Binûn

İbrâhîm Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقصة وحشي مشهورة، وجرح ذلك القاضي فقال: إن الأصم قد أبعد في هذا التأويل لأن الكفار صغائرهم ككبائرهم في أنها لا تغفر وإنما تكون الصغيرة مغفورة من الموحدين من حيث إنه يزيد ثوابهم على عقابها وأما من لا ثواب له أصلا فلا يكون شيء من ذنوبه صغيرا ولا يكون شيء منها مغفورا، ثم قال: وفي ذلك وجه آخر وهو أن الكافر قد ينسى بعض ذنوبه في حال توبته وإيمانه فلا يكون المغفور إلا ما ذكره وتاب منه اه. ولو سمع الأصم هذا التوجيه لأخذ ثأره من القاضي فإنه لعمري توجيه غير وجيه ولو أن أحدا سخم وجه القاضي لسخمت وجهه، وقال الزمخشري: إن الاستقراء في الكافرين أن يأتي مِنْ ذُنُوبِكُمْ وفي المؤمنين ذُنُوبِكُمْ وكان ذلك للتفرقة بين الخطابين ولئلا يسوي في الميعاد بين الفريقين.

Vahşî'nin kıssası da meşhurdur. el-Kâdî [el-Beyzâvî] ise bunu tenkit ederek şöyle demiştir: Asamm bu tefsirde çok uzaklaşmıştır; zira kâfirlerin küçük günahları da tıpkı büyük günahları gibi bağışlanmaz. Küçük günahlar ancak muvahhidler için, sevapları bu günahların cezasından fazla olduğu takdirde bağışlanmış olur. Hiçbir sevabı bulunmayan kimseye gelince, onun günahlarından hiçbiri küçük sayılamayacağı gibi hiçbirisi bağışlanmış da olmaz. Ardından şöyle devam etmiştir: Bu hususta diğer bir vecih de şudur: Kâfir, tövbesi ve imanı esnasında bazı günahlarını unutabilir; dolayısıyla bağışlanan kısım sadece hatırlayıp tövbe ettiği günahlardır. Eğer Asamm bu izahı işitseydi Kâdî'den öcünü alırdı; zira ömrüme andolsun ki bu izah hiç de makbul bir izah değildir; şayet biri Kâdî'nin yüzünü karalayacak olsaydı, ben de bu izahın yüzünü karalardım. ez-Zemahşerî ise şöyle demiştir: İstikrâ (tümevarım) göstermektedir ki kâfirler hakkında { مِنْ ذُنُوبِكُمْ } [ifadesi], müminler hakkında ise { ذُنُوبِكُمْ } [ifadesi] gelmektedir. Bu durum, iki hitap arasını ayırmak ve vaatte iki fırkayı eşit tutmamak içindir.

وحاصله على ما في الكشف أن ليس مغفرة بعض الذنوب للدلالة على أن بعضا آخر لا يغفر فإنه من قبيل دلالة مفهوم اللقب ولا اعتداد به، كيف وللتخصيص فائدة أخرى هي التفرقة بين الخطابين بالتصريح بمغفرة الكل وإبقاء البعض في حق الكفرة مسكوتا عنه لئلا يتكلوا على الإيمان. وفيه أيضا أن هذا معنى حسن لا تكلف فيه.

el-Keşf'te belirtildiğine göre bunun özeti şudur: Günahların bir kısmının bağışlanması, diğer bir kısmının bağışlanmayacağına delalet etmez; zira bu mefhum-ı lakap kabilindendir ve ona itibar edilmez. Kaldı ki [buradaki] tahsisin başka bir faydası daha vardır; o da hitapların arasını ayırarak [müminlere] tamamının bağışlanacağını açıkça ifade etmek, kâfirler hakkında ise sadece imana güvenip dayanmasınlar diye bir kısmını sükûtla bırakmaktır. el-Keşf'te ayrıca bu izahın tekellüfsüz ve güzel bir mana olduğu da belirtilmiştir.

واعترض ابن الكمال بأن حديث التفرقة إنما يتم لو لم يجىء خطاب على العموم وقد جاء كذلك في سورة الأنفال في قوله سبحانه: قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ وأجيب بأن هذا غير وارد إذ المراد التفرقة فيما ذكر فيه صيغة ويغفر ذنوبكم لا مطلق ما كان بمعناه ولذا أسند الأمر إلى الاستقراء، ومثل الزمخشري لا يخفى عليه

İbnü'l-Kemâl ise şöyle itiraz etmiştir: Hitaplar arası ayrım tezi ancak [kâfirlere yönelik] umumi bir hitap gelmemiş olsaydı geçerli olurdu; halbuki Enfâl Suresi'nde Allah Teâlâ'nın: { قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ } “İnkâr edenlere söyle: Eğer vazgeçerlerse geçmiş olanlar kendilerine bağışlanır” kavliyle umumi hitap vaki olmuştur. Buna cevaben şöyle denilmiştir: Bu itiraz yersizdir; zira kastedilen ayrım, bizzat “günahlarınızı bağışlar” sîgasının zikredildiği yerlerdedir; bu manaya gelen her ifade kastedilmemiştir. Nitekim meseleyi istikrâya dayandırmıştır; ez-Zemahşerî gibi birine ise bu itiraz edilen husus gizli kalmaz.

ما أورد ولا يلزم رعاية هذه النكتة في جميع المواد، وذكر البيضاوي في وجه التفرقة بين الخطابين ما حاصله لعل المعنى في ذلك أنها لما ترتبت المغفرة في خطاب الكفرة على الإيمان لزم فيه مِنْ التبعيضية لإخراج المظلم لأنها غير مغفورة، وأما في خطاب المؤمنين فلما ترتبت على الطاعة واجتناب المعاصي التي من جملتها المظالم لم يحتج إلى مِنْ لإخراجها لأنها خرجت بما رتبت عليه، وهو مبني على خلاف ما صححه المحدثون، وينافيه ما ذكره في تفسير مِنْ ذُنُوبِكُمْ في سورة نوح ﵇ ومع ذا أورد عليه قوله تعالى: يا قَوْمِ إِنِّي لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاتَّقُوهُ وَأَطِيعُونِ يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ [نوح: ٢- ٤] حيث ذكرت مِنْ مع ترتيب المغفرة على الطاعة واجتناب المعاصي الذي أفاده اتقوا وقوله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلى تِجارَةٍ [الصف: ١٠] الآية لعدم ذكر مِنْ مع ترتبها على الإيمان، والجواب بأنه لا ضير إذ يكفي ترتيب ذلك على الإيمان في بعض المواد فيحمل مثله على أن القصد إلى ترتيبه عليه وحده بقرينة ذلك البعض وما ذكر معه يحمل على الأمر به بعد الإيمان أدنى من أن يقال فيه ليس بشيء، وبالجملة توجيه الزمخشري أوجه مما ذكره البيضاوي فتأمل وتذكر.

Bu nükteye her yerde riayet edilmesi de gerekmez. el-Beyzâvî iki hitap arasındaki farkın vechine dair özetle şunu zikretmiştir: Belki de bundaki mana şudur: Kâfirlere yönelik hitapta bağışlanma imana bağlandığı için, kul hakları bağışlanmayacağından onları hariç tutmak üzere teb'îz bildiren { مِنْ } harfi zorunlu olmuştur. Müminlere yönelik hitapta ise bağışlanma, kul haklarından kaçınmayı da içeren taat ve günahlardan sakınmaya bağlandığından, onları hariç tutmak için { مِنْ } harfine ihtiyaç duyulmamıştır; çünkü onlar zaten bağışlanmanın bağlandığı şart gereği çıkmıştır. Bu izah, muhaddislerin tashih ettiğine aykırı bir temele dayanmaktadır; ayrıca kendisinin Nûh (aleyhisselâm) Suresi'ndeki { مِنْ ذُنُوبِكُمْ } tefsirinde zikrettiği hususla da çelişmektedir. Bununla birlikte ona şu ayet de itiraz olarak getirilmiştir: { يا قَوْمِ إِنِّي لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاتَّقُوهُ وَأَطِيعُونِ يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ } “[Nûh şöyle demişti:] Ey kavmim! Şüphesiz ben size apaçık bir uyarıcıyım; Allah'a kulluk edin, O'ndan sakının ve bana itaat edin ki günahlarınızdan [bir kısmını] bağışlasın” [Nûh: 2-4]; zira burada bağışlanma, { اتَّقُوا } lafzının ifade ettiği taate ve günahlardan kaçınmaya bağlandığı halde { مِنْ } zikredilmiştir. Keza: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلى تِجارَةٍ } “Ey iman edenler! Sizi [elem verici bir azaptan kurtaracak] bir ticarete yönelteyim mi?” [es-Saff: 10] ayetinde de [bağışlanma] imana bağlandığı halde { مِنْ } zikredilmemiştir. Buna verilen cevap ise şudur: Bunda bir beis yoktur; çünkü bazı yerlerde bunun imana bağlanmış olması yeterlidir. Dolayısıyla benzeri yerler, o bazı yerlerin karinesiyle sadece imana bağlanmanın kastedildiğine hamledilir; imanın yanında zikredilenler ise imandan sonraki bir emir olarak kabul edilir. Bu cevap, hakkında 'hiçbir kıymeti yoktur' denilmekten daha değersizdir. Velhasıl, ez-Zemahşerî'nin tevcihi Beyzâvî'nin zikrettiğinden daha yerindedir; artık düşün ve hatırla!

وَيُؤَخِّرَكُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى إلى وقت سماه الله تعالى وجعله منتهى أعماركم على تقدير الإيمان ولا يعاجلكم بعذاب الاستئصال، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما يمتعكم في الدنيا باللذات والطيبات إلى الموت، ولا يلزم مما ذكر القول بتعدد الأجل كما يزعمه المعتزلة، وقد مر تحقيق ذلك قالُوا استئناف كما سبق آنفا إِنْ أَنْتُمْ ما أنتم إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا من غير فضل يؤهلكم لما تدعون من الرسالة. والزمخشري تهالك في مذهبه حتى اعتقد أن الكفار كانوا يعتقدون تفضيل الملك تُرِيدُونَ صفة ثانية- لبشر- حملا على المعنى كقوله تعالى: أَبَشَرٌ يَهْدُونَنا [التغابن: ٦] أو كلام مستأنف أي تريدون بما أنتم عليه من الدعوة والإرشاد أَنْ تَصُدُّونا بما تدعونا إليه من التوحيد وتخصيص العبادة بالله تعالى عَمَّا كانَ يَعْبُدُ آباؤُنا عما استمر على عبادته آباؤنا من غير شيء يوجبه. وقرأ طلحة «أن تصدونّا» بتشديد النون، وخرج على جعل أن مخففة من الثقيلة وتقدير فاصل بينها وبين الفعل أي إنه قد تصدونا، وقد جاء مثل ذلك في قوله:

{ وَيُؤَخِّرَكُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى } “ve sizi belirlenmiş bir süreye kadar ertelesin”, yani iman etmeniz takdirinde Allah Teâlâ'nın belirlediği ve ömürlerinizin sonu kıldığı vakte kadar sizi ertelesin ve kökünüzü kazıyacak bir azapla sizi çarpmada acele etmesin [diye davet etmektedir]. İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ)'dan: “Ölüme kadar dünyada sizi lezzetler ve temiz nimetlerle faydalandırsın” anlamı rivayet edilmiştir. Zikredilen bu husustan, Mutezile'nin iddia ettiği gibi ecelin birden fazla olduğu görüşü gerekmez; bunun tahkiki daha önce geçmişti. { قالُوا } “Dediler ki:” bu cümle daha önce geçtiği üzere istînâftır. { إِنْ أَنْتُمْ } siz ancak şöylesiniz, { إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا } “Siz de ancak bizim gibi birer beşersiniz”, iddia ettiğiniz peygamberliğe sizi ehil kılacak hiçbir üstünlüğünüz yoktur. ez-Zemahşerî kendi mezhebine aşırı düşkünlüğünden, kâfirlerin meleğin üstünlüğüne inandıkları kanaatine varmıştır. { تُرِيدُونَ } “istiyorsunuz” ifadesi, manaya hamledilerek { بَشَرٌ } kelimesinin ikinci sıfatıdır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { أَبَشَرٌ يَهْدُونَنا } “Bizi bir beşer mi doğru yola iletecek?” [et-Teğâbün: 6] kavlinde de böyledir; yahut müstakil bir sözdür, yani davet ve irşad adına sürdürdüğünüz bu hal ile istiyorsunuz ki; { أَنْ تَصُدُّونا } bizi çeviresiniz, bizi davet ettiğiniz tevhid ve ibadeti Allah Teâlâ'ya tahsis etme çağrınızla [bizi alıkoyasınız], { عَمَّا كانَ يَعْبُدُ آباؤُنا } “babalarımızın tapageldiği şeylerden”, babalarımızın gerektirici hiçbir sebep olmaksızın tapınmayı sürdürdükleri şeylerden [bizi döndüresiniz]. Talha bu kelimeyi nun harfini şeddeli olarak “أن تصدونّا” şeklinde okumuştur. Bu kıraat, { أَنْ } edatının muhaffefe kabul edilip fiille arasına bir fasıla takdir edilmesine hamledilmiştir; yani “muhakkak ki siz bizi döndürüyorsunuz” anlamındadır. Bunun bir benzeri şu beyitte de gelmiştir:

علموا أن يؤملون فجادوا ... قبل أن يسألوا بأعظم سؤل

“Umut bağlanan kişiler olduklarını bildiler de / Kendilerinden istenmeden önce en büyük ihsanda bulundular.”

