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا مَتاعٌ } “Geçici bir menfaatten başka” kavlindeki metaın dünya hayatına isnadı mecazi olabileceği gibi hakiki de olabilir. Maksat, onun ancak yolcunun aceleyle aldığı azık veya ailesinin eline bir avuç hurma yahut biraz un verip uğurladığı çobanın azığı gibi kendisinden faydalanılan azıcık ve değersiz bir şey olduğudur. Mana şudur: Onlar ahiretin nimetlerinden yüz çevirerek dünyanın payına razı oldular; hâlbuki yüz çevirdikleri şeyin yanında şımardıkları şey, faydası pek az ve çabucak tükeniveren bir metadır.
أخرج الترمذي وصححه عن عبد الله بن مسعود قال: «نام رسول الله ﷺ على حصير فقام وقد أثر في جنبه فقلنا: يا رسول الله لو اتخذنا لك فقال: ما لي وللدنيا ما أنا في الدنيا إلا كراكب استظل تحت شجرة ثم راح وتركها» ،
Tirmizî'nin rivayet edip sahihlediğine göre Abdullah b. Mes'ûd şöyle demiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir hasır üzerinde uyudu ve böğründe hasırın izi çıkmış olarak kalktı. Biz: 'Ey Allah'ın Resûlü, senin için [yumuşak bir yatak] yapsaydık' dedik. Şöyle buyurdu: 'Benim dünya ile ne işim olur! Benim dünyadaki durumum, ancak bir ağacın altında gölgelenip sonra da orayı bırakıp giden bir yolcu gibidir.' '
وقيل: معنى الآية
Bir görüşe göre ayetin manası,
كالخبر «الدنيا مزرعة الآخرة»
'Dünya ahiretin tarlasıdır' hadisi gibidir;
يعني كان ينبغي أن يكون ما بسط لهم في الدنيا وسيلة إلى الآخرة كمتاع تاجر يبيعه بما يهمه وينفقه في مقاصده لا أن يفرحوا بها ويعدوها مقاصد بالذات والأول أولى وأنسب.
yani dünyada kendilerine yayılan rızkın, bir tüccarın önem verdiği şey karşılığında sattığı ve maksatlarına harcadığı metaı gibi ahirete bir vesile olması gerekirdi; yoksa onunla şımarıp onu bizzat gaye edinmeleri değil. Birinci görüş ise daha evlâ ve daha uygundur.
وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا أي أهل مكة عبد الله بن أبي أمية وأصحابه، وإيثار هذه الطريقة على الإضمار مع ظهور إرادتهم عقيب ذكر فرحهم بناء على أن ضمير «فرحوا» لهم لذمهم والتسجيل عليهم بالكفر فيما حكى عنهم من قولهم: لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ فإن ذلك في أقصى مراتب المكابرة والعناد كأن ما أنزل عليه الصلاة والسلام
{ وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkar edenler derler ki” yani Mekke ehli olan Abdullah b. Ebî Ümeyye ve arkadaşları. Onların sevinçlerinin zikredilmesinin ardından kastedilenlerin onlar olduğu açık olmasına rağmen zamir getirmek yerine bu yöntemin tercih edilmesi -ki 'sevindiler' zamirinin onlara ait olduğu esasına dayanır- onları yermek ve onların şu nakledilen sözlerinde küfürlerini tescil etmek içindir: { لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ } “Ona Rabbinden bir ayet (mucize) indirilseydi ya!” Zira bu, inat ve büyüklük taslamanın en son mertebesidir; sanki aleyhissalâtü vesselâm Efendimize indirilen
من الآيات العظام الباهرة ليست عندهم بآية حتى اقترحوا ما لا تقتضيه الحكمة من الآيات كسقوط السماء عليهم كسفا وسير الأخشبين وجعل البطاح محارث ومفترسا كالأردن وإحياء قصي لهم إلى غير ذلك قُلْ إِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ إضلاله مشيئة تابعة للحكمة الداعية إليها، وهو كلام جار مجرى التعجب من قولهم، وذلك أن الآيات الباهرة المتكاثرة التي أوتيها ﷺ لم يؤتها نبي قبله، وكفى بالقرآن وحده آية فإذا جحدوها ولم يعتدوا بها كان ذلك موضعا للتعجب والإنكار، وكان الظاهر أن يقال في الجواب: ما أعظم عنادكم وما أشد تصميمكم على الكفر ونحوه إلا أنه وضع هذا موضعه للإشارة إلى أن المتعجب منه يقول: إِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ إلخ أي إنه تعالى يخلق فيمن يشاء الضلال بصرف اختياره إلى تحصيله ويدعه منهمكا فيه لعلمه بأنه لا ينجع فيه اللطف ولا ينفعه الإرشاد لسوء استعداده كمن كان على صفتكم في المكابرة والعناد وشدة الشكيمة والغلو في الفساد فلا سبيل له إلا الاهتداء ولو جاءته كل آية.
o muazzam ve parlak ayetler onların nezdinde bir ayet değilmiş gibi, göğün üzerlerine parça parça düşmesi, Ahşebeyn dağlarının yürütülmesi, Mekke düzlüklerinin Ürdün gibi ekin tarlası ve ağaçlık kılınması, Kusayy'ın kendileri için diriltilmesi ve benzeri hikmetin gerektirmediği mucizeleri teklif ettiler. { قُلْ إِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ } “De ki: Şüphesiz Allah dilediğini saptırır” yani saptırmasını dilediği kimseyi, buna sevk eden hikmete tabi bir meşiet ile saptırır. Bu söz onların sözüne taaccüp (şaşma) makamında cereyan eden bir kelamdır; zira O'na sallallâhu aleyhi ve sellem verilen apaçık ve çok sayıdaki mucizeler O'ndan önceki hiçbir peygambere verilmemiştir ve tek başına Kur'an mucize olarak yeterlidir. Onlar bunu inkâr edip hesaba katmayınca, bu durum şaşılacak ve kınanacak bir hal olmuştur. Cevapta zahir olanın 'İnadınız ne kadar büyük, küfürdeki ısrarınız ne kadar şiddetlidir!' ve benzeri şekilde söylenmesi iken, taaccüp edilen hususa işaret etmek üzere bu ifade onun yerine konulmuştur: { إِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ } “Şüphesiz Allah saptırır” vb. yani O Teâlâ, dilediği kimsede tercihini onu elde etmeye sarf etmesi sebebiyle dalaleti yaratır ve onun içine dalmış olarak bırakır; çünkü inat, büyüklük taslama, dik kafalılık ve fesatta aşırılık hususunda sizin vasfınızda olan kimse gibi, istidadının kötülüğü sebebiyle lütfun ona tesir etmeyeceğini ve irşadın ona fayda vermeyeceğini bilmektedir. Artık ona her türlü ayet gelse bile hidayete ermesine hiçbir yol yoktur.
وَيَهْدِي إِلَيْهِ أي إلى جانبه العلي الكبير.
{ وَيَهْدِي إِلَيْهِ } “Ve O'na ulaştırır / yöneltir” yani O'nun yüce ve ulu katına.
وقال أبو حيان: أي إلى دينه وشرعه سبحانه هداية موصلة إليه لا دلالة مطلقة إلى ما يوصل فإن ذلك غير مختص بالمهتدين وفيه من تشريفهم ما لا يوصف، وقيل: الضمير للقرآن أو للرسول ﵊ وهو خلاف الظاهر جدا مَنْ أَنابَ أي أقبل إلى الحق وتأمل في تضاعيف ما نزل من دلائله الواضحة وحقيقة الإنابة الرجوع إلى نوبة الخير، وإيثارها في الصلة على إيراد المشيئة كما في الصلة الأولى على ما قال مولانا شيخ الإسلام للتنبيه على الداعي إلى الهداية بل إلى مشيئتها والإشعار بما دعا إلى المشيئة الأولى من المكابرة، وفيه حث للكفرة على الإقلاع عما هم عليه من العتو والعناد، وإيثار صيغة الماضي للإيماء إلى استدعاء الهداية السابقة كما أن إيثار صيغة المضارع في الصلة الأولى للدلالة على استمرار المشيئة حسب استمرار مكابرتهم، والآية صريحة في مذهب أهل السنة في نسبة الخير والشر إليه ﷿ وأولها المعتزلة فقال أبو علي الجبائي: المعنى يضل من يشاء عن ثوابه ورحمته عقوبة له على كفره فلستم ممن يجيبه الله تعالى إلى ما يسأل لاستحقاقكم العذاب والإضلال عن الثواب ويهدي إلى جنته من تاب وآمن، ثم قال: وبهذا تبين أن الهدى هو الثواب من حيث علق بقوله تعالى: مَنْ أَنابَ والهدى الذي يفعله سبحانه بالمؤمن هو الثواب لأنه يستحقه على إيمانه، وذلك يدل على أنه تعالى يضل عن الثواب بالعقاب لا عن الدين بالكفر على ما ذهب إليه من خالفنا اه ولا يخفى ما فيه.
