رجوعي في سائر أموري خلاف الظاهر وأنه على ذلك يكون كالتأكيد لما قبله، وقال شيخ الإسلام في تفسيره: أي إليه توبتي كقوله تعالى: وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ [غافر: ٥٥، محمد: ١٩] أمر ﵊ بذلك إبانة لفضل التوبة ومقدارها عند الله تعالى وأنها صفة الأنبياء وبعثا للكفرة على الرجوع عما هم عليه بأبلغ وجه وألطفه، فإنه ﵊ حيث أمر بها وهو منزه عن شائبة اقتراف ما يوجبها من الذنب وإن قل فتوبتهم وهم عاكفون على أنواع الكفر والمعاصي مما لا بد منه أصلا اه، وفيه أن هذا إنما يصلح باعثا للإقلاع عن الذنب على أبلغ وجه وألطفه لو كان الكلام مع غير الكفرة الذين يحسبون أنهم يحسنون صنعا، ولعل ذلك ظاهر عند المنصف، وقال العلامة البيضاوي، في ذلك: أي إليه مرجعي ومرجعكم وكأنه أراد أيضا فيرحمني وينتقم منكم، والانتقام من الرحمن أشد كما قيل: أعوذ بالله تعالى من غضب الحليم.
bütün işlerimde O'na dönüşümdür' manasına hamledilmesinin zahire aykırı olduğu ve bu takdirde kendisinden önceki ifadenin bir teyidi gibi olacağı gizli değildir. Şeyhülislâm tefsirinde şöyle demiştir: 'Yani tövbe edip dönüşüm O'nadır; nitekim Allah Teâlâ: { وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ } “günahın için bağışlanma dile” buyurmuştur. Tövbenin faziletini, Allah katındaki kadrini, peygamberlerin bir vasfı olduğunu açıklamak ve kâfirleri içinde bulundukları durumdan vazgeçmeye en beliğ ve en latif bir üslupla sevk etmek maksadıyla O'na aleyhisselâm böyle emredilmiştir. Zira O aleyhisselâm, az da olsa tövbeyi gerektiren bir günahı işleme şaibesinden münezzeh olduğu halde bununla emrolunmuşsa, türlü küfür ve isyanlar içinde batan o inkârcıların tövbe etmesi evleviyetle kaçınılmazdır' (İntihâ). Ancak bu gerekçelendirmenin, günahı terk etmeye en beliğ ve en latif bir saik oluşturması hususu, söz konusu muhatapların kendilerini iyi işler yapıyor sanan kâfirler dışında kimseler olması durumunda geçerli olabileceği şeklinde eleştirilmiştir; bu durum ise insaf sahipleri için gayet açıktır. Allâme Beyzâvî bu hususta şöyle demiştir: 'Yani benim de sizin de dönüşünüz O'nadır; sanki bununla aynı zamanda 'bana merhamet edecek, sizden de intikamımı alacaktır' manasını kastetmiştir. Rahmân'ın intikamı ise pek çetindir; nitekim: «Halîm olanın gazabından Allah Teâlâ'ya sığınırım» denilmiştir.'
وتعقب بأنه إنما يتم لو كان المضاف إليه المحذوف ضمير المتكلم ومعه غيره أي متابنا إذ يكون حينئذ مرجعي ومرجعكم تفصيلا لذلك ولا يكاد يقول به أحد مع قوله بكسر الباء فإنه يقتضي أن يكون المحذوف الياء على أن ذلك الضمير لا يناسب ما قبله، ولعل العلامة اعتبر أن في الآية اكتفاء على ما قيل: أي متابي ومتابكم أو أن الكلام دال عليه التزاما وهذا أولى على ما قيل فتأمل وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً أي قرآنا ما، والمراد به المعنى اللغوي، وهو اسم أن والخبر قوله تعالى شأنه: سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ وجواب لَوْ محذوف لا نسياق الكلام إليه كما في قوله:
Bu görüşe şöyle itiraz edilmiştir: Bu izah ancak hazfedilen muzafun ileyhin mütekellim zamiriyle beraber başkasını da içermesi, yani 'dönüşümüz' takdirinde olması durumunda tam olur; zira ancak o zaman 'benim dönüşüm ve sizin dönüşünüz' ifadesi bunun bir tafsili olur. 'Bâ' harfinin kesresiyle okunması hazfedilenin 'yâ' zamiri olmasını gerektirdiği halde hiç kimse bunu söylememiştir; kaldı ki o zamir kendisinden öncekiyle de uyum sağlamaz. Muhtemelen Allâme, denildiği üzere ayette bir iktifâ bulunduğunu (yani 'benim dönüşüm ve sizin dönüşünüz' kastedildiğini) veya sözün gereklilik yoluyla buna delalet ettiğini kabul etmiştir; denildiğine göre bu daha evladır, iyice düşün! { وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً } “Eğer bir Kur'an olsaydı...” yani herhangi bir Kur'an. Buradaki maksat kelimenin sözlük anlamıdır. Bu, { أَنَّ }'nin ismidir; haberi ise şanı yüce olan Allah'ın: { سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ } “dağlar kendisiyle yürütülseydi” kavlidir. { لَوْ } edatının cevabı, şu beyitte olduğu gibi, sözün akışından anlaşıldığı için hazfedilmiştir:
فأقسم لو شيء أتانا رسوله ... سواك ولكن لم نجد لك مدفعا
'Yemin ederim ki, bize elçisi gelen şey senden başkası olsaydı [onu defederdik], lâkin seni defedecek bir yol bulamadık.'
والمقصود إما بيان عظم شأن القرآن العظيم وفساد رأي الكفرة حيث لم يقدروا قدره ولم يعدوه من قبيل الآيات واقترحوا غيره وإما بيان غلوهم في المكابرة والعناد وتماديهم في الضلالة والفساد، والمعنى على الأول لو أن كتابا سيرت بإنزاله أو بتلاوته الجبال وزعزعت عن مقارها كما فعل ذلك بالطور لموسى ﵇ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أي شققت وجعلت أنهارا وعيونا كما فعل بالحجر حين ضربه موسى ﵇ بعصاه أو جعلت قطعا متصدعة أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتى أي كلم أحد به الموتى بأن أحياهم بقراءته فتكلم معهم بعد، وذلك كما وقع الاحياء لعيسى ﵇ لكان ذلك هذا القرآن لكونه الغاية القصوى في الانطواء على عجائب آثار قدرة الله تعالى وهيبته ﷿ كقوله تعالى: لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ [الحشر: ٢١] قاله بعض المحققين، وقيل: في التعليل لكونه الغاية في الإعجاز والنهاية في التذكير والإنذار.
Maksat ya Yüce Kur'an'ın şanının büyüklüğünü ve kâfirlerin onun kadrini takdir edemeyip ayetlerden saymayarak başka şeyler teklif etmelerindeki görüş bozukluğunu beyan etmektir ya da onların inat ve kibirdeki aşırılıklarını, sapıklık ve fesattaki taşkınlıklarını ortaya koymaktır. Birinci ihtimale göre mana şöyledir: Eğer indirilmesiyle yahut tilavetiyle dağların yürütüldüğü ve Mûsâ aleyhisselâm için Tûr dağında yapıldığı gibi yerlerinden sarsıldığı bir kitap olsaydı; { أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ } “yahut onunla yer parçalansaydı” yani Mûsâ aleyhisselâm asâsıyla taşa vurduğunda yapıldığı gibi yarılıp nehirler ve pınarlar haline getirilseydi veya parça parça yarılmış kılınsaydı; { أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتى } “yahut onunla ölüler konuşturulsaydı” yani bir kimse onun okunmasıyla ölüleri diriltip ardından onlarla konuşsaydı -ki bu diriltme İsa aleyhisselâm için vuku bulduğu gibi- [o kitap], Allah Teâlâ'nın kudretinin ve azametinin acayip eserlerini ihtiva etmede en son sınırda bulunması sebebiyle muhakkak bu Kur'an olurdu; nitekim Allah Teâlâ: { لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ } “Eğer biz bu Kur'an'ı bir dağa indirseydik, elbette sen onu Allah korkusundan baş eğerek parça parça olmuş görürdün” buyurmuştur. Bazı muhakkikler böyle demiştir. Gerekçelendirme sadedinde: İcazda nihai noktada, öğüt ve uyarıda en üst derecede olduğu için böyle denildiği de söylenmiştir.
وتعقب بأنه لا مدخل للإعجاز في هذه الآثار والتذكير والإنذار مختصان بالعقلاء مع أنه لا علاقة لذلك بتكليم الموتى واعتبار فيض العقول إليها مخل بالمبالغة المقصودة، وبحث فيه بأن ما ذكر أولا من مزيد الانطواء على عجائب آثار قدرة الله تعالى أمر يرجع إلى الهيبة وهي أيضا مما لا يترتب عليها تكليم الموتى بل لعلها مانعة من ذلك لأنها حيث اقتضت تزعزع الجبال وتقطع الأرض فلأن تقتضي موت الأحياء دون إحياء الأموات الذي يكون التكليم بعده من باب أولى وفيه نظر، والباء في المواضع الثلاثة للسببية وجوز في الثالث منها أن تكون صلة ما عندها، وتقديم المجرور فيها على المرفوع لقصد الإبهام، ثم التفسير لزيادة التقرير على ما مر غير مرة.
Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu tür etki ve eserlerde icazın bir dahli yoktur; öğüt verme ve uyarma ise akıl sahiplerine mahsustur, üstelik bunun ölülerin konuşturulmasıyla da bir alakası yoktur; akılların oraya feyzedilmesini düşünmek ise hedeflenen mübalağayı bozar. Buna karşılık şöyle bir müzakere yapılmıştır: İlk olarak zikredilen 'Allah Teâlâ'nın kudretinin acayip eserlerini fazlasıyla ihtiva etmesi' hususu heybete racidir; heybet de neticesinde ölülerin konuşturulmasını gerektiren bir durum değildir, bilakis belki de buna engeldir; zira heybet dağların sarsılmasını ve yerin yarılmasını iktiza ettiğine göre, sonrasında konuşmanın vuku bulacağı ölüleri diriltmekten ziyade diri olanların ölmesini evleviyetle gerektirir. Ancak bu müzakerede de tereddüt edilecek yönler vardır. Her üç yerdeki 'bâ' harfi sebebiyet içindir; üçüncüsünde ise sıla-i mâ kabilinden olması caiz görülmüştür. Bu cümlelerde mecrûrun merfûdan önce getirilmesi, daha önce defalarca geçtiği üzere, pekiştirmeyi artırmak maksadıyla önce müphem bırakıp ardından tefsir etme gayesine matuftur.
وأَوْ في الموضعين لمنع الخلو لا الجمع، والتذكير في كُلِّمَ لتغليب المذكر من الموتى على غيره، واقتراحهم وإن كان متعلقا بمجرد ظهور مثل هذه الأفاعيل العجيبة على يده ﷺ لا بظهورها بواسطة القرآن لكن ذلك حيث كان مبنيا على عدم اشتماله في زعمهم على الخوارق نيط ظهورها به مبالغة في شأن اشتماله عليها وأنه حقيق بأن يكون مصدرا لكل خارق وإبانة لركاكة رأيهم في شأنه الرفيع كأنه قيل: لو أن ظهور أمثال ما اقترحوه من مقتضيات
Her iki yerdeki { أَوْ } edatı, [fiillerin] birlikte bulunmasını değil, ikisinin de bulunmamasını engellemek (men-i hulüv) içindir. { كُلِّمَ } fiilindeki müzekkerlik, ölüler içindeki müzekkerlerin diğerlerine tağlib edilmesi sebebiyledir. Onların bu teklifleri, her ne kadar bu tür acayip fiillerin Kur'an vasıtasıyla değil de sırf O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem eliyle zuhur etmesine taalluk ediyor idiyse de, bu iddiaları Kur'an'ın kendi zanlarınca harikulade hususiyetler içermediği esasına dayandığı için, onun bu özellikleri ihtiva ettiğindeki mübalağayı vurgulamak, her harikanın kaynağı olmaya layık bulunduğunu göstermek ve onun yüce şanı hakkındaki fikirlerinin ne kadar çürük olduğunu beyan etmek üzere bu harikaların zuhuru Kur'an'a bağlanmıştır. Sanki şöyle denilmiştir: Şayet onların teklif ettikleri şeylerin benzerlerinin ortaya çıkması hikmetin gereklerinden olsaydı,
الحكمة لكان مظهرها هذا القرآن الذي لم يعدوه آية، وفيه من تفخيم شأنه العزيز ووصفهم بركاكة العقل ما لا يخفى كذا حققه بعض الأجلة وهو من الحسن بمكان، وعلى الثاني لو أن قرآنا فعلت به هذه الأفاعيل العجيبة لما آمنوا به كقوله تعالى: وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتى [الأنعام: ١١١] الآية، والكلام على ما استظهره الشهاب على التقديرين حقيقة على سبيل الفرض كقوله:
onların tezahür edeceği kaynak, onların bir mucize saymadıkları bu Kur'an olurdu. Bunda Kur'an'ın aziz şanını yüceltme ve onları akıl kıtlığı ile niteleme manası apaçıktır. Bazı büyük âlimler meseleyi bu şekilde tahkik etmişlerdir ve bu son derece güzel bir izahtır. İkinci ihtimale göre ise mana şöyledir: Şayet kendisiyle bu tür acayip fiillerin yapıldığı bir Kur'an bulunsaydı bile onlar yine de ona inanmazlardı; nitekim Allah Teâlâ: { وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتى } “Eğer biz onlara melekleri indirseydik ve ölüler de kendileriyle konuşsaydı...” ayetinde böyle buyurmuştur. Şihâb'ın benimsediği görüşe göre söz, şu beyitte olduğu gibi, her iki takdirde de varsayım yoluyla hakikattir:
ولو طار ذو حافر قبلها ... لطارت ولكنه لم يطر
'Ondan önce tırnaklı bir hayvan uçmuş olsaydı o da uçardı, fakat uçmadı.'
وجعله على الأول تمثيلا كالآية المذكورة هناك على ما قال لا وجه له، وتمثيل الزمخشري بها لبيان أن القرآن يقتضي غاية الخشية، وصنيع كثير من المحققين ظاهر في ترجيح التقدير الأول، وفي الكشف لو تأملت في هذه السورة الكريمة حق التأمل وجدت بناء الكلام فيها على حقية الكتاب المجيد واشتماله على ما فيه صلاح الدارين وإن السعيد كل السعيد من تمسك بحبله والشقي كل الشقي من أعرض عنه إلى هواه حيث قال تعالى أولا: وَالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ [الرعد: ١] ثم تعجب من إنكارهم ذلك بقوله سبحانه: وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ ثم قال تعالى: لَهُ دَعْوَةُ الْحَقِّ [الرعد: ١٤] فأثبت حقيته بالحجة، ثم قال جل وعلا: أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً [الرعد: ١٧] وهو مثل للحق الذي هو القرآن ومن انتفع به على ما فسره المحققون، ثم صرح تعالى بنتيجة ذلك كله بالبرهان النير في قوله سبحانه: أَفَمَنْ يَعْلَمُ أَنَّما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ كَمَنْ هُوَ أَعْمى [الرعد: ١٩] ثم أعاد جل شأنه قوله: وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا دلالة على إنكارهم أول ما أتاهم وبعد رصانة علمهم بحقيته فهم متمادون في الإنكار، ثم كر إلى بيان الحقية فيما نحن فيه وبالغ المبالغة التي ليس بعدها سواء جعل داخلا في حيز القول أو جعل ابتداء كلام منه تعالى تذييلا وهو الأبلغ ليكون مقصودا بذاته في الإفادة المذكورة مؤكدا لمجموع ما دل عليه قوله تعالى: وكَذلِكَ أَرْسَلْناكَ من تعظيم الرسول ﵊ وما أنزل عليه وشدة إنكارهم وتصميمهم لا علاوة في أن لم يبق إلا التوكل والصبر على مجاهدتكم إذ لا وراء هذا القرآن حتى أجيء به لتسلموا ثم فخمه ونعى عليهم مكابرتهم بقوله تعالى وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ حُكْماً عَرَبِيًّا وأيد حقية الكتاب فيمن أنزل عليه في خاتمة السورة بقوله جل وعلا: كَفى بِاللَّهِ إلى قوله سبحانه: عِلْمُ الْكِتابِ تنبيها على أنه مع ظهور أمره في إفادة الحقائق العرفانية والخلائق الإيمانية لا يعلم حقيقة ما فيه إلا من تفرد به وبإنزاله ﵎ اه.
Onun birinci takdire göre bu ifadeyi orada zikredilen ayet gibi temsil kılması, onun dediği üzere, tutarlı bir yön taşımaz. Zemahşerî'nin o ayeti misal getirmesi, Kur'an'ın nihai derecede bir haşyet gerektirdiğini beyan etmek içindir. Birçok muhakkikin tutumu, birinci takdiri tercih ettiklerini açıkça göstermektedir. el-Keşf'te şöyle denilmiştir: Bu yüce sureyi hakkıyla düşünecek olursan, içindeki kelam örgüsünün Yüce Kitab'ın hak oluşu ve iki cihanın salahını ihtiva ettiği, en bahtiyar kimsenin onun ipine sımsıkı sarılan, en bedbaht kimsenin de ondan yüz çevirip hevasına uyan kimse olduğu esası üzerine kurulduğunu görürsün. Nitekim Allah Teâlâ önce: { وَالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ } “Rabbinden sana indirilen haktır” buyurmuş, ardından onların bunu inkâr etmelerine hayret ifade ederek: { وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ } “İnkâr edenler: 'Ona Rabbinden bir ayet indirilmeli değil miydi?' derler” buyurmuştur. Sonra Allah Teâlâ: { لَهُ دَعْوَةُ الْحَقِّ } “Hak dua O'nadır” buyurarak onun hak olduğunu delille ispat etmiş; ardından celle ve alâ: { أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً } “Gökten bir su indirdi” buyurmuştur ki bu, muhakkiklerin tefsirine göre hak olan Kur'an'ın ve ondan faydalananların misalidir. Sonra O Teâlâ bütün bunların neticesini apaçık bir delille: { أَفَمَنْ يَعْلَمُ أَنَّما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ كَمَنْ هُوَ أَعْمى } “Rabbinden sana indirilenin hak olduğunu bilen kimse, kör olan kimse gibi midir?” kavliyle beyan etmiştir. Ardından şanı yüce olan Allah: { وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenler derler ki” kavlini tekrarlamıştır ki bu, kendilerine ilk geldiğinde ve hakikatini sağlam bir şekilde bildikten sonra bile inkâr ettiklerini, dolayısıyla inkârda taşkınlık gösterdiklerini ifade eder. Sonra ele aldığımız bu ayette onun hak olduğunu beyana dönmüş ve ötesi olmayan bir mübalağada bulunmuştur; ister bu hitap 'De ki' emrinin kapsamına dahil edilsin, isterse Allah Teâlâ'dan tezyil olarak başlayan müstakil bir söz kabul edilsin ki zikredilen manayı bildirmede bizzat maksat olması ve Allah Teâlâ'nın: { وَكَذلِكَ أَرْسَلْناكَ } “İşte böylece seni gönderdik” kavlinin delalet ettiği Peygamber'in aleyhisselâm ve ona indirilenin yüceliğini, onların ise şiddetli inkâr ve inatlarını teyit etmesi bakımından en beliğ olanı da budur; sanki 'Artık tevekkülden ve sizinle mücadelede sabretmekten başka çare kalmadı, zira teslim olasınız diye getireceğim bu Kur'an'ın ötesinde başka bir şey yoktur' denilmiştir. Sonra Allah Teâlâ: { وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ حُكْماً عَرَبِيًّا } “Ve böylece biz onu Arapça bir hüküm olarak indirdik” buyurarak onu yüceltmiş ve onların inatçılıklarını kınamıştır. Surenin sonunda ise: { كَفى بِاللَّهِ } “Allah yeter” kavlinden { عِلْمُ الْكِتابِ } “Kitabın ilmi” kavline kadar olan kısımla, indirilen Zat hakkında Kitab'ın hakkaniyetini teyit etmiş; marifet hakikatlerini ve iman ahlakını bildirmedeki apaçıklığına rağmen, içindekilerin hakikatini ancak onu tek başına vahyeden ve indiren Zat'ın celle celâluhû bileceğine dikkat çekmiştir (İntihâ).