والأولى أن يخرج على أن إِنْ هي الثنائية التي تنصب المضارع لكنها لم تعمل كما قيل: في قوله تعالى:

Daha evlâ olan ise bunun, muzari fiili nasbeden iki harfli { أَنْ } olduğuna, fakat şu ayette söylendiği gibi amel etmediğine hamledilmesidir:

لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ [البقرة: ٢٣٣] في قراءة الرفع حملا لها على أختها ما المصدرية كما عملت ما حملا عليها فيما ذكره بعضهم في قولهم:

Allah Teâlâ'nın: { لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ } “emzirmeyi tamamlamak isteyen kimse için” [el-Bakara: 233] kavlinde ref okunuşunda, hemşiresi olan masdariyet bildiren { مَا } edatına hamledildiği gibi amel etmemiştir; nitekim bazılarının zikrettiği üzere şu beyitte de { مَا } edatı { أَنْ } edatına hamledilerek amel etmiştir:

أن تقرءان على أسماء ويحكما ... مني السلام وأن لا تشعرا أحدا

“Yazıklar olsun size, Esmâ'ya benden selam okuyun / Ve bunu hiç kimseye hissettirmeyin.”

فَأْتُونا بِسُلْطانٍ مُبِينٍ أي إن لم يكن الأمر كما قلنا بل كنتم رسلا من قبله تعالى كما تدعون فأتونا بما يدل على صحة ما تدعونه من الرسالة حتى نترك ما لم نزل نعبده أبا عن جد، أو على فضلكم واستحقاقكم لتلك المرتبة.

{ فَأْتُونا بِسُلْطانٍ مُبِينٍ } “O halde bize apaçık bir delil getirin”, yani durum bizim dediğimiz gibi değil de iddia ettiğiniz üzere O Teâlâ tarafından gönderilmiş elçiler iseniz, atalarımızdan devralıp tapageldiğimiz şeyleri bırakmamızı sağlayacak yahut üstünlüğünüzü ve bu mertebeye liyakatinizi gösterecek doğruluğunuza dair açık bir delil getirin.

قال ابن عطية: إنهم استبعدوا إرسال البشر فأرادوا حجة عليه، وقيل: بل إنهم اعتقدوا محاليته وذهبوا مذهب البراهمة وطلبوا الحجة على جهة التعجيز أي بعثكم محال وإلا فأتوا بسلطان مبين أي إنكم لا تفعلون ذلك أبدا. وهو خلاف الظاهر، وهذا الطلب كان بعد إتيانهم ﵈ لهم من الآيات الظاهرة والبينات الباهرة ما تخر له الجبال الصنم أقدمهم عليه العناد والمكابرة قالَتْ لَهُمْ رُسُلُهُمْ مجاراة لأول مقالتهم: إِنْ نَحْنُ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ كما تقولون وهذا كالقول بالموجب لأن فيه أطماعا في الموافقة ثم كر إلى جانبهم بالإبطال بقولهم ﵈: وَلكِنَّ اللَّهَ يَمُنُّ عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ أي إنما اختصنا الله تعالى بالرسالة بفضل منه سبحانه وامتنان، والبشرية غير مانعة

İbn Atıyye şöyle demiştir: İnsanların peygamber olarak gönderilmesini uzak gördüler de buna dair bir hüccet istediler. Şöyle de denilmiştir: Bilakis onlar bunun imkânsız olduğuna inanarak Berâhime mezhebine yöneldiler ve aciz bırakma kastıyla hüccet talep ettiler; yani 'Gönderilmeniz imkânsızdır, aksi halde apaçık bir delil getirin ki siz bunu asla yapamazsınız' demek istediler. Fakat bu görüş zahire aykırıdır. Bu talep, peygamberlerin (aleyhimüsselâm) kendilerine dağları yerinden oynatacak derecede açık ayetler ve parlak deliller getirmelerinden sonra vaki olmuştur; onları buna sevk eden ise sadece inat ve büyüklük taslamadır. { قالَتْ لَهُمْ رُسُلُهُمْ } “Peygamberleri onlara dedi ki:” sözlerinin ilk kısmına uyum sağlamak sadedinde: { إِنْ نَحْنُ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ } “Biz de ancak sizin gibi birer beşeriz”, tıpkı söylediğiniz gibi. Bu ifade 'kavl bi'l-mûceb' (muhatabın sözünü onaylar gibi görünme) kabilindendir; zira muvafakat intibaı vermektedir. Ardından peygamberler (aleyhimüsselâm) şu sözleriyle onların iddiasını çürütmeye yöneldiler: { وَلكِنَّ اللَّهَ يَمُنُّ عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ } “fakat Allah, kullarından dilediğine lütufta bulunur.” Yani Allah Teâlâ peygamberliği sadece Zâtı'ndan bir lütuf ve ihsan olarak bize bahşetmiştir; beşer olmak ise O'nun meşîetine engel teşkil etmez.

لمشيئته جل وعلا، وفيه دليل على أن الرسالة عطائية وأن ترجيح بعض الجائزات على بعض بمشيئته تعالى، ولا يخفى ما في العدول عن ولكن الله من علينا إلى ما في النظم الجليل من التواضع منهم ﵈، وقيل: المعنى ما نحن من الملائكة بل نحن بشر مثلكم في الصورة أو في الدخول تحت الجنس ولكن الله تعالى يمن على من يشاء بالفضائل والكمالات والاستعدادات التي يدور عليها فلك الاصطفاء للرسالة، وفي هذا ذهاب إلى قول بعض حكماء الإسلام: إن الإنسان لو لم يكن في نفسه وبدنه مخصوصا بخواص شريفة علوية قدسية فإنه يمتنع عقلا حصول صفة النبوة فيه، وأجابوا عن عدم ذكر المرسلين ﵈ فضائلهم النفسانية والبدنية بأنه من باب التواضع كاختيار العموم، والحق منع الامتناع العقلي وإن كانوا ﵈ جميعا لهم مزايا وخواص مرجحة لهم على غيرهم، وإنما قيل لهم كما قيل لاختصاص الكلام بهم حيث أريد إلزامهم بخلاف ما سلف من إنكار وقوع الشك فيه تعالى فإنه عام وإن اختص بهم ما يعقبه وَما كانَ لَنا أي ما صح وما استقام أَنْ نَأْتِيَكُمْ بِسُلْطانٍ أي بحجة ما من الحجج فضلا عن السلطان المبين الذي اقترحتموه بشيء من الأشياء وسبب من الأسباب إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ فإنه أمر يتعلق بمشيئته تعالى إن شاء كان وإلا فلا وَعَلَى اللَّهِ وحده دون ما عداه مطلقا فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ في الصبر على معاندتكم ومعاداتكم، عمموا الأمر للإشعار بما يوجب التوكل من الإيمان وقصدوا به أنفسهم قصدا أوليا، ويدل على ذلك قولهم:

Celle ve alâ olan Allah'ın meşîetine [hiçbir şey engel olamaz]. Bunda peygamberliğin vehbî/ihsânî olduğuna ve caiz olan şeylerin bazısının bazısına tercih edilmesinin Allah Teâlâ'nın meşîetiyle gerçekleştiğine delil vardır. “Fakat Allah bize lütufta bulundu” demekten vazgeçilip bu yüce nazımda yer alan ifadeye dönülmesinde peygamberlerin (aleyhimüsselâm) tevazuunun bulunduğu gizli değildir. Şöyle de denilmiştir: Mana; “Biz meleklerden değiliz, bilakis surette veya türe dahil olmakta sizin gibi birer beşeriz; fakat Allah Teâlâ, peygamberlik için seçilmenin etrafında döndüğü faziletleri, kemalatı ve istidatları dilediğine bahşeder” demektir. Bunda bazı İslam bilgelerinin şu görüşüne meyil vardır: Şayet insan nefsinde ve bedeninde şerefli, ulvî ve kudsî hasletlerle hususileşmiş olmasaydı, onda nübüvvet sıfatının bulunması aklen imkânsız olurdu. Elçilerin (aleyhimüsselâm) kendi nefsî ve bedenî faziletlerini zikretmeyişlerine ise, tıpkı umumi ifadeyi tercih etmek gibi bir tevazu kabilinden olduğu cevabını vermişlerdir. Hak olan ise, her ne kadar peygamberlerin (aleyhimüsselâm) hepsinin kendilerini başkalarına tercih ettiren meziyetleri ve özellikleri bulunsa da, akli imkânsızlığın kabul edilmemesidir. Onlara böyle denilmesinin sebebi ise, susturulmak istendikleri için sözün kendilerine has kılınmasındandır; Allah Teâlâ hakkında şüphe bulunmasının inkârına dair geçen husus ise umumidir, her ne kadar peşinden gelen kısım onlara mahsus olsa da. { وَما كانَ لَنا } “bizim için mümkün değildir”, yani doğru ve uygun olmaz, { أَنْ نَأْتِيَكُمْ بِسُلْطانٍ } “size bir delil getirmemiz”, yani kendi isteğinizle teklif ettiğiniz apaçık delil bir yana, hiçbir delili hiçbir şey ve hiçbir sebeple getirmemiz mümkün değildir, { إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } “Allah'ın izni olmaksızın”; zira bu, Allah Teâlâ'nın meşîetine bağlı bir iştir, dilerse olur dilerse olmaz. { وَعَلَى اللَّهِ } mutlak olarak O'nun dışındakilere değil, yalnız O'na, { فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } “müminler tevekkül etsinler”, sizin inat ve düşmanlığınıza sabretme hususunda. Tevekkülü gerektiren şeyin iman olduğunu ihsas ettirmek için emri genelleştirdiler ve bununla öncelikli olarak bizzat kendilerini kastettiler. Buna onların şu sözleri delalet etmektedir:

وَما لَنا أَلَّا نَتَوَكَّلَ عَلَى اللَّهِ ومحل الخلاف في دخول المتكلم في عموم كلامه حيث لم يعلم دخوله فيه بالطريق الأولى أو تقم عليه قرينة كما هنا. واحتمال أن يراد بالمؤمنين أنفسهم وما لَنا التفات لا التفات إليه، والجمع بين الواو والفاء تقدم الكلام فيه و «ما» استفهامية للسؤال عن السبب والعذر وأن على تقدير حرف الجر أي أي عذر لنا في عدم التوكل عليه تعالى، والإظهار لإظهار النشاط بالتوكل عليه جل وعلا والاستلذاذ باسمه تعالى وتعليل التوكل وَقَدْ هَدانا أي والحال أنه سبحانه قد فعل بنا ما يوجب ذلك ويستدعيه حيث هدانا سُبُلَنا أي أرشد كلا منا سبيله ومنهاجه الذي شرع له وأوجب عليه سلوكه في الدين.

{ وَما لَنا أَلَّا نَتَوَكَّلَ عَلَى اللَّهِ } “Allah'a tevekkül etmememiz için bizim ne mazeretimiz olabilir ki?” Konuşanın kendi umumi sözünün kapsamına girmesindeki ihtilaf yeri, evleviyet yoluyla girdiği bilinmediği veya burada olduğu gibi buna dair bir karine bulunmadığı durumlardır. “Müminler” ile bizzat kendilerinin kastedilmesi ve “ve mâ lenâ” ifadesinin iltifat olması ihtimali ise iltifat edilmeyecek [zayıf] bir görüştür. Vâv ile fâ harflerinin bir arada bulunmasına dair açıklama daha önce geçmişti. { مَا } soru edatı olup sebep ve mazereti sormak içindir; { أَنْ } ise takdir edilen cer harfi üzerinedir, yani O Teâlâ'ya tevekkül etmemekte bizim ne mazeretimiz olabilir? [Allah lafzının] açıkça zikredilmesi, O Celle ve Alâ'ya tevekkül etme şevkini izhar etmek, O'nun yüce isminden lezzet almak ve tevekkülü gerekçelendirmek içindir. { وَقَدْ هَدانا } “Oysa O, bize göstermiştir”, yani O Sübhânehu, bizi buna sevk eden ve gerektiren şeyi yapmışken ve bizi hidayete erdirmişken; { سُبُلَنا } “yollarımızı”, yani her birimize din konusunda meşru kıldığı ve yürümesini farz kıldığı yolunu ve yöntemini göstermiştir.

وقرأ أبو عمرو «سبلنا» بسكون الباء، وحيث كانت أذية الكفار مما يوجب القلق والاضطراب القادح في التوكل قالوا على سبيل التوكيد القسمي مظهرين لكمال العزيمة. وَلَنَصْبِرَنَّ عَلى ما آذَيْتُمُونا وما مصدرية أي اذائكم إيانا بالعناد واقتراح الآيات وغير ذلك مما لا خير فيه، وجوزوا أن تكون موصولة بمعنى الذي والعائد محذوف أي الذي آذيتموناه، وكان الأصل آذيتمونا به فهل حذف به أو الباء ووصل الفعل إلى الضمير؟ قولان وَعَلَى اللَّهِ خاصة فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ أي فليثبت المتوكلون على ما أحدثوه من التوكل، والمراد بهم المؤمنون، والتعبير عنهم بذلك لسبق اتصافهم به، وغرض المرسلين من ذلك نحو غرضهم مما تقدم وربما يتجوز في المسند إليه. فالمعنى وعليه سبحانه فليتوكل مريدو التوكل لكن الأول أولى.