Ebû Hayyân şöyle demiştir: Yani O Sübhânehu'nun dinine ve şeriatine, kendisine ulaştırıcı bir hidayet ile ulaştırır; yoksa ulaştıracak şeye mutlak olarak yol göstermek değildir, zira bu sadece hidayete erenlere mahsus değildir; bunda onlar için tarif edilemez bir şereflendirme vardır. Bir görüşe göre zamir Kur'an'a veya Resûl'e aleyhisselâm aittir; ancak bu zahire oldukça aykırıdır. { مَنْ أَنابَ } “Yönelen kimseyi” yani hakka yönelen ve inen açık delillerin inceliklerini düşünen kimseyi. İnabenin hakikati, hayır sırasına/nöbetine geri dönmektir. Mevlânâ Şeyhülislâm'ın belirttiği üzere, sıla cümlesinde birinci sıladaki gibi meşiet getirmek yerine inabenin tercih edilmesi, hidayete sevk eden sebebe hatta onun meşietine dikkat çekmek ve birinci meşiete sevk eden inadı hissettirmek içindir. Bunda kâfirleri içinde bulundukları azgınlık ve inattan vazgeçmeye bir teşvik vardır. Mazi sığasının tercih edilmesi, geçmişteki hidayeti celbetmeye ima içindir; nitekim birinci sıladaki muzari sığasının tercihi de onların inatlarının devamına göre meşietin devamına delalet etmek içindir. Ayet, Ehl-i Sünnet'in hayır ve şerrin O'na azze ve celle nispet edilmesi mezhebinde gayet açıktır. Mutezile ise bunu tevil etmiş ve Ebû Ali el-Cübbâî şöyle demiştir: 'Mana, küfrünün bir cezası olarak dilediği kimseyi sevabından ve rahmetinden saptırır demektir; binaenaleyh siz azabı ve sevaptan saptırılmayı hak ettiğiniz için Allah Teâlâ'nın istediği şeye icabet edeceği kimselerden değilsiniz; tövbe edip iman edeni ise cennetine hidayet eder.' Sonra şöyle devam etmiştir: 'Bununla anlaşılmıştır ki hidayet, Allah Teâlâ'nın: { مَنْ أَنابَ } kavline bağlanması cihetiyle sevaptır; O Sübhânehu'nun mümine yaptığı hidayet sevaptır, çünkü o bunu imanıyla hak etmiştir. Bu da O Teâlâ'nın muhaliflerimizin iddia ettiği gibi küfürle dinden değil, ceza ile sevaptan saptırdığına delalet eder' (İntihâ). Bundaki sakatlık ise gizli değildir.
الَّذِينَ آمَنُوا بدل من مَنْ أَنابَ بدل كل من كل فإن أريد بالهداية الهداية المستمرة فالأمر ظاهر لظهور كون الإيمان مؤديا إليها، وإن أريد إحداثها فالمراد بالذين آمنوا الذين صار أمرهم إلى الإيمان كما قالوا في هُدىً لِلْمُتَّقِينَ [البقرة: ٢١] أي الصائرين إلى التقوى وإلا فالإيمان لا يؤدي إلى الهداية نفسها، ويجوز أن يكون عطف بيان على ذلك أو منصوبا على المدح أو خبر مبتدأ محذوف أي هم الذين آمنوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ أي تستقر وتسكن بِذِكْرِ اللَّهِ أي بكلامه المعجز الذي لا يأتيه الباطل من بين يديه ولا من خلفه وهو المروي عن مقاتل، وإطلاق الذكر على ذلك شائع في الذكر، ومنه قوله تعالى: وَهذا ذِكْرٌ مُبارَكٌ [الأنبياء: ٥٠] وإِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ [الحجر: ٩] وسبب اطمئنان قلوبهم بذلك علمهم أن لا آية أعظم ومن ذلك لا يقترحون الآيات التي يقترحها غيرهم، والعدول إلى صيغة المضارع لإفادة دوام الاطمئنان وتجدده حسب تجدد المنزل من الذكر أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ وحده تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ لله دون غيره من الأمور التي تمل إليها النفوس من الدنيا ويأت، وإذا أريد سائر المعجزات فالقصر من حيث إنها ليست في إفادة الطمأنينة بالنسبة إلى من لم يشاهدها بمثابة القرآن المجيد فإنه معجزة باقية إلى يوم القيامة يشاهدها كل أحد وتطمئن به القلوب كافة وفيه إشعار بأن الكفرة لا قلوب لهم وأفئدتهم هواء
{ الَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenler” ifadesi, { مَنْ أَنابَ } “yönelen kimse” ifadesinden bedel-i kül'dür (tam bedeldir). Şayet hidayetten maksat müstemir (sürekli) hidayet ise durum açıktır; zira imanın ona ulaştırıcı olduğu bellidir. Eğer hidayetin ihdası (başlatılması) kastediliyorsa, iman edenlerden maksat, { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } “Müttakiler için bir hidayettir” [el-Bakara: 2] ayetinde 'takvaya erenler' dedikleri gibi, işi imana varan kimselerdir; aksi takdirde iman, bizzat hidayetin kendisine ulaştırmaz. Bunun ona atf-ı beyan olması yahut medih üzere mensup veya mahzuf mübtedanın haberi olması da caizdir, yani 'Onlar iman edenlerdir'. { وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ } “Ve kalpleri huzur bulur” yani istikrar bulur ve sükûna erer { بِذِكْرِ اللَّهِ } “Allah'ın zikriyle” yani önünden ve ardından batılın yaklaşamayacağı O'nun muciz kelamıyla. Bu, Mukâtil'den rivayet edilendir. Zikir kelimesinin bunun için kullanılması zikirde yaygındır; O Teâlâ'nın: { وَهذا ذِكْرٌ مُبارَكٌ } “Bu da mübarek bir zikirdir” [el-Enbiyâ: 50] ve { إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ } “Şüphesiz o zikri biz indirdik ve onu koruyacak olan da kesinlikle biziz” [el-Hicr: 9] kavilleri bu kabildendir. Kalplerinin bununla mutmain olmasının sebebi, bundan daha büyük bir ayetin bulunmadığını bilmeleridir; bu sebeple başkalarının teklif ettiği ayetleri teklif etmezler. Muzari sığasına dönülmesi, indirilen zikrin yenilenmesine göre itminanın devamını ve teceddüdünü (yenilenmesini) ifade etmek içindir. { أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ } “Bilesiniz ki sadece Allah'ın zikriyle” { تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ } “kalpler huzur bulur”; nefislerin meylettiği dünya ve benzeri diğer şeylerle değil, yalnızca Allah için huzur bulur. Şayet diğer mucizeler kastedilirse hasr (tahsis), onları görmeyen kimseye nispetle itminan ifade etmede Kur'ân-ı Mecîd mesabesinde olmamaları cihetiyledir; zira o, kıyamet gününe kadar baki kalan, herkesin müşahede ettiği ve bütün kalplerin kendisiyle mutmain olduğu bir mucizedir. Bunda kâfirlerin kalplerinin bulunmadığına ve gönüllerinin bomboş olduğuna bir işaret vardır;
حيث لم يطمئنوا به ولم يعدوه آية وهو أظهر الآيات وأبهرها، وقيل: في الكلام مضاف مقدر أي لتطمئن قلوبهم بذكر رحمته تعالى ومغفرته بعد القلق والاضطراب من خشيته تعالى كقوله تعالى: ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلى ذِكْرِ اللَّهِ [الزمر: ٢٣] وهذا مناسب على ما في الكشف للإنابة إليه تعالى، والمصدر عليه مضاف إلى الفاعل وقيل: المراد بذكر الله دلائله سبحانه الدالة على وحدانيته ﷿ والاطمئنان عن قلق الشك والتردد، وهذا مناسب لذكر الكفر ووقوعه في مقابلته، وقيل: المراد بذكره تعالى أنسا به وتبتلا إليه سبحانه فالمراد بالهداية دوامها واستمرارها. وقيل:
çünkü onunla mutmain olmamışlar ve en zahir ve en parlak ayet olduğu halde onu bir ayet saymamışlardır. Denildi ki: Kelamda mukadder bir muzaf vardır; yani O Teâlâ'nın haşyetinden duyulan korku ve ızdıraptan sonra O Teâlâ'nın rahmet ve mağfiretinin zikriyle kalpleri mutmain olur; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلى ذِكْرِ اللَّهِ } “Sonra derileri ve kalpleri Allah'ın zikrine yumuşar” [ez-Zümer: 23]. el-Keşf'te belirtildiğine göre bu, O Teâlâ'ya inabeye uygundur ve buna göre masdar faile muzaftır. Bir görüşe göre: Allah'ın zikrinden maksat, O'nun azze ve celle vahdaniyetine delalet eden delilleridir; itminan ise şüphe ve tereddüt ızdırabından kurtulup sükûna ermektir; bu da küfrün zikredilmesine ve onun karşısında yer almasına uygundur. Başka bir görüşe göre: O Teâlâ'nın zikrinden maksat, O'na ünsiyet duymak ve O Sübhânehu'ya yönelmektir; dolayısıyla hidayetten maksat onun devamı ve istikrarıdır. Denildi ki:
وهذا مناسب أيضا حديث الكفر لأن الكفرة إذا ذكر الله تعالى وحده اشمأزت قلوبهم، والمصدر على القولين مضاف إلى المفعول. والوجه الأول أشد ملاءمة للنظم لا سيما لقوله تعالى: لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ والمصدر فيه بمعنى المفعول.