وفي سبب النزول وستعلمه قريبا إن شاء الله تعالى مما يؤيد الثاني، والظاهر على حققه وأشرنا إليه أولا أن الآية على الأول متعلقة بقوله تعالى: وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ وهي على الثاني متعلقة بقوله سبحانه وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمنِ بيانا لتصميمهم في كفرهم وإنكارهم الآيات ومن أتى بها لا بذلك لبعد المرمى من غير ضرورة، وقوله تعالى: بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعاً أي له الأمر الذي يدور عليه فلك الأكوان وجودا وعدما يفعل ما يشاء ويحكم ما يريد حسبما تقتضيه الحكم البالغة، قيل: إضراب عما تقتضيه الشرطية من معنى النفي لا بحسب منطوقه بل باعتبار موجبه ومؤداه أي لو أن قرآنا فعل به ما ذكر لكان ذلك هذا القرآن ولكن لم يفعل سبحانه بل فعل ما عليه الشأن الآن لأن الأمر كله له وحده، فالإضراب ليس بمتوجه إلى كون الأمر لله تعالى بل إلى ما يؤدي إليه ذلك من كون الشأن على ما كان لما تقتضيه الحكمة، وقيل: إن حاصل الإضراب لا يكون تسيير الجبال مع ما ذكر بقرآن بل يكون بغيره مما أراده الله تعالى فإن الأمر له سبحانه جميعا، وزعم بعضهم أن الأحسن العطف على مقدر أي ليس لك من الأمر شيء بل الأمر لله جميعا، ومعنى قوله سبحانه: أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا أفلم يعلموا وهي- كما قال القاسم بن معن لغة هوازن، وقال ابن الكلبي: هي لغة حي من النخع، وأنشدوا على ذلك قول سحيم بن وثيل الرباحي:
Nüzul sebebinde -ki inşallah yakında onu öğreneceksin- ikinci görüşü destekleyen hususlar vardır. Muhakkiklerin ortaya koyduğu ve bizim de ilk başta işaret ettiğimiz üzere zahir olan şudur: Ayet birinci takdire göre Allah Teâlâ'nın: { وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ } “İnkâr edenler: 'Ona Rabbinden bir ayet indirilmeli değil miydi?' derler” kavline bağlıdır; ikinci takdire göre ise O Sübhânehu'nun: { وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمنِ } “onlar ise Rahmân'ı inkâr ediyorlar” kavline bağlı olup küfürlerindeki, ayetleri ve onları getiren Zat'ı inkârdaki kararlılıklarının beyanıdır; bir zaruret olmaksızın uzak bir hedefe bağlanmış değildir. Allah Teâlâ'nın: { بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعاً } “Hayır, bütün işler Allah'ındır” kavli ise; varlık ve yokluk bakımından kâinat çarkının etrafında döndüğü emir ve iradenin tamamen O'na ait olduğu, üstün hikmetlerin gerektirdiği şekilde dilediğini yapıp dilediği gibi hükmettiği anlamına gelir. Denildi ki: Bu, şart cümlesinin lafzı itibarıyla değil de gerektirdiği netice ve medlûlü itibarıyla içerdiği nefy manasından bir irdaptır (vazgeçip başka söze geçiştir); yani şayet kendisiyle zikredilen şeylerin yapıldığı bir Kur'an olsaydı o muhakkak bu Kur'an olurdu, lâkin Allah Teâlâ bunu yapmadı, bilakis şu anki durumu takdir etti; zira bütün emir ve tasarruf sadece O'nundur. Dolayısıyla idrap, emrin Allah'a ait oluşuna değil, bunun gerektirdiği neticeye, yani hikmetin iktizası sebebiyle durumun mevcut haliyle kalmasına yöneliktir. Bir diğer görüşe göre ise idrabın özeti şudur: Dağların yürütülmesi ve zikredilen diğer şeyler bir Kur'an ile olmaz, bilakis Allah Teâlâ'nın dilediği başka bir şeyle olur; zira bütün emir ve tasarruf O Sübhânehu'nundur. Bazıları ise takdiri bir ifadeye atfın daha güzel olduğunu ileri sürmüştür; yani 'Emir ve iradeden senin elinde hiçbir şey yoktur, bilakis bütün işler Allah'ındır.' O Sübhânehu'nun: { أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenler hâlâ bilmediler mi / ümit kesmediler mi” kavlinin manası ise 'hâlâ bilmediler mi?' demektir. Bu kelime -Kâsım b. Ma'n'ın dediği gibi- Hevâzin lehçesidir; İbnü'l-Kelbî ise Nahâ kabilesinden bir boyun lehçesi olduğunu söylemiştir. Buna delil olarak Suh музыкан b. Vesîl er-Riyâhî'nin şu beytini okumuşlardır:
أقول لهم بالشعب إذ يأسرونني ... ألم تيأسوا أني ابن فارس زهدم
'Beni esir aldıklarında boğazda onlara derim ki: Bilmediniz mi ki ben Zahdem'in süvarisinin oğluyum?'
وقول رباح بن عدي:
Ve Rebâh b. Adiyy'in şu sözü:
ألم ييأس الأقوام أني أنا ابنه ... وإن كنت عن أرض العشيرة نائيا
'Kavimler bilmedi mi ki ben onun oğluyum; gerçi aşiretimin yurdundan uzakta olsam da.'
فإنكار الفراء ذلك وزعمه أنه لم يسمع أحد من العرب يقول يئست بمعنى علمت ليس في محله، ومن حفظ حجة على من لم يحفظ، والظاهر أن استعمال اليأس في ذلك حقيقة، وقيل: مجاز لأنه متضمن للعلم فإن الآيس عن الشيء عالم بأنه لا يكون، واعترض بأن اليأس حينئذ يقتضي حصول العلم بالعدم وهو مستعمل في العلم بالوجود، وأجيب بأنه لما تضمن العلم بالعدم تضمن مطلق العلم فاستعمل فيه، ويشهد لإرادة العلم هنا قراءة علي كرم الله تعالى وجهه، وابن عباس. وعلي بن الحسين رضي الله تعالى عنهم. وعكرمة. وابن أبي مليكة. والجحدري. وأبي يزيد المدني. وجماعة «أفلم يتبين» من تبينت كذا إذا علمته وهي قراءة مسندة إلى رسول الله ﷺ ليست مخالفة للسواد إذ كتبوا ييئس بغير صورة الهمزة
Ferrâ'nın bunu inkâr edip Araplardan hiçbirinin 'yeistü' (يئست) kelimesini 'alimtü' (علمت - bildim) manasında kullandığını işitmediğini iddia etmesi yerinde değildir; zira hıfzeden, hıfzetmeyene karşı delildir. Zahir olan, ye's kelimesinin bu manada kullanılmasının hakikat olduğudur. Bir görüşe göre mecazdır; zira ilmi tazammun etmektedir; nitekim bir şeyden ümidini kesen kimse onun olmayacağını bilmiş olur. Buna, ye'sin bu durumda yokluğun bilinmesini iktiza ettiği, burada ise varlığın bilinmesi manasında kullanıldığı şeklinde itiraz edilmiştir. Buna da şöyle cevap verilmiştir: Yokluğun ilmini tazammun ettiği için mutlak ilmi de tazammun etmiş sayılır ve bu sebeple bu manada kullanılmıştır. Burada 'ilim' manasının kastedildiğine; Ali kerremallâhu teâlâ vecheh, İbn Abbâs, Ali b. el-Hüseyin radıyallâhu teâlâ anhüm, İkrime, İbn Ebî Müleyke, el-Cahderî, Ebû Yezîd el-Medenî ve bir cemaatin «أفلم يتبين» (hâlâ açıklığa kavuşmadı mı/bilmediler mi) şeklindeki kıraati şahittir. Bu, 'şöyle olduğunu bildiğimde apaçık oldu' ifadesinden gelir ve Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem isnad edilen bir kıraattir; mushaf hattına da aykırı değildir, zira 'yey'es' kelimesini hemze sûreti olmaksızın yazmışlardır.
وأما قول من قال: إنما كتبه الكاتب وهو ناعس فسوى أسنان السين فهو قول زنديق ابن ملحد على ما في البحر، وعليه فرواية ذلك كما في الدر المنثور عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما غير صحيحة، وزعم بعضهم أنها قراءة تفسير وليس بذاك، والفاء للعطف على مقدر أي أغفلوا عن كون الأمر جميعه لله تعالى فلم يعلموا أَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ بتخفيف أن وجعل اسمها ضمير الشأن والجملة الامتناعية خبرها وأن وما بعدها ساد مسد مفعولي العلم لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعاً أي بإظهار أمثال تلك الآثار العظيمة، والإنكار على هذا متوجه إلى المعطوفين جميعا أو أعلموا كون الأمر جميعا لله تعالى فلم يعلموا ما يوجبه ذلك العلم مما ذكر. وحينئذ هو متوجه إلى ترتب المعطوف على المعطوف عليه أي تخلف العلم الثاني عن العلم الأول، وأيّا ما كان فالإنكار إنكار الوقوع لا الواقع ومناط الإنكار ليس عدم علمهم بمضمون الشرطية فقط بل عدم علمهم بعدم تحقق مقدمها كأنه قيل: ألم يعلموا أن الله تعالى لو شاء هدايتهم لهداهم وأنه سبحانه لم يشأ ذلك، وذلك لما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن الكفار لما سألوا الآيات ود المؤمنون أن يظهرها الله تعالى ليجتمعوا على الإيمان هذا على التقدير الأول، وأما على التقدير الثاني فالإضراب متوجه إلى ما سلف من اقتراحهم مع كونهم في العناد على ما شرح، والمعنى فليس لهم ذلك بل لله تعالى الأمر إن شاء أتى بما اقترحوا وإن شاء سبحانه لم يأت به حسبما تستدعيه حكمته الباهرة من غير أن يكون لأحد عليه ﷻ حكم أو اقتراح، واليأس بمعنى القنوط كما هو الشائع في معناه أي ألم يعلم الذين آمنوا حالهم هذه فلم يقنطوا من إيمانهم حتى ودوا ظهور مقترحاتهم فالإنكار متوجه إلى المعطوفين أو أعلموا ذلك فلم يقنطوا من إيمانهم فهو متوجه إلى وقوع المعطوف بعد المعطوف عليه أي إلى تخلف القنوط عن العلم المذكور، والإنكار على هذين التقديرين إنكار الواقع لا الوقوع فإن عدم قنوطهم من ذلك مما لا مرد له، وقوله تعالى: أَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ إلى آخره مفعول به لعلما محذوف وقع مفعولا له أي أفلم ييأسوا من إيمان الكفار علما منهم بأنه لو يشاء الله لهدى الناس جميعا وأنه لم يشأ ذلك، وقد يجعل العلم في موضع الحال أي عالمين بذلك، ولم يعتبر التضمين لبعده، ويجوز أن يكون متعلقا- بآمنوا- بتقدير الباء أي أفلم يقنط الذين آمنوا وصدقوا بأن لو يشاء الله لهدى الناس جميعا على معنى أفلم ييأس من إيمان هؤلاء الكفرة المؤمنون بمضمون هذه الشرطية وبعدم تحققها المنفهم من مكابرتهم حسبما يحكيه كلمة لَوْ فالوصف المذكور من دواعي إنكار يأسهم، وبما أشرنا إليه ينحل ما قيل: من أن تعلق الإيمان بمضمون الشرطية
«Kâtip bunu uuklarken yazdı da sîn (س) harfinin dişlerini düz çizdi» diyen kimsenin sözüne gelince; el-Bahr'deki ifadeye göre bu, mülhit oğlu bir zındığın sözüdür. Buna binaen, ed-Dürrü'l-Mensûr'da yer aldığı şekliyle bunun İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayeti sahih değildir. Bazıları da bunun bir tefsir kıraati olduğunu iddia etmişse de bu görüş isabetli değildir. [Ayetin başındaki] fâ (ف) harfi, takdirî bir ifadeye atıf içindir; yani 'Bütün işin [ve tasarrufun] Allah Teâlâ'ya ait olduğundan gaflet edip bilmediler mi ki { أَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ } “Allah dileseydi”?' Buradaki { أَنْ } (en), muhaffefedir (hafifletilmiş en'dir); ismi şân zamiri, imtina (şart) cümlesi ise onun haberidir. { أَنْ } (en) ve sonrası [birlikte], ilim [fiilinin] iki mefulü yerine geçmiştir; { لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعاً } “elbette bütün insanları hidayete erdirirdi” yani bu tür büyük mucizeleri ve delilleri izhar etmek suretiyle [bunu yapardı]. Bu takdire göre inkâr, [fâ ile] birbirine bağlanan iki unsura birden yöneliktir. Yahut [takdir şöyledir]: 'Bütün işin Allah Teâlâ'ya ait olduğunu bildiler de bu bilginin gerektirdiği zikredilen hususu bilmediler mi?' Bu durumda inkâr, matufun matufun aleyhe terettübüne, yani ikinci bilginin birinci bilgiden geri kalmasına (oluşmamasına) yöneliktir. Her iki durumda da inkâr, vaki olanı (olmuş olanı) değil, vukuu (olabilirliği) inkârdır. İnkârın dayanağı da sadece şart cümlesinin içeriğini bilmemeleri değil, bilakis şartın mukaddeminin (öncülünün) gerçekleşmediğini bilmemeleridir. Sanki şöyle denilmiştir: 'Allah Teâlâ dileseydi onların hidayete ermesini sağlayacağını ve fakat O'nun bunu dilemediğini bilmediler mi?' Bu [mana], İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edilen şu olay sebebiyledir: Kâfirler mucizeler talep edince müminler, iman üzerinde toplansınlar diye Allah Teâlâ'nın bu mucizeleri göstermesini temenni etmişlerdi. Bu, birinci takdire göredir. İkinci takdire göre ise ıdrâb (vazgeçiş/itiraz), açıklandığı üzere kâfirlerin inatları devam ederken öne sürdükleri geçmiş tekliflerine yöneliktir. Mana şudur: Bu onların keyfine kalmış bir şey değildir; bilakis emir ve tasarruf Allah Teâlâ'ya aittir; dilerse onların teklif ettiği şeyi getirir, dilerse hiç kimsenin O'na celle celâlühû herhangi bir hüküm verme ya da teklifte bulunma hakkı olmaksızın, apaçık hikmetinin gerektirdiği şekilde onu getirmez. Ye's (يأس) kelimesi, yaygın manasında olduğu gibi 'ümit kesmek' (kanût) anlamındadır; yani 'İman edenler onların bu durumunu bilip de onların tekliflerinin ortaya çıkmasını temenni edecek derecede imanlarından ümit kesmediler mi?' Bu takdirde inkâr iki matufa birden yöneliktir. Yahut 'Bunu bildiler de yine de onların iman etmesinden ümit kesmediler mi?' manasındadır ki o takdirde de matufun matufun aleyhten sonra vukuuna, yani zikredilen bilgiden ümitsizliğin geri kalmasına (ümit kesmemelerine) yöneliktir. Bu iki takdire göre inkâr, vukuu değil vaki olanı inkârdır; zira onların bundan ümit kesmemeleri kesin olarak gerçekleşmiş bir durumdur. Allah Teâlâ'nın { أَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ } “Allah dileseydi...” kavl-i şerifi ise mef'ûlün leh olarak vaki olmuş hazfedilmiş bir 'ilmen' (علماً) lafzının mef'ûlün bihididir; yani 'Allah dileseydi bütün insanları hidayete erdirirdi ve O bunu dilememiştir diye bilerek kâfirlerin imanından ümit kesmediler mi?' [anlamındadır]. İlim lafzı hal konumunda da kabul edilebilir; yani 'bunu biliciler olarak...' [demektir]. Tazammun ise uzak bir ihtimal olduğu için dikkate alınmamıştır. [Bu cümlenin] bâ (ب) harf-i cerri takdiriyle { آمَنُوا } (âmenû) fiiline taalluk etmesi de caizdir; yani 'İman eden ve Allah dileseydi bütün insanları hidayete erdirirdi [hakikatini] tasdik eden kimseler ümit kesmedi mi?' demektir. Bunun manası şudur: 'İnananlar, bu şart cümlesinin içeriğine ve { لَوْ } (lev) edatının anlattığı üzere kâfirlerin dikbaşlılıklarından anlaşılan bu şartın gerçekleşmediğine iman etmişken, bu kâfirlerin imanından ümit kesmedi mi?' Dolayısıyla zikredilen sıfat (iman sıfatı), onların ye'se düşmelerini (ümit kesmelerini) inkâr etmenin gerekçelerindendir. İşaret ettiğimiz bu izahla şu itiraz da çözülmüş olmaktadır: İmanın şart cümlesinin içeriğine taalluk etmesi...
وتخصيصه بالذكر يقتضي أن لذلك دخلا في اليأس من الإيمان مع أن الأمر بالعكس لأن قدرة الله تعالى على هداية جميع الناس يقتضي رجاء إيمانهم لا اليأس منه وذلك لاعتبار العلم بعدم تحقق المضمون أيضا.
ve özellikle zikredilmesi, bunun imandan ümit kesmede bir tesiri olmasını iktiza eder; oysa durum tam tersinedir; zira Allah Teâlâ'nın bütün insanları hidayete erdirmeye kadir olması, onların imanından ümit kesmeyi değil, bilakis imanlarını ummayı gerektirir. [Bu itiraz çözülür], çünkü bu mananın gerçekleşmediğine dair bilginin varlığı da hesaba katılmıştır.
وقال بعضهم في الجواب عن ذلك: إن وجه تخصيص الإيمان بذلك أن إيمان هؤلاء الكفرة المصممين كأنه محال متعلق بما لا يكون لتوقفه على مشيئة الله تعالى هداية جميع الناس وذلك ما لا يكون بالاتفاق وهو في معنى ما أشير إليه، وذكر أبو حيان احتمالا آخر في الآية وهو أن الكلام قد تم عند قوله سبحانه: أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا وهو تقرير أي قد يئس المؤمنون من إيمان هؤلاء المعاندين أَنْ لَوْ يَشاءُ إلخ جواب قسم محذوف أي أقسم لو يشاء الله لهدى الناس جميعا، ويدل على إضمار القسم وجود أن مع لو كقوله:
Bazıları buna cevap olarak şöyle demiştir: İmanın özellikle buna tahsis edilmesinin sebebi şudur: Bu inatçı kâfirlerin imanı sanki imkânsız bir şey olup gerçekleşmeyecek bir duruma bağlanmıştır; zira bu, Allah Teâlâ'nın bütün insanları hidayete erdirmeyi dilemesine bağlıdır ve bu da ittifakla vaki olmayacak bir şeydir. Bu izah da daha önce işaret edilen manadadır. Ebû Hayyân ayette bir başka ihtimal daha zikretmiştir: Söz, O Sübhânehu'nun: { أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenler hâlâ bilmediler mi / ümit kesmediler mi” kavlinde tamamlanmıştır; bu bir takrirdir, yani 'Müminler bu inatçıların iman etmesinden artık ümitlerini kesmişlerdir.' { أَنْ لَوْ يَشاءُ } “Eğer dileseydi...” kısmı ise mahzuf bir yeminin cevabıdır; yani 'Yemin ederim ki Allah dileseydi bütün insanları hidayete erdirirdi.' Yeminin takdir edildiğine delil, şu beyitte olduğu gibi 'en' edatının 'lev' ile beraber bulunmasıdır:
أما والله ان لو كنت حرا ... وما بالحر أنت ولا العتيق
'Vallahi bil ki şayet hür bir kimse olsaydın [seni muhatap alırdım], oysa sen ne hürsün ne de azatlı!'
وقوله:
Ve şu beyit:
فأقسم أن لو التقينا وأنتم ... لكان لنا يوم من الشر مظلم
'Yemin ederim ki biz ve siz karşılaşsaydık, bizim için şer dolu karanlık bir gün olurdu.'
وقد ذكر سيبويه أن أن تأتي بعد القسم، وجعلها ابن عصفور رابطة للقسم بالجملة المقسم عليها انتهى، وفيه من التكلف ما لا يخفى، ومن الناس من جعل الإضراب مطلقا عما تضمنه لَوْ من معنى النفي على معنى بل الله تعالى قادر على الإتيان بما اقترحوا إلا أن إرادته لم تتعلق بذلك لعلمه سبحانه بأنه لا تلين له شكيمتهم، ولا يخفى أنه ظاهر على التقدير الثاني. وأما على التقدير الأول فقد قيل: إن إرادة تعظيم شأن القرآن لا تنافي الرد على المقترحين، وأيد جانب الرد بما
Sibeveyh 'en' harfinin yeminden sonra geleceğini zikretmiş, İbn Usfûr ise onu yemin ile üzerine yemin edilen cümleyi birbirine bağlayan bir edat kabul etmiştir (İntihâ). Bunda gizli olmayan bir zorlama vardır. Bazı âlimler ise idrabı, { لَوْ } edatının içerdiği nefy manasından mutlak bir dönüş kılmışlardır; şu manada ki: 'Bilakis Allah Teâlâ onların teklif ettikleri şeyleri getirmeye kadirdir; lâkin O'nun iradesi, onların bu yüzden yumuşamayacağını bildiği için buna taalluk etmemiştir.' Bunun ikinci takdire göre gayet açık olduğu ortadadır. Birinci takdire göre ise şöyle denilmiştir: Kur'an'ın şanını yüceltmeyi murad etmek, o teklifte bulunanlara reddiye yapmaya mani değildir. Reddiye ciheti ise şu rivayetle teyit edilmiştir:
أخرجه ابن أبي شيبة. وابن المنذر وغيرهما عن الشعبي قال: قالت قريش لرسول الله ﷺ إن كنت نبيا كما تزعم فباعد جبلي مكة أخشبيها هذين مسيرة أربعة أيام أو خمسة فإنها ضيقة حتى نزرع فيها ونرعى وابعث لنا أباءنا من الموتى حتى يكلمونا ويخبرونا أنك نبي أو احملنا إلى الشام أو إلى اليمن أو إلى الحيرة حتى نذهب ونجيء في ليلة كما زعمت أنك فعلته فنزلت هذه الآية.
İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve başkalarının Şa'bî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Kureyş, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Eğer iddia ettiğin gibi bir peygambersen, Mekke'nin şu iki yalçın dağını bizden dört veya beş günlük mesafeye uzaklaştır; zira Mekke dardır, böylece orada ekin eker ve hayvan otlatırız. Bize ölmüş atalarımızı dirilt de bizimle konuşup senin peygamber olduğunu haber versinler; yahut senin yaptığını iddia ettiğin gibi bir gecede gidip gelelim diye bizi Şam'a, Yemen'e veya Hîre'ye götür' dediler. Bunun üzerine bu ayet indi.
وأخرج ابن جرير وأبو الشيخ عن ابن عباس أنهم قالوا: سير بالقرآن الجبال، قطع بالقرآن الأرض، أخرج به موتانا فنزلت،
İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre onlar: 'Kur'an ile dağları yürüt, Kur'an ile yeri parçala, onunla ölülerimizi dirilt' dediler ve bunun üzerine ayet indi.
وعلى هذا لا حاجة إلى الاعتذار في إسناد الأفاعيل المذكورة إلى القرآن كما احتيج إليه فيما تقدم، وعلى خبر الشعبي يراد من تقطيع الأرض قطعها بالسير، ويشهد للتفسير بما قدمنا أولا ما
Bu rivayete göre, zikredilen fiillerin Kur'an'a isnad edilmesi hususunda daha önce ihtiyaç duyulan tevillere gerek kalmaz. Şa'bî'nin haberine göre ise yerin parçalanmasından kasıt, yolculukla onun kat edilmesidir. İlk önce yaptığımız tefsire ise şu rivayet şahittir:
أخرجه أبو نعيم في الدلائل. وغيره من حديث الزبير بن العوام أنه لما نزلت «وأنذر عشيرتك الأقربين» صاح رسول الله ﷺ على أبي قبيس يا آل عبد مناف إني نذير فجاءته ﵊ قريش فحذرهم وأنذرهم فقالوا، تزعم أنك نبي يوحى إليك وأن سليمان سخر له الريح والجبال وأن موسى سخر له البحر وأن عيسى كان يحيي الموتى فادع الله تعالى أن يسير عنا هذه الجبال ويفجر لنا الأرض أنهارا فنتخذ محارث فنزرع ونأكل وإلا فادع الله تعالى أن يحيي لنا موتانا نكلمهم ويكلمونا وإلا فادع الله تعالى أن يجعل هذه الصخرة التي تحتك ذهبا فننحت منها وتغنينا عن رحلة الشتاء والصيف فإنك تزعم أنك كهيئتهم.
Ebû Nuaym'ın ed-Delâil'de ve başkalarının Zübeyr b. el-Avvâm'dan rivayet ettiği hadiste o şöyle demiştir: «En yakın akrabalarını uyar» ayeti indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Kubeys dağı üzerinden: 'Ey Abdümenâfoğulları! Ben bir uyarıcıyım!' diye seslendi. Bunun üzerine Kureyş O'na aleyhisselâm geldi; O da onları sakındırıp uyardı. Onlar dediler ki: 'Sen kendisine vahiy gelen bir peygamber olduğunu, Süleyman'a rüzgârın ve dağların boyun eğdirildiğini, Mûsâ'ya denizin musahhar kılındığını ve İsa'nın ölüleri dirilttiğini iddia ediyorsun. O halde Allah Teâlâ'ya dua et de şu dağları bizden uzaklaştırsın, bizim için yerden nehirler fışkırtsın da tarlalar edinip ekip biçelim ve yiyelim; yahut Allah Teâlâ'ya dua et de ölülerimizi diriltsin, biz onlarla konuşalım onlar da bizimle konuşsun; yahut Allah Teâlâ'ya dua et de şu altındaki kayayı altına çevirsin, ondan yontalım da bizi kış ve yaz yolculuğundan müstağni kılsın; zira sen onların durumunda olduğunu iddia ediyorsun.'
الخبر،
Hadis devam eder;
وفيه فنزلت وَما مَنَعَنا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآياتِ إِلَّا أَنْ كَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ [الإسراء: ٥٩] إلى تمام ثلاث آيات، ونزلت وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً الآية هذا.
ve orada şöyle geçer: Bunun üzerine { وَما مَنَعَنا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآياتِ إِلَّا أَنْ كَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ } “Bizi ayetleri göndermekten alıkoyan şey, ancak öncekilerin onları yalanlamış olmasıdır” ayeti üç ayetin tamamına kadar indi ve { وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً } “Eğer bir Kur'an olsaydı...” ayeti indi.
وعن الفراء أن جواب لَوْ مقدم وهو قوله تعالى: وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمنِ وما بينهما اعتراض وهو مبني- كما قيل- على جواز تقديم جواب الشرط عليه، ومن النحويين من يراه، ولا يخفى أن في اللفظ نبوة عن ذلك لكون تلك الجملة اسمية مقترنة بالواو، ولذا أشار السمين إلى أن مراده أن تلك الجملة دليل الجواب والتقدير ولو أن قرآنا فعل
Ferrâ'dan rivayet edildiğine göre { لَوْ } edatının cevabı öne geçmiştir ve o da Allah Teâlâ'nın: { وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمنِ } “onlar ise Rahmân'ı inkâr ediyorlar” kavlidir; aradaki kısım ise ara cümledir (itirazdır). Bu görüş -denildiği üzere- şartın cevabının şarttan önce gelebileceğini caiz görme esasına dayanır; nahivcilerden bunu savunanlar vardır. Bu cümlenin vâv harfi ile başlayan bir isim cümlesi olması sebebiyle lafızda buna karşı bir uyumsuzluk olduğu gizli değildir. Bu yüzden Semîn, Ferrâ'nın maksadının bu cümlenin cevaba delil olması yönünde olduğuna işaret etmiştir; takdiri şöyledir: 'Şayet bir Kur'an ile şöyle şöyle yapılmış olsaydı,
به كذا وكذا لكفروا بالرحمن، وأنت تعلم أنه لا فرق بين هذا وتقدير لما آمنوا في المعنى، وجوز جعل لَوْ وصلية ولا جواب لها والجملة حالية أو معطوفة على مقدر.
yine de Rahmân'ı inkâr ederlerdi.' Bilirsin ki bununla 'iman etmezlerdi' takdiri arasında mana bakımından hiçbir fark yoktur. { لَوْ } edatının vasliye kılınması, cevabının bulunmaması ve cümlenin hâl yahut mukadder bir ifadeye matuf olması da caiz görülmüştür.
وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا من أهل مكة على ما روي عن مقاتل تُصِيبُهُمْ بِما صَنَعُوا أي بسبب ما صنعوه من الكفر والتمادي فيه، وإبهامه إما لقصد تهويله أن استهجانه، وهو تصريح بما أشعر به بناء الحكم على الموصول من علية الصلة له مع ما في صيغة الصنع من الإيذان برسوخهم في ذلك قارِعَةٌ من القرع وأصله ضرب شيء بشيء بقوة، ومنه قوله:
Mukâtil'den rivayet edildiğine göre Mekke ehlinden { وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “inkâr edenlerin... devam eder”, { تُصِيبُهُمْ بِما صَنَعُوا } “yaptıkları sebebiyle başlarına gelmeye” yani işledikleri küfür ve bunda ısrar etmeleri sebebiyle. Bunun müphem bırakılması ya dehşetini göstermek ya da çirkinliğini vurgulamak içindir. Hükmün ism-i mevsûle bina edilmesi sılanın hükme illet olduğunu hissettirir; bu ise açık bir ifadedir. Ayrıca 'san'a' (صنع) vezninde onların bu husustaki kökleşmişliğine bir işaret vardır. { قارِعَةٌ } “büyük bir felaket”, 'kark' (çarpmak) kökünden olup aslı bir şeyi diğer bir şeye şiddetle çarpmaktır. Şairin şu sözü bundandır:
ولما قرعنا النبع بالنبع بعضه ... ببعض أبت عيدانه أن تكسرا
'Biz sert neb'a ağacını neb'a ağacına birbirine çarptığımızda, onun dalları kırılmaktan imtina etti.'
والمراد بها الرزية التي تقرع قلب صاحبها، وهي هنا ما كان يصيبهم من أنواع البلايا والمصائب من القتل والأسر والنهب والسلب، وتقديم المجرور على الفاعل لما مر غير مرة من إرادة التفسير إثر الإبهام لزيادة التقرير والأحكام مع ما فيه من بيان أن مدار الإصابة من جهتهم أثر ذي أثير أَوْ تَحُلُّ تلك القارعة قَرِيباً مكانا قريبا مِنْ دارِهِمْ فيفزعون منها ويتطاير إليهم شررها، شبه القارعة بالعدو المتوجه إليهم فاسند إليها الإصابة تارة والحلول أخرى ففيه استعارة بالكناية وتخييل وترشيخ حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ أي موتهم أو القيامة فإن كلا منهما وعد محتوم لا مرد له، وفيه دلالة على أن ما يصيبهم حينئذ من العذاب أشد، ثم حقق ذلك بقوله سبحانه: إِنَّ اللَّهَ لا يُخْلِفُ الْمِيعادَ أي الوعد كالميلاد والميثاق بمعنى الولادة والتوثقة، ولعل المراد به ما يندرج تحته الوعد الذي نسب إليه الإتيان لا هو فقط، قال القاضي: وهذه الآية تدل على بطلان من يجوز الخلف على الله تعالى في ميعاده وهي وإن كانت واردة في حق الكفار إلا أن العبرة بعموم اللفظ لا بخصوص السبب وعمومه يتناول كل وعيد ورد في حق الفساق، وأجاب الإمام بأن الخلف غير وتخصيص العموم غير، ونحن لا نقول بالخلف ولكنا نخصص عمومات الوعيد بالآيات الدالة على العفو، وأنت تعلم أن المشهور في الجواب أن آيات الوعد مطلقة وآيات الوعيد وإن وردت مطلقة لكنها مقيدة حذف قيدها لمزيد التخويف ومنشأ الأمرين عظم الرحمة ونهاية الكرم، والفرق بين الوعد والوعيد أظهر من أن يذكر. نعم قد يطلق الوعد على ما هو وعيد في نفس الأمر لنكتة وليتأمل فيما هنا على الوجه الذي تقرر.
Burada kastedilen, sahibinin kalbini şiddetle çarpan büyük musibettir; bu da öldürülme, esaret, yağma ve talan gibi başlarına gelen türlü bela ve musibetlerdir. Mecrûrun fâilden önce getirilmesi, daha önce defalarca geçtiği üzere, pekiştirmeyi ve teyidi artırmak için kapalılığın hemen ardından tefsir etme gayesine dayanır; bununla birlikte başlarına gelen musibetlerin asıl kaynağının bizzat kendileri olduğunu da beyan eder. { أَوْ تَحُلُّ } “yahut iner” o felaket { قَرِيباً } “yakın bir yere” { مِنْ دارِهِمْ } “onların yurtlarının”; böylece ondan korkuya kapılırlar ve kıvılcımları onlara sıçrar. Ayette kâria (felaket), üzerlerine gelen bir düşmana benzetilmiş; bu sebeple ona bazen isabet etme bazen de konaklama/inme isnad edilmiştir; dolayısıyla burada meknî istiare, tahyil ve terşih vardır. { حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ } “Allah'ın vaadi gelinceye kadar” yani ölümleri yahut kıyamet; zira bunların her ikisi de geri çevrilmesi mümkün olmayan kesinleşmiş birer vaaddir. Bunda, o vakit başlarına gelecek azabın daha şiddetli olduğuna delalet vardır. Sonra O Sübhânehu: { إِنَّ اللَّهَ لا يُخْلِفُ الْمِيعادَ } “Şüphesiz Allah verdiği sözden caymaz” kavliyle bunu tahkik etmiştir; yani vaadinden caymaz; nitekim 'mîlâd' ve 'mîsâk' kelimeleri de 'vilâdet' (doğum) ve 'tevsika' (sağlamlaştırma) manasındadır. Burada kastedilen, sadece gelmesi kendisine isnad edilen vaad değil, muhtemelen onun altına giren bütün vaadlerdir. Kâdî şöyle demiştir: 'Bu ayet, Allah Teâlâ'nın vaadinden caymasını caiz görenlerin görüşünün batıl olduğuna delalet eder. Bu ayet kâfirler hakkında inmiş olsa da muteber olan lafzın umumudur, sebebin hususiliği değildir; umumiyeti ise fasıklar hakkında vârid olan her vaidi (tehdidi) kapsar.' İmam [Fahreddin er-Râzî] buna şöyle cevap vermiştir: 'Caymak ayrı şeydir, umumun tahsis edilmesi ayrı şeydir. Biz caymayı kabul etmiyoruz; ancak vaîd bildiren umumi hükümleri affa delalet eden ayetlerle tahsis ediyoruz.' Bilirsin ki cevap sadedinde meşhur olan şudur: Vaad ayetleri mutlaktır; vaîd ayetleri ise mutlak olarak gelse bile mukayyettir, korkutmayı artırmak için kaydı hazfedilmiştir. Bu iki durumun kaynağı ise rahmetin büyüklüğü ve cömertliğin nihai derecesidir. Vaad ile vaîd arasındaki fark ise zikredilemeyecek kadar açıktır. Evet, bazen bir nükteye binaen hakikatte vaîd olan bir şeye vaad de denilebilir; burada geçen ifadeyi de takrir edilen usul dairesinde iyice düşünmek gerekir.
وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن المراد بالقارعة السرايا التي كان رسول الله ﷺ يبعثها كانوا بين غارة واختطاف وتخويف بالهجوم عليهم في دارهم. فالإصابة والحلول حينئذ من أحوالهم، وجوز على هذا أن يكون قوله تعالى: أَوْ تَحُلُّ خطابا لرسول الله ﷺ مرادا به حلول الحديبية، والمراد بوعد الله تعالى ما وعد به من فتح مكة.
İbn Abbâs'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ rivayet edildiğine göre kâria (felaket) ile kastedilen, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem gönderdiği seriyyelerdir; onlar baskın, esir alma ve yurtlarına hücum edilme korkusu arasında bulunuyorlardı. Bu durumda isabet etme ve konaklama/inme onların hallerindendir. Bu takdire göre Allah Teâlâ'nın: { أَوْ تَحُلُّ } “yahut sen inersin/konaklarsın” kavlinin Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem bir hitap olması ve bununla Hudeybiye'ye inmenin kastedilmesi; Allah Teâlâ'nın vaadi ile de Mekke'nin fethine dair verilen sözün kastedilmesi caiz görülmüştür.
وعزا ذلك الطبري إلى ابن عباس. ومجاهد وقتادة. وروي عن مقاتل. وعكرمة. وذهب ابن عطية إلى أن المراد- بالذين كفروا- كفار قريش. والعرب، وفسر القارعة بما ينزل بهم من سرايا رسول الله ﷺ. وعن الحسن. وابن السائب أن المراد بهم الكفار مطلقا قالا: وذلك الأمر مستمر فيهم إلى يوم القيامة، ولا يتأتى على هذا أن يراد بالقارعة سرايا رسول الله ﵊ فيراد بها حينئذ ما ذكر أولا، وأنت تعلم أنه إذا أريد جنس الكفرة لا يلزم منه حلول ما تقدم بجميعهم. وقرأ مجاهد وابن جبير «أو يحل» بالياء على الغيبة، وخرج ذلك على أن يكون الضمير عائدا على القارعة باعتبار أنها بمعنى البلاء أو بجعل هائها للمبالغة أو على أن يكون عائدا على الرسول ﵊. وقرآ أيضا «من ديارهم» على الجمع.
Taberî bunu İbn Abbâs, Mücâhid ve Katâde'ye nispet etmiştir; Mukâtil ve İkrime'den de rivayet edilmiştir. İbn Atiyye ise 'inkâr edenler' ile Kureyş ve Arap kâfirlerinin kastedildiği görüşüne meyletmiş ve kâriayı Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem seriyyelerinden başlarına gelenler olarak tefsir etmiştir. Hasan ve İbnü's-Sâib'den ise bunların mutlak olarak kâfirler olduğu rivayet edilmiştir; ikisi de 'Bu durum kıyamet gününe kadar onlarda devam edecektir' demişlerdir. Bu takdire göre kâria ile Resûlullah'ın aleyhisselâm seriyyelerinin kastedilmesi uygun düşmez; o takdirde ilk zikredilen mana kastedilmiş olur. Bilirsin ki kâfirler cinsi kastedildiğinde, daha önce geçen hallerin hepsinin başına gelmesi gerekmez. Mücâhid ve İbn Cübeyr gayb sîgasıyla 'yâ' harfi ile «أو يحل» şeklinde okumuşlardır. Bu kıraat; zamirin bela manasında olması sebebiyle kâriaya dönmesi yahut kârianın sonundaki 'hâ'nın mübalağa için kabul edilmesi yahut da Resûlullah'a aleyhisselâm raci olması şeklinde izah edilmiştir. İkisi ayrıca cemi olarak «من ديارهم» (yurtlarından) şeklinde de okumuşlardır.
وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَمْلَيْتُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا أي تركتهم ملاوة أي من الزمان ومنه الملوان في
{ وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَمْلَيْتُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا } “Andolsun, senden önceki peygamberlerle de alay edildi de ben o inkâr edenlere mühlet verdim”; yani onlara bir müddet (milâve) mühlet tanıdım;
أمن ودعة كما يملى للبهيمة في المرعى، وهذا تسلية للحبيب ﷺ عما لقي من المشركين من الاستهزاء به ﵊ وتكذيبه وعدم الاعتداد بآياته واقتراح غيرها وكل ذلك في المعنى استهزاء ووعيد لهم، والمعنى أن ذلك ليس مختصا بك بل هو أمر مطرد قد فعل برسل جليلة كثيرة كائنة من قبلك فأمهلت الذين فعلوه بهم، والعدول في الصلة إلى وصف الكفر ليس لأن المملى لهم غير المستهزئين بل للإشارة إلى أن ذلك الاستهزاء كفر كما قيل. وفي الإرشاد لإرادة الجمع بين الوصفين أي فأمليت للذين كفروا بكفرهم مع استهزائهم لا باستهزائهم فقط ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كانَ عِقابِ أي عقابي إياهم، والمراد التعجيب مما حل بهم وفيه من الدلالة على شدته وفظاعته ما لا يخفى.
meradaki hayvana ipinin salıverilmesi gibi güven ve huzur içinde bir süre bıraktım. Bu, müşriklerin O'nunla aleyhisselâm alay etmeleri, kendisini yalanlamaları, mucizelerine itibar etmeyip başka şeyler teklif etmeleri karşısında Habib'e sallallâhu aleyhi ve sellem bir tesellidir; zira bütün bunlar hakikatte birer alaydır ve müşriklere yönelik bir tehdittir. Mana şöyledir: Bu durum sana mahsus değildir; bilakis senden önceki pek çok şerefli peygambere de yapılmış carî bir sünnettir; ben de onlara bunu yapanlara mühlet verdim. Sıla cümlesinde küfür vasfına dönülmesi, mühlet verilenlerin alay edenlerden başkası olmasından değil, denildiği üzere bu alayın bizzat küfür olduğuna işaret etmek içindir. el-İrşâd'da ise iki vasfı birleştirmeyi murad etmek içindir denilmiştir; yani 'sadece alay ettikleri için değil, alaylarıyla birlikte küfürleri sebebiyle inkâr edenlere mühlet verdim.' { ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كانَ عِقابِ } “Sonra onları yakaladım. Cezalandırmam nasılmış [gördüler]!” yani onları cezalandırmam nasıl oldu! Buradaki maksat başlarına gelen azabın dehşetine hayret ettirmektir; bunda azabın şiddet ve vahametine açık bir delalet vardır.
أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ أي رقيب ومهيمن عَلى كُلِّ نَفْسٍ كائنة ما كانت بِما كَسَبَتْ فعلت من خير أو شر لا يخفى عليه شيء من ذلك ولا يفوته ما يستحقه كل من الجزاء وهو الله تعالى شأنه، وما حكاه القرطبي عن الضحاك من أن المراد بذلك الملائكة الموكلون ببني آدم فمما لا يكاد يعرج عليه هنا، ومن مبتدأ والخبر محذوف أي كمن ليس كذلك، ونظيره قوله تعالى: أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فَهُوَ عَلى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ [الزمر: ٢٢] وحسن حذفه المقابلة، وقد جاء مثبتا كثيرا كقوله تعالى: أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لا يَخْلُقُ [النحل: ١٧] وقوله سبحانه: أَفَمَنْ يَعْلَمُ أَنَّما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ كَمَنْ هُوَ أَعْمى [الرعد: ١٩] إلى غير ذلك، والهمزة للاستفهام الإنكاري، وإدخال الفاء قيل: لتوجيه الإنكار إلى توهم المماثلة غب ما علم مما فعل سبحانه بالمستهزئين من الإملاء والأخذ ومن كون الأمر كله له سبحانه وكون هداية الناس جميعا منوطة بمشيئته جل وعلا ومن تواتر القوارع على الكفرة حتى يأتي وعده تعالى كأنه قيل: الأمر كذلك فمن هذا شأنه كما ليس في عداد الأشياء حتى يشركوه به فالإنكار متوجه إلى ترتب المعطوف أعني توهم المماثلة على المعطوف عليه المقدر أعني كون الأمر كما ذكر
{ أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ } “gözetip koruyan, hakim olan Zat”, { عَلى كُلِّ نَفْسٍ } “her canın üzerinde” -her kim olursa olsun-, { بِما كَسَبَتْ } “kazandığı, işlediği şeyleri” hayır olsun şer olsun; O'na bunlardan hiçbir şey gizli kalmaz ve her birinin hak ettiği karşılık O'nun elinden kaçmaz ki O, şanı yüce olan Allah'tır. Kurtubî'nin Dahhâk'tan naklettiği 'bununla Âdemoğluna vekil kılınan melekler kastedilmiştir' şeklindeki görüşe burada neredeyse hiç itibar edilmez. { مَنْ } mübtedadır, haberi ise hazfedilmiştir; takdiri: 'böyle olmayan kimse gibi midir?' şeklindedir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فَهُوَ عَلى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ } “Allah'ın, göğsünü İslâm'a açtığı ve böylece Rabbinden bir nur üzerinde olan kimse [inkârcı gibi midir]?” kavlidir. Mukabele sebebiyle hazfedilmesi güzel düşmüştür. Bu ifade Kur'an'da: { أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لا يَخْلُقُ } “Yaratan, yaratamayan gibi midir?” ve O Sübhânehu'nun: { أَفَمَنْ يَعْلَمُ أَنَّما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ كَمَنْ هُوَ أَعْمى } “Rabbinden sana indirilenin hak olduğunu bilen kimse, kör olan kimse gibi midir?” kavillerinde olduğu gibi pek çok yerde zikredilerek gelmiştir. Hemze inkârî istifham içindir. 'Fâ' harfinin dahil edilmesi hakkında şöyle denilmiştir: Bu, O Sübhânehu'nun alay edenlere mühlet verip ardından yakalamasından, bütün emir ve iradenin O Sübhânehu'na ait oluşundan, bütün insanların hidayete ermesinin O'nun celle ve alâ dilemesine bağlı bulunmasından ve Allah'ın vaadi gelinceye dek kâfirlerin üzerine felaketlerin art arda inmesinden bilinen gerçeklerin ardından, benzerlik vehmine inkârı yöneltmek içindir. Sanki şöyle denilmiştir: Durum böyle olduğuna göre, şanı bu olan Zat, hiçbir şey sayılmayan ve kendisine ortak koştukları şeyler gibi midir? Dolayısıyla inkâr, matufun -yani benzerlik vehminin- mukadder matufun aleyhe -yani durumun zikredildiği gibi olmasına- terettüp etmesine yöneliktir
لا إلى المعطوفين جميعا
her iki matufa birden değil.
وفي الكشف أنه ضمن هذا التعقيب الترقي في الإنكار يعني لا عجب من إنكارهم لآياتك الباهرة مع ظهورها إنما العجب كل العجب جعلهم القادر على إنزالها المجازي لهم على اعراضهم عن تدبر معانيها وأمثالها بقوارع تترى واحدة غب أخرى يشاهدونها رأي عين تترامى بهم إلى دار البوار وأهوالها كمن لا يملك لنفسه ضرا ولا نفعا فضلا عمن اتخذه ربا يرجو منه دفعا أو جلبا. وزعم بعضهم أن الفاء للتعقيب الذكرى أي بعد ما ذكر أقول هذا الأمر وليس بذاك وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ جملة مستأنفة وفيها دلالة على الخبر المحذوف، وجوز أن تكون معطوفة على كَسَبَتْ على تقدير أن تكون بِما مصدرية لا موصولة والعائد محذوف، ولا يلزم اجتماع الأمرين حتى يخص كل نفس بالمشركين، وأبعد من قال: إنها عطف على اسْتُهْزِئَ وجوز أن تكون حالية على معنى أفمن هذه صفاته كمن ليس كذلك؟ وقد جعلوا له شركاء لا شريكا واحدا، وقال صاحب حل العقد: المعنى على الحالية أفمن هو قائم على كل نفس بما كسبت موجود والحال أنهم جعلوا له شركاء، وهذا نظير قولك: أجواد يعطي الناس ويغنيهم موجود ويحرم مثلي. ومنهم من أجاز العطف على جملة أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ على كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ كمن ليس كذلك لأن الاستفهام الإنكاري بمعنى النفي فهي خبرية معنى، وقدر آخرون الخبر- لم يوحدوه- وجعل العطف عليه أي أفمن هذا شأنه لم يوحدوه وجعلوا له شركاء وظاهر كلامهم اختصاص العطف على الخبر بهذا التقدير دون تقدير كمن ليس كذلك، قال البدر الدماميني: ولم يظهر وجه الاختصاص، ووجه ذلك الفاضل الشمني بأن حصول المناسبة بين
el-Keşf'te belirtildiğine göre bu ta‘kîb (ardıllık bildiren fâ), inkârda derece derece ilerlemeyi (terakkî) içermektedir. Yani apaçık oluşlarına rağmen onların senin apaçık ayetlerini inkâr etmelerinde şaşılacak bir şey yoktur; asıl büsbütün şaşılacak olan şey, o ayetleri indirmeye gücü yeten ve onların anlamları ile emsallerini derinlemesine düşünmekten yüz çevirmelerine karşılık onları helak yurduna ve onun dehşetlerine sürükleyen, gözleriyle gördükleri peş peşe gelen musibetlerle cezalandıran [Allah'ı], kendisi için bir zarara da faydaya da mâlik olmayan —kaldı ki kendisinden bir zararı savmasını veya bir fayda getirmesini umarak onu rab edinen kimse şöyle dursun— bir varlık gibi kılmalarıdır (ortak koşmalarıdır). Bazıları ise [cümle başındaki] fâ'nın zikrî ta‘kîb (söz dizimsel ardıllık) için olduğunu, yani 'zikredilen şeylerden sonra şu hususu söylüyorum' manasında olduğunu iddia etmişlerdir ki bu [görüş] isabetli değildir. { وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ } “Allah'a ortaklar koştular” ifadesi müsteneftir (yeni bir başlangıç cümlesidir) ve bunda hazfedilmiş olan habere bir delalet vardır. { بِمَا } lafzının mevsûl değil masdariyet bildirmesi ve aid [zamirin] hazfedilmiş olması takdirine göre, [bu cümlenin] { كَسَبَتْ } fiiline matuf olması da caiz görülmüştür. [Her iki hususta] bu iki durumun bir arada bulunması gerekmez ki böylece 'her can' ifadesi sadece müşriklere has kılınmış olsun. Bunun { اسْتُهْزِئَ } fiiline matuf olduğunu söyleyen kimse ise [isabetli görüşten] uzaklaşmıştır. Bunun: 'Sıfatları böyle olan Zat, öyle olmayan gibi midir? Oysa onlar O'na tek bir ortak değil, [birçok] ortaklar kılmışlardır' manasında hâl cümlesi olması da caiz görülmüştür. Halli'l-Ukad müellifi şöyle demiştir: Hâl manasına göre anlam şöyledir: 'Her nefsin kazandığı üzerinde gözetici ve koruyucu olan Zat mevcut iken, onlar O'na ortaklar mı koşmaktadırlar?' Bu ise senin: 'İnsanlara [ihsanda] bulunup onları zengin kılan bir cömert mevcut iken, benim gibisi mahrum mu kalır?' sözüne benzer. Onlardan kimi de { أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ } cümlesine —'öyle olmayan kimse gibi midir' takdiriyle— atfedilmesini caiz görmüştür; çünkü inkârî istifham nefy (olumsuzluk) anlamındadır, dolayısıyla mana bakımından haber cümlesidir. Başkaları ise haberi 'O'nu birlemediler' şeklinde takdir etmiş ve atfı buna bağlamışlardır; yani: 'Şânı böyle olan bir Zât'ı birlemediler de O'na ortaklar koştular [öyle mi?]' demektir. Onların sözlerinin zahirine göre, habere atıf yapılması 'öyle olmayan kimse gibi midir' takdirinde değil, sadece bu takdire mahsustur. Bedreddin ed-Demâmînî: 'Bu tahsisin gerekçesi açık değildir' demiş; Fâzıl eş-Şümünnî ise bunu...
المعطوف والمعطوف عليه التي هي شرط قبول العطف بالواو إنما هو على التقدير الأخير دون التقدير الأول.
matuf ile matufun aleyh arasındaki münasebetin gerçekleşmesi, birinci takdirde değil ancak son takdirde mevcuttur.'
ويدل على الاشتراط قول أهل المعاني: زيد يكتب ويشعر مقبول دون يعطي ويشعر. وتعقبه الشهاب بأنه من قلة التدبر فإن مرادهم أنه على التقدير الأول يكون الاستفهام إنكاريا بمعنى لم يكن نفيا للتشابه على طريق الإنكار فلو عطف جعلهم شركاء عليه يقتضي أنه لم يكن وليس بصحيح، وعلى التقدير الأخير الاستفهام توبيخي والإنكار فيه بمعنى لم كان وعدم التوحيد وجعل الشركاء واقع موبخ عليه منكر فيظهر العطف على الخبر، وأما ما ذكر من حديث التناسب فغفلة لأن المناسبة بين تشبيه الله سبحانه بغيره والشرك تامة وعلى الوجه الأخير عدم التوحيد عين الإشراك فليس محلا للعطف عند أهل المعاني على ما ذكره فهو محتاج إلى توجيه آخر.
Bu şartın varlığına meânî ehlinin şu sözü delalet eder: 'Zeyd yazar ve şiir söyler' sözü makbuldür, fakat 'ihsanda bulunur ve şiir söyler' sözü makbul değildir. Şihâb buna şöyle itiraz etmiştir: Bu, derinlemesine düşünmemekten kaynaklanmaktadır; zira onların maksadı şudur: Birinci takdirde istifham inkârî olup 'olmadı' manasındadır ve inkâr yoluyla benzerliği nefyetmektedir; şayet ortak koşmaları buna atfedilirse bu da 'ortak koşmadılar' manasını gerektirir ki bu doğru değildir. Son takdirde ise istifham tevbihîdir ve buradaki inkâr 'niçin oldu?' manasındadır; tevhidi terk etmeleri ve ortak koşmaları ise vuku bulmuş, kınanan ve reddedilen bir durumdur; dolayısıyla habere atıf açık hale gelir. Münasebet bahsine gelince, bu bir gaflettir; zira Allah Teâlâ'yı başkasına benzetmek ile şirk koşmak arasındaki münasebet tamdır; son veçhe göre ise tevhidi terk etmek şirkin ta kendisidir, dolayısıyla meânî ehline göre zikrettiği şekilde atıf mahalli değildir ve başka bir tevcihe muhtaçtır.
واختار بعض المحققين التقدير الأول، وفي ذلك الحذف تعظيم للقالة وتحقير لمن زن بتلك الحالة، وفي العدول عن صريح الاسم في أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ تفخيم فخيم بواسطة الإبهام المضمر في إيراده موصولا مع تحقيق أن القيام كائن وهم محققون، وفي وضع الاسم الجليل موضع المضمر الراجع إلى من تنصيص على وحدانيته تعالى ذاتا واسما وتنبيه على اختصاصه باستحقاق العبادة مع ما فيه من البيان بعد الإبهام، ولعل توجيه الوضع المذكور مما لا يختص به تقدير دون تقدير وخصه بعضهم فيما يحتاج عليه إلى ضمير قُلْ سَمُّوهُمْ تبكيت إثر تبكيت أي سموهم من هم وماذا أسماؤهم؟ وفي البحر أن المعنى أنهم ليسوا ممن يذكر ويسمى إنما يذكر ويسمى من ينفع ويضر، وهذا مثل أن يذكر لك أن شخصا يوقر ويعظم وهو عندك لا يستحق ذلك فتقول لذاكره: سمه حتى أبين لك زيفه وأنه بمعزل عن استحقاق ذلك، وقريب منه ما قيل: إن ذلك إنما يقال في الشيء المستحقر الذي يبلغ في الحقارة إلى أن لا يذكر ولا يوضع له اسم فيقال سمه على معنى أنه أخس من أن يذكر ويسمى ولكن إن شئت أن تضع له اسما فافعل فكأنه قيل: سموهم بالآلهة على التهديد، والمعنى سواء سميتوهم بذلك أم لم تسموهم به فإنهم في الحقارة بحيث لا يستحقون أن يلتفت إليهم عاقل، وقيل: إن التهديد هنا نظير التهديد لمن نهي عن شرب الخمر ثم قيل له: سم الخمر بعد هذا وهو خلاف الظاهر، وقيل: المعنى اذكروا صفاتهم وانظروا هل فيها ما يستحقون به العبادة ويستأهلون الشركة أَمْ تُنَبِّئُونَهُ أي بل أتخبرون الله تعالى بِما لا يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ أي بشركاء مستحقين للعبادة لا يعلمهم ﷾، والمراد نفيها بنفي لازمها على طريق الكناية لأنه سبحانه إذا كان لا يعلمها وهو الذي لا يعزب عن علمه مثقال ذرة في الأرض ولا في السماء فهي لا حقيقة لها أصلا، وتخصيص الأرض بالذكر لأن المشركين إنما زعموا أنه سبحانه له شركاء فيها، والضمير المستقر في يَعْلَمُ على هذا التفسير لله تعالى والعائد على ما محذوف كما أشرنا إلى ذلك.
Bazı muhakkikler birinci takdiri tercih etmişlerdir. Bu hazifte, sözün sahibini yüceltme ve o duruma düşenleri ise tahkir etme manası vardır. { أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ } kavlinde açık isimden sarf-ı nazar edilmesinde, mevsûl olarak getirilmesinde saklı olan kapalılık vasıtasıyla büyük bir tazim vardır; bununla birlikte gözetip korumanın mevcut olduğu ve onların da bunu kabul ettikleri tahkik edilmektedir. { مَنْ } lafzına dönen zamir yerine lafza-i celâlin konulmasında, O Teâlâ'nın zatında ve isminde birliğine açık bir nass ve ibadete layık olmada tek olduğuna dikkat çekme vardır; ayrıca kapalılıktan sonra açıklama getirme nükte-i letafeti de mevcuttur. Mezkûr ism-i celâl kullanımının tevcihi, muhtemelen bir takdire mahsus olmayıp bütün takdirlerde geçerlidir; bazıları ise bunu zamire ihtiyaç duyulan yerlere tahsis etmiştir. { قُلْ سَمُّوهُمْ } “De ki: 'Onları adlandırın (nitelendirin)'” kavli, azarlama üstüne azarlamadır; yani 'Onlar kimdir ve isimleri nedir, adlandırın!' el-Bahr'da şöyle denilmiştir: Mana, onların anılmaya ve adlandırılmaya layık kimseler olmadığıdır; zira ancak fayda ve zarar veren kimseler anılır ve adlandırılır. Bu, bir kimsenin sana hürmet ve tazim gören birinden bahsetmesi, senin yanında ise o kimsenin buna layık olmaması üzerine o sözü söyleyene: 'Adını söyle de sana onun ne kadar değersiz olduğunu ve böyle bir hürmete asla layık olmadığını açıklayayım' demene benzer. Buna yakın bir diğer izaha göre: Bu ifade, anılmayacak ve kendisine isim konulmayacak derecede aşırı hakir görülen şeyler hakkında söylenir ve 'anılmaktan ve adlandırılmaktan çok daha aşağılıktır, lâkin ona bir isim koymak istersen buyur koy' manasında 'adlandır onu' denilir. Sanki bir tehdit yollu 'Onları ilahlar olarak adlandırın' denilmiştir. Mana şudur: İster onları böyle adlandırın ister adlandırmayın, onlar aklı başında hiçbir kimsenin dönüp bakmayacağı derecede hakirdirler. Bir görüşe göre buradaki tehdit, şarap içmekten nehyedilen kimseye ardından 'Hadi bundan sonra şaraba bir isim ver!' denilmesindeki tehdide benzer; ancak bu zahire aykırıdır. Bir diğer görüşe göre mana şöyledir: 'Onların sıfatlarını zikredin ve bakın bakalım içlerinde ibadete layık olacakları ve ortaklığa hak kazanacakları bir vasıf var mıdır?' { أَمْ تُنَبِّئُونَهُ } “Yoksa O'na haber mi veriyorsunuz” yani 'Yoksa Allah Teâlâ'ya haber mi veriyorsunuz', { بِما لا يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde bilmediği bir şeyi” yani O'nun celle ve alâ bilmediği ibadete layık ortakları mı haber veriyorsunuz? Buradaki maksat, kinaye yoluyla lazımını nefyetmek suretiyle o ortakları nefyetmektir; zira yerde ve gökte zerre ağırlığınca hiçbir şey ilminden gizli kalmayan O Sübhânehu onları bilmiyorsa, onların hiçbir hakikati yoktur. Yerin tahsis edilerek zikredilmesi, müşriklerin O Sübhânehu'nun yeryüzünde ortakları olduğunu iddia etmelerindendir. Bu tefsire göre { يَعْلَمُ } fiilinde müstetir olan zamir Allah Teâlâ'ya racidir, { ما } lafzına dönen zamir ise işaret ettiğimiz üzere hazfedilmiştir.
وجوز أن يكون العائد ضمير «يعلم» والمعنى أتنبئون الله تعالى بشركة الأصنام التي لا تتصف بعلم البتة، وذكر نفي العلم في الأرض لأن الأرض مقر الأصنام فإذا انتفى علمها في المقر التي هي فيه فانتفاؤه في السموات العلى أحرى، وقرأ الحسن «أتنبئونه» بالتخفيف من الأنباء أَمْ بِظاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ أي بل أتسمونهم شركاء بظاهر من القول من غير معنى متحقق في نفس الأمر كتسمية الزنجي كافورا كقوله تعالى: ذلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْواهِهِمْ [التوبة: ٣٠] وروي عن الضحاك. وقتادة أن الظاهر من القول الباطل منه، وأنشدوا من ذلك قوله:
Âid zamirin «يعلم» fiilinin zamiri olması da caiz görülmüştür; bu durumda mana: 'Hiçbir ilimle nitelenmeyen putların ortaklığını mı Allah Teâlâ'ya haber veriyorsunuz?' şeklinde olur. Yeryüzünde ilmin nefyedilmesinin zikredilmesi, yerin putların mekânı olması sebebiyledir; bulundukları mekânda ilimleri nefyedilince yüce göklerde nefyedilmesi evleviyetle geçerli olur. Hasan, ihbar kökünden tahfif ile «أتنبئونه» şeklinde okumuştur. { أَمْ بِظاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ } “Yoksa kuru/boş bir sözle mi?” yani 'Yoksa zenciye kâfûr adını vermek gibi, hakikatte hiçbir karşılığı bulunmayan sırf zahirî bir sözle mi onları ortaklar diye adlandırıyorsunuz?' Nitekim Allah Teâlâ: { ذلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْواهِهِمْ } “Bu, onların ağızlarıyla söyledikleri sözleridir” buyurmuştur. Dahhâk ve Katâde'den rivayet edildiğine göre 'sözün zahiri', onun batıl olanıdır. Bu manada şu beyti inşad etmişlerdir:
أعيرتنا ألبانها ولحومها ... وذلك عار يا ابن ريطة ظاهر
'Bize onların sütlerini ve etlerini mi başa kakıyorsun? Ey Reyta'nın oğlu, bu apaçık (zâhir) bir ayıptır!'
ويطلق الظاهر على الزائل كما في قوله:
'Zâhir' kelimesi zâil (geçici/yok olan) manasında da kullanılır; nitekim şu beyitte böyledir:
وعيرها الواشون أني أحبها ... وتلك شكاة ظاهر عنك عارها
'Koğucular onu sevdiğim için ayıpladılar; oysa bu senden geçip giden (zâhir) bir şikâyettir.'
ومن أراد ذلك هنا فقد تكلف، وعن الجبائي أن المراد من- ظاهر من القول- ظاهر كتاب أنزله الله تعالى وسمى به الأصنام آلهة حقة، وحاصل الآية نفي الدليل العقلي والدليل السمعي على حقية عبادتها واتخاذها آلهة، وجوز أن تكون أَمْ متصلة والانقطاع هو الظاهر، ولا يخفى ما في الآية من الاحتجاج والأساليب العجيبة ما ينادي بلسان طلق ذلق أنه ليس من كلام البشر كما نص على ذلك الزمخشري، وبين ذلك صاحب الكشف بأنه لما كان قوله تعالى: أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ كافيا في هدم قاعدة الإشراك للتفرع السابق والتحقق بالوصف اللاحق مع ما ضمن من زيادات النكت وكان إبطالا من طرف الحق وذيل باطاله من طرف النقيض على معنى وليتهم إذا أشركوا بمن لا يجوز أن يشرك به أشركوا من يتوهم فيه أدنى توهم وروعي فيه أنه لا أسماء للشركاء فضلا عن المسمى على الكناية الإيمائية ثم بولغ فيه بأنه لا يستأهل السؤال عن حالها بظهور فسادها وسلك فيه مسلك الكناية التلويحية من نفي العلم بنفي المعلوم ثم منه بعدم الاستئهال، والهمزة المضمنة فيها تدل على التوبيخ وتقرير أنهم يريدون أن ينبئوا عالم السر والخفيات بما لا يعلمه وهذا محال على محال، وفي جعله اتخاذهم شركاء ومجادلتهم رسول الله ﷺ نكتة سرية بل نكت سرية ثم أضرب عن ذلك، وقيل: قد بين الشمس لذي عينين وما تلك التسمية إلا بظاهر من القول من غير أن يكون تحته طائل وما هو إلا مجرد صوت فارغ حق لمن تأمل فيه حق التأمل أن يعترف بأنه كلام مصون عن التعمل، صادر عن خالق القوى والقدر، تتضاءل عن بلوغ طرف من أسراره إفهام البشر.