Ebû Amr { سُبُلَنا } kelimesini bâ harfinin sükûnuyla “süblenâ” şeklinde okumuştur. Kâfirlerin eziyetleri tevekkülü zedeleyen endişe ve sarsıntıya yol açıcı mahiyette olduğundan, peygamberler tam bir azim izhar ederek yeminle tekit sadedinde şöyle dediler: { وَلَنَصْبِرَنَّ عَلى ما آذَيْتُمُونا } “Bize yaptığınız eziyetlere elbette sabredeceğiz.” { مَا } masdariyyedir; yani inatlaşmak, mucize teklif etmek ve benzeri hayırsız tutumlarla bize eziyet etmenize [sabredeceğiz]. Sıla zamiri hazfedilmiş mevsûle olması da caiz görülmüştür, takdiri “bize kendisiyle eziyet ettiğiniz şeye” demektir; aslı “âzeytümûnâ bihî” idi. “Bihî” mi hazfedildi, yoksa bâ harfi hazfedilip fiil zamire mi ulaştırıldı? Bu hususta iki görüş vardır. { وَعَلَى اللَّهِ } yalnız O'na, { فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ } “tevekkül edenler tevekkül etsinler.” Yani tevekkül edenler başlattıkları tevekkül üzerinde sebat etsinler. Kastedilenler müminlerdir; bu nitelikle anılmaları önceden bununla vasıflanmış olmalarındandır. Peygamberlerin bundan maksadı daha önce geçen maksat gibidir. Bazen müsnedün ileyhte mecaza gidilir; bu durumda mana “O Sübhânehu'ya tevekkül etmek isteyenler tevekkül etsin” şeklinde olur, ancak birincisi daha evlâdır.

وقرأ الحسن بكسر لام الأمر في ليتوكل وهو الأصل هذا، وذكر بعضهم أن من خواص هذه الآية دفع أذى البرغوث.

Hasan, asıl olan kıraat üzere { لِيَتَوَكَّلِ } kelimesindeki emir lâm'ını kesre ile okumuştur. Bazıları bu ayetin havassından birinin pire eziyetini defetmek olduğunu zikretmiştir.

فقد أخرج المستغفري في الدعوات عن أبي ذر عن النبي ﷺ قال: «إذا آذاك البرغوث فخذ قدحا من ماء واقرأ عليه سبع مرات وَما لَنا أَلَّا نَتَوَكَّلَ عَلَى اللَّهِ الآية وتقول: إن كنتم مؤمنين فكفوا شركم وأذاكم عنا ثم ترشه حول فراشك فإنك تبيت آمنا من شرها» .

Nitekim el-Müstagfirî ed-Deavât'ta Ebû Zerr'den, o da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet etmiştir ki şöyle buyurmuştur: «Pire sana eziyet ettiğinde bir bardak su al, üzerine yedi defa { وَما لَنا أَلَّا نَتَوَكَّلَ عَلَى اللَّهِ } ayetini oku ve: 'Eğer mümin iseniz şerrinizi ve eziyetinizi bizden uzak tutun' de, sonra yatağının etrafına serp; şerrinden emin olarak gecelersin.»

وأخرج الديلمي في مسند الفردوس عن أبي الدرداء مرفوعا نحو ذلك إلا أنه ليس فيه «إن كنتم مؤمنين فكفوا

Deylemî de Müsnedü'l-Firdevs'te Ebû'd-Derdâ'dan [radıyallâhu anh] merfû olarak buna benzer bir rivayet tahric etmiştir; şu kadar var ki onda: «إن كنتم مؤمنين فكفوا «Eğer mümin iseniz [şerrinizi bizden] çekin...

شركم وأذاكم عنا»

şerrinizi ve eziyetinizi bizden uzak tutun» kısmı yoktur.

ولم أقف على صحة الخبر ولم أجرب ذلك إذ ليس للبرغوث ولع بي والحمد لله تعالى، وأظن أن ذلك لملوحة الدم كما أخبرني به بعض الأطباء والله تعالى أعلم بحقيقة الحال.

Bu haberin sıhhatine muttali olamadım ve bunu tecrübe de etmedim; zira Allah Teâlâ'ya hamdolsun pirelerin bana bir düşkünlüğü yoktur. Bazı tabiplerin bana bildirdiğine göre bunun kanın tuzluluğundan kaynaklandığını zannediyorum. Durumun hakikatini en iyi Allah Teâlâ bilir.

وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا قيل: لعل هؤلاء القائلين بعض المتمردين في الكفر من أولئك الأمم الكافرة التي نقلت مقالاتهم الشنيعة دون جميعهم كقوم شعيب وأضرابهم ولذلك لم يقل: وقالوا لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّكُمْ مِنْ أَرْضِنا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا وجوز أن يكون المراد بهم أهل الحل والعقد الذين لهم قدرة على الإخراج والإدخال، ويكون ذلك علة للعدول عن قالوا أيضا، وأَوْ لأحد الأمرين، ومرادهم ليكونن أحد الأمرين إخراجكم أو عودكم، فالمقسم عليه في وسع المقسم، والقول بأنها بمعنى حتى أو إلا أن قول من لم يمعن النظر كما في البحر فيما بعدها إذ لا يصح تركيب ذلك مع ما ذكر كما يصح في لألزمنك أو تقضيني حقي، والمراد من العود الصيرورة والانتقال من حال إلى أخرى وهو كثير الاستعمال بهذا المعنى، فيندفع ما يتوهم من أن العود يقتضي أن الرسل ﵈ كانوا وحاشاهم في ملة الكفر قبل ذلك.

{ وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا } Şöyle denilmiştir: Bu sözü söyleyenler, çirkin sözleri nakledilen o kâfir ümmetlerin tamamı değil, Şuayb kavmi ve benzerleri gibi küfürde azgınlaşan bazılardır; bu yüzden “ve kâlü” denilmemiştir. { لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّكُمْ مِنْ أَرْضِنا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا } “İnkâr edenler peygamberlerine dediler ki: Ya sizi mutlaka yurdumuzdan çıkaracağız ya da kesinlikle dinimize döneceksiniz!” Kastedilenlerin, memleketten çıkarma ve içeri sokma kudretine sahip olan ehl-i hal ve'l-akd (ileri gelenler) olması da caizdir; “kâlû” lafzından sarf-ı nazar edilmesinin sebebi bu da olabilir. { أَوْ } iki durumdan biri içindir; maksatları ise 'ya yurdumuzdan çıkarılmanız ya da dinimize dönmeniz şeklinde bu iki durumdan biri mutlaka olacaktır' demektir. Dolayısıyla üzerine yemin edilen husus, yemin edenin kudreti dahilindedir. el-Bahr'da belirtildiği üzere, bunun 'hattâ' veya 'illâ en' manasında olduğunu söylemek ise sonraki kısımları derinlemesine incelemeyen kimsenin sözüdür; zira 'borcumu ödeyene kadar senden ayrılmayacağım' ifadesinde geçerli olan terkip burada geçerli olmaz. 'Avd' (dönmek) kelimesinden maksat, bir halden diğerine geçiş ve dönüşüm (sayrûret) manasıdır; bu kelime bu manada çokça kullanılır. Böylece 'dönüş' ifadesinin, peygamberlerin (aleyhimüsselâm) -hâşâ- daha önce küfür milletinde bulunduklarını gerektirdiği yönündeki vehim de defedilmiş olur.

واعترض في الفرائد بأنه لو كان العود بمعنى الصيرورة لقيل إلى ملتنا فتعديته بفي يقتضي أنه ضمن معنى الدخول أي لتدخلن في ملتنا. ورده الطيبي بأنه إنما يلزم ما ذكر لو كان فِي مِلَّتِنا صلة الفعل أما إذا جعل خبرا له لأن صار من أخوات كان فلا يرد كما في نحو صار زيد في الدار. نعم يفهم مما ذكره وجه آخر وهو جعله مجازا بمعنى تدخلن لا تضمينا لأنه على ما قرروه يقصد فيه المعنيان فلا يدفع المحذور. وفي الكشف أن فِي أبلغ من إلى لدلالته على الاستقرار والتمكن كأنهم لم يرضوا بأن يتظاهروا أنهم من أهل ملتهم، وقيل: المراد من العود في ملتهم سكوتهم عنهم وترك مطالبتهم بالإيمان وهو كما ترى، وقيل: هو على معناه المتبادر والخطاب لكل رسول ولمن آمن معه من قومه فغلبوا الجماعة على الواحد، فإن كان الجماعة حاضرين فالأمر ظاهر وإلا فهناك تغليب آخر في الخطاب، وقيل:

el-Ferâid'de şöyle itiraz edilmiştir: Şayet 'avd' dönüşüm (sayrûret) manasında olsaydı “dinimize” denilerek 'ilâ' ile kullanılırdı; 'fî' ile geçişli kılınması ise dahil olma manasını tazammun ettiğini gösterir; yani 'muhakkak dinimize gireceksiniz' demektir. et-Tîbî ise buna şöyle cevap vermiştir: Bu itiraz ancak { فِي مِلَّتِنا } fiilin sılası olsaydı gerekirdi; fakat 'sâre' fiili 'kâne'nin kardeşlerinden olduğu için onun haberi kılındığında, tıpkı “Zeyd evde oldu/kaldı” örneğinde olduğu gibi bu itiraz varid olmaz. Evet, onun zikrettiğinden başka bir vecih daha anlaşılmaktadır ki o da tazammun değil de mecaz yoluyla 'girersiniz' manasına hamledilmesidir; zira onların açıkladığı üzere tazammunda iki mana da kastedilir ve sakınca defedilmiş olmaz. el-Keşf'te ise { فِي } edatının istikrar ve yerleşmeye delalet etmesi sebebiyle { إِلَى } edatından daha beliğ olduğu ifade edilmiştir; sanki onlar peygamberlerin sadece kendi milletlerinden görünmelerine razı olmamışlardır. Şöyle de denilmiştir: Onların dinine dönmekten kasıt, susup peygamberlik davasından ve onları imana çağırmaktan vazgeçmeleridir; fakat bu izahın durumu ortadadır. Şöyle de denilmiştir: Kelime ilk akla gelen manası üzeredir; hitap ise her bir peygambere ve kavminden onunla birlikte iman edenleredir, böylece topluluk tek kişiye tağlib edilmiştir. Eğer topluluk hazır bulunuyorsa durum açıktır; değilse hitapta başka bir tağlib vardır. Şöyle de denilmiştir:

لا تغليب أصلا والخطاب للرسل وحدهم بناء على زعمهم أنهم كانوا من أهل ملتهم قبل إظهار الدعوة كقول فرعون عليه اللعنة لموسى ﵇: وَفَعَلْتَ فَعْلَتَكَ الَّتِي فَعَلْتَ وَأَنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ [الشعراء: ١٩] وقد مر الكلام في مثل ذلك فتذكر فَأَوْحى إِلَيْهِمْ أي إلى الرسل ﵈ بعد ما قيل لهم ما قيل رَبُّهُمْ مالك أمرهم سبحانه لَنُهْلِكَنَّ الظَّالِمِينَ أي المشركين المتناهين في الظلم وهم أولئك القائلون، وقال ابن عطية: خص سبحانه الظالمين من الذين كفروا إذ جائز أن يؤمن من الكفرة الذين قالوا تلك المقالة ناس فالتوعد بإهلاك من خلص للظلم، و «أوحى» يحتمل أن يكون بمعنى فعل الإيحاء فلا مفعول له ولَنُهْلِكَنَّ على إضمار القول أي قائلا لنهلكن، ويحتمل أن يكون جاريا مجرى القول لكونه ضربا منه ولَنُهْلِكَنَّ مفعوله وَلَنُسْكِنَنَّكُمُ الْأَرْضَ أي أرضهم وديارهم، فاللام للعهد وعند بعض عوض عن المضاف إليه مِنْ بَعْدِهِمْ أي من بعد إهلاكهم، وأقسم ﷾ في مقابلة قسمهم، والظاهر أن ما أقسم عليه جل وعلا عقوبة لهم على قولهم: لَنُخْرِجَنَّكُمْ مِنْ أَرْضِنا وفي ذلك دلالة على مزيد شناعة ما أتوا به حيث إنهم لما أرادوا إخراج المخاطبين من ديارهم جعل عقوبته إخراجهم من دار الدنيا وتوريث أولئك أرضهم وديارهم،

Hiçbir tağlib yoktur ve hitap sadece peygamberleredir; zira kâfirler, daveti açıkça ilan etmeden önce peygamberlerin kendi dinlerinde olduğunu zannetmekteydiler. Nitekim lânetullahi aleyh olan Firavun'un Mûsâ (aleyhisselâm)'a söylediği: { وَفَعَلْتَ فَعْلَتَكَ الَّتِي فَعَلْتَ وَأَنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ } “Sen o yaptığın işi yaptın ve sen nankörlerden / kâfirlerdensin” [eş-Şuarâ: 19] sözü de böyledir. Bunun benzerine dair açıklama daha önce geçmişti, hatırla! { فَأَوْحى إِلَيْهِمْ } kendilerine bu sözler söylendikten sonra o elçilere (aleyhimüsselâm) vahyetti, { رَبُّهُمْ } onların işlerinin mâliki olan Sübhânehu, { لَنُهْلِكَنَّ الظَّالِمِينَ } “O zalimleri mutlaka helak edeceğiz!” Yani zulümde haddi aşan müşrikleri [helak edeceğiz] ki onlar o sözü söyleyenlerdir. İbn Atıyye şöyle demiştir: Allah Teâlâ inkâr edenler arasından zalimleri tahsis etmiştir; zira o sözü söyleyen kâfirlerden bazılarının iman etmesi mümkündür; dolayısıyla tehdit zulümde karar kılanlaradır. { أَوْحى } fiilinin vahiy eylemi manasında olup mef'ûlsüz olması ve { لَنُهْلِكَنَّ } cümlesinin mukadder bir sözle “şöyle buyurarak: mutlaka helak edeceğiz” takdirinde olması muhtemeldir; vahyin bir nevi söz olması hasebiyle söz yerine geçmesi ve { لَنُهْلِكَنَّ } cümlesinin onun mef'ûlü olması da muhtemeldir. { وَلَنُسْكِنَنَّكُمُ الْأَرْضَ } “Ve [o] yurda mutlaka sizi yerleştireceğiz”, yani onların topraklarına ve diyarlarına [yerleştireceğiz]; başındaki lâm ahid içindir, bazılarına göre ise muzâfun ileyhin yerini tutmuştur. { مِنْ بَعْدِهِمْ } “onlardan sonra”, yani onları helak ettikten sonra. O Azze ve Celle, onların yeminine mukabil yemin etmiştir. Zahir olan odur ki Allah Teâlâ'nın üzerine yemin ettiği husus, onların: { لَنُخْرِجَنَّكُمْ مِنْ أَرْضِنا } “Sizi mutlaka yurdumuzdan çıkaracağız” sözlerine bir cezadır. Bunda, onların işledikleri cürmün çirkinliğinin ne derece büyük olduğuna delil vardır; zira muhatapları yurtlarından çıkarmak istediklerinde, cezaları dünya yurdundan çıkarılmak ve onların arazilerini ve yurtlarını peygamberlere miras bırakmak kılınmıştır.