Bu da küfür konusuna uygundur; zira kâfirler Allah Teâlâ tek başına anıldığında kalpleri nefretle ürperir. Bu iki görüşe göre masdar mefule muzaftır. Birinci vecih ise, bilhassa Allah Teâlâ'nın: { لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ } “Ona Rabbinden bir ayet indirilseydi ya!” buyruğu sebebiyle nazma en uygun olanıdır ve bundaki masdar meful manasındadır.
ومن الغريب ما نقل في تفسير الخازن أن هذا في الحلف بالله وذلك أن المؤمن إذا حلف له بالله تعالى سكن قلبه، وروي نحو ذلك أبو الشيخ عن السدي فإن الحمل عليه هنا مما لا يناسب المقام، وأما ما
Garip olan hususlardan biri Hâzin'in tefsirinde nakledilen şu görüştür: Bu, Allah adına yemin etme hakkındadır; çünkü mümine Allah Teâlâ adına yemin edildiğinde kalbi sükûna erer. Ebü'ş-Şeyh de Süddî'den buna benzer bir rivayette bulunmuştur; fakat ayetin burada buna hamledilmesi makama uygun düşmeyen şeylerdendir. Şuna gelince:
روي عن أنس من أنه ﷺ قال لأصحابه حين نزلت هذه الآية: «هل تدرون ما معنى ذلك؟ قالوا: الله ورسوله أعلم قال: من أحب الله تعالى ورسوله وأحب أصحابي: ومثله ما روي عن علي كرم الله تعالى وجهه من أنه ﵊ قال حين نزلت:
Enes'ten rivayet edildiğine göre, bu ayet indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına: 'Bunun ne anlama geldiğini biliyor musunuz?' buyurdu. 'Allah ve Resûlü daha iyi bilir' dediler. Şöyle buyurdu: 'Allah Teâlâ'yı ve Resûlünü seven, ashâbımı seven kimsedir.' Bunun bir benzeri de Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'den rivayet edilmiştir; o aleyhisselâm ayet indiğinde şöyle buyurmuştur:
«ذاك من أحب الله تعالى ورسوله وأحب أهل بيتي صادقا غير كاذب وأحب المؤمنين شاهدا غائبا»
'O, yalan söylemeksizin sadık olarak Allah Teâlâ'yı ve Resûlünü seven, Ehl-i Beytimi seven ve hazırda da gaypta da müminleri seven kimsedir.'
فليس المراد منه تفسير المراد بذكر الله بل بيان أن الموصوفين بما ذكر
Bundan maksat Allah'ın zikrinden kastedilenin tefsiri değil, zikredilen vasıflarla nitelenenlerin,
من أحبه الله تعالى ورسوله ﷺ إلخ،
Allah Teâlâ'yı ve Resûlünü sallallâhu aleyhi ve sellem seven kimseler olduğunu vb. beyan etmektir.
وهو كذلك إذ لا يكاد يتحقق الانفكاك بين هاتيك الصفات فليتأمل، ولا تنافي بين هذه الآية على سائر الأوجه وقوله تعالى: إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ [الأنفال: ٢، الحج: ٣٥] لأن المراد هناك وجلت من هيبته تعالى واستعظامه جلت عظمته. وذكر الأمام في بيان اطمئنان القلب بذكره تعالى وجوها فقال: إن الموجودات على ثلاثة أقسام: مؤثر لا يتأثر. ومتأثر لا يؤثر وموجود يؤثر ويتأثر فالأول هو الله تعالى. والثاني هو الجسم فإنه ليس له خاصية إلى القبول للآثار المتنافية والصفات المختلفة. والثالث الموجودات الروحانية فإنها توجهت إلى الحضرة الإلهية صارت قابلة للآثار الفائضة عليها منها وإذا توجهت إلى أعلام الأجسام اشتاقت إلى التصرف فيها لأن عالم الأرواح مدبر لعالم الأجسام فإذا عرف هذا فالقلب كلما توجه إلى مطالعة عالم الأجسام حصل فيه الاضطراب والقلق والميل الشديد إلى الاستيلاء عليه والتصرف فيه وإذا توجه إلى مطالعة الحضرة الإلهية وحصلت فيه الأنوار الصمدية فهناك يكون ساكنا مطمئنا، وأيضا أن القلب كلما وصل إلى شيء فإنه يطلب الانتقال منه إلى أمر آخر أشرف منه لأنه لا سعادة في عالم الجسم إلا وفوقها مرتبة أخرى أما إذا انتهى إلى الاستسعاد بالمعارف الالهية والأنوار القدسية ثبت واستقر فلم يقدر على الانتقال من البتة لأنه ليس هناك درجة أخرى في السعادة أعلى منه وأكمل، وأيضا أن الإكسير إذا وقعت منه ذرة على الجسم النحاسي انقلب ذهبا باقيا على ممر الدهور صابرا على الذوبان الحاصل بالنار فاكسير نور الله تعالى إذا وقع في القلب أولى أن يقلبه جوهرا باقيا صافيا نورانيا لا يقبل التغير والتبدل، ولهذه الأوجه قال سبحانه: أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ اه، والأولى أن يقال: إن سبب الطمأنينة نور يفيضه الله تعالى عن قلب المؤمنين بسبب ذكره فيذهب ما فيها من القلق والوحشة ونحو ذلك، وللمناقشة فيما ذكره مجال وسيؤتي إن شاء الله تعالى في باب الإشارة ما يشبه ذلك الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ بدل من الْقُلُوبُ أي قلوب الذين آمنوا، والأظهر أنه بدل الكل لأن القلوب في الأول قلوب المؤمنين المطمئنين وكذلك لو عمم القلب على معنى أن قلوب هؤلاء الأجلاء كل القلوب لأن الكفار أفئدتهم هواء، وأما الحمل على بدل البعض ليعمم القلب من غير الملاحظة المذكورة واستنباط هذا المعنى من البدل فبعيد، وأما احتماله
Durum da böyledir; zira bu vasıfların birbirinden ayrılması neredeyse gerçekleşmez, iyi düşün! Diğer bütün vecihlere göre bu ayet ile Allah Teâlâ'nın: { إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ } “Allah anıldığı zaman kalpleri ürperir” [el-Enfâl: 2, el-Hac: 35] kavli arasında bir çelişki yoktur; zira oradaki maksat, O Teâlâ'nın azamet ve heybetinden -şan-ı yücedir- ürpermektir. İmam [Râzî], O Teâlâ'nın zikriyle kalbin mutmain olmasını açıklarken birtakım vecihler zikretmiş ve şöyle demiştir: 'Varlıklar üç kısımdır: Etkileyen fakat etkilenmeyen; etkilenen fakat etkilemeyen; hem etkileyen hem etkilenen. Birincisi Allah Teâlâ'dır. İkincisi cisimdir; zira onun zıt tesirleri ve farklı sıfatları kabul etmekten başka bir özelliği yoktur. Üçüncüsü ise ruhani varlıklardır; onlar ilahî hazrete yöneldiklerinde oradan üzerlerine feyzeden tesirleri kabule ehil olurlar; cisimler âlemine yöneldiklerinde ise onda tasarrufta bulunmaya iştiyak duyarlar, çünkü ruhlar âlemi cisimler âlemini tedbir edicidir. Bu bilindiğinde, kalp ne zaman cisimler âlemini mütalaaya yönelse onda ızdırap, tedirginlik ve ona galebe çalıp onda tasarrufta bulunmaya şiddetli bir meyil hasıl olur; ne zaman ki ilahî hazreti mütalaaya yönelse ve onda samedânî nurlar hasıl olsa, işte orada sükûn bulur ve mutmain olur. Bir diğer husus da şudur: Kalp