Burada bu manayı murad eden kimse zorlamaya kaçmış olur. Cübbâî'den rivayet edildiğine göre 'zâhir-i kavil'den kasıt, Allah Teâlâ'nın indirdiği ve putları hak ilahlar olarak adlandırdığı zâhir bir kitaptır. Ayetin hülasası; putlara tapmanın ve onları ilah edinmenin hak olduğuna dair aklî ve naklî delili nefyetmektir. { أَمْ } edatının muttasıl olması caiz görülmüşse de munkatı' olması zahirdir. Ayette, Zemahşerî'nin de açıkça belirttiği gibi, beşer kelamı olmadığını fasih ve açık bir lisanla haykıran delillendirmeler ve harikulade üsluplar bulunduğu gizli değildir. el-Keşf sahibi bunu şöyle açıklamıştır: Allah Teâlâ'nın: { أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ } kavli, önceki netice ve sonraki vasfın gerçekleşmesiyle birlikte içerdiği ziyade nükteler sebebiyle şirk kaidesini yıkmada kâfi gelip hak cihetinden bir iptal olunca; karşıt cihetten de şu manada bir iptalle tamamlanmıştır: 'Keşke ortak koşulması caiz olmayan Zat'a ortak koştuklarında, kendisinde en ufak bir vehim bulunan bir varlığı ortak koşsalardı!' Burada ima yoluyla kinaye ile, bırakın müsemmayı, ortakların isimlerinin bile bulunmadığı gözetilmiş; sonra batıllığının açıklığı sebebiyle durumlarının sorulmasına bile değmeyeceği belirtilerek mübalağa edilmiş; bilinenin nefyedilmesiyle ilmin nefyedilmesi ve bundan da layık olmamanın nefyedilmesi şeklinde telvihî kinaye yolu izlenmiştir. İçinde gizlenen hemze ise azarlamaya ve gizlilikleri ve sırları hakkıyla bilen Zat'a bilmediği bir şeyi haber vermek istediklerini takrira delalet eder ki bu, imkânsız üstüne imkânsızdır. Onların ortak edinmelerini ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile mücadele etmelerini böyle kılmasında gizli bir nükte, hatta gizli nükteler vardır. Sonra bundan idrap edilmiş ve şöyle denilmiştir: Güneş iki gözü olana açıkça gösterilmiştir; bu adlandırma ise altında hiçbir hakikat bulunmayan kuru bir laftan ibarettir ve sadece boş bir sestir. Onu hakkıyla düşünen bir kimsenin, bu kelamın yapmacıklıktan uzak, kuvvetlerin ve kudretlerin Yaratıcısından sâdır olmuş, sırlarının bir kısmına bile ulaşmada beşer idrakinin aciz kaldığı bir kelam olduğunu itiraf etmesi gerekir.
وقد ذيل الزمخشري كلامه بقوله فتبارك الله أحسن الخالقين، وهي كما في الانتصاف كلمة حق أريد بها باطل يدندن بها من هو عن حلية الإنصاف عاطل هذا بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إضراب عن الاحتجاج عليهم، ووضع الموصول موضع المضمر ذما لهم وتسجيلا عليهم بالكفر كأنه قيل دع هذا فإنه لا فائدة فيه لأنهم زين لهم مَكْرُهُمْ كيدهم للاستلام بشركهم أو تمويههم الأباطيل فتكلفوا إيقاعها في الخيال من غير حقيقة ثم بعد ذلك ظنوها شيئا لتماديهم في الضلال، وعلى هذا المراد مكرهم بأنفسهم وعلى الأول مكرهم بغيرهم، وإضافة- مكر- إلى ضميرهم من إضافة المصدر إلى الفاعل، وجوز على الثاني أن يكون مضافا إلى المفعول وفيه بعد.
Zemahşerî sözünü 'Yaratanların en güzeli olan Allah pek yücedir' diyerek tamamlamıştır. el-İntisâf'ta belirtildiği gibi bu, insaf süsünden yoksun kimselerin etrafında dolandığı, kendisiyle batıl murad edilmiş hak bir sözdür. { بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا } “Bilakis o inkâr edenlere süslü gösterildi” kavli, onlara karşı delil getirmekten vazgeçip başka söze geçiştir (idraptır). Zamir yerine ism-i mevsûlün getirilmesi, onları yermek ve küfürlerini tescil etmek içindir; sanki 'Bunu bırak, zira bunda hiçbir fayda yoktur; çünkü onlara süslü gösterilmiştir' denilmiştir. { مَكْرُهُمْ } “tuzakları” yani şirkleriyle İslâm'a karşı kurdukları hileleri veya batılları yaldızlamalarıdır; böylece hiçbir hakikati olmaksızın onları hayalde var etmeye çalışmışlar, sonra da sapıklıktaki taşkınlıkları sebebiyle onları bir şey zannetmişlerdir. Bu takdire göre maksat, kendi kendilerine kurdukları tuzaktır; birinciye göre ise başkalarına kurdukları tuzaktır. 'Mekr' kelimesinin onların zamirine izafeti, masdarın fâiline izafetidir. İkinci ihtimale göre mefule izafe edilmiş olması da caiz görülmüştür, ancak bunda bir uzaklık vardır.
وقرأ مجاهد «بل زيّن» على البناء للفاعل و «مكرهم» بالنصب وَصُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ أي سبيل الحق فتعريفه للعهد أو ما عداه كأنه غير سبيل، وفاعل الصد إما مكرهم ونحوه أو الله تعالى بختمه على قلوبهم أو الشيطان بإغوائه لهم، والاحتمالان الأخيران جاريان في فاعل التزيين، وقرأ ابن كثير. ونافع. وأبو عمرو. وابن عامر «وصدّوا» على البناء للفاعل وهو كالأول من صده صدا فالمفعول محذوف أي صدوا الناس عن الإيمان، ويجوز أن يكون من صد صدودا فلا مفعول. وقرأ ابن وثاب «وصدّوا» بكسر الصاد، وقال بعضهم: إنه قرأ كذلك في المؤمن والكسر هنا لابن يعمر، والفعل على ذلك مجهول نقلت فيه حركة العين إلى الفاء إجراء له مجرى الأجوف. وقرأ ابن أبي إسحق «وصد» بالتنوين عطفا على مكرهم وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ أي يخلق فيه الضلال لسوء استعداده فَما لَهُ مِنْ هادٍ يوفقه للهدى ويوصله إلى ما فيه لَهُمْ عَذابٌ
Mücâhid fâil yapısıyla «بل زيّن» ve mef'ulü nasb ile «مكرهم» şeklinde okumuştur. { وَصُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ } “ve [doğru] yoldan alıkondular / saptılar” yani hak yoldan; belirlilik takısı ahd içindir yahut onun dışındakiler sanki bir yol değilmiş gibidir. Engellemenin (sadd) fâili ya tuzakları ve benzeri şeylerdir ya kalplerini mühürlemesi sebebiyle Allah Teâlâ'dır ya da onları azdırması sebebiyle şeytandır. Son iki ihtimal süsleme fiilinin fâilinde de geçerlidir. İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr ve İbn Âmir malum sîga ile «وصدّوا» şeklinde okumuşlardır; bu da birincisi gibi 'onu alıkoydu' manasındadır ve meful hazfedilmiştir, yani 'insanları imandan alıkoydular.' 'Yüz çevirdi' manasında 'sadde sudûden' kökünden olması da caizdir, o takdirde meful bulunmaz. İbn Vessâb 'sâd' harfinin kesresiyle «وصدّوا» okumuştur; bazıları onun Mü'min suresinde böyle okuduğunu, buradaki kesrenin ise İbn Ya'mer'e ait olduğunu söylemiştir. Bu kıraate göre fiil meçhuldür ve ecvef fiil gibi işlem yapılarak aynü'l-fiilin harekesi fâü'l-fiile nakledilmiştir. İbn Ebî İshak ise 'mekruhum' kelimesine atıfla tenvinli olarak «وصدٌّ» şeklinde okumuştur. { وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ } “Allah kimi saptırırsa” yani kötü istidadı sebebiyle içinde dalaleti yaratırsa, { فَما لَهُ مِنْ هادٍ } “artık onu doğru yola iletecek”, hidayete muvaffak kılacak ve maksadına ulaştıracak hiçbir kimse yoktur. { لَهُمْ عَذابٌ } “Onlar için bir azap vardır”
شاق فِي الْحَياةِ الدُّنْيا
{ شاق فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } “dünya hayatında pek çetin”
. بالقتل والأسر وسائر ما يصيبهم من المصائب فإنها إنما تصيبهم عقوبة من الله تعالى على كفرهم، وأما وقوع مثل ذلك للمؤمن فعلى طريق الثواب ورفع الدرجات وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَقُ
. [Bu azap] öldürülmek, esir edilmek ve başlarına gelen diğer musibetlerledir; zira bunlar küfürlerine karşılık Allah Teâlâ'dan bir ceza olarak onların başına gelir. Müminin başına benzer şeylerin gelmesi ise mükâfat ve derecelerin yükseltilmesi içindir. { وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَقُّ } “Ahiret azabı ise elbette daha çetindir”
من ذلك لشدته ودوامه وَما لَهُمْ مِنَ اللَّهِ
şiddeti ve sürekliliği sebebiyle bundan daha zordur. { وَما لَهُمْ مِنَ اللَّهِ } “Onları Allah'tan”
أي عذابه سبحانه مِنْ واقٍ
yani O'nun azabından { مِنْ واقٍ } “koruyacak hiçbir kimse de yoktur”
من حافظ يعصمهم من ذلك- فمن- الأولى صلة واقٍ
onları bundan koruyup muhafaza edecek [biri yoktur]. Birinci { مِنَ } harf-i cerri { واقٍ } kelimesinin sılasıdır (müteallakıdır),
والثانية مزيدة للتأكيد، ولا يضر تقديم معمول المجرور عليه لأن الزائد لا حكم له.
ikincisi ise tekit için zâiddir. Mecrûrun mamulünün onun önüne geçmesi zarar vermez, çünkü zâid edatın [lafzî amel dışında] hükmü yoktur.
وجوز أن تكون مِنَ
Birinci { مِنَ }
الأولى ظرفا مستقرا وقع حالا من واقٍ
harf-i cerrinin, { واقٍ } kelimesinden hâl olan müstakar bir zarf olması da caiz görülmüştür
وصلته محذوفة، والمعنى ما لهم واق وحافظ من عذاب الله تعالى حال كون ذلك الواقي من جهته تعالى ورحمته ومِنَ
ve onun sılası (taalluk ettiği fiil) mahzuftur. Anlam şöyledir: O koruyucu O'nun katından ve rahmetinden olduğu hâlde, onları Allah Teâlâ'nın azabından kurtaracak hiçbir koruyucu ve muhafız yoktur. Bu durumda { مِنَ }
على هذا للتبيين، وجوز أيضا أن
beyan içindir. Şöyle olması da caiz görülmüştür:
تكون لغوا متعلقة بما في الظرف أعني لَهُمْ
Lâğv (müteallakı lafızda bulunan) olup zarfın içindeki fiil manasına, yani { لَهُمْ } ifadesine taalluk edebilir
من معنى الفعل وهي للابتداء، والمعنى ما حصل لهم من رحمة الله تعالى واق من العذاب مَثَلُ الْجَنَّةِ أي نعتها وصفتها كما أخرجه ابن أبي حاتم. وأبو الشيخ عن عكرمة، فهو على ما في البحر من مثلت الشيء إذا وصفته وقربته للفهم، ومنه وَلَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلى [الروم: ٢٧] أي الصفة العليا، وأنكر أبو علي ذلك وقال: إن تفسير المثل بالصفة غير مستقيم لغة ولم يوجد فيها وإنما معناه الشبيه.
ve ibtidâ (başlangıç) bildirir. Anlam şöyledir: Allah Teâlâ'nın rahmetinden onlara azaptan koruyacak hiçbir şey hâsıl olmamıştır. { مَثَلُ الْجَنَّةِ } “Cennetin vasfı” yani İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in İkrime'den rivayet ettiği üzere onun niteliği ve sıfatıdır. Bu, el-Bahr'daki şu açıklamaya uygundur: Bir şeyi niteleyip zihne yaklaştırdığın zaman 'meseltü'ş-şey'e' denir. { وَلَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلى } [er-Rûm: 27] “En yüce sıfat O'nundur” ayeti de bu kabildendir. Ebû Ali ise bunu reddetmiş ve şöyle demiştir: 'Mesel' kelimesinin 'sıfat' ile tefsiri dil bakımından doğru değildir ve dilde buna rastlanmaz; onun asıl anlamı 'benzer'dir.
وقال بعض المحققين: إنه يستعمل في ثلاثة معان. فيستعمل بمعنى الشبيه في أصل اللغة، وبمعنى القول السائر المعروف في عرف اللغة، وبمعنى الصفة الغريبة، وهو معنى مجازي له مأخوذ من المعنى العرفي بعلاقة الغرابة لأن المثل إنما يسير بين الناس لغرابته، وأكثر المفسرين على تفسيره هنا بالصفة الغريبة، وهو حينئذ مبتدأ خبره- عند سيبويه- محذوف أي فيما يقص ويتلى عليكم صفة الجنة الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ أي عن الكفر والمعاصي، وقدر مقدما لطول ذيل المبتدأ ولئلا يفصل بينه وبين ما يتعلق به معنى، وقوله تعالى: تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ جملة مفسرة- كخلقه من تراب- في قوله سبحانه: إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ [آل عمران: ٥٩] أو مستأنفة استئنافا بيانيا أو حال من العائد المحذوف من الصلة أي التي وعدها، وقيل: هي الخبر على طريقة قولك: شأن زيد يأتيه الناس ويعظمونه. واعترض بأنه غير مستقيم معنى لأنه يقتضي أن الأنهار في صفة الجنة وهي فيها لا في صفتها، وفيه أيضا تأنيث الضمير العائد على «مثل» حملا على المعنى، وقد قيل: إنه قبيح. وأجيب بأن ذاك على تأويل أنها تجري، فالمعنى مثل الجنة جريان الأنهار أو أن الجملة في تأويل المفرد فلا يعود منها ضمير للمبتدأ أو المراد بالصفة ما يقال فيه هذا إذا وصف، فلا حاجة إلى الضمير كما في خبر ضمير الشأن.
Bazı muhakkikler şöyle demiştir: Bu kelime üç anlamda kullanılır. Dilin aslında 'benzer' anlamında, lisan örfünde 'meşhur darb-ı mesel (atasözü)' anlamında ve 'şaşırtıcı/olağanüstü sıfat' anlamında kullanılır. Bu sonuncusu, gariplik alakasıyla örfî manadan alınmış mecazi bir anlamdır; zira darb-ı mesel insanlar arasında ancak garipliği/özelliği sebebiyle yayılır. Müfessirlerin çoğu buradaki kelimeyi 'olağanüstü sıfat' olarak tefsir etmiştir. Bu durumda o bir mübtedadır; Sîbeveyh'e göre haberi mahzuftur, yani 'Size anlatılan ve okunan şeyler arasında cennetin sıfatı da vardır.' { الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ } “muttakilere vaad olunan” yani küfürden ve günahlardan sakınanlara [vaad olunan]. Mübtedanın lafzı uzadığı ve onunla manen ilgili olan kısımla arası açılmasın diye haber mukadder kılınmıştır. Allah Teâlâ'nın { تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “altından ırmaklar akar” kavli ise, Cenâb-ı Hakk'ın { إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ } [Âl-i İmrân: 59] ayetindeki 'onu topraktan yarattı' cümlesi gibi tefsir edici bir cümledir; yahut istînâf-ı beyânîdir veya sıla cümlesindeki mahzuf ait zamirinden hâldir, yani 'kendilerine vaad edilen o cennet.' Bir görüşe göre de 'Zeyd'in şânı, insanların ona gelip saygı göstermesidir' sözündeki üslup üzere haberdir. Ancak bunun mana bakımından düzgün olmadığı ileri sürülerek itiraz edilmiştir; zira bu durum ırmakların cennetin sıfatında olmasını gerektirir, hâlbuki nehirler sıfatında değil bizzat cennetin kendisindedir. Ayrıca burada 'mesel' kelimesine dönen zamirin manaya hamledilerek müennes kılınması söz konusudur ki bunun çirkin olduğu söylenmiştir. Buna cevaben denilmiştir ki: Bu, 'onun akması' tevilindedir; dolayısıyla mana 'cennetin hali/sıfatı ırmakların akmasıdır' şeklindedir veya cümle müfred tevilindedir, dolayısıyla ondan mübtedaya zamir dönmez; yahut sıfattan kasıt nitelendiğinde hakkında böyle denilen şeydir, bu sebeple şe'n zamirinin haberinde olduğu gibi zamire ihtiyaç yoktur.
وقال الطيبي: إن تأنيث الضمير لكونه راجعا إلى الجنة لا إلى المثل، وإنما جاز ذلك لأن المقصود من المضاف عين المضاف إليه وذكره توطئة له وليس نحو غلام زيد. وتعقب كل ذلك الشهاب بأنه كلام ساقط متعسف لأن تأويل الجملة بالمصدر من غير حرف سابك شاذ، وكذا التأويل بأنه أريد بالصفة لفظها الموصوف به وليس في اللفظ ما يدل عليه وهو تجوز على تجوز ولا يخفى تكلفه، وقياسه على ضمير الشأن قياس مع الفارق، وأما عود الضمير على المضاف إليه دون المبتدأ في مثل ذلك فأضعف من بيت العنكبوت فالحزم الإعراض عن هذا الوجه، وعن الزجاج أن الخبر محذوف والجملة المذكورة صفة له، والمراد مثل الجنة جنة تجري إلى آخره، فيكون سبحانه قد عرفنا الجنة التي لم نرها بما شاهدناه من أمور الدنيا وعايناه. وتعقبه أبو علي- على ما في البحر- بأنه لا يصح لا على معنى الصفة ولا على معنى الشبه لأن الجنة التي قدرها جنة ولا تكون صفة لأن الشبه عبارة عن المماثلة التي بين الشيئين وهو حدث فلا يجوز الإخبار عنه بالجنة الجنة. ورد بأن المراد بالمثل المثيل أو الشبيه فلا غبار في الاخبار، وقيل: إن التشبيه هنا تمثيلي منتزع وجهه من عدة أمور من أحوال الجنان المشاهدة من جريان أنهارها وغضارة أغصانها والتفاف أفنانها ونحوه، ويكون قوله تعالى: أُكُلُها دائِمٌ وَظِلُّها بيانا لفضل تلك الجنان وتمييزها عن هذه الجنان المشاهدة، وقيل: إن هذا بيان لحال جنان الدنيا على سبيل الفرض وأن فيما ذكر انتشارا واكتفاء في النظير بمجرد جريان الأنهار وهو لا يناسب البلاغة القرآنية وهو كما ترى.
Tîbî şöyle demiştir: Zamirin müennes olması, 'mesel'e değil 'cennet'e dönmesinden dolayıdır. Bunun caiz olması ise muzaftan kastedilenin muzafun ileyhin bizzat kendisi olması ve zikrinin ona bir hazırlık teşkil etmesidir; bu durum 'Zeyd'in kölesi' gibi değildir. Şihâb bütün bunları eleştirerek şöyle demiştir: Bu tutarsız ve zorlama bir sözdür. Zira cümlenin masdar harfi olmaksızın masdara tevil edilmesi şâzzdır. Kezâ sıfatla onun nitelendiği lafzın kastedildiğini tevil etmek de böyledir; çünkü lafızda buna delalet eden bir şey yoktur ve bu mecaz üstüne mecazdır, tekellüfü ise gizli değildir. Bunun şe'n zamirine kıyaslanması da kıyâs maalfârıktır. Zamirin böyle bir yerde mübtedaya değil de muzafun ileyhe dönmesi ise örümcek ağından daha zayıftır; dolayısıyla en isabetli tutum bu vecihten yüz çevirmektir. Zeccâc'dan rivayet edildiğine göre haber mahzuftur ve mezkûr cümle onun sıfatıdır; yani 'Cennetin sıfatı, [altından ırmaklar] akan bir cennettir...' Böylece Allah Teâlâ görmediğimiz cenneti, dünyada müşahede edip gördüğümüz şeylerle bize tanıtmış olmaktadır. Ebû Ali —el-Bahr'da belirtildiği üzere— buna itiraz ederek ne sıfat ne de benzer manasında bunun sahih olmayacağını söylemiştir; çünkü takdir ettiği cennet bir cennettir ve sıfat olamaz, zira benzerlik iki şey arasındaki denklik olup bir arazdır/oluştur, dolayısıyla somut cennet ile haber verilemez. Buna karşılık 'mesel'den maksadın misil veya benzer olduğu, dolayısıyla haber vermede bir sakınca bulunmadığı söylenerek cevap verilmiştir. Bir görüşe göre buradaki teşbih; görülen cennetlerin (bahçelerin) ırmaklarının akması, dallarının tazeliği, sarmaş dolaş olması gibi durumlardan intiza edilmiş temsili bir teşbihtir. Allah Teâlâ'nın { أُكُلُها دائِمٌ وَظِلُّها } “yemişleri de süreklidir, gölgesi de” kavli ise o cennetlerin bu görülen cennetlere olan üstünlüğünü ve onlardan farkını beyandır. Bir görüşe göre bu, farazi olarak dünya cennetlerinin halini beyandır ve zikredilen şeyde bir yayılma ile benzerlikte sırf ırmakların akmasıyla yetinme vardır; bu ise Kur'an belagatına uygun düşmez, nitekim durum açıktır.