وفي الحديث «من آذى جاره أورثه الله تعالى داره»

Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Komşusuna eziyet edene Allah Teâlâ onun evini miras bırakır.»

وقرأ أبو حيوة «ليهلكن الظالمين وليسكننكم الأرض» بياء الغيبة اعتبارا- لأوحى- كقولك: أقسم زيد ليخرجن ذلِكَ إشارة إلى الموحى به وهو إهلاك الظالمين وإسكان المخاطبين ديارهم، وبذلك الاعتبار وحد اسم الإشارة مع أن المشار إليه اثنان فلا حاجة إلى جعله من قبيل عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ [البقرة: ٦٨] وإن صح أي ذلك الأمر محقق ثابت.

Ebû Hayve, “Zeyd onun mutlaka çıkacağına yemin etti” sözünde olduğu gibi { أَوْحى } fiilini dikkate alarak gâib yâ'sı ile “zalimleri mutlaka helak edecek ve sizi mutlaka yurda yerleştirecek” şeklinde okumuştur. { ذلِكَ } “İşte bu” ifadesi vahyolunan şeye, yani zalimlerin helak edilmesine ve muhatapların onların diyarlarına yerleştirilmesine işarettir. Bu mülahazayla, işaret edilen şey iki tane olduğu halde işaret ismi müfret getirilmiştir; dolayısıyla her ne kadar caiz olsa da: { عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ } “bunun arasında orta yaşta” [el-Bakara: 68] kabilinden saymaya gerek yoktur; yani bu hüküm kesinleşmiş ve sabit olmuştur.

لِمَنْ خافَ مَقامِي أي موقفي الذي يقف به العباد بين يدي للحساب يوم القيامة، وإلى هذا ذهب الزجاج

{ لِمَنْ خافَ مَقامِي } “makamımdan korkan kimse içindir”, yani kıyamet gününde kulların hesap için huzurumda duracağı duruş yerimden korkan kimse içindir. ez-Zeccâc bu görüşe meyletmiştir.

فالمقام اسم مكان وإضافته إلى ضميره تعالى لكونه بين يديه سبحانه، وقال الفراء: هو مصدر ميمي أضيف إلى الفاعل أي خاف قيامي عليه بالحفظ لأعماله ومراقبتي إياه، وقيل: المراد إقامتي على العدل والصواب وعدم الميل عن ذلك.

Buna göre makam, mekân ismidir ve O'nun huzurunda durulması sebebiyle Allah Teâlâ'nın zamirine izafe edilmiştir. el-Ferrâ ise şöyle demiştir: Makam, fâile izafe edilmiş mîmli masdardır; yani amellerini muhafaza ederek ve murakabe altında tutarak onun üzerinde kâim oluşumdan korkan demektir. Şöyle de denilmiştir: Kastedilen, adalet ve hakkaniyet üzere kâim oluşum ve bundan asla sapmayışımdır.

وقيل: لفظ مقام مقحم لأن الخوف من الله تعالى أي لمن خافني وَخافَ وَعِيدِ أي وعيدي بالعذاب فياء المتكلم محذوفة للاكتفاء بالكسرة عنها في غير الوقف. والوعيد على ظاهره ومتعلقه محذوف، وجوز أن يكون مصدرا من الوعد على وزن فعيل وهو بمعنى اسم المفعول أي عذابي الموعود للكفار: وفيه استعارة الوعد للإيعاد، والمراد بمن خاف على ما أشير إليه في الكشاف المتقون، ووقوع ذلك إلى آخره بعد وَلَنُسْكِنَنَّكُمُ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِهِمْ موقع وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ في قصة موسى ﵇ حيث قال لقومه: اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ [الأعراف: ١٢٨] وَاسْتَفْتَحُوا أي استنصروا الله تعالى على أعدائهم كقوله تعالى: إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جاءَكُمُ الْفَتْحُ [الأنفال: ١٩] ويجوز أن يكون من الفتاحة أي الحكومة أي استحكموا الله تعالى وطلبوا منه القضاء بينهم كقوله تعالى: رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا وَبَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ [الأعراف: ٨٩] والضمير المرسل ﵈ كما روي عن قتادة وغيره، والعطف على فَأَوْحى ويؤيد ذلك قراءة ابن عباس.

Korkunun bizzat Allah Teâlâ'dan olması hasebiyle 'makam' lafzının zâit olduğu, yani 'benden korkan' manasında olduğu da söylenmiştir. { وَخافَ وَعِيدِ } “ve tehdidimden korkan kimse içindir.” Yani azap tehdidimden korkan [kimse içindir]. Mütekellim yâ'sı, vakıf dışındaki durumlarda kesre ile yetinilerek hazfedilmiştir. Tehdit kelimesi zahiri üzeredir ve taalluk ettiği husus mahzuftur. 'Feîl' vezninde vaad kökünden masdar olup ism-i mef'ûl manasında olması, yani 'kâfirlere vaat olunan azabım' anlamına gelmesi de caizdir; bunda vaad lafzının tehdit (vaîd) manasında istiaresi vardır. Korkan kimseden murat, el-Keşşâf'ta işaret edildiği üzere müttakilerdir. Bütün bu ifadelerin: { وَلَنُسْكِنَنَّكُمُ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِهِمْ } kavlinden sonra yer alması, Mûsâ (aleyhisselâm)'ın kıssasında kavmine: { اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ } “Allah'tan yardım isteyin ve sabredin; şüphesiz yeryüzü Allah'ındır, kullarından dilediğini ona mirasçı kılar ve güzel akıbet müttakilerindir” [el-A'râf: 128] dediği yerdeki { وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ } cümlesinin konumundadır. { وَاسْتَفْتَحُوا } “Ve fetih istediler / yardım dilediler”, yani Allah Teâlâ'nın: { إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جاءَكُمُ الْفَتْحُ } “Eğer fetih / zafer istiyorsanız işte size fetih gelmiştir” [el-Enfâl: 19] kavlinde olduğu gibi düşmanlarına karşı Allah Teâlâ'dan zafer istediler. Bunun 'fetâhe' yani hüküm kökünden olması da caizdir; bu durumda: { رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا وَبَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ } “Rabbimiz! Bizimle kavmimiz arasında hak ile hükmet” [el-A'râf: 89] kavlinde olduğu gibi Allah Teâlâ'dan hüküm vermesini ve aralarında hükmetmesini talep ettiler demektir. Zamir, Katâde ve başkalarından rivayet edildiği üzere peygamberlere (aleyhimüsselâm) aittir; atıf ise { فَأَوْحى } fiiline yapılmıştır. İbn Abbâs'ın kıraati de bunu teyit etmektedir.

ومجاهد وابن محيصن «واستفتحوا» بكسر التاء أمرا للرسل ﵈ معطوفا على «ليهلكن» فهو داخل تحت الموحى، والواو من الحكاية دون المحكي، وقيل: ما قبله لإنشاء الوعد فلا يلزم عطف الإنشاء على الخبر مع أن مذهب بعضهم تجويزه، وأخر على القراءتين عن قوله تعالى: لَنُهْلِكَنَّ أو- أوحى إليهم- على ما في الكشف دلالة على أنهم لم يزالوا داعين إلى أن تحقق الموعود من إهلاك الظالمين، وذلك لأن لَنُهْلِكَنَّ وعد وإنما حقيقة الإجابة حين الإهلاك، وليس من تفويض الترتيب إلى ذهن السامع في شيء ولا ذلك من مقامه كما توهم. وقال ابن زيد:

Mücâhid ve İbn Muhaysın, peygamberlere (aleyhimüsselâm) yönelik bir emir olarak t harfinin kesresiyle “ve'steftihû” şeklinde okumuşlardır; bu durumda fiil “zalimleri helak etmek için” ifadesine matuf olup vahyolunan şeyin kapsamına girer; vâv harfi ise nakledilen sözün değil naklin bir parçasıdır. Şöyle de denilmiştir: Önceki ifade vaadi inşa etmek içindir, dolayısıyla inşanın habere atfedilmesi gerekmez; kaldı ki bazılarının mezhebi bunu caiz görmektedir. el-Keşf'te belirtildiğine göre bu fiilin her iki kıraatte de: { لَنُهْلِكَنَّ } yahut { أَوْحى إِلَيْهِمْ } kavlinden sonraya tehir edilmesi, zalimlerin helaki konusundaki vaat gerçekleşinceye kadar elçilerin dua etmeyi sürdürdüklerine delalet eder; çünkü { لَنُهْلِكَنَّ } bir vaaddir, duanın asıl kabulü ise helak vaktindedir. Yoksa bu durum vehmedildiği gibi tertibi dinleyicinin zihnine bırakma kabilinden olmadığı gibi böyle bir makam da değildir. İbn Zeyd ise şöyle demiştir:

الضمير للكفار والعطف حينئذ على قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا أي قالوا ذلك واستفتحوا على نحو ما قال قريش: عَجِّلْ لَنا قِطَّنا [ص: ١٦] وكأنهم لما قوي تكذيبهم وأذاهم ولم يعاجلوا بالعقوبة ظنوا أن ما قيل لهم باطل فاستفتحوا على سبيل التهكم والاستهزاء كقول قوم نوح: فَأْتِنا بِما تَعِدُنا [هود: ٣٢] وقوم شعيب فَأَسْقِطْ عَلَيْنا كِسَفاً [الشعراء:

Zamir kâfirlere aittir; bu takdirde atıf { قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا } kavline yapılır; yani onlar bunu söylediler ve Kureyş'in: { عَجِّلْ لَنا قِطَّنا } “[Rabbimiz!] Bizim payımızı acele ver” [Sâd: 16] dediği gibi zafer/hüküm istediler. Sanki onlar yalanlamaları ve eziyetleri şiddetlenip de kendilerine çarçabuk bir ceza gelmeyince kendilerine söylenenlerin bâtıl olduğunu zannetmişler; Nûh kavminin: { فَأْتِنا بِما تَعِدُنا } “Bizi tehdit ettiğin şeyi bize getir” [Hûd: 32] ve Şuayb kavminin: { فَأَسْقِطْ عَلَيْنا كِسَفاً } “Üzerimize gökten parçalar düşür” [eş-Şuarâ: 187]

١٨٧] إلى غير ذلك، وقيل: الضمير للرسل ﵈ ومكذبيهم لأنهم كانوا كلهم سألوا الله تعالى أن ينصر المحق ويهلك المبطل، وجعل بعضهم العطف على فَأَوْحى على هذا أيضا بل ظاهر كلام بعض أن العطف عليه على القراءة المشهورة مطلقا، وسيأتي إن شاء الله تعالى احتمال آخر في الضمير ذكره الزمخشري.

şeklindeki sözleri gibi alay ve istihza yollu fetih ve hüküm istemişlerdir. Şöyle de denilmiştir: Zamir hem elçilere (aleyhimüsselâm) hem de onları yalanlayanlara aittir; zira onların hepsi Allah Teâlâ'dan haklı olanı muzaffer kılmasını, bâtıl olanı ise helak etmesini istemişlerdi. Bazıları bu ihtimale göre de atfı { فَأَوْحى } fiiline yapmışlardır; bilakis bazılarının sözünün zahiri, meşhur kıraate göre atfın mutlak olarak ona yapılacağı yönündedir. ez-Zemahşerî'nin zamire dair zikrettiği başka bir ihtimal inşallah gelecektir.