ne zaman bir şeye ulaşsa, ondan daha şerefli olan başka bir şeye geçmeyi talep eder; çünkü cisim âleminde hiçbir saadet yoktur ki üstünde bir başka mertebe bulunmasın. Fakat ilahî marifetler ve kudsî nurlarla mesut olma mertebesine vardığında sabit kalır, istikrara kavuşur ve kesinlikle oradan intikale güç yetiremez; zira orada saadette ondan daha yüce ve daha kâmil başka bir derece yoktur. Yine bir diğer husus: İksirden bakır cisme bir zerre düşse asırlar boyu baki kalacak ve ateşin eritmesine dayanacak şekilde altına dönüşür; şu halde Allah Teâlâ'nın nurunun iksiri kalbe düştüğünde, onu değişmeyi ve başkalaşmayı kabul etmeyen baki, saf ve nurlu bir cevhere dönüştürmesi evleviyetle sabittir. İşte bu vecihler sebebiyle O Sübhânehu: { أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ } “Bilesiniz ki kalpler ancak Allah'ın zikriyle huzur bulur” buyurmuştur' (İntihâ). Evlâ olan ise şöyle denilmesidir: İtminanın sebebi, Allah Teâlâ'nın O'nu zikretmesi sebebiyle müminlerin kalbine akıttığı bir nurdur ki onun içindeki tedirginlik, vahşet ve benzeri şeyleri giderir. Râzî'nin zikrettiği hususlarda münakaşaya yer vardır; inşallah işaret bölümünde buna benzer açıklamalar gelecektir. { الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “İman edip salih ameller işleyenler” ifadesi { الْقُلُوبُ } “kalpler” kelimesinden bedeldir, yani 'iman edenlerin kalpleri' demektir. Zahir olan bunun bedel-i kül olmasıdır; zira birincideki kalpler mutmain müminlerin kalpleridir; aynı şekilde kalp lafzı, bu yüce zatların kalpleri bütün kalplerdir manasında genelleştirilse de böyledir, çünkü kâfirlerin gönülleri bomboştur. Zikredilen mülahaza olmaksızın kalbi genelleştirmek ve bu manayı bedelden çıkarmak maksadıyla bedel-i ba'z kılınması ise uzaktır. İhtimaline gelince,
لبدل الاشتمال وإن استحسنه الطيبي فكلا أو مبتدأ خبره الجملة الدعائية على التأويل أعني قوله سبحانه: طُوبى لَهُمْ أي يقال لهم ذلك، أو لا حاجة إلى التأويل والجملة خبرية أو خبر مبتدأ مضمر أو نصب على المدح- فطوبى لهم- حال مقدرة والعامل فيها الفعلان.
Tîbî güzel görse de bedel-i iştimal olması asla mümkün değildir. Yahut bir mübtedadır, haberi ise tevil üzere olan dua cümlesidir; yani O Sübhânehu'nun: { طُوبى لَهُمْ } “Ne mutlu onlara!” kavlidir, yani 'onlara böyle denilir' demektir. Yahut tevile ihtiyaç yoktur ve cümle haberiyyedir; yahut gizli bir mübtedanın haberidir veya medih üzere mensuptur; «فطوبى لهم» ise mukadder bir hâldir ve bundaki amil iki fiildir.
وقال بعض المدققين: لعل الأشبه وجه آخر وهو أن يتم الكلام عند قوله تعالى: مَنْ أَنابَ ثم قيل: الَّذِينَ آمَنُوا وتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ في مقابلة وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلا أُنْزِلَ وقوله سبحانه: أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ جملة اعتراضية تفيد كيف لا تطمئن قلوبهم به ولا اطمئنان للقلب بغيره، وقوله ﷿: الَّذِينَ آمَنُوا بدل من الأول، وفيه إشارة إلى أن ذكر الله تعالى أفضل الأعمال الصالحة بل هو كلها وطُوبى لَهُمْ خبر الأول فيتم التقابل بين القرينتين وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا والَّذِينَ آمَنُوا وتَطْمَئِنُّ وبين جزئي التذييل: يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ أَنابَ ومن الناس من زعم أن الموصول الأول مبتدأ والموصول الثاني خبره وأَلا بِذِكْرِ اللَّهِ اعتراض وطُوبى لَهُمْ دعاء وهو كما ترى، وطُوبى قيل مصدر من طاب كبشرى وزلفى والواو منقلبة من الياء كموسر وموقن. وقرأ مكوزة الأعرابي «طيبي» ليسلم الياء، وقال أبو الحسن الهنائي: هي جمع طيبة كما قالوا في كيسة كوسى. وتعقبه أبو حيان بأن فعلى ليست من أبنية الجموع فلعله أراد أنه اسم جمع، وعلى الأول فلهم في المعنى المراد عبارات. فأخرج ابن جرير وغيره عن ابن عباس أن المعنى فرح وقرة عين لهم، وعن الضحاك غبطة لهم، وعن قتادة حسنى لهم. وفي رواية أخرى عنه أصابوا خيرا، وعن النخعي خير كثير لهم. وفي رواية أخرى عنه كرامة لهم، وعن سميط بن عجلان دوام الخير لهم ويرجع ذلك إلى معنى العيش الطيب لهم. وفي رواية عن ابن عباس. وابن جبير أن طُوبى اسم للجنة بالحبشية وقيل بالهندية، وقال القرطبي: الصحيح أنها علم لشجرة في الجنة،
Bazı muhakkikler şöyle demiştir: Muhtemelen en uygun olanı başka bir vecihtir; o da sözün Allah Teâlâ'nın { مَنْ أَنابَ } “yönelen kimse” kavlinde tamamlanmasıdır. Sonra { الَّذِينَ آمَنُوا } “iman edenler” ve { تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ } “kalpleri huzur bulur” ifadesi, { وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلا أُنْزِلَ } “İnkar edenler: 'Ona indirilseydi ya!' derler” ifadesinin karşılığında söylenmiştir. O Sübhânehu'nun { أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ } “Bilesiniz ki Allah'ın zikriyle” kavli ise, O'nunla kalpleri nasıl mutmain olmaz ve başkasıyla kalbe itminan yoktur manasını ifade eden bir ara cümlesidir (cümle-i mu'teriza). O'nun azze ve celle { الَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenler” kavli birinciden bedeldir; bunda Allah Teâlâ'nın zikrinin salih amellerin en faziletlisi olduğuna, bilakis hepsini kapsadığına bir işaret vardır; { طُوبى لَهُمْ } “Ne mutlu onlara!” ise birincinin haberidir. Böylece iki denk cümle olan { وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkar edenler derler” ile { الَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenler” ve { تَطْمَئِنُّ } “huzur bulur” arasında ve fezlekenin iki cüzü olan: { يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ } “Dilediğini saptırır” ile { وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ أَنابَ } “Ve kendisine yöneleni doğru yola eriştirir” arasında tam bir karşılıklılık