ونقل عن الفراء أن الجملة خبر أيضا إلا أن المثل بمعنى الشبه مقحم، والتقدير الجنة التي وعد المتقون تجري من تحتها الأنهار إلى آخره، وقد عهد إقحامه بهذا المعنى، ومنه قوله تعالى: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ [الشورى: ١١] وتعقبه أبو حيان بأن إقحام الأسماء لا يجوز، ورد بأنه في كلامهم كثير- كثم اسم السلام عليكما- ولا صدقة إلا عن ظهر غني- إلى غير ذلك، والأولى بعد القيل والقال الوجه الأول فإنه سالم من التكلف مع ما فيه من الإيجاز والإجمال
Ferrâ'dan nakledildiğine göre cümle yine haberdir, ancak 'benzer' manasındaki mesel zâiddir. Takdiri şöyledir: 'Muttakilere vaad olunan cennetin altından ırmaklar akar...' Bu anlamda zâid kılınması bilinen bir husustur; nitekim Allah Teâlâ'nın { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } [eş-Şûrâ: 11] ayeti de böyledir. Ebû Hayyân isimlerin zâid kılınamayacağını belirterek ona itiraz etmiştir. Ancak Arap kelamında 'Sizin üzerinize selâmın ismi olsun', 'Zenginliğin sırtından başka sadaka yoktur' ve benzeri pek çok örneğin bulunduğu belirtilerek buna cevap verilmiştir. Uzun tartışmalardan sonra en evlâ olanı birinci vecihtir; zira zorlamadan uzaktır, üstelik vecizlik ve icmâl
والتفصيل، والظاهر أن المراد من الأكل ما يؤكل فيها، ومعنى دوامه أنه لا ينقطع أبدا، وقال إبراهيم التيمي: إن لذته دائمة لا تزاد بجوع ولا تمل بشبع وهو خلاف الظاهر.
ile tafsilatı bir arada bulundurmaktadır. Zahir olan odur ki, 'ükül'den murad orada yenen şeylerdir; sürekliliğinin manası ise hiçbir zaman kesilmeyeceğidir. İbrâhim et-Teymî, onun lezzetinin sürekli olduğunu, açlıkla artmadığını ve toklukla bıkkınlık vermediğini söylemiştir ki bu zahire aykırıdır.
وفسر بعضهم الأكل بالثمرة، فقيل: وجهه أنه ليس في جنة الدنيا غيره وإن كان في الموعودة غير ذلك من الأطعمة، واستظهر أن ذلك لإضافته إلى ضمير الجنة والأطعمة لا يقال فيها أكل الجنة وفيه تردد، والظل في الأصل ضد الضح وهو عند الراغب أعم من الفيء فإنه يقال: ظل الليل ولا يقال فيؤه، ويقال لكل موضع لم تصل إليه الشمس ظل ولا يقال الفيء إلا لما زالت عنه، وفي القاموس هو الضح والفيء أو هو بالغداة والفيء بالعشي جمعه ظلال وظلول واظلال، ويعبر به عن العزة والمنعة وعن الرفاهة، والمشهور تفسيره هنا بالمعنى الأول، وهو مبتدأ محذوف الخبر أي وأكلها كذلك أي دائم، والجملة معطوفة على الجملة التي قبلها، ومعنى دوامه أنه لا ينسخ كما ينسخ في الدنيا بالشمس إذ لا شمس هناك على الشائع عند أهل الأثر أو لأنها لا تأثير لها على ما قيل، ويجوز عندي أن يراد بالظل العزة أو الرفاهة وأن يراد المعنى الأول ويجعل الكلام كناية عن دوام الراحة، وأكفر خارجة بن معصب كما روي عنه ذلك ابن المنذر. وأبو الشيخ القائل بعدم دوام الجنة كما يحكى عن جهم. وأتباعه لهذه الآية. وبها استدل القاضي على أنها لم تخلق بعد لأنها لو كانت مخلوقة لوجب أن يفنى وينقطع أكلها لقوله تعالى: كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ [القصص: ٨٨] لكن أكلها لا ينقطع ولا يفنى للآية المذكورة فوجب أن لا تكون مخلوقة بعد، ثم قال: ولا ننكر أن يكون الآن جنان كثيرة في السماء يتمتع بها من شاء الله تعالى من الأنبياء والشهداء وغيرهم إلا أنا نقول: إن جنة الخلد إنما تخلق بعد الإعادة. وأجاب الإمام عن ذلك بأن دليله مركب من شيئين قوله تعالى: كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ وقوله سبحانه: أُكُلُها دائِمٌ فإذا أدخلنا التخصيص في أحد هذين العمومين سقط الدليل فنحن نخصص أحدهما بالدلائل الدالة على أن الجنة مخلوقة كقوله تعالى: وَجَنَّةٍ عَرْضُها كَعَرْضِ السَّماءِ وَالْأَرْضِ أُعِدَّتْ لِلَّذِينَ آمَنُوا [الحديد: ٢١] اه.
Bazıları 'ükül' kelimesini meyve olarak tefsir etmişlerdir. Denilmiştir ki: Bunun gerekçesi, vaad olunan cennette başka yiyecekler bulunsa bile dünya bahçelerinde meyveden başkasının olmamasıdır. Bunun cennet zamirine izafe edilmesinden kaynaklandığı, zira diğer yiyeceklere 'cennetin ükülü (meyvesi)' denilmeyeceği ileri sürülmüşse de bunda tereddüt vardır. Zıll (gölge) aslen güneş ışığının (dahy) zıddıdır; Râgıb'a göre fey'den daha geneldir, zira 'gecenin zılli' denir ama 'gecenin feyi' denmez. Güneşin ulaşmadığı her yere zıll denir, fey ise sadece güneşin zevalinden sonraki gölgeye denir. Kāmûs'ta ise onun güneş ışığı ve fey olduğu yahut sabahleyin zıll, akşamleyin fey olduğu ifade edilmiştir; çoğulu zılâl, zulûl ve ezkâldir. Mecazen izzet, korunma ve refah anlamında da kullanılır. Burada meşhur olan tefsir birinci manadır; o da haberi mahzuf bir mübtedadır, yani 'gölgesi de böyledir, yani süreklidir.' Cümle önceki cümleye matuftur. Sürekliliğinin manası, dünyada güneşle zail olduğu gibi zail olmamasıdır; çünkü hadis ehlinin yaygın görüşüne göre orada güneş yoktur yahut söylendiğine göre güneşin bir tesiri bulunmamaktadır. Bana göre zıll ile izzet veya refahın kastedilmesi de caizdir; birinci mana kastedilip sözün rahatın sürekliliğinden kinaye kılınması da mümkündür. İbnü'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh'in rivayet ettiğine göre Hârice b. Mus'ab, Cehm ve takipçilerinden nakledildiği gibi cennetin sürekliliğini inkâr eden kimseyi bu ayet sebebiyle tekfir etmiştir. Kadı [Abdülcebbâr] da cennetin henüz yaratılmadığına bu ayetle delil getirmiştir; zira eğer yaratılmış olsaydı, Allah Teâlâ'nın { كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ } [el-Kasas: 88] kavli gereğince onun yiyeceklerinin yok olup kesilmesi gerekirdi. Hâlbuki bu ayet gereğince yiyecekleri kesilmez ve yok olmaz; öyleyse henüz yaratılmamış olması gerekir. Sonra şöyle demiştir: 'Biz şu anda gökte peygamberlerden, şehitlerden ve diğerlerinden Allah'ın dilediği kimselerin istifade ettiği birçok cennetin bulunduğunu inkâr etmiyoruz; ancak ebediyet cennetinin (cennetü'l-huld) ancak yeniden diriltilmeden sonra yaratılacağını söylüyoruz.' İmam [Râzî] buna şöyle cevap vermiştir: Onun delili iki şeyden mürekkeptir: Allah Teâlâ'nın { كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ } kavli ve Cenâb-ı Hakk'ın { أُكُلُها دائِمٌ } kavli. Bu iki umumdan birine tahsis dâhil ettiğimizde delil düşer. Biz ise bunlardan birini cennetin yaratılmış olduğuna delalet eden delillerle tahsis ederiz; nitekim Allah Teâlâ'nın { وَجَنَّةٍ عَرْضُها كَعَرْضِ السَّماءِ وَالْأَرْضِ أُعِدَّتْ لِلَّذِينَ آمَنُوا } [el-Hadîd: 21] kavli böyledir.
ويرد على الاستدلال أنه مشترك الإلزام إذ الشيء في قوله تعالى: كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ الموجود مطلقا كما في قوله تعالى: «خالق كل شيء وهو بكل شيء عليم»
Bu istidlale karşı, delilin ilzamda ortak (müşterekü'l-ilzâm) olduğu itirazı yapılır; zira Allah Teâlâ'nın { كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ } kavlindeki 'şey', Cenâb-ı Hakk'ın «خالق كل شيء وهو بكل شيء عليم» kavlinde olduğu gibi mutlak mevcuttur.
والمعنى أن كل ما يوجد في وقت من الأوقات يصير هالكا بعد وجوده فيصح أن يقال: لو وجدت الجنة في وقت لوجب هلاك أكلها تحقيقا للعموم لكن هلاكه باطل لقوله تعالى: أُكُلُها دائِمٌ فوجودها في وقت من الأوقات باطل. وأجيب بأنه لعل المراد من الشيء الموجود في الدنيا فإنها دار الفناء دون الموجود في الآخرة فإنها دار البقاء وهذا كاف في عدم اشتراك الإلزام وفيه أنه إن أريد أن معنى الشيء هو الموجود في الدنيا فهو ظاهر البطلان، وإن أريد أن المراد ذلك بقرينه كونه محكوما عليه بالهلاك وهو إنما يكون في الدنيا لأنها دار الفناء فنقول: إنه تخصيص بالقرينة اللفظية فنحن نخصصه بغير الجنة لقوله تعالى:
Mana şudur: Vakitlerin birinde var olan her şey, varlığından sonra yok olacaktır. Dolayısıyla 'Eğer cennet bir vakitte var olsaydı, umumun gerçekleşmesi için onun yiyeceğinin helak olması gerekirdi; hâlbuki Allah Teâlâ'nın { أُكُلُها دائِمٌ } kavli gereğince onun helak olması batıldır; dolayısıyla vakitlerin birinde onun var olması da batıldır' denilmesi sahih olur. Buna şöyle cevap verilmiştir: Muhtemelen 'şey'den maksat dünyadaki mevcutlardır; zira dünya fena yurdudur, ahiretteki mevcutlar değildir çünkü orası beka yurdudur. Bu da ilzamın ortak olmaması için yeterlidir. Ancak buna karşı denilir ki: Eğer 'şey'in manasının dünyadaki mevcut olduğu kastediliyorsa bu apaçık batıldır. Şayet helak ile hükmolunması karinesiyle bunun kastedildiği ileri sürülürse —ki bu ancak fena yurdu olduğu için dünyada olur— deriz ki: Bu lafzî bir karine ile tahsistir; biz de Allah Teâlâ'nın şu kavli sebebiyle onu cennetin dışındakilere tahsis ederiz:
أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ وأُكُلُها دائِمٌ فلا يتم الاستدلال.
{ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ } “müttakiler için hazırlanmıştır” ve { أُكُلُها دائِمٌ } “yemişleri süreklidir”; dolayısıyla istidlal tamamlanmış olmaz.
وأجاب غير الإمام بأن المراد هو الدوام العرفي وهو عدم طريان العدم زمانا يقيد به وهذا لا ينافي طريان العدم عليه وانقطاعه لحظة على أن الهلاك لا يستلزم الفناء بل يكفي فيه الخروج عن الانتفاع المقصود، ولو سلم يجوز أن يكون المراد أن كل ممكن فهو هالك في حد ذاته بمعنى أن الوجود الإمكاني بالنظر إلى الوجود الواجبي بمنزلة العدم، وقيل: في الجواب أيضا: إن المراد بالدوام المعنى الحقيقي أعني عدم طريان العدم مطلقا، والمراد بدوام الأكل دوام
İmam [Râzî]'nin dışındakiler ise şöyle cevap vermişlerdir: Buradaki devamlılıktan maksat örfî devamlılıktır; o da onunla kayıtlanacağı bir zaman boyunca yokluğun arız olmamasıdır. Bu durum, ona yokluğun arız olmasına ve bir anlığına kesintiye uğramasına engel değildir. Kaldı ki helak, tamamen yok olmayı (fenâ) gerektirmez; aksine hedeflenen faydanın dışına çıkması helak sayılması için yeterlidir. [Helakin yok oluş olduğu] kabul edilse bile, maksadın 'her mümkünün kendi zatında helak olduğu, yani vacip varlığa nispetle imkânî varlığın yokluk mesabesinde bulunduğu' şeklinde anlaşılması caizdir. Cevap olarak ayrıca şöyle de denilmiştir: Devamlılıktan maksat hakiki manadır, yani mutlak surette yokluğun arız olmamasıdır; yemişlerin devamlılığından maksat ise...
النوع وبالهلاك هلاك الأشخاص، ويجوز أن لا ينقطع النوع أصلا مع هلاك الأشخاص بأن يكون هلاك كل شخص معين من الأكل بعد وجود مثله، وهذا مبني على ما ذهب إليه الأكثرون من أن الجنة لا يطرأ عليها العدم ولو لحظة، وأما على ما قيل: من جريانه عليها لحظة فلا يتم لأنه يلزم منه انقطاع النوع قطعا كما لا يخفى.
türün devamlılığıdır, helaktan kasıt ise fertlerin helak olmasıdır. Belirli her bir ferdin yok olmasının benzerinin var olmasından sonra gerçekleşmesi suretiyle fertler helak olurken türün hiç kesilmemesi caizdir. Bu, çoğunluğun benimsediği 'cennete bir an bile yokluğun arız olmayacağı' görüşüne dayanır. Bir anlığına yokluğun arız olacağı görüşüne göre ise bu açıklama tamam olmaz; zira gizli olmadığı üzere bundan türün de kesin olarak kesilmesi lâzım gelir.
وقرأ علي كرم الله تعالى وجهه وابن مسعود رضي الله تعالى عنه «مثال الجنة»
Ali kerremallâhu vecheh ve İbn Mes'ûd radıyallâhu anh «مثال الجنة» şeklinde okumuşlardır.
وفي اللوامح عن السلمي «أمثال الجنة» أي صفاتها تِلْكَ الجنة المنعوتة بما ذكر عُقْبَى الَّذِينَ اتَّقَوْا الكفر والمعاصي أي مآلهم ومنتهى أمرهم وَعُقْبَى الْكافِرِينَ النَّارُ لا غير كما يؤذن به تعريف الخبر، وحمل الاتقاء على اتقاء الكفر والمعاصي لأن المقام مقام ترغيب وعليه يكون العصاة مسكوتا عنهم، وقد يحمل على اتقاء الكفر بقرينة المقابلة فيدخل العصاة في الذين اتقوا لأن عاقبتهم الجنة وإن عذبوا.
el-Levâmih'te Sülemî'den «أمثال الجنة» yani onun sıfatları şeklinde nakledilmiştir. { تِلْكَ } “İşte bu” zikredilen niteliklere sahip cennet, { عُقْبَى الَّذِينَ اتَّقَوْا } küfürden ve günahlardan “sakınanların akıbetidir”, yani onların varacağı yer ve işlerinin sonudur. { وَعُقْبَى الْكافِرِينَ النَّارُ } “İnkârcıların akıbeti ise ateştir”, haberin marife olmasının hissettirdiği üzere başkası değil sadece odur. İttikânın şirkten ve günahlardan sakınmaya hamledilmesi, makamın teşvik makamı olmasındandır ve bu durumda günahkârlar hakkında sükût edilmiş olur. Karşıtlık karinesiyle sadece küfürden sakınmaya da hamledilebilir; bu takdirde günahkârlar sakınanların içine dâhil olur, çünkü azap görseler bile akıbetleri cennettir.
وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ نزلت- كما قال الماوردي- في مؤمني أهل الكتابين كعبد الله بن سلام. وكعب.
{ وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ } “Kendilerine kitap verdiklerimiz” —Mâverdî'nin dediği gibi— Abdullah b. Selâm, Kâ'b
وأضرابهما من اليهود وكالذين أسلموا من النصارى كالثمانين المشهورين وهم أربعون رجلا بنجران وثمانية باليمن واثنان وثلاثون بالحبشة، فالمراد بالكتاب التوراة والإنجيل يَفْرَحُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ إذ هو الكتاب الموعود فيما أوتوه وَمِنَ الْأَحْزابِ أي من أحزابهم وهم كفرتهم الذين تحزبوا على رسول الله ﷺ بالعداوة ككعب بن الأشرف. وأصحابه. والسيد، والعاقب أسقفي نجران. وأشياعهما، وأصله جمع حزب بكسر وسكون الطائفة المتحزبة أي المجتمعة لأمر ما كعداوة وحرب وغير ذلك، وإرادة جماعة مخصوصة منه بواسطة العهد مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَهُ وهو ما لا يوافق كتبهم من الشرائع الحادثة إنشاء أو نسخا وأما ما يوافق كتبهم فلم ينكروه وإن لم يفرحوا به، وعن ابن عباس. وابن زيد أنها نزلت في مؤمني اليهود خاصة. فالمراد بالكتاب التوراة وبالأحزاب كفرتهم. وعن مجاهد.
ve benzeri Yahudiler ile meşhur seksen kişi gibi Hristiyanlardan Müslüman olanlar hakkında inmiştir; bunlar Necran'dan kırk, Yemen'den sekiz ve Habeşistan'dan otuz iki kişidir. Dolayısıyla kitaptan murad Tevrat ve İncil'dir. { يَفْرَحُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ } “sana indirilenle sevinirler”; zira o, kendilerine verilen kitaplarda vadedilen kitaptır. { وَمِنَ الْأَحْزابِ } “O fırkalardan da” yani onların gruplarından, Kâ'b b. el-Eşref ve arkadaşları ile Necran piskoposları Seyyid ve Âkıb ile onların yandaşları gibi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e düşmanlık üzere birleşen kâfirlerinden [öyleleri vardır ki]. 'Ahzâb' kelimesinin aslı; düşmanlık, savaş veya başka bir maksatla toplanan fırka/birlik anlamına gelen 'hızb'in çoğuludur; ahd vasıtasıyla bundan belirli bir grup kastedilmiştir. { مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَهُ } “onun bir kısmını inkâr edenler vardır”; bu da sıfırdan konulan veya nesh edilen yeni hükümlerden kitaplarına uymayan kısımlardır. Kitaplarına uyan kısımları ise sevinmeseler bile inkâr etmemişlerdir. İbn Abbâs ve İbn Zeyd'den rivayet edildiğine göre bu ayet yalnızca Yahudilerin müminleri hakkında inmiştir; dolayısıyla kitaptan murad Tevrat, ahzâbdan murad ise onların kâfirleridir. Mücâhid,
والحسن. وقتادة أن المراد بالموصول جميع أهل الكتاب فإنهم كانوا يفرحون بما يوافق كتبهم. فالمراد- بما أنزل إليك- بعضه وهو الموافق، واعترض عليه بأنه يأباه مقابلة قوله سبحانه: وَمِنَ الْأَحْزابِ مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَهُ لأن إنكار البعض مشترك بينهم، وأجيب بأن المراد من الأحزاب من حظه إنكار بعضه فحسب ولا نصيب له من الفرح ببعض منه لشدة بغضه وعداوته وأولئك يفرحون ببعضه الموافق لكتبهم، وقيل: الظاهر أن المعنى أن منهم من يفرح ببعضه إذا وافق كتبهم وبعضهم لا يفرح بذلك البعض بل يغتم به وإن وافقها وينكر الموافقة لئلا يتبع أحد منهم شريعته ﷺ كما في قصة الرجم، وأنت تعلم أن الجوابين ليسا بشيء، وعلى تفسير الموصول بعامة أهل الكتاب فسر البعض البعض بما لم يوافق ما حرفوه، وبين ذلك بأن منهم من يفرح بما وافق ومنهم من ينكره لعناده وشدة فساده، وإنكارهم لمخالفة المحرف بالقول دون القلب لعلمهم به أو هو بالنسبة لمن لم يحرفه، ولعل نعي الإنكار أوفق بالمقام من نعي التحريف عليهم على ما لا يخفى على المتأمل، وقيل: المراد بالموصول مطلق المسلمين وبالأحزاب اليهود والنصارى والمجوس .