وَخابَ أي خسر وهلك كُلُّ جَبَّارٍ متكبر عن عبادة الله تعالى وطاعته، وقال الراغب: الجبار في صفة الإنسان يقال لمن يجبر نقيصته بادعاء منزلة من التعالي لا يستحقها، ولا يقال إلا على طريق الذم عَنِيدٍ معاند للحق مباه بما عنده، وجاء فعيل بمعنى مفاعل كثيرا كخليط بمعنى مخالط ورضيع بمعنى مراضع، وذكر أبو عبيدة إن اشتقاق ذلك من العند وهو الناحية، ولذا قال مجاهد: العنيد مجانب الحق، قيل: والوصف الأول إشارة إلى ذمه باعتبار الخلق النفساني والثاني إلى ذمة باعتبار الأثر الصادر عن ذلك الخلق وهو كونه مجانبا منحرفا عن الحق، وفي الكلام إيجاز الحذف بحذف الفاء الفصيحة والمعطوف عليه أي استفتحوا ففتح لهم وظفروا بما سألوا وأفلحوا وخاب كل جبار عنيد وهم قومهم المعاندون فالخيبة بمعنى مطلق الحرمات دون الحرمان عن المطلوب أو ذلك باعتبار أنهم كانوا يزعمون أنهم على الحق، هذا إذا كان ضمير اسْتَفْتَحُوا للرسل ﵈، وأما إذا كان للكفار فالعطف كما في البحر على اسْتَفْتَحُوا أي استفتح الكفار على الرسل ﵈ وخابوا ولم يفلحوا، وإنما وضع كُلُّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ موضع ضميرهم ذما لهم وتسجيلا عليهم بالتجبر والعناد لا أن بعضهم ليسوا كذلك ولم تصبهم الخيبة، ويقدر إذا كان الضمير للرسل ﵈ وللكفرة استفتحوا جميعا فنصر الرسل وخاب كل عات متمرد، والخيبة

{ وَخابَ } “ve hüsrana uğradı”, yani ziyan etti ve helak oldu, { كُلُّ جَبَّارٍ } Allah Teâlâ'ya ibadetten ve O'na itaatten kibirlenen her zorba. er-Râgıb şöyle demiştir: İnsan sıfatı olarak cebbâr, hak etmediği bir yücelik mertebesini iddia ederek noksanlığını gidermeye çalışan kimseye denir ve sadece yergi amacıyla kullanılır. { عَنِيدٍ } “inatçı”, hakkı kabul etmeyip direnen ve elindekiyle böbürlenen kimse. 'Faîl' vezni 'mufâil' manasında çokça gelir; muhaşir manasına gelen halît ve murâzi' manasına gelen radî' gibi. Ebû Ubeyde bunun 'anad' (yan taraf) kökünden türediğini zikretmiştir; bu yüzden Mücâhid: “Anîd, haktan uzak durandır” demiştir. Şöyle de denilmiştir: Birinci vasıf nefisteki ahlakı itibarıyla, ikinci vasıf ise o ahlaktan doğan tesir -yani haktan sapıp uzaklaşmış olması- itibarıyla yerilmesine işarettir. Sözde fasîha fâ'sı ve matufun aleyh hazfedilerek îcâz-ı hazif yapılmıştır; takdiri 'Zafer dilediler, onlara zafer verildi, istediklerine nail olup kurtuldular ve inatçı kavimleri olan her inatçı zorba hüsrana uğradı' demektir. Buradaki haybet (hüsran), istenen şeyden mahrum kalmaktan ziyade mutlak mahrumiyet manasındadır; yahut hak üzere olduklarını iddia etmeleri hasebiyledir. Bu durum, { اسْتَفْتَحُوا } fiilinin zamiri peygamberlere (aleyhimüsselâm) ait olduğu takdirdedir. Kâfirlere ait olduğu takdirde ise el-Bahr'da belirtildiği üzere atıf { اسْتَفْتَحُوا } fiiline yapılır; yani kâfirler peygamberlere (aleyhimüsselâm) karşı zafer istediler, fakat hüsrana uğrayıp kurtulamadılar. Onların zamiri yerine { كُلُّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ } lafzının konulması, onları yermek ve zorbalık ile inatçılıklarını tescil etmek içindir; yoksa bazılarının böyle olmadığı ve hüsrana uğramadığı anlamına gelmez. Zamir hem elçilere (aleyhimüsselâm) hem de kâfirlere ait kılındığında takdiri şöyle olur: Hep birlikte fetih/hüküm istediler, elçilere yardım edildi ve her haddi aşan azgın hüsrana uğradı. Hüsran (haybet)

على الوجهين بمعنى الحرمان غب الطلب، وفي إسناد الخيبة إلى كل منهم ما لا يخفى من المبالغة مِنْ وَرائِهِ جَهَنَّمُ أي من قدامه وبين يديه كما قال الزجاج. والطبري. وقطرب. وجماعة، وعلى ذلك قوله :

her iki vecihte de talebin akabinde mahrum kalmak manasındadır. Hüsranın her bir zorbaya isnat edilmesindeki mübalağa ise gizli değildir. { مِنْ وَرائِهِ جَهَنَّمُ } “Ardından da cehennem vardır”, yani ez-Zeccâc, et-Taberî, Kutrub ve bir cemaatin dediği gibi onun önünde ve huzurundadır. Şu beyit de bu manadadır:

أليس ورائي إن تراخت منيتي ... لزوم العصا تحنى عليها الأصابع

“Ecelim gecikirse önümde / Parmakların üzerine büküleceği bir asaya muhtaç kalmak yok mudur?”

ومعنى كونها قدامه أنه مرصد لها واقف على شفيرها ومبعوث إليها، وقيل: المراد من خلف حياته وبعدها، ومن ذلك قوله:

Cehennemin onun önünde olmasının manası; onun cehennem için gözetleniyor, uçurumunun kenarında duruyor ve oraya sevk edilecek olmasıdır. Şöyle de denilmiştir: Kastedilen, hayatının arkasında ve ölümünden sonrasıdır. Şu beyit de bu kabildendir:

حلفت فلم أترك لنفسك ريبة ... وليس وراء الله للمرء مذهب

“Yemin ettim de gönlünde hiçbir şüphe bırakmadım / Zira Allah'ın ötesinde insanın sığınacağı hiçbir merci yoktur.”

وإليه ذهب ابن الأنباري، واستعمال «وراء» في هذا وذاك بناء على أنها من الأضداد عند أبي عبيدة. والأزهري فهي من المشتركات اللفظية عندهما. وقال جماعة: إنها من المشتركات المعنوية فهي موضوعة لأمر عام صادق على القدام والخلف وهو ما توارى عنك. وقد تفسر بالزمان مجازا فيقال: الأمر من ورائك على معنى أنه سيأتيك في المستقبل من أوقاتك وَيُسْقى قيل عطف على متعلق مِنْ وَرائِهِ المقدر، والأكثر على أنه عطف على مقدر جوابا عن سؤال سائل كأنه قيل: فماذا يكون اذن؟ فقيل: يلقى فيها ما يلقى ويسقى مِنْ ماءٍ مخصوص لا كالمياه المعهودة صَدِيدٍ قال مجاهد. وقتادة. والضحاك هو ما يسيل من أجساد أهل النار، وقال محمد بن كعب. والربيع.

İbnü'l-Enbârî bu görüşe meyletmiştir. 'Verâ' kelimesinin hem bu hem şu manada kullanılması, Ebû Ubeyde ve el-Ezherî'ye göre ezdâd (zıt anlamlılar) kabilinden olmasına dayanır; bu iki âlime göre lafzî müşterektir. Bir cemaat ise lafzın manevî müşterek olduğunu söylemiştir; zira hem ön hem de arka için geçerli olan umumi bir anlama, yani senden gizlenen şeye vaz edilmiştir. Bazen mecaz yoluyla zamanla da tefsir edilir ve 'bu iş senin önündedir/arkandadır' denilir; manası gelecekte senin başına gelecektir demektir. { وَيُسْقى } “ve [ona] içirilir”, { مِنْ وَرائِهِ } ifadesinin mukadder müteallakına matuf olduğu söylenmiştir; çoğunluğa göre ise sanki 'Peki o zaman ne olacak?' diye soran birinin sorusuna cevap olmak üzere mukadder bir fiile matuftur; yani 'Oraya atılanlar atılır ve içirilir' denilmiştir. { مِنْ ماءٍ } bilinen sular gibi olmayan özel bir sudan, { صَدِيدٍ } “irinli bir sudan”. Mücâhid, Katâde ve ed-Dahhâk: “O, cehennem ehlinin bedenlerinden akan şeydir” demişlerdir. Muhammed b. Kâ'b ve er-Rebî' ise:

ما يسيل من فروج الزناة والزواني، وعن عكرمة هو الدم والقيح وأعربه الزمخشري عطف بيان لماء. وفي إبهامه أولا ثم بيانه من التهويل ما لا يخفى، وجواز عطف البيان في النكرات مذهب الكوفيين. والفارسي، والبصريون لا يرونه وعلى مذهبهم هو بدل من ماءٍ ان اعتبر جامدا أو نعت إن اعتبر فيه الاشتقاق من الصد أي المنع من الشرب كأن ذلك الماء لمزيد قبحه مانع عن شربه، وفي البحر قيل: إنه بمعنى مصدود عنه أي لكراهته يصد عنه، وإلى كونه نعتا ذهب الحوفي وكذا ابن عطية قال: وذلك كما تقول: هذا خاتم حديد، وإطلاق الماء على ذلك ليس بحقيقة وإنما أطلق عليه باعتبار أنه بدله، وقال بعضهم: هو نعت على إسقاط مفيد التشبيه كما تقول مررت برجل أسد، والتقدير مثل صديد وعلى هذا فاطلاق الماء عليه حقيقة، وبالجملة تخصيص السقي من هذا الماء بالذكر من بين عذابها يدل على أنه من أشد أنواعه يَتَجَرَّعُهُ جوز أبو البقاء كونه صفة لماء أو حالا منه أو استئنافا.

“Zina eden kadın ve erkeklerin avret yerlerinden akan şeydir” demişlerdir. İkrime'den ise bunun kan ve irin olduğu rivayet edilmiştir. ez-Zemahşerî bunu { ماءٍ } kelimesinin atf-ı beyânı olarak irap etmiştir. Önce müphem bırakılıp sonra açıklanmasında ne derece büyük bir dehşet bulunduğu gizli değildir. Nekirelerde atf-ı beyânın caiz olması Kûfelilerin ve el-Fârisî'nin mezhebidir; Basralılar ise bunu caiz görmezler. Onların mezhebine göre bu kelime camid kabul edilirse { ماءٍ } kelimesinden bedeldir; şayet içmekten meneden 'sadd' kökünden türemiş kabul edilirse sıfattır; sanki bu su aşırı çirkinliğinden dolayı kendisinin içilmesine engel olmaktadır. el-Bahr'da şöyle denilmiştir: 'Masdûdun anh' (kendisinden yüz çevrilen) manasındadır; yani iğrençliğinden dolayı ondan yüz çevrilir. el-Havfî ve keza İbn Atıyye bunun sıfat olduğu görüşüne meyletmiş ve şöyle demiştir: Bu, 'Bu demir bir yüzüktür' demene benzer. Ona su denilmesi hakiki manada değildir; bilakis suyun yerine geçtiği için öyle adlandırılmıştır. Bazıları ise şöyle demiştir: Tıpkı 'Aslan bir adama uğradım' demende olduğu gibi teşbih edatının düşürülmesiyle sıfat olmuştur; takdiri 'sadîd (irin) gibi' demektir. Buna göre ona su denilmesi hakikattir. Velhasıl, cehennem azapları arasından bu sudan içirilmenin tahsisle zikredilmesi, onun azabın en şiddetli türlerinden olduğuna delalet eder. { يَتَجَرَّعُهُ } “Onu yudumlamaya çalışır”, Ebû'l-Bekâ bunun { ماءٍ } için sıfat, ondan hâl veya müstakil bir istînâf cümlesi olmasını caiz görmüştür.

وجوز أبو حيان كونه حالا من ضمير يُسْقى والاستئناف أظهر وهو مبني على سؤال كأنه قيل: فماذا يفعل به؟ فقيل: يتجرعه أي يتكلف جرعه مرة بعد أخرى لغلبة العطش واستيلاء الحرارة عليه وَلا يَكادُ يُسِيغُهُ أي لا يقارب أن يسيغه فضلا عن الاساغة بل يغص به فيشربه بعد اللتيا والتي جرعة غب جرعة فيطول عذابه تارة بالحرارة والعطش وأخرى بشربه على تلك الحالة فإن السوغ انحدار الماء انحدار الشراب في الحلق بسهولة وقبول نفس ونفيه لا يفيد نفي ما ذكر جميعا، وقيل: تفعل مطاوع فعل يقال: جرعه فتجرع وقيل: إنه موافق للمجرد أي جرعه كما تقول عدا الشيء، وتعداه، وقيل: الاساغة الإدخال في الجوف، والمعنى لا يقارب أن يدخله في جوفه قبل أن يشربه ثم شربه على حد ما قيل في قوله تعالى: فَذَبَحُوها وَما كادُوا يَفْعَلُونَ [البقرة: ٧١] أي ما قاربوا قبل الذبح، وعبر عن ذلك

Ebû Hayyân, bunun { يُسْقى } [fiilindeki] zamirden hâl olmasını caiz görmüştür; fakat istînâf (yeni bir başlangıç cümlesi) olması daha açıktır. Bu da sanki ‘Peki, ona ne yapılır?’ denilmiş ve buna karşılık ‘{ يَتَجَرَّعُهُ } / Onu yudum yudum içer’ denilmiş gibi bir soruya dayanmaktadır; yani susuzluğun galebe çalması ve hararetin kendisini kaplaması sebebiyle onu birbiri ardınca zorlanarak yudumlar. { وَلا يَكادُ يُسِيغُهُ } “onu boğazından güçlükle geçirir / geçirecek gibi de olmaz”; yani [kolayca] yutması bir yana, onu yutmaya yaklaşamaz bile; bilakis boğazına takılır da binbir güçlükten sonra onu yudum yudum içer. Böylece onun azabı bir defasında hararet ve susuzlukla, diğer bir defasında ise o halde içmekle uzar gider. Zira sevg (سَوْغ / boğazdan kolayca kayma), içeceğin boğazdan kolaylıkla ve nefsin kabullenmesiyle kayıp gitmesidir; bunun nefyi ise zikredilenlerin tamamının nefyini ifade etmez. Bir görüşe göre tefe‘‘ul (تَفَعُّل) kalıbı, fe‘‘ale (فَعَّلَ) kalıbının mutâvaatıdır (dönüşlüsüdür); nitekim 'cerra'ahu fe-tecerra'a' (ona yudum yudum içirdi, o da yudumladı) denir. Bir görüşe göre ise mücerred (sülâsî) kalıba muvafıktır; yani 'adâ'ş-şey'e ve te'addâhu' (o şeyi aştı) denildiği gibi 'onu yudumladı' manasındadır. Bir diğer görüşe göre ise isâğa (boğazdan geçirme), mideye/içe sokmaktır. Bu durumda mana, Allah Teâlâ'nın: { فَذَبَحُوها وَما كادُوا يَفْعَلُونَ } “Nihayet onu kestiler, neredeyse yapmayacaklardı” [el-Bakara 71] ayeti hakkında söylendiği gibi -ki boğazlamadan önce neredeyse yapmayacaklardı [demektir]- onu içmeden önce neredeyse mideye indiremeyecek duruma gelmesi, ardından da içmesidir. Bundan...