oluşur. İnsanlardan bazıları birinci mevsulün mübteda, ikinci mevsulün onun haberi, { أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ } ifadesinin itiraz (ara cümle) ve { طُوبى لَهُمْ } ifadesinin de dua olduğunu zannetmiştir ki bu görüş gördüğün gibi zayıftır. { طُوبى } kelimesinin, 'büşrâ' ve 'zülfâ' gibi 'tâbe' fiilinden masdar olduğu söylenmiştir; 'mûsir' ve 'mûkın' kelimelerinde olduğu gibi vav harfi yâ'dan dönüşmüştür. Mekvezetü'l-A'râbî yâ harfini korumak için «طيبي» şeklinde okumuştur. Ebü'l-Hasen el-Hünâî ise: 'Kîse'nin çoğulunun 'kûsâ' gelmesi gibi bu da 'tayyibe'nin çoğuludur' demiştir. Ebû Hayyân buna itiraz ederek 'fu'lâ' vezninin çoğul kalıplarından olmadığını belirtmiş ve muhtemelen onun ismi cem kastettiğini söylemiştir. Birinci görüşe göre kastedilen mana hakkında çeşitli ifadeler kullanılmıştır: İbn Cerîr ve diğerlerinin İbn Abbas'tan rivayet ettiğine göre mana 'onlar için sevinç ve göz aydınlığıdır'; Dahhâk'tan 'onlar için gıptadır'; Katâde'den 'onlar için en güzel olandır'; ondan gelen başka bir rivayette 'hayra ermişlerdir'; Nehaî'den 'onlar için pek çok hayırdır'; ondan gelen başka bir rivayette 'onlar için bir ikramdır'; Sümeyt b. Aclân'dan 'onlar için hayrın devamıdır' şeklindedir ve bunların hepsi 'onlar için hoş bir hayat' manasına döner. İbn Abbas ve İbn Cübeyr'den gelen bir rivayette { طُوبى } kelimesinin Habeşçe cennetin bir ismi olduğu, Hintçe olduğu da söylenmiştir. Kurtubî ise: 'Sahih olan, onun cennetteki bir ağacın özel ismi olmasıdır' demiştir;
فقد أخرج أحمد وابن جرير وابن أبي حاتم وابن حبان والطبراني والبيهقي في البعث والنشور، وصححه السهيلي وغيره عن عتبة ابن عبد قال: «جاء أعرابي إلى رسول الله ﷺ فقال: يا رسول الله أفي الجنة فاكهة؟ قال: نعم فيها شجرة تدعى طوبى هي نطاق الفردوس قال: أي شجر أرضنا تشبه؟ قال: ليس تشبه شيئا من شجر أرضك ولكن أتيت الشام؟ قال: لا قال:
Nitekim Ahmed, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Hibbân, Taberânî ve el-Ba's ve'n-Nüşûr'da Beyhakî rivayet etmişler, Süheylî ve diğerleri de Utbe b. Abd'den gelen rivayeti sahih kabul etmişlerdir: 'Bir bedevi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü! Cennette meyve var mıdır?' dedi. 'Evet, orada Tûbâ denilen bir ağaç vardır ki Firdevs'in kemeridir' buyurdu. 'Bizim yerin hangi ağacına benzer?' dedi. 'Senin yerinin ağaçlarından hiçbir şeye benzemez; hiç Şam'a gittin mi?' buyurdu. 'Hayır' dedi. Buyurdu ki:
فإنها تشبه شجرة بالشام تدعى الجوزة تنبت على ساق واحد ثم ينتشر أعلاها قال: ما عظم أصلها؟ قال: لو ارتحلت جذعة من إبل أهلك ما أحطت بأصلها حتى تنكسر ترقوتاها هرما قال: فهل فيها عنب؟ قال: نعم. قال: ما عظم العنقود منه؟ قال: مسيرة شهر للغراب الأبقع»
'O, Şam'da ceviz denilen, tek bir gövde üzerinde bitip sonra üstü yayılan bir ağaca benzer.' Adam: 'Kökünün büyüklüğü ne kadardır?' dedi. 'Ailenden genç bir deveye binsen, ihtiyarlıktan köprücük kemikleri kırılıncaya kadar onun gövdesini dolaşıp bitiremezsin' buyurdu. 'Peki onda üzüm var mıdır?' dedi. 'Evet' buyurdu. 'Onun bir salkımının büyüklüğü ne kadardır?' dedi. 'Alaca karganın bir aylık uçuş mesafesi kadardır' buyurdu.'
والأخبار المصرحة بأنها شجرة في الجنة منتشرة جدا، وحينئذ فلا كرم في جواز الابتداء بها وإن كانت نكرة فمسوغ الابتداء بها ما ذهب إليه سيبويه من أنه ذهب بها مذهب الدعاء كقولهم: سلام عليك الا أنه ذهب ابن مالك إلى أنه التزم فيها الرفع على الابتداء، ورد عليه بأن عيسى الثقفي قرأ وَحُسْنُ مَآبٍ بالنصب، وخرج ذلك ثعلب على أنه معطوف على طوبى وأنها في موضع نصب، وهي عنده مصدر معمول لقد رأى طاب واللام للبيان كما في سقيا له، ومنهم من قدر جعل طُوبى لَهُمْ وقال صاحب اللوامح: إن التقدير يا طوبى لهم ويا حسن مآب- فحسن- معطوف على المنادى وهو مضاف للضمير واللام مقحمة كما في قوله: يا بؤس للجهل ضرار الأقوام. ولذلك سقط التنوين من بؤس وكأنه قيل. يا طوباهم ويا حسن مآبهم أي ما أطيبهم وأحسن مآبهم كما تقول: يا طيبها ليلة أي ما أطيبها ليلة ولا يخفى ما فيه من التكلف. وأجاب السفاقسي عن ابن مالك بأنه يجوز نصب حُسْنُ بمقدر أي ورزقهم حسن مآب وهو بعيد.
Onun cennette bir ağaç olduğunu açıkça belirten rivayetler pek çoktur. Bu takdirde nekire de olsa onunla ibtidadan (mübteda yapılmasından) bir beis yoktur; onunla ibtidayı caiz kılan husus, Sîbeveyh'in 'selâmun aleyke' sözlerinde olduğu gibi dua kalıbı olarak kullanıldığı yönündeki görüşüdür. Ancak İbn Mâlik onda ibtida üzere merfû olmanın lüzumlu olduğu görüşüne varmıştır; Îsâ es-Sekafî'nin { وَحُسْنُ مَآبٍ } “Ve güzel bir varış yeri” ifadesini nasb ile okumasıyla ona reddiye verilmiştir. Sa'leb bunu, onun 'tûbâ' kelimesine matuf olduğu ve onun nasb mahallinde bulunduğu şeklinde açıklamıştır; bu kelime onun katında 'kad reâ tâbe' fiilinin mamulü olan bir masdardır, lâm ise 'sukyen lehû' ifadesinde olduğu gibi beyan içindir. Onlardan bazıları «جعل طوبى لهم» şeklinde takdir yapmışlardır. Kitâbü'l-Levâmih sahibi ise şöyle demiştir: Takdir 'Yâ tûbâ lehüm ve yâ husne meâb' şeklindedir; binaenaleyh { حُسْنُ } kelimesi münadaya matuftur ve zamire muzaftır, lâm ise 'Yâ bü'se li'l-cehli dırâra'l-akvâm' dizesinde olduğu gibi zait olarak getirilmiştir. Bu sebeple 'bü'se' kelimesinden tenvin düşmüştür; sanki 'Yâ tûbâhüm ve yâ husne meâbihim' yani 'onlar ne kadar hoştur ve varış yerleri ne kadar güzeldir' denilmiştir; nitekim 'Yâ taybehe leyleten' yani 'ne hoş bir gecedir' dersin. Bundaki tekellüf ise gizli değildir. Sefâkusî, İbn Mâlik'in itirazına { حُسْنُ } lafzının mukadder bir fiille mansup kılınmasının caiz olduğu cevabını vermiştir, yani 'Allah onlara güzel bir varış yeri rızıklandırdı' demektir ki bu da uzaktır.