Hasan ve Katâde'den ise mevsûl ile bütün Ehl-i Kitab'ın kastedildiği rivayet edilmiştir; zira onlar kendi kitaplarına uyan kısımlarla seviniyorlardı. Dolayısıyla 'sana indirilen' ifadesinden maksat onun bir kısmı, yani [onların kitaplarına] uyan kısmıdır. Buna, Cenâb-ı Hakk'ın { وَمِنَ الْأَحْزابِ مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَهُ } kavlindeki mukabele engel olur diye itiraz edilmiştir; çünkü bir kısmını inkâr etmek aralarında ortaktır. Buna cevaben denilmiştir ki: Ahzâbdan murad, şiddetli buğzu ve düşmanlığı sebebiyle nasibi sırf bir kısmını inkâr etmek olup bir kısmıyla dahi sevinmekten payı olmayan kimsedir; berikiler ise kitaplarına uyan kısmıyla sevinirler. Şöyle de denilmiştir: Zahir olan mana şudur; onlardan kimi kitaplarına uyduğunda bir kısmıyla sevinir, kimi ise o kısımla sevinmeyip uysa dahi kederlenir ve —recm hadisesinde olduğu gibi— içlerinden hiç kimse onun sallallâhu aleyhi ve sellem şeriatına tabi olmasın diye uygunluğu inkâr eder. Sen de bilirsin ki bu iki cevap da tatmin edici değildir. Mevsûlün bütün Ehl-i Kitap olarak tefsir edilmesine göre, inkâr edilen kısım tahrif ettikleri şeylere uymayan kısımlar olarak açıklanmıştır; bu da kiminin uyan kısımla sevindiği, kiminin ise inadı ve aşırı fesadı sebebiyle onu inkâr ettiği şeklinde beyan edilmiştir. Tahrif edilmiş olana muhalefeti inkârları ise, hakikati bildikleri için kalben değil dille olmuştur yahut onu tahrif etmemiş olanlara göredir. İnkârın başa kakılması, düşünen kimseye gizli kalmayacağı üzere bu makamda tahrifin başa kakılmasından daha uygundur. Mevsûl ile mutlak Müslümanların, ahzâb ile de Yahudiler, Hristiyanlar ve Mecûsîlerin kastedildiği de söylenmiştir.
وأخرج ذلك ابن جرير عن قتادة، فالمراد بالكتاب القرآن، ومعنى يَفْرَحُونَ استمرار فرحهم وزيادته وقالت فرقة: المراد بالأحزاب أحزاب الجاهلية من العرب، وقال مقاتل: هم بنو أمية. وبنو المغيرة. وآل أبي طلحة قُلْ صادعا بالحق غير مكترث بمنكر بعض ما أنزل إليك إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ وَلا أُشْرِكَ بِهِ أي شيئا من الأشياء أو لا أفعل الإشراك به سبحانه، والظاهر أن المراد قصر الأمر على عبادته تعالى خاصة وهو الذي يقتضيه كلام الإمام حيث
Bunu İbn Cerîr, Katâde'den rivayet etmiştir. [Bu takdirde] kitaptan maksat Kur'an'dır; { يَفْرَحُونَ } “sevinirler” ifadesinin manası ise sevinçlerinin devam etmesi ve artmasıdır. Bir grup ise şöyle demiştir: Ahzâb ile kastedilen, Araplardan Câhiliye fırkalarıdır. Mukâtil de şöyle demiştir: Onlar Benû Ümeyye, Benû Mugîre ve Âl-i Ebî Talha'dır. { قُلْ } “De ki:” —sana indirilenin bir kısmını inkâr edenlere aldırış etmeksizin hakkı haykırarak— { إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ وَلا أُشْرِكَ بِهِ } “Bana ancak Allah'a kulluk etmem ve O'na ortak koşmamam emrolundu.” Yani [ortak olarak] hiçbir şeyi [koşmamak] yahut O Yüce Zât'a şirk koşma fiilini işlememek [emrolundu]. Zâhir olan, kastedilenin emri sadece O Yüce Zât'a ibadete hasretmek olduğudur; İmam [Fahreddîn er-Râzî]'nin sözünün gerektirdiği de budur, zira şöyle demiştir:
قال: إن إِنَّما للحصر ومعناه إني ما أمرت إلا بعبادة الله تعالى وهو يدل على أنه لا تكليف ولا أمر ولا نهي إلا بذلك، وقيل: معناه إنما أمرت بعبادته تعالى وتوحيده لا بما أنتم عليه.
«{ إِنَّما } hasr içindir; manası 'Ben sadece Allah Teâlâ'ya ibadet etmekle emrolundum' demektir. Bu da gösterir ki bundan başka bir teklif, emir ve nehiy yoktur.» Şöyle de denilmiştir: Bunun manası, 'Ben sizin üzerinde bulunduğunuz şeye değil, ancak Allah Teâlâ'ya ibadete ve tevhidine emrolundum' demektir.
وفي إرشاد العقل السليم أن المعنى إلزاما للمنكرين وردا لإنكارهم إنما أمرت إلى آخره، والمراد قصر الأمر بالعبادة على الله تعالى لا قصر الأمر مطلقا على عبادته سبحانه أي قل لهم: إنما أمرت فيما أنزل إلي بعبادة الله تعالى وتوحيده. وظاهر أن لا سبيل لكم إلى إنكاره لإطباق جميع الأنبياء ﵈ والكتب على ذلك لقوله تعالى:
İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de şöyle denilmektedir: Mana, inkârcıları ilzam etmek ve inkârlarını reddetmek üzere 'Bana ancak...' şeklindedir. Kastedilen, ibadet emrinin Allah Teâlâ'ya hasredilmesidir; mutlak emrin O'na ibadete hasredilmesi değildir. Yani onlara şöyle de: 'Bana indirilen vahiyde ancak Allah Teâlâ'ya ibadet etmek ve O'nu birlemek emrolundu. Bütün peygamberlerin aleyhimüsselâm ve kitapların bu hususta ittifak etmesi sebebiyle bunu inkâr etmenize imkân olmadığı açıktır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:'
تَعالَوْا إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً [آل عمران: ٦٥] فما لكم تشركون به عزيرا. والمسيح ﵉، ولا يخفى أن هذا التفسير مبني على كون المراد من الأحزاب كفرة أهل الكتابين وهذا الكلام إلزام لهم، واعترض بأن منهم من ينكر التوحيد وإطباق جميع الأنبياء والكتب عليه كالمثلثة من النصارى.
{ تَعالَوْا إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً } [Âl-i İmrân: 64] “Bizimle sizin aranızda eşit olan bir kelimeye gelin: Yalnızca Allah'a kulluk edelim ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayalım.” Hâl böyleyken size ne oluyor da Üzeyr'i ve Mesih'i aleyhimesselâm O'na ortak koşuyorsunuz? Gizli değildir ki bu tefsir, ahzâbdan maksadın iki Ehl-i Kitap fırkasının kâfirleri olması esasına dayanır ve bu söz onları ilzam etmektedir. Hristiyanların teslis ehli gibi peygamberlerin ve kitapların üzerinde ittifak ettiği tevhidi inkâr edenlerin bulunduğu öne sürülerek buna itiraz edilmiştir.
وأجيب بأنهم مع التثليث يزعمون التوحيد ولا ينكرونه كما يدل عليه قولهم: باسم الأب والابن وروح القدس إلها واحدا، وأنت تعلم أن هذا مما لا يحتاج إليه والاعتراض ناشئ من الغفلة عن المراد، وقد يقال: المعنى إنما أمرت بعبادة الله تعالى وعدم الإشراك به وذلك أمر تستحسنه العقول وتصرح به الدلائل الآفاقية والأنفسية:
Buna şöyle cevap verilmiştir: Onlar teslise rağmen tevhidi iddia etmekte ve 'Baba, Oğul ve Kutsal Ruh tek bir ilahın adıyla' şeklindeki sözlerinin de gösterdiği gibi onu inkâr etmemektedirler. Sen de bilirsin ki buna gerek yoktur ve itiraz kastedilen manadan gafletten kaynaklanmaktadır. Şöyle de denilebilir: Mana şudur; 'Bana ancak Allah Teâlâ'ya ibadet etmem ve O'na şirk koşmamam emrolundu.' Bu ise akılların güzel gördüğü, âfâkî ve enfüsî delillerin açıkça ortaya koyduğu bir husustur:
وفي كل شيء له آية ... تدل على أنه واحد
Her şeyde O'nun bir olduğuna delalet eden ... bir alamet vardır.
فإنكاره دليل الحماقة وشاهد الجهالة لا ينبغي لعاقل أن يلتفت إليه، ويجري هذا على سائر تفاسير الأحزاب.
Dolayısıyla bunu inkâr etmek ahmaklığın delili ve cehaletin şahididir; akıl sahibinin buna iltifat etmemesi gerekir. Bu izah ahzâbın diğer bütün tefsirleri için de geçerlidir.
وقرأ أبو خليد عن نافع «ولا أشرك» بالرفع على القطع أي وأنا لا أشرك، وجوز أن يكون حالا أي أن أعبد الله غير مشرك به قيل: وهو الأولى لخلو الاستئناف عن دلالة الكلام على أن المأمور به تخصيص العبادة به تعالى وفيه بحث إِلَيْهِ أي إلى الله تعالى خاصة على النهج المذكور من التوحيد أو إلى ما أمرت به من التوحيد أَدْعُوا الناس لا إلى غيره ولا إلى شيء آخر مما لا يطبق عليه الكتب الإلهية والأنبياء ﵈ فما وجه إنكاركم؟ قاله في الإرشاد أيضا، والأولى عود المضير على الله تعالى كنظيره السابق وكذا اللاحق في قوله سبحانه: وَإِلَيْهِ أي الله تعالى وحده مَآبِ أي مرجعي للجزاء وعلى ذلك اقتصر العلامة البيضاوي وكان قد زاد ومرجعكم فيما تقدم غير بعيد، واعترض بأنه كان عليه أن يزيده هنا أيضا بل هذا المقام أنسب بالتعميم ليدل على ثبوت الحشر عموما وهو المروي عن قتادة، وقد جعل الإمام هذه الآية جامعة لكل ما يحتاج المرء إليه من معرفة المبدأ والمعاد فقوله سبحانه: قُلْ إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ وَلا أُشْرِكَ بِهِ جامع لكل ما ورد التكليف به وقوله تعالى: إِلَيْهِ أَدْعُوا مشير إلى نبوته ﵊. وقوله جل وعلا: وَإِلَيْهِ مَآبِ إشارة إلى الحشر والبعث والقيامة. وأجاب الشهاب عن ذلك بقوله: إن قول الزمخشري إليه لا إلى غيره مرجعي وأنتم تقولون مثل ذلك فلا معنى لإنكاركم فيه بيان لنكتة التخصيص من أنهم ينكرون حقيقة أو حكما فلا حاجة إلى ما يقال لا حاجة لذكره هنا لدلالة قوله تعالى: تِلْكَ عُقْبَى الَّذِينَ اتَّقَوْا وَعُقْبَى الْكافِرِينَ النَّارُ انتهى. وهو كما ترى، ولعل الأظهر أن يقال: إن دلالة الكلام عليه هنا ليست كدلالته عليه هناك إذ مساق الآية فيه للتخويف اللائق به اعتباره ومساقها هنا لأمر آخر والاقتصار على ذلك كاف فيه.
Ebû Huleyd Nâfi'den naklen «ولا أشركُ» şeklinde kat' üzere merfu okumuştur; yani 've ben şirk koşmam.' Hâl olması da caiz görülmüştür; yani 'O'na ortak koşmaksızın Allah'a kulluk etmem [emrolundu].' İstînâfın söz konusu kelamın emredilen şeyin ibadeti Allah Teâlâ'ya hasretmek olduğuna delaletinden yoksun olması sebebiyle bunun daha evlâ olduğu söylenmiştir, ancak bunda tartışma vardır. { إِلَيْهِ } “Yalnız O'na” yani zikredilen tevhid üzere sadece Allah Teâlâ'ya yahut emrolunduğum tevhide { أَدْعُوا } insanları “davet ederim”; O'ndan başkasına değil ve ilahî kitapların ve peygamberlerin aleyhimüsselâm ittifak etmediği başka bir şeye de değil. Öyleyse inkârınızın sebebi nedir? Bunu el-İrşâd sahibi de söylemiştir. Zamirin önceki benzerinde ve Cenâb-ı Hakk'ın { وَإِلَيْهِ } kavlindeki sonraki zamirde olduğu gibi Allah Teâlâ'ya dönmesi daha evlâdır; yani yalnızca Allah Teâlâ'ya { مَآبِ } “dönüşüm O'nadır” yani ceza için dönüşüm O'nadır. Allâme Beydâvî bununla yetinmiştir; oysa az önce 've sizin dönüşünüz de O'nadır' ifadesini ziyade etmişti. Burada da onu ziyade etmesi gerektiği, bilakis umumi olarak haşrin sübutuna delalet etmesi için bu makamın tamim yapmaya daha uygun olduğu ileri sürülerek itiraz edilmiştir; nitekim Katâde'den rivayet edilen de budur. İmam [Râzî], bu ayeti insanın mebde ve meâd bilgisine dair ihtiyaç duyduğu her şeyi toplayan bir ayet kılmıştır. Zira Cenâb-ı Hakk'ın { قُلْ إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ وَلا أُشْرِكَ بِهِ } kavli mükellef kılınan her şeyi toplamaktadır; { إِلَيْهِ أَدْعُوا } kavli onun aleyhisselâm nübüvvetine işaret etmektedir; { وَإِلَيْهِ مَآبِ } kavli ise haşre, ba'se ve kıyamete işarettir. Şihâb buna şöyle cevap vermiştir: Zemahşerî'nin 'Dönüşüm başkasına değil sadece O'nadır; siz de bunun benzerini söylüyorsunuz, öyleyse inkârınızın bir manası yoktur' sözünde, onların hakikaten veya hükmen inkâr ettiklerine dair tahsis nük关心inin beyanı vardır. Dolayısıyla 'Allah Teâlâ'nın { تِلْكَ عُقْبَى الَّذِينَ اتَّقَوْا وَعُقْبَى الْكافِرِينَ النَّارُ } kavlinin delaleti sebebiyle burada zikredilmesine gerek yoktur' denilmesine ihtiyaç kalmaz. Bu cevap da gördüğün gibidir. Belki de en zahir olan şöyle demektir: Kelamın buradaki delaleti oradaki delaleti gibi değildir; zira oradaki ayetin sevki korkutma içindir ve buna itibar edilmesi uygundur, buradaki sevk ise başka bir maksat içindir ve bu kadarıyla yetinmek kâfidir.
وأنت تعلم أنه لا مانع من اعتباره ويكون معنى الآية قل في جوابهم: إني إنما أمرني الله تعالى بما هو من معالي الأمور وإليه أدعو وقتا فوقتا وإليه مرجعي ومرجعكم فيثيبني على ما أنا عليه وينتقم منكم على إنكاركم وتخلفكم عن اتباع دعوتي أو فحينئذ يظهر حقية جميع ما أنزل إلي ويتبين فساد رأيكم في إنكار كم شيئا منه، وقد يقال على عدم اعتباره نحو ما قيل فيما قبل: إن المعنى قل في مقابلة إنكارهم إني إنما أمرني الله تعالى بما أمرني به وإليه أدعو وإليه مرجعي فيما يعرض لي في أمر الدعوة وغيره فلا أبالي بإنكاركم فإنه سبحانه كاف من رجع إليه، ولعل هذا المعنى هنا
Sen de bilirsin ki buna itibar etmeye bir mani yoktur; ayetin manası şöyle olur: Onların cevabında de ki: 'Allah Teâlâ bana ancak yüce işleri emretmiştir; ben vakit be vakit yalnız O'na davet ederim; benim de sizin de dönüşünüz O'nadır; böylece O beni üzerinde bulunduğum hâlden ötürü mükâfatlandıracak, sizi de inkârınızdan ve davetime uymaktan geri durmanızdan dolayı cezalandıracaktır.' Yahut o zaman bana indirilenlerin tamamının hak olduğu ortaya çıkacak ve sizin ondan bir şeyi inkâr etmenizdeki görüşünüzün bozukluğu anlaşılacaktır. İtibar edilmemesi durumunda ise daha önce söylenene benzer şekilde şöyle denilebilir: Mana şudur; onların inkârına karşı de ki: 'Bana ne emrettiyse ancak Allah Teâlâ emretmiştir; yalnız O'na davet ederim ve davet işinde yahut başka hususlarda başıma gelenlerde dönüşüm O'nadır; dolayısıyla sizin inkârınıza aldırış etmem, zira O kendisine dönen kimseye kâfidir.' Belki de buradaki bu mana,
من حيث إنه فيه تأسيس محض أولى منه هناك، واقتصر في الإرشاد على جعل الكلام إلزاما وجعله نكتة أمره ﷺ بأن يخاطبهم بذلك، وذكر أن قوله تعالى: وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ حُكْماً عَرَبِيًّا شروع في رد إنكارهم لفروع الشرائع الواردة ابتداء أو بدلا من الشرائع المنسوخة ببيان الحكمة في ذلك وأن الضمير راجع- لما أنزل إليك- والإشارة إلى مصدر أَنْزَلْناهُ أو أُنْزِلَ إِلَيْكَ أي مثل ذلك الإنزال البديع الجامع لأصول مجمع عليها وفروع متشعبة إلى موافقة ومخالفة حسبما يقتضيه قضية الحكمة أنزلناه حاكما يحكم في القضايا والواقعات بالحق ويحكم به كذلك، والتعرض لهذا العنوان مع أن بعضه ليس بحكم لتربيته وجوب مراعاته وتحتم المحافظة عليه، والتعرض لكونه عربيا أي مترجما بلسان العرب للإشارة إلى أن ذلك إحدى مواد المخالفة للكتب السابقة مع أن ذلك مقتضى الحكمة إذ بذلك يسهل فهمه وإدراك إعجازه يعني بالنسبة للعرب، وأما بالنسبة إلى غيرهم فلعل الحكمة أن ذلك يكون داعيا لتعلم العلوم التي يتوقف عليها ما ذكر. ومنهم من اقتصر على اشتمال الإنزال على أصول الديانات المجمع عليها حسبما يفيده على رأي قوله تعالى: قُلْ إِنَّما أُمِرْتُ إلى آخره، وتعقب بأنه يأباه التعرض لاتباع أهوائهم وحديث المحو والإثبات وإنه لكل أجل كتاب فإن المجمع عليه لا يتصور فيه استتباع والاتباع، وقيل: إن الإشارة إلى إنزال الكتب السالفة على الأنبياء ﵈، والمعنى كما أنزلنا الكتب على من قبلك أنزلنا هذا الكتاب عليك لأن قوله تعالى: والَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يتضمن إنزاله تعالى ذلك وهذا الذي أنزلناه بلسان العرب كما أن الكتب السابقة بلسان من أنزلت عليه وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا بِلِسانِ قَوْمِهِ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ [إبراهيم: ٤] وإلى هذا ذهب الإمام. وأبو حيان، وقال ابن عطية: المعنى كما يسرنا هؤلاء للفرح وهؤلاء لإنكار البعض أنزلناه حكما إلى آخره وليته ما قيل، وإلا بلغ الاحتمال الأول مما أشرنا إليه، ونصب حُكْماً على الحال من منصوب أَنْزَلْناهُ وإذا أريد به حاكما كان هناك مجاز في النسبة كما لا يخفى، ونصب عَرَبِيًّا على الحال أيضا إما من ضمير أَنْزَلْناهُ كالحال الأولى فتكون حالا مترادفة أو من المستتر في الأولى فتكون حالا متداخلة، ويصح أن يكون وصفا- لحكما- الحال وهي موطئة وهي الاسم الجامد الواقع حالا لوصفه بمشتق وهو الحال في الحقيقة، والأول أولى لأن حُكْماً مقصود بالحالية هنا والحال الموطئة لا تقصد بالذات.