بالاساغة لما أنها المعهودة في الأشربة.

içeceklerde alışılagelen durum olduğu için 'isâğa' lafzıyla ifade edilmiştir.

أخرج أحمد. والترمذي. والنسائي. والحاكم وصحح. وغيرهم عن أبي أمامة عن النبي ﷺ أنه قال في الآية: يقرب إليه فيتكرهه فإذا أدنى منه شوى وجهه ووقعت فروة رأسه فإذا شربه قطع أمعاءه حتى يخرج من دبره يقول الله تعالى: وَسُقُوا ماءً حَمِيماً فَقَطَّعَ أَمْعاءَهُمْ [محمد: ١٥] وقال سبحانه: وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغاثُوا بِماءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ [الكهف: ٢٩] ،

Ahmed, et-Tirmizî, en-Nesâî, tashih ederek el-Hâkim ve başkaları Ebû Ümâme'den rivayet etmişlerdir ki Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu ayet hakkında şöyle buyurmuştur: «O su kendisine yaklaştırılır, o da bundan tiksinir; biraz daha yaklaştırılınca yüzünü kızartır ve başının derisi düşer. Onu içtiğinde ise bağırsaklarını parça parça eder, nihayet dübüründen çıkar.» Allah Teâlâ şöyle buyurur: { وَسُقُوا ماءً حَمِيماً فَقَطَّعَ أَمْعاءَهُمْ } “ve kendilerine kaynar bir su içirilir de bağırsaklarını parça parça eder” [Muhammed: 15]. Allah Teâlâ yine şöyle buyurmuştur: { وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغاثُوا بِماءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ } “Eğer yardım isterlerse, kendilerine yüzleri kavuran erimiş maden gibi bir su verilir” [el-Kehf: 29].

ويسيغه بضم الياء لأنه يقال: ساغ الشراب وأساغه غيره وهو الفصيح وإن ورد ثلاثيه متعديا أيضا على ما ذكره أهل اللغة، وجملة لا يَكادُ إلى آخره في موضع الحال من فاعل يتجرعه أو من مفعوله أو منهما جميعا وَيَأْتِيهِ الْمَوْتُ أي أسبابه من الشدائد وأنواع العذاب فالكلام على المجاز أو بتقدير مضاف مِنْ كُلِّ مَكانٍ أي من كل موضع، والمراد أنه يحيط به من جميع الجهات كما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وقال إبراهيم التيمي: من كل مكان من جسده حتى من أطراف شعره وروي نحو ذلك عن ميمون بن مهران. ومحمد بن كعب، واطلاق المكان على الأعضاء مجاز، والظاهر أن هذا الإتيان في الآخرة.

Dil âlimlerinin zikrettiğine göre sülâsî fiili de müteaddî olarak gelse bile, fasih olan kullanım “içecek boğazdan kolayca geçti, başkası da onu kolayca geçirdi” denildiği için { يُسِيغُهُ } kelimesi yâ harfinin zammesiyle okunur. { لا يَكادُ } ile başlayan cümle, { يَتَجَرَّعُهُ } fiilinin fâilinden veya mef'ûlünden yahut her ikisinden birden hâl konumundadır. { وَيَأْتِيهِ الْمَوْTُ } “Ölüm ona gelir”, yani şiddetler ve azap türleri şeklindeki ölüm sebepleri gelir; dolayısıyla söz mecazdır yahut muzaf takdiri iledir. { مِنْ كُلِّ مَكانٍ } “her taraftan”, yani her mekândan gelir. Kastedilen, İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ)'dan rivayet edildiği üzere ölüm sebeplerinin onu her yönden kuşatmasıdır. İbrâhim et-Teymî: “Vücudunun her yerinden, hatta saç uçlarından bile gelir” demiştir. Meymûn b. Mihrân ve Muhammed b. Kâ'b'dan da buna benzer bir rivayet gelmiştir. Organlara mekân denilmesi mecazdır. Zahir olan odur ki bu ölüm sebeplerinin gelişi ahirettedir.

وقال الأخفش: أراد البلايا التي تصيب الكافر في الدنيا سماها موتا لشدتها. ولا يخفى بعده لأن سياق الكلام في أحوال الكافر في جهنم وما يلقى فيها وَما هُوَ بِمَيِّتٍ أي والحال أنه ليس بميت حقيقة كما هو الظاهر من مجيء أسبابه على أتم وجه فيستريح مما غشيه من أصناف الموبقات وَمِنْ وَرائِهِ أي من بين يدي من حكم عليه بما مر عَذابٌ غَلِيظٌ يستقبل كل وقت عذابا أشد وأشق مما كان قبله، وقيل: في وراء هنا نحو ما قيل فيما تقدم أمامه، وذكر هذه الجملة لدفع ما يتوهم من الخفة بحسب الاعتياد كما في عذاب الدنيا، وقيل: ضمير ورائه يعود على العذاب المفهوم من الكلام السابق لا على كل جبار، وروي ذلك عن الكلبي، والمراد بهذا العذاب قيل: الخلود في النار وعليه الطبرسي، وقال الفضيل: هو قطع الأنفاس وحبسها في الأجساد هذا، وجوز في الكشاف أن تكون هذه الآية- أعني قوله تعالى: وَاسْتَفْتَحُوا إلى هنا- منقطعة عن قصة الرسل ﵈ نازلة في أهل مكة طلبوا الفتح الذي هو المطر في سنينهم التي أرسلت عليهم بدعوة رسول الله ﷺ فخيب سبحانه رجاءهم ولم يسقهم ووعدهم أن يسنيهم في جهنم بدل سقياهم صديد أهل النار، والواو على هذا قيل: للاستئناف، وقيل: للعطف إما على قوله تعالى:

el-Ahfeş ise şöyle demiştir: Dünyada kâfire isabet eden belaları kastetmiş ve şiddetinden ötürü onları ölüm olarak adlandırmıştır. Sözün cehennemdeki kâfirin halleri ve orada karşılaşacağı şeyler bağlamında olması sebebiyle bu görüşün uzaklığı gizli değildir. { وَما هُوَ بِمَيِّتٍ } “oysa o ölecek de değildir.” Yani sebeplerinin en kâmil manada gelmesinden zahiren anlaşıldığı gibi hakiki anlamda ölecek değildir ki kendisini bürüyen helak edici azap türlerinden kurtulup rahatlasın. { وَمِنْ وَرائِهِ } “Ardından da vardır”, yani hakkında bu hüküm verilen kimsenin önünde, { عَذابٌ غَلِيظٌ } “çetin bir azap” vardır; her an kendisinden öncekinden daha şiddetli ve daha ağır bir azapla karşılaşır. Buradaki { وَرَاء } hakkında da daha önce geçtiği üzere 'önünde' manası verilmiştir. Bu cümlenin zikredilmesi, tıpkı dünya azabında olduğu gibi alışkanlık sebebiyle azabın hafifleyeceği vehmini defetmek içindir. Şöyle de denilmiştir: 'Verâihi'deki zamir her zorbaya değil, önceki kelamdan anlaşılan azaba râcidir; bu görüş el-Kelbî'den rivayet edilmiştir. Bu azaptan murat, et-Tabersî'nin benimsediği üzere cehennemde ebedi kalmaktır. el-Fudayl ise: “Nefeslerin kesilip bedenlerde hapsedilmesidir” demiştir. el-Keşşâf'ta bu ayetin -yani Allah Teâlâ'nın { وَاسْتَفْتَحُوا } kavlinden buraya kadar olan kısmın- peygamberlerin (aleyhimüsselâm) kıssasından munkatı' olup Mekke ehli hakkında indiği caiz görülmüştür; zira onlar Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) bedduasıyla üzerlerine gönderilen kıtlık yıllarında fetih olan yağmuru istemişler, Allah Teâlâ da onların umutlarını boşa çıkarıp su vermemiş ve onlara içecekleri su yerine cehennemde ehlinin irinini içireceğini vaat etmiştir. Bu takdirde vâv harfinin istînâf için olduğu söylenmiştir; lafız ve mana yakınlığından ötürü Allah Teâlâ'nın:

وَوَيْلٌ لِلْكافِرِينَ مِنْ عَذابٍ شَدِيدٍ أو على خبر أُولئِكَ فِي ضَلالٍ بَعِيدٍ لقربه لفظا ومعنى، والوجه الأول أوجه لبعد العهد وعدم قرينة تخصيص الاستفتاح بالاستمطار ولأن الكلام على ذلك التقدير يتناول أهل مكة تناولا أوليا فان المقصود من ضرب القصة أن يعتبروا مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ مبتدأ خبره محذوف أي فيما يتلى عليكم صفتهم التي هي في الغرابة كالمثل كما ذهب إليه سيبويه، وقوله سبحانه: أَعْمالُهُمْ كَرَمادٍ جملة مستأنفة لبيان مثلهم، ورجح ابن عطية كونه مبتدأ وهذه الجملة خبره، وتعقبه الحوفي بأنه لا يجوز لخلو الجملة عما يربطها بالمبتدأ وليست نفسه في المعنى لتستغني عن ذلك لظهور أن ليس المعنى مثلهم هذه الجملة. وأجاب عنه السمين بالتزام أنها نفسه لأن مثل الدين في تأويل ما يقال فيهم ويوصفون به إذا وصفوا فلا حاجة إلى الرابط كما في قولك: صفة زيد عرضه مصون وماله مبذول، قيل: ولا يخفى حسنه إلا أن المثل عليه بمعنى الصفة، والمراد بالصفة اللفظ الموصوف به كما يقال:

{ وَوَيْلٌ لِلْكافِرِينَ مِنْ عَذابٍ شَدِيدٍ } “Şiddetli bir azaptan ötürü vay kâfirlerin haline!” kavline yahut { أُولئِكَ فِي ضَلالٍ بَعِيدٍ } “İşte onlar derin bir sapıklık içindedirler” cümlesinin haberine matuf olduğu da söylenmiştir. Birinci vecih, aranın uzak olması, istiftâhı yağmur istemeye tahsis edecek bir karinenin bulunmaması ve kelamın bu takdire göre Mekke ehlini öncelikli olarak kapsaması sebebiyle daha yerindedir; zira kıssanın anlatılmasından maksat onların ibret almasıdır. { مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ } “Rablerini inkâr edenlerin durumu”, mübtedadır; haberi mahzuftur, yani Sîbeveyh'in benimsediği gibi 'Size okunanlar arasında onların gariplikte darb-ı mesel gibi olan sıfatları vardır' demektir. Allah Teâlâ'nın: { أَعْمالُهُمْ كَرَمادٍ } “Onların amelleri bir kül gibidir” kavli ise durumlarını beyan eden müstakil bir cümledir. İbn Atıyye ise bunun mübteda, bu cümlenin de onun haberi olmasını tercih etmiştir. el-Havfî ise cümlenin mübtedaya bağlayıcı bir rabıttan yoksun olması ve anlamca onun bizzat kendisi olmaması sebebiyle bunun caiz olmadığını belirterek ona itiraz etmiştir; çünkü mananın 'onların durumu bu cümledir' olmadığı açıktır. es-Semîn ise cümlenin anlamca mübtedanın bizzat kendisi olduğunu kabul ederek şöyle cevap vermiştir: Zira inkâr edenlerin durumu, nitelendirildikleri zaman haklarında söylenen ve vasfedildikleri şey anlamındadır; tıpkı 'Zeyd'in vasfı: ırzı korunmuş ve malı harcanmıştır' sözünde olduğu gibi rabıta ihtiyaç yoktur. Şöyle denilmiştir: Bu cevabın güzelliği gizli değildir; ancak mesel lafzı buna göre sıfat manasındadır. Sıfattan kasıt ise tıpkı 'Zeyd'in vasfı esmerdir' denilmesinde olduğu gibi kendisiyle vasıflanılan lafızdır; yani 'onun vasıflandığı lafız işte budur' demektir.

صفة زيد أسمر أي اللفظ الذي يوصف به هو هذا، وهذا وإن كان مجازا على مجاز لكنه يغتفر لأن الأول ملحق بالحقيقة لشهرته وليس من الاكتفاء بعود الضمير على المضاف إليه لأن المضاف ذكر توطئة له فإن ذلك أضعف من بيت العنكبوت كما علمت.

Bu açıklama her ne kadar mecaz üstüne mecaz olsa da, birincisi şöhretinden ötürü hakikate mülhak sayıldığı için müsamaha ile karşılanır. Yoksa bu durum zamirin muzâfun ileyhe dönmesiyle yetinmek kabilinden değildir; zira muzaf sadece ona bir hazırlık olmak üzere zikredilmiştir ki bildiğin üzere bu, örümcek yuvasından daha zayıftır.