وقرئ «حسن مآب» بفتح النون ورفع «مآب» وخرج ذلك على أن حُسْنُ فعل ماض أصله حسن نقلت ضمة السين إلى الحاء ومثله جائز في فعل إذا كان للمدح أو الذم كما قالوا: حسن ذا أدبا كَذلِكَ أي مثل ذلك
Nûn'un fethası ve 'meâb'ın ref'i ile «حَسُنَ مآبٌ» şeklinde de okunmuştur; bu okuyuş { حُسْنُ } kelimesinin aslı 'hasune' olan, sîn'in dammesinin hâ'ya nakledildiği mazi bir fiil olduğu şeklinde açıklanmıştır. Medih veya zem için olduğunda fiilde böylesi caizdir; nitekim 'hasuna zâ edeben' demişlerdir. { كَذلِكَ } “İşte böylece” yani bunun gibi
الإرسال العظيم الشأن المصحوب بالمعجزة الباهرة، ويجوز أن يراد مثل إرسال الرسل قبلك أَرْسَلْناكَ فِي أُمَّةٍ فيكون قد شبه إرساله ﷺ بإرسال من قبله وإن لم يجر لهم ذكر لدلالة قوله تعالى: قَدْ خَلَتْ أي مضت مِنْ قَبْلِها أُمَمٌ كثيرة قد أرسل إليهم رسل عليهم وروي هذا عن الحسن، وقيل: الكاف متعلقة بالمعنى الذي في قوله تعالى: قُلْ إِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ إلخ أي كما أنفذنا ذلك أرسلناك ونقل نحوه عن الحوفي وقال ابن عطية: الذي يظهر أن المعنى كما أجرينا العادة في الأمم السابقة بأن نضل ونهدي بوحي لا بالآيات المقترحة كذلك أيضا فعلنا في هذه الأمة وأرسلناك إليهم بوحي لا بالآيات المقترحة فنضل من نشاء ونهدي من أناب، وقال أبو البقاء: التقدير الأمر كذلك، والحسن ما قدمناه وما روي عن الحسن. وفِي بمعنى إلى كما في قوله تعالى: فَرَدُّوا أَيْدِيَهُمْ فِي أَفْواهِهِمْ [إبراهيم: ٩] وقيل: هي على ظاهرها، وفيها إشارة إلى أنه من جملتهم وناشئ بينهم ولا تكون بمعنى إلى إذ لا حاجة لبيان من أرسل إليهم وفيه نظر ظاهر، وهي متعلقة بالفعل المذكور، وقول الزمخشري: في تفسير الآية يعني أرسلنا إرسالا له شأن وفضل على الإرسالات ثم فسر كيف أرسله بقوله: فِي أُمَّةٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِها أُمَمٌ أي أرسلناك في أمة قد تقدمها أمم كثيرة فهي آخر الأمم وأنت خاتم الأنبياء لم يرد به أنها لا تتعلق بالمذكور بل أراد أن المشار إليه المبهم لما كان ما بعده تفخيما كان بيانه بصلة ذلك الفعل حتى يزول الإبهام، ويجوز أن يريد ذلك فيقدر أرسلناك ثانيا ويكون قوله: أي أرسلناك في أمة إظهارا للمحذوف أيضا لا بيانا لحاصل الآية وهو الذي آثره العلامة الطيبي، والتعلق بالمذكور هو الظاهر، وجملة قَدْ خَلَتْ إلخ في موضع الصفة- لأمة- وفائدة الوصف بذلك قيل:
parlak bir mucizenin eşlik ettiği şanı yüce bir gönderme ile; senden önceki peygamberlerin gönderilmesi gibi manasının kastedilmiş olması da caizdir. { أَرْسَلْnaكَ فِي أُمَّةٍ } “Seni bir ümmete gönderdik” böylece O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilmesi, açıkça zikirleri geçmemiş olsa da O Teâlâ'nın: { قَدْ خَلَتْ } “Geçip gitmiştir” yani gelip geçmiştir { مِنْ قَبْلِها أُمَمٌ } “Ondan önce ümmetler” kavlinin delaletiyle kendilerinden öncekilerin gönderilmesine teşbih edilmiş olur ki onlara peygamberler gönderilmiştir; bu Hasan'dan rivayet edilmiştir. Bir görüşe göre kâf harfi, Allah Teâlâ'nın: { قُلْ إِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ } “De ki: Şüphesiz Allah dilediğini saptırır” vb. kavlindeki manaya bağlıdır; yani 'Bunu infaz ettiğimiz gibi seni de gönderdik' demektir; Havfî'den de benzeri nakledilmiştir. İbn Atıyye şöyle demiştir: Zahir olan mana şudur: Önceki ümmetlerde teklif edilen mucizelerle değil vahiy ile saptırma ve hidayete erdirme adetini cari kıldığımız gibi, bu ümmette de öyle yaptık ve seni onlara teklif edilen mucizelerle değil vahiy ile gönderdik; böylece dilediğimizi saptırır, yöneleni de hidayete erdiririz. Ebü'l-Bekâ ise takdirin 'durum böyledir' şeklinde olduğunu söylemiştir. Güzel olan ise daha önce takdim ettiğimiz ve Hasan'dan rivayet olunan görüştür. { فِي } edatı, Allah Teâlâ'nın: { فَرَدُّوا أَيْدِيَهُمْ فِي أَفْواهِهِمْ } “Ellerini ağızlarına götürdüler” [İbrâhîm: 9] kavlinde olduğu gibi 'ilâ' (yönelme) manasındadır. Bir görüşe göre zahiri üzeredir ve bunda onun onların içinden olduğuna ve aralarında yetiştiğine bir işaret vardır; 'ilâ' manasında olmaz, çünkü kendilerine gönderilenlerin beyanına ihtiyaç yoktur; bunda ise açık bir tereddüt vardır. Bu edat zikredilen fiile bağlıdır. Zemahşerî'nin ayetin tefsirinde: 'Yani diğer göndermelere üstünlüğü ve şanı olan bir gönderme ile gönderdik' deyip sonra O'nu nasıl gönderdiğini: { فِي أُمَّةٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِها أُمَمٌ } “Kendilerinden önce nice ümmetlerin gelip geçtiği bir ümmete” yani 'Seni kendisinden önce pek çok ümmet geçmiş olan bir ümmete gönderdik ki o ümmetlerin sonuncusu, sen de peygamberlerin sonuncususun' sözleriyle açıklaması, bu edatın zikredilene bağlı olmadığını kastetmiş değildir; bilakis müphem olan işaret edilen hususun sonrası tazim ifade ettiği için, kapalılık zail olsun diye onun o fiilin sılasıyla beyan edilmesini kastetmiştir. Bunu kastedip 'seni gönderdik' fiilini ikinci kez takdir etmesi de caizdir; böylece 'yani seni bir ümmete gönderdik' sözü ayetin neticesinin beyanı değil, mahzuf olanın da izharı olur ki Allâme Tîbî'nin tercih ettiği de budur. Zikredilen fiile bağlı olması ise zahir olandır. { قَدْ خَلَتْ } “Gelip geçmiştir” cümlesi vb. 'ümmet' kelimesinin sıfatı konumundadır. Bununla vasıflanmanın faydası hakkında şöyle denilmiştir:
ما أشار إليه الزمخشري.
Zemahşerî'nin işaret ettiği husustur.
واعترض بأنه لا يلزم من تقدم أمم كثيرة قبل أن لا يكون أمة يرسل إليها بعد حتى يلزم أن يكون ﷺ خاتم الأنبياء ﵈، وبحث فيه الشهاب بأن المراد بكون إرساله ﵊ عجيبا أن رسالته أعظم من كل رسالة فهي جامعة لكل ما يحتاج إليه فيلزم أن لا نسخ إذ النسخ إنما يكون للتكميل والكامل أتم كمال غير محتاج لتكميل كما قال تعالى: الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ [المائدة: ٣] اه ولعمري أن الاعتراض قوي والبحث في غاية الضعف إذ لا يلزم من كون إرساله ﷺ عجيبا ما ادعاه، ولو سلمنا ذلك لا يلزم منه أيضا كونه ﵊ خاتما إذ بعثه مقرر دينه الكامل كما بعث كثير من أنبياء بني إسرائيل لتقرير دين موسى ﵇ لا يأبى ما ذكر من جامعية رسالته ﵊ ولزوم عدم النسخ لذلك كما لا يخفى، ولعله لهذا اختار بعضهم ما روي عن الحسن وقال: منبها على فائدة الوصف يعني مثل إرسال الرسل قبلك أرسلناك إلى أمم تقدمتها أمم أرسلوا إليهم فليس ببدع إرسالك إليها لِتَتْلُوَا لتقرأ عَلَيْهِمُ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ أي الكتاب العظيم الشأن، ويشعر بهذا الوصف ذكر الموصول غير جار على موصوف، وإسناد الفعل في صلته إلى ضمير العظمة وكذا الإيصال إلى المخاطب المعظم بدليل سابقه على ما سمعت أولا، وتقديم المجرور على المنصوب من قبيل الإبهام ثم البيان كما في قوله تعالى:
Buna şöyle itiraz edilmiştir: Kendisinden önce pek çok ümmetin geçmiş olmasından, O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberlerin aleyhimüsselâm sonuncusu olmasını gerektirecek şekilde sonrasında kendisine peygamber gönderilecek bir ümmetin bulunmaması lazım gelmez. Şihâb buna karşı şöyle bir mülahaza ileri sürmüştür: O'nun aleyhisselâm gönderilişinin harikulade olmasından maksat, risaletinin bütün risaletlerden daha üstün olmasıdır; dolayısıyla o ihtiyaç duyulan her şeyi toplayıcıdır, bu sebeple neshin olmaması gerekir; zira nesh ancak tekmil (tamamlama) için olur, kâmil olan ise en mükemmel kemaldedir ve tamamlanmaya muhtaç değildir; nitekim Allah Teâlâ: { الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ } “Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim” [el-Mâide: 3] buyurmuştur (İntihâ). Ömrüme yemin olsun ki bu itiraz güçlü, ileri sürülen mülahaza ise son derece zayıftır; zira O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilmesinin harikulade olmasından iddia ettiği netice çıkmaz; bunu kabul etsek bile O'nun aleyhisselâm peygamberlerin sonuncusu olması da bundan lazım gelmez; zira İsrâiloğulları peygamberlerinin pek çoğunun Mûsâ aleyhisselâm'ın dinini ikrar ve teyit için gönderilmesi gibi, O'nun kâmil dinini ikrar ve teyit edici birinin gönderilmesi, gizli olmadığı üzere O'nun aleyhisselâm risaletinin cami olmasına ve bundan ötürü neshin bulunmamasına mani değildir. Muhtemelen bu sebeple bazısı Hasan'dan rivayet edilen görüşü tercih etmiş ve vasfın faydasına dikkat çekerek şöyle demiştir: Yani senden önceki peygamberlerin gönderilişi gibi, seni de kendilerinden önce peygamberler gönderilmiş ümmetlerin geçtiği bir ümmete gönderdik; binaenaleyh senin onlara gönderilmen türedi bir şey değildir. { لِتَتْلُوَا } okuman için { عَلَيْهِمُ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ } “kendilerine sana vahyettiğimizi” yani şanı yüce olan Kitab'ı. Bu vasfı, mevsulün bir mevsuf üzerine car kılınmaksızın zikredilmesi ve sılada fiilin azamet zamirine isnat edilmesi, ayrıca ilk başta duyduğun üzere önceki delil ile muazzam muhataba ulaştırılması hissettirmektedir. Mecrurun mensubun önüne geçirilmesi, Allah Teâlâ'nın şu kavlinde olduğu gibi ibham ve sonra beyan kabilindendir:
وَوَضَعْنا عَنْكَ وِزْرَكَ [الشرح: ٢] وفيه ما لا يخفى من ترقب النفس إلى ما سيرد وحسن قبولها له عند وروده عليها، وضمير الجمع للأمة باعتبار معناها كما روعي في ضمير خَلَتْ لفظها.