sırf yeni bir hüküm getirmesi (te'sis) bakımından oradakinden daha evlâdır. el-İrşâd'da kelamı ilzam kılmakla yetinilmiş ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onlara böyle hitap etmesi emrinin nük关心i bu kılınmıştır. Müellif, Allah Teâlâ'nın { وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ حُكْماً عَرَبِيًّا } kavlinin; ilk olarak gelen veya neshedilen şeriatların yerine konulan şeriatların teferruatına yönelik inkârlarını, bundaki hikmeti beyan ederek reddetmeye bir başlangıç olduğunu belirtmiştir. Zamir 'sana indirilen'e dönmektedir; işaret ise { أَنْزَلْناهُ } fiilinin veya { أُنْزِلَ إِلَيْكَ } ifadesinin masdarına aittir. Yani: Hikmetin gereğine göre üzerinde ittifak edilen esasları ve muvafakat ile muhalefet kısımlarına ayrılan teferruatı cem eden o benzersiz indiriş gibi, biz onu davalarda ve hadiselerde hak ile hükmeden ve kendisiyle de öylece hükmolunan bir hakem olarak indirdik. Bir kısmı hüküm olmadığı hâlde bu unvanla anılması; ona riayet etmenin gerekliliğini telkin etmek ve onu muhafaza etmeyi zorunlu kılmak içindir. Onun Arapça yani Arap diliyle indirilmiş olduğunun zikredilmesi ise, hikmetin gereği bu olmasına rağmen bunun önceki kitaplara muhalefet noktalarından biri olduğuna işaret etmek içindir; zira bu sayede Araplar açısından onu anlamak ve icazını kavramak kolaylaşır. Arapların dışındakilere gelince, bundaki hikmet belki de zikredilen şeylerin kendisine bağlı olduğu ilimleri öğrenmeye bir teşvik olmasıdır. Kimileri ise bu indirişin, bir görüşe göre { قُلْ إِنَّما أُمِرْتُ } ayetinin sonuna kadar olan kısmın ifade ettiği üzere dinlerin üzerinde ittifak edilen asıllarını ihtiva etmesiyle yetinmiştir. Ancak bu görüş, hevalarına tabi olmanın zikredilmesine, mahiv ve ispat konusuna ve 'her ecel için bir kitap vardır' hükmüne ters düşmesi sebebiyle eleştirilmiştir; zira üzerinde icma edilen hususlarda peşinden gitme ve tabi olma düşünülemez. Denilmiştir ki: İşaret peygamberlere aleyhimüsselâm geçmiş kitapların indirilmesinedir. Mana şöyledir: Senden öncekilere kitapları indirdiğimiz gibi bu Kitab'ı da sana indirdik; çünkü Cenâb-ı Hakk'ın { والَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ } kavli Allah Teâlâ'nın onu indirmesini zımnen ihtiva etmektedir; ve geçmiş kitaplar indirildikleri kavmin diliyle olduğu gibi { وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا بِلِسانِ قَوْمِهِ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ } [İbrâhîm: 4] bu indirdiğimizi de Arap diliyle indirdik. İmam ve Ebû Hayyân bu görüşe meyletmiştir. İbn Atıyye ise: 'Mana şöyledir: Biz bunları sevinmeye, şunları da bir kısmını inkâra muvaffak kıldığımız gibi onu bir hüküm olarak indirdik...' demiştir; keşke bu söylenmeseydi! Aksi takdirde işaret ettiğimiz birinci ihtimal daha beliğdir. { حُكْماً } kelimesi { أَنْزَلْناهُ } fiilinin mefulünden hâl olarak mansubdur; onunla 'hakem' kastedilirse gizli olmadığı üzere nisbette mecaz olur. { عَرَبِيًّا } kelimesi de hâl olarak mansubdur; ya birinci hâl gibi { أَنْزَلْناهُ } zamirinden gelir ve mütetâbık (müterâdif) hâl olur ya da birinci hâlin içindeki müstetir zamirden gelir ve mütedâhil hâl olur. Hâl olan { حُكْماً } kelimesinin sıfatı olması da sahihtir; bu da muvattae (hazırlayıcı) hâldir ki o da asıl hâl olan müştak bir kelimeyle nitelenen camid isimdir. Birincisi daha evlâdır; zira { حُكْماً } kelimesi burada bizzat hâl olmak üzere kastedilmiştir, muvattae hâl ise bizzat kastedilmez.
واختار الطبرسي أن معنى حكما حكمة كما في قوله تعالى: «وآتيناه الحكم والنبوة»
Tabersî, Allah Teâlâ'nın «وآتيناه الحكم والنبوة» kavlinde olduğu gibi 'hükmen' kelimesinin manasının 'hikmet' olduğunu tercih etmiştir.
وهو أحد أوجه ذكرها الإمام، ونصبه على الحال أيضا فلا تغفل. واستدلت المعتزلة بالآية على حدوث القرآن من وجوه. الأول أنه تعالى وصفه بكونه منزلا وذلك لا يليق إلا بالمحدث. الثاني أنه وصفه بكون عربيا والعربي أمر وضعي وما كان كذلك كان محدثا. الثالث أنها دلت على أنه إنما كان حكما عربيا لأن الله تعالى جعله كذلك والمجعول محدث. وأجاب الإمام بأن كل ذلك إنما يدل على أن المركب من الحروف والأصوات محدث ولا نزاع فيه أي بين المعتزلة والأشاعرة وإلا فالحنابلة على ما اشتهر عنهم قائلون بقدم الكلام اللفظي، وقد أسلفنا في المقدمات كلاما نفيسا في مسألة الكلام فارجع إليه ولا يهولنك قعاقع المخالفين لسلف الأمة.
Bu da İmam'ın zikrettiği vecihlerden biridir; onun da hâl olarak mansub olduğunu unutma. Mutezile bu ayetle Kur'an'ın mahluk olduğuna birkaç yönden delil getirmiştir: Birincisi, Allah Teâlâ onu indirilmiş olmakla nitelendirmiştir; bu ise ancak mahluk olan şey için uygundur. İkincisi, onu Arapça olmakla nitelendirmiştir; Arapça ise vaz'î bir husustur ve vaz'î olan her şey mahluktur. Üçüncüsü, ayet onun Arapça bir hüküm olmasının Allah Teâlâ'nın onu öyle kılması sebebiyle olduğuna delalet etmiştir; kılınan (mec'ûl) şey ise mahluktur. İmam buna şöyle cevap vermiştir: Bütün bunlar harf ve seslerden meydana gelen terkibin mahluk olduğuna delalet eder; bunda ise [Mutezile ile Eş'arîler arasında] hiçbir ihtilaf yoktur. Aksi takdirde Hanbelîler —kendilerinden meşhur olduğu üzere— lafzî kelamın kadim olduğunu söylemektedirler. Biz Mukaddimeler bölümünde kelam meselesine dair kıymetli açıklamalar yapmıştık; oraya müracaat et, ümmetin selefine muhalefet edenlerin gürültüleri sakın seni ürkütmesin.
وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ التي يدعونك إليها كالصلاة إلى بيت المقدس بعد تحويل القبلة إلى الكعبة وكترك الدعوة إلى الإسلام بَعْدَ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ العظيم الشأن الفائض عليك من ذلك الحكم العربي أو العلم بمضمونه ما لَكَ مِنَ اللَّهِ من جنابه العزيز جل شأنه والالتفات من التكلم إلى الغيبة وإيراد الاسم الجليل لتربية المهابة مِنْ وَلِيٍ
{ وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ } “Andolsun ki, eğer onların heva ve arzularına uyarsan” yani kıblenin Kâbe'ye çevrilmesinden sonra Beytülmakdis'e doğru namaz kılmak veya İslam'a daveti terk etmek gibi seni çağırdıkları şeylere [uyarsan], { بَعْدَ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ } “sana gelen ilimden sonra” yani o Arapça hükümden sana taşan şanı yüce ilim yahut onun muhtevasına dair bilgi [geldikten sonra], { ما لَكَ مِنَ اللَّهِ } “senin için Allah'tan” yani O'nun şanı yüce olan izzetli katından -mütekellimden (birinci şahıstan) gayba (üçüncü şahsa) iltifat yapılması ve lafza-i celâlin zikredilmesi heybet uyandırmak içindir- { مِنْ وَلِيٍ } “hiçbir veli/dost [yoktur]”
يلي أمرك وينصرك على من يبغيك الغوائل وَلا واقٍ يقيك من مصارع السوء، وحيث لم يستلزم نفي الناصر على العدو نفي الواقي من نكايته أدخل في المعطوف حرف النفي للتأكيد كقولك: ما لي دينار ولا درهم أو مالك من بأس الله تعالى من ناصر وواق لاتباعك أهواءهم بعد ما جاءك من الحق، وأمثال هذه القوارع إنما هي لقطع أطماع الكفرة وتهييج المؤمنين على الثبات في الدين لا للنبي ﷺ فإنه ﵊ بمكان لا يحتاج فيه إلى باعث أو مهيج، ومن هنا قيل: إن الخطاب لغيره ﷺ، واللام في لئن موطئة ومِنَ الثانية مزيدة وما لَكَ ساد مسد جوابي الشرط والقسم وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلًا كثيرة كائنة مِنْ قَبْلِكَ وَجَعَلْنا لَهُمْ أَزْواجاً وَذُرِّيَّةً أي نساء وأولادا كما جعلناها لك،
işini üstlenecek ve sana tuzak kuranlara karşı yardım edecek [bir dost], { وَلا واقٍ } “ne de bir koruyucu” seni kötü akıbetlerden koruyacak [bir muhafız vardır]. Düşmana karşı yardımcının nefyedilmesi onun vereceği zarardan koruyanın da nefyedilmesini zorunlu kılmadığından, 'Ne bir dirhemim ne de bir dinarım var' sözünde olduğu gibi tekit için matufta nefy harfi tekrar getirilmiştir; yahut sana gelen haktan sonra onların hevalarına uyman sebebiyle Allah Teâlâ'nın azabından seni kurtaracak ne bir yardımcı ne de bir koruyucu vardır. Bu tür şiddetli tehditler kâfirlerin umutlarını kesmek ve müminleri dinde sebat etmeye şevklendirmek içindir; yoksa Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için değildir, zira o aleyhisselâm bir teşvikçiye veya harekete geçiriciye muhtaç olmayacak bir makamdadır. Buradan hareketle hitabın onun sallallâhu aleyhi ve sellem dışındakilere olduğu söylenmiştir. 'Lein'deki lâm muvattaadır, ikinci { مِنْ } zâiddir ve { ما لَكَ } şart ve kasemin cevaplarının yerine geçmiştir. { وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ وَجَعَلْنا لَهُمْ أَزْواجاً وَذُرِّيَّةً } “Andolsun, senden önce de nice peygamberler gönderdik; onlara da eşler ve çocuklar verdik.” yani sana verdiğimiz gibi onlara da kadınlar ve evlatlar verdik.
روي عن الكلبي أن اليهود عيرت رسول الله ﷺ وقالوا: ما نرى لهذا الرجل همه إلا النساء والنكاح ولو كان نبيا كما زعم لشغله أمر النبوة عن النساء فنزلت
Kelbî'den rivayet edildiğine göre Yahudiler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i ayıplamış ve: 'Bu adamın kadınlardan ve evlilikten başka bir derdi olduğunu görmüyoruz; eğer iddia ettiği gibi peygamber olsaydı, peygamberlik işi onu kadınlardan alıkoyardı' demişlerdi. Bunun üzerine bu ayet
ردا عليهم حيث تضمنت أن التزوج لا ينافي النبوة وأن الجمع بينهما قد وقع في رسل كثيرة قبله.
onlara bir ret olarak inmiştir; zira evlenmenin peygamberliğe zıt olmadığını ve ikisinin bir arada bulunmasının ondan önceki birçok peygamberde vuku bulduğunu içermektedir.
ذكر أنه كان لسليمان ﵇ ثلاثمائة امرأة مهرية وسبعمائة سرية وأنه كان لداود ﵇ مائة امرأة، ولم يتعرض جل شأنه لرد قولهم: ما نرى لهذا الرجل همة إلا النساء للإشارة إلى أنه لا يستحق جوابا لظهور أنه ﵊ لم يشغله أمر النساء عن شيء ما من أمر النبوة، وفي أدائه ﷺ للأمرين على أكمل وجه دليل وأي دليل على مزيد كماله ملكية وبشرية. ومما يوضح ذلك أنه ﷺ كان يجوع الأيام حتى يشد على بطنه الشريف الحجر ومع ذا يطوف على جميع نسائه في الليلة الواحدة ولا يمنعه ذاك عن هذا.
Süleyman aleyhisselâm'ın üç yüz mehirli hanımı ve yedi yüz cariyesi olduğu, Dâvûd aleyhisselâm'ın ise yüz hanımı bulunduğu zikredilmiştir. Şânı yüce Allah, onların 'Bu adamın kadınlardan başka bir derdi olduğunu görmüyoruz' sözünü reddetmeye değinmemiştir; zira o aleyhisselâm'ı kadınlar meselesinin peygamberlik işlerinden hiçbir şeyden alıkoymadığının açık olması sebebiyle bu sözün cevaba lâyık olmadığına işaret edilmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in her iki vazifeyi de en mükemmel şekilde yerine getirmesinde, melekî ve beşerî yönden kemalinin fazlalığına ne büyük bir delil vardır! Bunu açıklayan hususlardan biri de şudur: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem günlerce aç kalır, hatta mübarek karnına taş bağlardı; buna rağmen tek bir gecede bütün hanımlarını dolaşır ve o hâl buna engel olmazdı.
وفي تكثير نسائه ﵊ فوائد جمة، ولو لم يكن فيه سوى الوقوف على استواء سره وعلنه لكفى، وذلك لأن النساء من شأنهن أن لا يحفظن سرا كيفما كان فلو كان منه ﵊ في السر ما يخالف العلن لوقفن عليه مع كثرتهن ولو كن قد وقفن لأفشوه عملا بمقتضى طباع النساء لا سيما الضرائر.
Onun aleyhisselâm hanımlarının çok olmasında pek çok fayda vardır; bunda sadece gizlisinin ve açığının bir olduğuna vakıf olmaktan başka bir fayda bulunmasaydı bile bu yeterdi. Çünkü kadınların fıtratında ne olursa olsun sır tutamamak vardır; şayet o aleyhisselâm'ın gizli hâlinde açığına aykırı bir durum olsaydı, çokluklarına rağmen kadınlar buna mutlaka vâkıf olurlardı; vâkıf olsalardı kadınlık tabiatı, hele de kumalık gereği bunu ifşa ederlerdi.
ومن وقف على الآثار وأحاط خبرا بما روى عن هاتيك النساء الطاهرات علم أنهن لم يتركن شيئا من أحواله الخفية إلا ذكروه، وناهيك ما روي أن الصحابة رضي الله تعالى عنهم اختلفوا في الإيلاج بدون إنزال هل يوجب الغسل أم لا؟ فسألوا عائشة رضي الله تعالى عنها فقالت ولا حياء في الدين: فعل ذلك رسول الله ﷺ معي فاغتسلنا جميعا وروي أنهم طعنوا في نبوته بالتزوج وبعدم الإتيان بما يقترحونه من الآيات فنزل ذلك وقوله تعالى: وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ أي وما صح وما استقام ولم يكن في وسع رسول من الرسل الذين من قبل أن يأتي من أرسل إليهم بآية ومعجزة يقترحونها عليه إلا بتيسير الله تعالى ومشيئته المبنية على الحكم والمصالح التي يدور عليها أمر الكائنات، وقد يراد بالآية الآية الكتابية النازلة بالحكم على وفق مراد المرسل إليهم وهو أوفق بما بعد، وجوز إرادة الأمرين باعتبار عموم المجاز أي الدال مطلقا أو على استعمال اللفظ في معنييه بناء على جوازه، والالتفات لما تقدم ولتحقيق مضمون الجملة بالإيماء إلى العلة.
Rivayetlere vâkıf olup o tertemiz hanımlardan nakledilenleri etraflıca bilen kimse, onların Resûlullah'ın gizli hallerinden hiçbir şeyi zikretmeksizin bırakmadıklarını anlar. Sahâbe radıyallâhu anhüm'ün inzal olmaksızın vuku bulan birleşmenin guslü gerektirip gerektirmediği hususunda ihtilaf edip Hz. Âişe radıyallâhu anhâ'ya sorduklarında, onun 'Dinde hayâ yoktur; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu benimle yaptı ve ikimiz de yıkandık' şeklinde rivayet edilen sözü sana bu konuda yeter! Rivayet edildiğine göre müşrikler onun peygamberliğini evlenmesiyle ve kendi teklif ettikleri mucizeleri getirmemesiyle ta'n etmişlerdi; bunun üzerine bu ayet ve Allah Teâlâ'nın şu kavli indi: { وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } “Hiçbir peygamberin, Allah'ın izni olmaksızın bir mucize getirmesi mümkün değildir.” yani önceki peygamberlerden hiçbir peygamber için, gönderildikleri kavme onların teklif ettikleri bir ayet ve mucizeyi getirmek ne sahih olmuş ne mümkün olmuş ne de güçleri dâhilinde bulunmuştur; bu ancak kâinatın işlerinin etrafında döndüğü hikmet ve maslahatlara dayalı olan Allah Teâlâ'nın kolaylaştırması ve dilemesiyle olur. Âyet ile kendilerine peygamber gönderilenlerin isteğine uygun olarak inen kitâbî ayet de kastedilmiş olabilir ki bu sonrasına daha uygundur. Mecazın umumiliği bakımından yani mutlak delalet eden manasında her iki anlamın birden kastedilmesi yahut caiz görenlere göre lafzın iki manasında birden kullanılması caiz görülmüştür. İltifat ise önceden geçtiği üzere illetine ima ederek cümlenin muhtevasını tahkik etmek içindir.
لِكُلِّ أَجَلٍ أي لكل وقت ومدة من الأوقات والمدد كِتابٌ حكم معين يكتب على العباد حسبما تقتضيه الحكمة، فإن الشرائع كلها لإصلاح أحوالهم في المبدأ والمعاد، ومن قضية ذلك أن تختلف حسب أحوالهم المتغيرة حسب تغير الأوقات كاختلاف العلاج حسب اختلاف أحوال المرضى بحسب الأوقات، وهذا عند بعض رد لما أنكروه عليه ﵊ من نسخ بعض الأحكام كما أن ما قبله رد لطعنهم بعدم الإتيان بالمعجزات المقترحة.
{ لِكُلِّ أَجَلٍ } “Her ecelin” yani her vaktin ve sürenin { كِتابٌ } hikmetin gerektirdiği şekilde kullara yazılmış “bir yazısı / hükmü vardır”. Zira bütün şeriatlar mebde ve meâdda onların hallerini ıslah etmek içindir; bunun gereği ise hastaların durumunun vakitlere göre değişmesiyle tedavinin değişmesi gibi, vakitlerin değişmesiyle değişen hallerine göre hükümlerin de farklılık arz etmesidir. Bazılarına göre bu, önceki kısmın teklif edilen mucizelerin getirilmemesi sebebiyle yapılan ta'nı reddetmesi gibi, onun aleyhisselâm bazı hükümleri neshetmesini inkâr etmelerine bir cevaptır.
يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ أي ينسخ ما يشاء نسخه من الأحكام لما تقتضيه الحكمة بحسب الوقت وَيُثْبِتُ
{ يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ } “Allah dilediğini siler” yani vakte göre hikmetin gerektirdiği hükümlerden neshetmeyi dilediğini nesheder, { وَيُثْبِتُ } “ve sabit bırakır”
بدله ما فيه الحكمة أو يبقيه على حاله غير منسوخ أو يثبت ما يشاء إثباته مطلقا أعم منهما ومن الإنشاء ابتداء، وقال عكرمة: يمحو بالتوبة جميع الذنوب ويثبت بدل ذلك حسنات كما قال تعالى: إِلَّا مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صالِحاً فَأُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ [الفرقان: ٧٠] وقال ابن جبير: يغفر ما يشاء من ذنوب عباده ويترك ما يشاء فلا يغفره، وقال: يمحو ما يشاء ممن حان أجله ويثبت ما يشاء ممن لم يأت أجله،
onun yerine hikmete uygun olanı koyar yahut onu neshedilmeksizin olduğu gibi bırakır veya dilediğini mutlak olarak sabit kılar ki bu hem bu ikisinden hem de baştan vahyedilenden daha geneldir. İkrime şöyle demiştir: Tevbe ile bütün günahları siler ve bunların yerine iyilikleri koyar; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِلَّا مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صالِحاً فَأُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ } [el-Furkān: 70] “Ancak tevbe eden, iman eden ve salih amel işleyenler müstesnadır; işte Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir.” İbn Cübeyr ise: 'Kullarının günahlarından dilediğini bağışlar, dilediğini bırakır ve bağışlamaz' demiştir. Yine o: 'Eceli gelen kimseden dilediğini siler [ömrünü bitirir], eceli gelmeyen kimseden dilediğini de sabit bırakır' demiştir.
وقال علي كرم الله تعالى وجهه: يمحو ما يشاء من القرون لقوله تعالى: أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ [يس: ٣١] ويثبت ما يشاء منها لقوله سبحانه:
Ali kerremallâhu vecheh şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın { أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ } [Yâsîn: 31] “Kendilerinden önce nice nesilleri helak ettiğimizi görmediler mi?” kavli gereğince nesillerden dilediğini siler; Cenâb-ı Hakk'ın şu kavli gereğince de onlardan dilediğini var edip sabit kılar:
ثُمَّ أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قُرُوناً آخَرِينَ [المؤمنون: ٤٢]
{ ثُمَّ أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قُرُوناً آخَرِينَ } [el-Mü'minûn: 42] “Sonra onların ardından başka nesiller var ettik.”