وذهب الكسائي. والفراء إلى أن مَثَلُ مقحم وتقدم ما عليه وله، وقال الحوفي: هو مبتدأ وكَرَمادٍ خبره وأعمالهم بدل من المبتدأ بدل اشتمال كما في قوله:

el-Kisâî ve el-Ferrâ { مَثَلُ } lafzının zâit olduğu görüşüne gitmişlerdir; bunun lehindeki ve aleyhindeki hususlar daha önce geçmişti. el-Havfî ise şöyle demiştir: Bu kelime mübtedadır, { كَرَمادٍ } onun haberidir, { أَعْمالُهُمْ } ise şu beyitte olduğu gibi mübtedadan bedel-i iştimaldir:

ما للجمال مشيها وئيدا ... أجندلا يحملن أم حديدا

“Bu develere ne oluyor da yürüyüşleri pek yavaş? / Acaba kaya mı taşıyorlar yoksa demir mi?”

وفيه خفاء، ولعله اعتبر المضاف إليه. وفي الكشاف جواز كونه بدلا من مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا لكن على تقدير مثل أعمالهم فيكون التقدير مثل الذين كفروا مثل أعمالهم كرماد، قال في الكشف: وهو بدل الكل من الكل وذلك لأن مثلهم ومثل أعمالهم متحدان بالذات، وفيه تفخيم اه، وقيل: إنه على هذا التقدير أيضا بدل اشتمال لأن مثل أعمالهم كونها كرماد ومثلهم كون أعمالهم كرماد فلا اتحاد لكن الأول سبب للثاني فتأمل، والرماد معروف وعرفه ابن عيسى بأنه جسم يسحقه الإحراق سحق الغبار ويجمع على رمد في الكثرة وأرمدة في القلة وشذ جمعه على أفعلاء قالوا أرمداء كذا في البحر، وذكر في القاموس أن الأرمداء كالأربعاء الرماد ولم يذكر أنه جمع، والمراد بأعمالهم ما هو من باب المكارم كصلة الأرحام وعتق الرقاب وفداء الأسارى وقرى الأضياف واغاثة الملهوفين وغير ذلك، وقيل: ما فعلوه لأصنامهم من القرب بزعمهم، وقيل: ما يعم هذا وذاك ولعله الأولى، وجيء بالجملة على ما اختاره بعضهم جوابا لما يقال: ما بال أعمالهم التي عملوها حتى آل أمرهم إلى ذلك المآل؟ إذ بين فيها أنها كرماد اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيحُ أي حملته وأسرعت الذهاب به فاشتد من شد بمعنى عدا، والباء للتعدية أو للملابسة، وجوز أن يكون من الشدة بمعنى القوة أي قويت بملابسة حمله فِي يَوْمٍ عاصِفٍ العصف اشتداد الريح وصف به زمان هبوبها على الإسناد المجازي كنهاره صائم وليله قائم للمبالغة، وقال الهروي: التقدير في يوم عاصف الريح فحذف الريح لتقدم ذكره كما في قوله:

Fakat bu görüşte bir kapalılık vardır; belki de muzâfun ileyhi dikkate almıştır. el-Keşşâf'ta ise 'meselü a'mâlihim' takdiriyle { مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا } ifadesinden bedel olmasının caiz olduğu belirtilmiştir; buna göre takdir 'Rablerini inkâr edenlerin durumu, amellerinin durumu kül gibi olan kimseler gibidir' şeklinde olur. el-Keşf'te şöyle denilmiştir: Bu bedel-i küll mine'l-küldür; çünkü onların durumu ile amellerinin durumu bizzat aynıdır ve bunda bir tazim/büyütme vardır. Şöyle de denilmiştir: Bu takdire göre de bedel-i iştimaldir; çünkü amellerinin durumu onların kül gibi olmasıdır, onların durumu ise amellerinin kül gibi olmasıdır, dolayısıyla bir ayniyet yoktur; ancak birincisi ikincisinin sebebidir, iyi düşün! Kül (ramâd) bilinen bir maddedir; İbn Îsâ onu 'yakmanın toz haline getirdiği cisim' olarak tarif etmiştir. Çoğul olarak çoklukta 'rimed', azlıkta 'ermide' şeklinde gelir; 'ef'ilâ' vezninde çoğul yapılması ise şâzz olup 'ermidâ' demişlerdir, el-Bahr'da böyle geçer. el-Kâmûs'ta ise 'el-Ermidâ' kelimesinin el-Erbiâ gibi kül manasına geldiği zikredilmiş, çoğul olduğu belirtilmemiştir. Onların amellerinden murat; akraba ziyareti, köle azat etmek, esirleri kurtarmak, misafir ağırlamak, darda kalanlara yardım etmek ve benzeri güzel hasletlerdir. Şöyle de denilmiştir: İddialarına göre putları için yaptıkları kurban ve ibadetlerdir. Hem onu hem bunu kapsadığı da söylenmiştir ki evlâ olanı budur. Bazılarının tercihine göre bu cümle: 'İşleri bu akıbete varacak derecede yaptıkları amellerin hali nedir?' şeklindeki soruya cevap olarak getirilmiştir; zira bu amellerin bir kül gibi olduğu beyan edilmiştir: { اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيحُ } “rüzgârın şiddetle savurduğu [kül gibidir]”, yani rüzgârın onu yüklenip hızla alıp götürdüğü [kül gibidir]. 'İşteddet', koştu manasındaki 'şedde' fiilindendir; bâ harfi ta'diye (geçişlilik) yahut mülâbese içindir. Kuvvet manasındaki şiddetten olması da caiz görülmüştür; yani onu taşıma işine girişmekle kuvvetlendi demektir. { فِي يَوْمٍ عاصِفٍ } “fırtınalı bir günde”, 'asf' rüzgârın şiddetlenmesidir; mübalağa kastıyla, tıpkı 'gündüzü oruçlu, gecesi namazda' tabirlerinde olduğu gibi rüzgârın estiği zaman mecâz-ı aklî yoluyla bununla nitelenmiştir. el-Herevî şöyle demiştir: Takdiri 'rüzgârı fırtınalı bir günde' şeklindedir; rüzgâr daha önce zikredildiği için hazfedilmiştir; nitekim şu beyitte de böyledir:

إذا جاء يوم مظلم الشمس كاسف والتنوين على هذا عوض من المضاف إليه، وضعف هذا القول ظاهر، وقيل: إن عاصف صفة الريح إلا أنه جر على الجوار، وفيه أنه لا يصح وصف الريح به لاختلافهما تعريفا وتنكيرا، وقرأ نافع. وأبو جعفر «الرياح» على الجمع وبه يشتد فساد الوصفية، وقرأ ابن أبي اسحق. وإبراهيم بن أبي بكر عن الحسن فِي يَوْمٍ عاصِفٍ على الإضافة، وذلك عند أبي حيان من حذف الموصوف وإقامة الصفة مقامه والتقدير في يوم ريح عاصف، وقد يقال: إنه من إضافة الموصوف إلى الصفة من غير حاجة إلى حذف عند من يرى جواز ذلك لا يَقْدِرُونَ أي يوم القيامة مِمَّا كَسَبُوا في الدنيا من تلك الأعمال عَلى شَيْءٍ ما أي لا يرون له أثرا من ثواب أو تخفيف عذاب.

“Güneşi kararmış, tutulmuş bir gün geldiğinde” Buradaki tenvin muzâfun ileyhin yerini tutmuştur. Bu görüşün zayıflığı ise açıktır. Şöyle de denilmiştir: 'Âsıf' kelimesi rüzgârın sıfatıdır, ancak civar irabı sebebiyle mecrur olmuştur. Fakat marifelik ve nekirelik bakımından farklı oldukları için rüzgârın bununla nitelenmesinin sahih olmayacağı itirazı vardır. Nâfi ve Ebû Ca'fer çoğul olarak “er-riyâh” şeklinde okumuşlardır ki bu kıraatle sıfat oluşun bozukluğu daha da kuvvetlenir. İbn Ebî İshâk ve Hasan'dan rivayetle İbrâhim b. Ebî Bekr ise { فِي يَوْمٍ عاصِفٍ } ifadesini izafetle okumuşlardır. Ebû Hayyân'a göre bu, mev数の hazfedilip sıfatın onun yerine geçirilmesindendir ve takdiri 'fırtınalı bir rüzgâr gününde' şeklindedir. Şöyle de denilebilir: Bunu caiz görenlere göre hazfe ihtiyaç duyulmaksızın mevsûfun sıfata izafe edilmesi kabilindendir. { لا يَقْدِرُونَ } kıyamet gününde muktedir olamazlar, { مِمَّا كَسَبُوا } dünyada kazandıkları o amellerden, { عَلى شَيْءٍ } “hiçbir şeyi elde tutamazlar.” Yani o amellerden ötürü bir sevap yahut azabın hafifletilmesi şeklinde hiçbir eser göremezler.

ويؤيد التعميم ما

Bu genellemeyi şu rivayet de teyit etmektedir:

ورد في الصحيح عن عائشة أنها قالت: يا رسول الله إن ابن جدعان في الجاهلية يصل الرحم ويطعم المسكين هل ذلك نافعه؟ قال: لا ينفعه لأنه لم يقل ربي اغفر لي خطيئتي يوم الدين،

Sahîh'te Âişe'den (radıyallâhu anhâ) rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Ey Allah'ın Resûlü! İbn Cüd'ân Câhiliye devrinde akrabayı gözetir ve yoksulu doyururdu; bu amelleri ona fayda verir mi? Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Ona fayda vermez; çünkü o bir gün bile 'Rabbim, din gününde benim günahımı bağışla' dememiştir» buyurdu.

وقيل: الكلام على حذف مضاف أي لا يقدرون من ثواب ما كسبوا على شيء ما والأول أولى، وقدم المتعلق الأول- للايقدرون- على الثاني وعكس في البقرة لأهمية كل في آيته وذلك ظاهر لمن له أدنى بصيرة، وحاصل التمثيل تشبيه أعمالهم في حبوطها وذهابها هباء منثورا لابتنائها على غير أساس من معرفة الله تعالى والإيمان به وكونها لوجهه برماد طيرته الريح العاصف وفرقته، وهذه الجملة فذلكة ذلك والمقصود منه، قيل: والاكتفاء بيان عدم رؤية الأثر لأعمالهم للأصنام مع أن لها عقوبات للتصريح ببطلان اعتقادهم وزعمهم أنها شفعاء لهم عند الله تعالى، وفيه تهكم بهم ذلِكَ أي ما دل عليه التمثيل دلالة واضحة من ضلالهم مع حسبانهم أنهم على شيء هُوَ الضَّلالُ الْبَعِيدُ عن طريق الحق والصواب، وقد تقدم تمام الكلام في ذلك غير بعيد.

Şöyle de denilmiştir: İfade muzâfın hazfi üzeredir; yani 'kazandıkları şeyin sevabından hiçbir şeye muktedir olamazlar' demektir, ancak birinci görüş daha uygundur. 'Lâ yakdirûne' fiilinin birinci müteallakı ikinciye takdim edilmiş, Bakara sûresinde ise her birinin kendi ayetindeki önemi sebebiyle aksi yapılmıştır; bu durum en ufak bir basireti olan kimse için bile açıktır. Temsilin özeti şudur: Onların amelleri; Allah Teâlâ'yı tanıma, O'na iman etme ve sırf O'nun rızası için yapılma esasına dayanmadığı için boşa gitmesi ve saçılmış zerreler gibi savrulup yok olması bakımından, şiddetli fırtınanın savurup dağıttığı küle benzetilmiştir. Bu cümle ise o temsilin bir özeti ve asıl kastedilen gayesidir. Şöyle de denilmiştir: Putlar için yaptıkları amellerin cezası olmasına rağmen amellerinin bir eserini görememeleriyle yetinilmesi, onların bu putların Allah katında kendilerine şefaatçi olacağı yönündeki inanç ve iddialarının bâtıl olduğunu açıkça belirtmek içindir ve bunda onlarla bir alay (tehekküm) vardır. { ذلِكَ } “İşte bu”, yani kendileri bir şey üzere olduklarını sandıkları halde sapıklıkta olduklarına dair bu temsilin açıkça delalet ettiği durum, { هُوَ الضَّلالُ الْبَعِيدُ } “[haktan ve doğruluktan] derin/uzak bir sapıklıktır.” Bu konudaki sözün tamamı daha önce pek uzak olmayan bir yerde geçmişti.

أَلَمْ تَرَ خطاب للرسول ﷺ والمراد به أمته الذين بعث إليهم، وقيل: خطاب لكل واحد من الكفرة لقوله

{ أَلَمْ تَرَ } “Görmedin mi?” [ifadesi], Resûlullah’a (sallallâhu aleyhi ve sellem) hitaptır; bununla kastedilen ise kendisine peygamber olarak gönderildiği ümmetidir. Şöyle de denilmiştir: [Bir sonraki ayette geçen] Allah...

تعالى: إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ والرؤية رؤية القلب، وقوله تعالى: أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ ساد مسد مفعوليها أي ألم تعلم أنه تعالى خلقهما بِالْحَقِّ أي ملتبسة بالحكمة والوجه الصحيح الذي يحق أن يخلق عليه. وقرأ السلمي «ألم تر» بسكون الراء ووجهه أنه أجرى الوصل مجرى الوقف، قال أبو حيان: وتوجيه آخر وهو ان «ترى» حذفت العرب ألفها في قولهم: قام القوم ولو تر ما زيد كما حذفت ياء لا أبالي وقالوا لا أبال فلما دخل الجازم تخيل إن الراء هي آخر الكلمة فسكنت للجازم كما قالوا في لا أبال لم أبل، تخيلوا اللام آخر الكلمة، والمشهور التوجيه الأول. وقرأ الأخوان «خالق السموات والأرض» بصيغة اسم الفاعل والإضافة وجر «الأرض» .