{ وَوَضَعْنا عَنْكَ وِزْرَكَ } “Ve senin yükünü senden indirdik” [eş-Şerh: 2]. Bunda, nefsin gelecek şeye intizar etmesi ve ona geldiğinde onu güzelce kabul etmesi bakımından gizli olmayan bir incelik vardır. Çoğul zamiri, { خَلَتْ } fiilinin zamirinde lafzı gözetildiği gibi, manası dikkate alınarak ümmete aittir.
وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمنِ أي بالبليغ الرحمة الذي أحاطت بهم نعمته ووسعت كل شيء رحمته فلم يشكروا نعمه سبحانه لا سيما ما أنعم به عليهم بإرسالك إليهم وإنزال القرآن الذي هو مدار المنافع الدينية والدنيوية عليهم بل قابلوا رحمته ونعمه بالكفر ومقتضى العقل عكس ذلك، وكان الظاهر- بنا- إلا أنه التفت إلى الظاهر وأوثر هذا الاسم الدال على المبالغة في الرحمة للإشارة إلى أن الإرسال ناشئ منها كما قال سبحانه: وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً
{ وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمنِ } “Oysa onlar Rahman'ı inkâr ediyorlar” yani nimeti kendilerini kuşatmış ve rahmeti her şeyi kaplamış olan pek merhametli Zat'ı inkâr ediyorlar; böylece O Sübhânehu'nun nimetlerine, bilhassa seni kendilerine göndermek ve dinî-dünyevî menfaatlerin ekseni olan Kur'an'ı üzerlerine indirmek suretiyle lütfettiği nimetlere şükretmediler. Bilakis O'nun rahmet ve nimetlerini küfürle karşıladılar; hâlbuki aklın gereği bunun tam tersidir. Zahir olan 'bizi inkâr ediyorlar' denilmesi iken, zahir isme iltifat edilmiş ve rahmette mübalağa bildiren bu isim, göndermenin o rahmetten neşet ettiğine işaret etmek üzere tercih edilmiştir; nitekim O Sübhânehu: { وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً }
لِلْعالَمِينَ
{ لِلْعالَمِينَ } “Biz seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik”
[الأنبياء: ١٠٧] وضمير الجمع للأمة أيضا، والجملة في موضع الحال من فاعل أَرْسَلْناكَ لا من ضمير عَلَيْهِمُ إذ الإرسال ليس للتلاوة عليهم حال كفرهم، ومنهم من جوز ذلك والتلاوة عليهم حال الكفر ليقفوا على إعجازه فيصدقوا به لعلمهم بأفانين البلاغة ولا ينافي تلاوته عليهم بعد إسلامهم، وجوز في الجملة أن تكون مستأنفة والضمير حسبما علمت، وقيل: إنه يعود على الذين قالوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ وقيل: يعود على أُمَّةٍ وعلى أُمَمٌ ويكون في الآية تسلية له ﷺ،
[el-Enbiyâ: 107] buyurmuştur. Çoğul zamiri yine ümmete aittir. Cümle, { عَلَيْهِمُ } zamirinden değil, { أَرْسَلْناكَ } fiilinin failinden hâl konumundadır; zira gönderme, onların küfür hâlinde bulunmaları durumunda kendilerine tilavet edilmesi için değildir. Bazıları buna da cevaz vermiştir; yani küfür hâlindeyken onlara tilavet edilsin ki belagat inceliklerini bildikleri için onun i'câzına vakıf olup onu tasdik etsinler; bu durum İslam'a girmelerinden sonra da onlara tilavet edilmesine mani değildir. Cümlenin isti'nâfiyye (yeni bir başlangıç) olması da caiz görülmüştür; zamir ise bildiğin üzeredir. Zamirin { لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ } “Ona Rabbinden bir ayet indirilseydi ya!” diyenlere döndüğü de söylenmiştir. { أُمَّةٍ } ve { أُمَمٌ } lafızlarına döndüğü ve ayette O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem için bir teselli bulunduğu da söylenmiştir.
وعن قتادة. وابن جريج. ومقاتل أن الآية نزلت في مشركي مكة لما رأوا كتاب الصلح يوم الحديبية وقد كتب فيه علي كرم الله تعالى وجهه «بسم الله الرحمن الرحيم» فقال: سهيل بن عمرو: ما نعرف الرحمن إلا مسيلمة، وقيل: سمع أبو جهل قول رسول الله ﷺ: يا الله يا رحمن فقال إن محمدا ينهانا عن عبادة الآلهة وهو يدعو إلهين فنزلت،
Katâde, İbn Cüreyc ve Mukâtil'den rivayet edildiğine göre bu ayet Mekke müşrikleri hakkında inmiştir; şöyle ki Hudeybiye günü sulh metninde Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'in «Bismillahirrahmanirrahim» yazdığını gördüklerinde Süheyl b. Amr: 'Biz Müseylime'den başka Rahman tanımayız' demiştir. Bir görüşe göre Ebû Cehil Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: 'Yâ Allah, yâ Rahman' dediğini işitmiş ve: 'Muhammed bizi ilahlara tapmaktan menediyor, kendisi ise iki ilaha dua ediyor' demiş; bunun üzerine bu ayet inmiştir.
وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه لما قيل لكفار قريش: اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ قالُوا: وَمَا الرَّحْمنُ [الفرقان: ٦٠] ؟ فنزلت، وضعف كل ذلك بأنه غير مناسب لأنه يقتضي أنهم يكفرون بهذا الاسم وإطلاقه عليه ﷾ والظاهر أن كفرهم بمسماه قُلْ حين كفروا به سبحانه ولم يوحدوه هُوَ أي الرحمن الذي كفرتم به رَبِّي خالقي ومتولي أمري ومبلغي إلى مراتب الكمال، وإيراد هذا قبل قوله تعالى: لا إِلهَ إِلَّا هُوَ أي لا مستحق للعبادة سواه تنبيه على أن استحقاق العبادة منوط بالربوبية، والجملة داخلة في حيز القول وهي خبر بعد خبر عند بعض، وقال بعض آخر: إنه تعالى بعد أن نعى على الكفرة حالهم وعكسهم مقتضى العقل أمر نبيه ﵊ أن ينبههم على خاصة نفسه ووظيفته من الشكر ومآل أمره تأنيبا لهم فقال: قل هو ربي الذي أرسلني إليكم وأيدني بما أيدني ولا رب لي سواه عَلَيْهِ لا على أحد سواه تَوَكَّلْتُ في جميع أموري لا سيما في النصرة عليكم وَإِلَيْهِ خاصة مَتابِ أي مرجعي فيثيبني على مصابرتكم ومجاهدتكم، وقوله سبحانه لا إِلهَ إِلَّا هُوَ اعتراض أكد به اختصاص التوكل عليه سبحانه وتفويض الأمور عاجلا وآجلا إليه، ومثله قوله تعالى: اتَّبِعْ ما أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ [الأنعام: ١٠٦] اه وإلى القول بالاعتراض ذهب صاحب الكشف وحمل على ذلك كلام الكشاف حيث ذكر بعد هُوَ رَبِّي الواحد المتعالي عن الشركاء فقال: جعله فائدة الاعتراض بلا إله إلا هو أي هذا البليغ الرحمة ولا إله إلا هو فهو بليغ الانتقام كما هو بليغ الرحمة يرحمني وينتقم لي منكم، وهو تمهيد أيضا لقوله: عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ ولم يجعل خبرا بعد خبر إذ ليس المقصود الإخبار بأنه تعالى متوحد بالإلهية بل المقصود أن المتوحد بها ربي وذلك يفيده الاعتراض وأما أن المفهوم من كلامه أنه حال ولذلك أجرى مجرى الوصف فكلا إلا أن يجعل حالا مؤكدة ولا يغاير الاعتراض إذا كثير مغايرة لكن الأول أملأ بالفائدة اه ولا يخفى ما في توجيه كلام الكشاف بذلك من الخفاء، وفي كون المقصود أن المتوحد بالإلهية ربي دون الإخبار بأنه تعالى متوحد بها على ما قيل تأمل. ولعل مبناه أن ما أثبته أوفق بالغرض الذي يشير كلامه إلى اعتباره مساقا للآية، وفيه من المبالغة في وصفه تعالى بالتوحد ما لا يخفى.
İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre Kureyş kâfirlerine: { اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ } “Rahman'a secde edin” denildiğinde: { قالُوا: وَمَا الرَّحْمنُ } “Rahman da neymiş? dediler” [el-Furkân: 60]; bunun üzerine bu ayet indi. Bütün bunlar zayıf görülmüştür; çünkü uygun düşmemektedir, zira bu rivayetler onların bu isme ve O'na azze ve celle ıtlak edilmesine küfrettiklerini gerektirir; hâlbuki zahir olan onların O'nun müsemmasına (bizzat Zatına) küfretmeleridir. { قُلْ } “De ki:” O Sübhânehu'yu inkâr edip O'nu birlemediklerinde: { هُوَ } “O” yani inkâr ettiğiniz Rahman { رَبِّي } “benim Rabbimdir” yani yaratıcım, işimi üstlenenim ve beni kemal mertebelerine ulaştıranımdır. Bunun O Teâlâ'nın: { لا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur” yani O'ndan başka ibadete layık hiçbir varlık yoktur buyruğundan önce getirilmesi, ibadete layık olmanın rububiyete bağlı olduğuna bir tenbihtir. Cümle 'kavl'in kapsamına dahildir ve bazılarına göre haber üstüne haberdir. Diğer bazıları ise şöyle demiştir: Allah Teâlâ kâfirlerin durumunu ve akıl gereğinin tam zıddına hareket ettiklerini bildirdikten sonra, onları kınamak üzere Peygamberine aleyhisselâm kendi nefsinin hususiyetini, şükür vazifesini ve işinin akıbetini onlara hatırlatmasını emrederek şöyle buyurmuştur: De ki: O beni size gönderen ve beni desteklediği şeylerle destekleyen Rabbimdir, benim O'ndan başka Rabbim yoktur. { عَلَيْهِ } “Yalnızca O'na” başkasına değil { تَوَكَّلْتُ } “tevekkül ettim” bütün işlerimde, bilhassa size karşı yardım hususunda; { وَإِلَيْهِ } “ve yalnızca O'nadır” { مَتابِ } “dönüşüm” yani mercim; böylece size sabretmeme ve sizinle mücadele etmeme karşılık beni mükâfatlandıracaktır. O Sübhânehu'nun { لا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “O'ndan başka ilah yoktur” kavli ise, tevekkülün O Sübhânehu'ya has kılınmasını ve gerek dünya gerek ahiret işlerinin O'na havale edilmesini tekit eden bir ara cümlesidir (itirazdır). Allah Teâlâ'nın şu kavli de bunun gibidir: { اتَّبِعْ ما أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ } “Rabbinden sana vahyolunana uy; O'ndan başka hiçbir ilah yoktur ve müşriklerden yüz çevir” [el-En'âm: 106] (İntihâ). İtiraz (ara cümle) görüşüne el-Keşf sahibi gitmiş ve Keşşâf'ın kelamını buna hamletmiştir; zira Zemahşerî { هُوَ رَبِّي } ifadesinden sonra 'ortaklardan münezzeh ve yüce olan Bir'dir' demiş ve şöyle demiştir: 'Bunu { لا إِلهَ إِلَّا هُوَ } ile itirazın faydası kılmıştır; yani O, rahmeti pek bol olandır ve O'ndan başka ilah yoktur; binaenaleyh rahmeti bol olduğu gibi intikamı da şiddetlidir; bana merhamet eder ve sizden benim intikamımı alır.' Bu aynı zamanda O'nun: { عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ } kavli için bir hazırlıktır; haber üstüne haber kılınmamıştır, çünkü maksat O Teâlâ'nın ilahlıkta bir olduğunu haber vermek değil, ilahlıkta tek olanın benim Rabbim olduğunu bildirmektir ve itiraz bunu ifade eder. Onun kelamından anlaşılanın hâl olduğu ve bu sebeple vasıf yerine geçtiği iddiasına gelince, asla; ancak müekkide bir hâl kılınırsa başka ki o takdirde itirazdan pek farklı olmaz; lâkin birincisi fayda bakımından daha dolgundur (İntihâ). Keşşâf'ın sözünün bu şekilde tevcih edilmesindeki kapalılık gizli değildir. Maksadın O Teâlâ'nın ilahlıkta bir olduğunu haber vermek değil de denildiği üzere ilahlıkta tek olanın benim Rabbim olduğunu bildirmek olması hususunda ise düşünülecek noktalar vardır. Muhtemelen bunun dayanağı, ispat ettiği şeyin, sözünün ayetin sevkediliş gayesi olarak kabul edilmesine işaret ettiği amaca daha uygun olmasıdır; bunda O Teâlâ'yı teklik ile vasfetmede gizli olmayan bir mübalağa vardır.
نعم قيل للقول بالاعتراض وجه وأنه حينئذ لا يبعد أن يقال: إنه تعالى بعد أن ذكر إرساله ﷺ إليهم وأن حالهم أنهم يكفرون بالبليغ الرحمة ولا يقابلون رحمته بالشكر فيأمنوا به ويوحدوه أمره بالإخبار بتخصيص توكله واعتماده على ذلك البليغ الرحمة ورجوعه في سائر أموره إليه إيماء إلى أن إصرارهم على الكفر لا يضره شيئا وأن له ﵊ عاقبة محمودة وأنه سبحانه سينصره عليهم، وفي ذلك من تسفيه رأيهم في الإصرار على الكفر واستنهاضهم إلى اتباعه ما فيه إلا أنه عز شأنه أمره أولا أن يقول: هُوَ رَبِّي توطئة لذلك وجيء بلا إله إلا هو اعتراضا للتأكيد، والذي يميل إليه الطبع بعد التأمل وملاحظة الأسلوب القول بالاعتراض، ثم لا يخفى أن حمل وَإِلَيْهِ مَتابِ على إليه
Evet, itiraz görüşünün bir dayanağı olduğu ve bu durumda şöyle denilmesinin uzak olmayacağı belirtilmiştir: Allah Teâlâ O'nu sallallâhu aleyhi ve sellem onlara gönderdiğini ve onların durumunun pek merhametli Zat'ı inkâr etmek olup O'nun rahmetini şükürle karşılayarak O'na iman ve tevhid etmediklerini zikrettikten sonra, küfürdeki ısrarlarının O'na hiçbir zarar vermeyeceğine, O'nun aleyhisselâm övülmüş bir akıbete ereceğine ve O Sübhânehu'nun kendisini onlara karşı muzaffer kılacağına ima etmek üzere, tevekkülünü ve itimadını o pek merhametli Zat'a has kıldığını ve bütün işlerinde O'na döndüğünü bildirmesini emretmiştir. Bunda onların küfürdeki ısrarcı görüşlerini beyinsizlik sayma ve onları O'na tabi olmaya teşvik etme hususunda büyük bir mana vardır; ancak şanı yüce olan Allah buna bir mukaddime olmak üzere önce: { هُوَ رَبِّي } “O benim Rabbimdir” demesini emretmiş ve tekit için ara cümle olarak { لا إِلهَ إِلَّا هُوَ } getirilmiştir. İnceleme ve üslubu mülahaza ettikten sonra fıtratın meylettiği görüş itiraz görüşüdür. Sonra gizli değildir ki, { وَإِلَيْهِ مَتابِ } kavlinin 'O'na...' şeklinde hamledilmesi