Teâlâ'nın: { إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ } “O dilerse sizi yok eder” buyruğundan ötürü kâfirlerin her birine hitaptır. Görme (rü'yet), kalp ile bilme (kalbî rü'yet) anlamındadır. Allah Teâlâ'nın: { أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } “Allah'ın gökleri ve yeri... yarattığını” kavli ise fiilin iki mef'ûlünün yerine geçmiştir; yani Allah Teâlâ'nın onları { بِالْحَقِّ } “hak ile”, yani hikmetle ve yaratılmalarına yaraşır dosdoğru bir surette yarattığını bilmedin mi demektir. es-Sülemî “Elem tera” ifadesini râ harfinin sükûnu ile okumuştur; bunun izahı, vasl (geçiş) halini vakıf hali gibi değerlendirmesidir. Ebû Hayyân şöyle der: Başka bir izah da şudur: Tıpkı 'Lâ ubâlî' ifadesindeki yâ'yı hazfedip 'Lâ ubâl' dedikleri gibi, Araplar 'Kâme'l-kavmu velev tera mâ Zeydün' sözünde de 'terâ' fiilinin elifini hazfetmişlerdir. Başına cezmeden edat gelince râ harfinin kelimenin son harfi olduğu zannedilmiş ve tıpkı 'Lâ ubâl' için 'Lem ubal' dedikleri ve lâmı kelimenin son harfi sandıkları gibi, cezm sebebiyle sükûn verilmiştir. Meşhur olan ise birinci izahtır. el-Aheveyn (Hamza ve Kisâî) ise ism-i fâil kalıbı ve izafetle, 'el-Arda' kelimesini de mecrur yaparak “Hâliku's-semâvâti ve'l-ardı” şeklinde okumuşlardır.

إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ يعدمكم أيها الناس كما قاله جماعة أو أيها الكفرة كما روي عن ابن عباس بالمرة وَيَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ أي يخلق بدلكم خلقا مستأنفا لا علاقة بينكم وبينهم، والجمهور على أنه من جنس الآدميين، وذهب آخرون إلى أنه أعم من أن يكون من ذلك الجنس أو من غيره، أورد سبحانه هذه الشرطية بعد أن ذكر خلقه السموات والأرض: إرشادا إلى طريق الاستدلال فإن من قدر على خلق مثل هاتيك الأجرام العظيمة كان على إعدام المخاطبين وخلق آخرين بدلهم أقدر ولذلك قال سبحانه: وَما ذلِكَ أي المذكور من إذهابكم والإتيان بخلق جديد مكانكم عَلَى اللَّهِ بِعَزِيزٍ بمتعذر أو متعسر فإنه ﷾ قادر بذاته لا باستعانة وواسطة على جميع الممكنات لا اختصاص له بمقدور دون مقدور. وهذه الآية على ما في الكشاف بيان لإبعادهم في الضلال وعظم خطبهم في الكفر بالله تعالى لوضوح آياته الشاهدة له الدالة على قدرته الباهرة وحكمته البالغة وأنه هو الحقيق بأن يؤمن به ويرجى ثوابه ويخشى عقابه وَبَرَزُوا لِلَّهِ جَمِيعاً أي يبرزون يوم القيامة، وإيثار الماضي لتحقق الوقوع أو لأنه لا مضي ولا استقبال بالنسبة إليه سبحانه، والمراد ببروزهم لله ظهورهم من قبورهم للرائين لأجل حساب الله تعالى، فاللام للتعليل وفي الكلام حذف مضاف، وجوز أن تكون اللام صلة البروز وليس هناك حذف مضاف، ويراد أنهم ظهورا له عز شأنه عند أنفسهم وعلى زعمهم فإنهم كانوا يظنون عند ارتكابهم الفواحش سرا أنها تخفى على الله تعالى فإذا كان يوم القيامة انكشفوا له تعالى عند أنفسهم وعلموا أنه لا تخفى عليه جل شأنه خافية، وقال ابن عطية: معنى برزوا صاروا بالبراز وهي الأرض المتسعة فاستعير ذلك لمجمع يوم القيامة، وهذا ميل إلى التعليل والحذف. ونقل الإمام عن الحكماء في تأويل البروز أن النفس إذا فارقت الجسد فكأنه زال الغطاء وبقيت مجردة بذاتها عارية عن كل ما سواها هو البروز لله تعالى وهو كلام تعده العرب من الأحاجي ولذا لم يلتفت إليه المحدثون.

{ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ } “O dilerse sizi yok eder”, bir grubun söylediğine göre: Ey insanlar, sizi yok eder; yahut İbn Abbâs'tan rivayet edildiği üzere: Ey kâfirler, sizi tamamen helak eder, { وَيَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ } “ve yepyeni bir halk getirir”, yani sizin yerinize, sizinle aralarında hiçbir bağ bulunmayan yeni baştan bir topluluk yaratır. Cumhur bunun insan cinsinden olacağı görüşündedir; diğer bazıları ise bu cinsten veya başka bir cinsten olmasından daha genel olduğu görüşüne varmışlardır. Allah Teâlâ, gökleri ve yeri yarattığını zikrettikten sonra bu şart cümlesini istidlâl yolunu göstermek amacıyla getirmiştir; zira böylesine muazzam cisimleri yaratmaya gücü yeten zât, muhatapları yok etmeye ve onların yerine başkalarını yaratmaya evleviyetle kâdirdir. İşte bu yüzden Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَما ذلِكَ } “Bu da”, yani sizi yok edip yerinize yeni bir halk getirmek, { عَلَى اللَّهِ بِعَزِيزٍ } “Allah'a güç/zor değildir”, yani imkânsız veya çetin değildir. Zira O (azze ve celle), hiçbir yardım ve vasıtaya ihtiyaç duymaksızın zâtıyla bütün mümkinâta kâdirdir; O'nun için bir şeye güç yetirip diğerine yetirememe gibi bir tahsis söz konusu olamaz. Bu ayet Keşşâf'ta belirtildiğine göre; Allah Teâlâ'ya şahitlik eden, O'nun üstün kudretine ve kemâl hikmetine delalet eden ayetleri apaçık ortadayken, iman edilmeye, sevabı umulmaya ve azabından korkulmaya yegâne lâyık olan zât O iken, kâfirlerin sapıklıkta ne kadar ileri gittiklerini ve Allah'ı inkâr etmelerindeki cürümlerinin büyüklüğünü açıklamaktadır. { وَبَرَزُوا لِلَّهِ جَمِيعاً } “Hepsi Allah'ın huzuruna çıkarlar”, yani kıyamet gününde ortaya çıkarlar. Mâzi fiilin tercih edilmesi vukuunun kesinliğinden ötürüdür yahut O'nun (subhânehu) hakkında geçmiş ve gelecek zaman söz konusu olmadığı içindir. Onların Allah için ortaya çıkmalarından maksat, Allah Teâlâ'nın hesabı için kabirlerinden çıkanların bakan kimselere görünmesidir. Dolayısıyla lâm harfi ta'lîl (gerekçe) içindir ve ifadede bir muzâf hazfedilmiştir. Lâm harfinin 'burûz' fiilinin sılası olması ve muzâf hazfinin bulunmaması da caiz görülmüştür; bu durumda kastedilen, kendi zan ve hesaplarına göre Allah Teâlâ'ya görünmüş olmalarıdır; zira onlar gizlice kötülük işlerken bunun Allah'a gizli kalacağını sanıyorlardı. Kıyamet günü geldiğinde ise kendi nefisleri nezdinde O'na açığa çıktılar ve hiçbir gizlinin O'na (celle şânuhu) gizli kalmayacağını bildiler. İbn Atıyye şöyle demiştir: 'Berazû'nun anlamı, 'berâz'a yani geniş bir araziye çıktılar demektir; bu lafız kıyamet gününün toplanma yeri (mahşer) için istiare edilmiştir. Bu görüş ise ta'lîl ve hazif yaklaşımına meyletmektir. İmam [Râzî], hikmet ehlinin 'burûz' hakkındaki tevilini naklederek; nefis cesetten ayrıldığında adeta perdenin kalktığını ve nefsin kendi zâtıyla baş başa, O'ndan gayrı her şeyden soyutlanmış olarak kalmasının Allah Teâlâ'ya burûz olduğunu söylemiştir; fakat bu söz Arapların bilmecelerden sayacağı türden bir kelamdır, bu yüzden hadis âlimleri buna iltifat etmemiştir.

وقرأ زيد بن علي رضي الله تعالى عنهما وَبَرَزُوا مبنيا للمفعول وبتشديد الراء، والمراد أظهرهم الله تعالى وأخرجهم من قبورهم لمحاسبته فَقالَ الضُّعَفاءُ جمع ضعيف، والمراد بهم ضعاف الرأي وهم الاتباع، وكتب في المصحف العثماني بواو قبل الهمزة، ووجه ذلك بأنه على لفظ من يفخم الألف قبل الهمزة فيميلها إلى الواو، ونظيره علموا بني إسرائيل. ورد ذلك الجعبري قائلا: إنه ليس من لغة العرب ولا حاجة للتوجيه بذلك لأن الرسم سنة متبعة، وزعم ابن قتيبة أنه لغة ضعيفة، ولو وجه بأنه اتباع للفظه في الوقف فإن من القراء من يقف في مثل ذلك بالواو كان حسنا صحيحا كذا ذكر فليراجع. ولعل من أنصف لا يرى أحسن من ترك التوجيه.

Zeyd b. Ali (radıyallâhu anhümâ), { وَبَرَزُوا } ifadesini meçhul (edilgen) sîgada ve râ harfini şeddeli olarak okumuştur; kastedilen, Allah Teâlâ'nın onları hesaba çekmek için ortaya çıkarıp kabirlerinden çıkarmasıdır. { فَقالَ الضُّعَفاءُ } “Zayıflar dediler ki”, 'zaîf' kelimesinin çoğuludur; onlardan kasıt zayıf görüşlü olanlar, yani tâbilerdir. Osmânî Mushaf'ta hemzeden önce bir vâv ile yazılmıştır; bunun izahı, hemzeden önceki elifi tefhim edip (kalınlaştırıp) vâva meylettiren kimselerin telaffuzuna göre yazılmış olmasıdır; bunun benzeri 'ulemâü Benî İsrâîl' kelimesidir. el-Ca'berî ise buna karşı çıkarak bunun Arap lügatinde bulunmadığını ve bu şekilde bir tevcihe ihtiyaç olmadığını, çünkü resm-i mushafın tâbi olunan bir sünnet olduğunu söylemiştir. İbn Kuteybe ise bunun zayıf bir lehçe olduğunu iddia etmiştir. Eğer bunun vakıf anındaki telaffuza tâbi olunmasından kaynaklandığı, zira kıraat imamlarından bazılarının böyle yerlerde vâv ile durduğu şeklinde izah edilseydi bu güzel ve sahih bir izah olurdu; böyle zikredilmiştir, müracaat edilmelidir. İnsafla bakan biri belki de tevcihi terk etmekten daha güzel bir yol görmeyecektir.

لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا أي لرؤسائهم الذين استتبعوهم واستغووهم إِنَّا كُنَّا في الدنيا لَكُمْ تَبَعاً في تكذيب الرسل ﵈ والإعراض عن نصائحهم وهو جمع تابع كخادم وخدم وغايب وغيب أو اسم جمع لذلك ولم يذكر كونه جمعا في البحر. أو هو مصدر نعت به مبالغة أو بتأويل أو بتقدير مضاف أي تابعين أو ذوي تبع وبه على سائر الاحتمالات يتعلق الجار والمجرور، والتقديم للحصر أي تبعا لكم لا لغيركم.

{ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا } “büyüklük taslayanlara”, yani kendilerini peşlerinden sürükleyen ve saptıran elebaşlarına dediler ki: { إِنَّا كُنَّا } dünyada, { لَكُمْ تَبَعاً } “biz size tâbi idik”; peygamberleri (aleyhimüsselâm) yalanlamada ve onların nasihatlerinden yüz çevirmede [size uymuştuk]. Bu kelime; hâdim-hadem ve gāib-gayb gibi 'tâbi' kelimesinin çoğuludur yahut bunun ism-i cemidir; el-Bahr'da çoğul olduğu zikredilmemiştir. Yahut mübalağa, tevil veya muzâf takdiriyle sıfat yapılmış bir masdardır; yani 'tâbi olanlar' yahut 'tâbiiyyet sahipleri' demektir. Bütün bu ihtimallere göre car ve mecrur ona taalluk eder. Takdim ise hasr içindir; yani 'başkasına değil, sırf size tâbi idik' demektir.

وقيل: المعنى انا تبع لكم لا لرأينا ولذا سماهم الله تعالى ضعفاء، ولا يلزم منه كون الرؤساء أقوياء الرأي حيث ضلوا وأضلوا، ولو حمل الضعف على كونهم تحت أيديهم وتابعين لهم كان أحسن وليس بذاك.

Şöyle de denilmiştir: Anlamı; biz kendi görüşümüze değil, size tâbi olduk demektir; bu yüzden Allah Teâlâ onları 'zayıflar' olarak isimlendirmiştir. Buradan, saptıkları ve saptırdıkları halde elebaşlarının güçlü görüşlü oldukları anlamı çıkmaz. Zayıflık, onların elebaşlarının hegemonyası altında bulunup onlara tâbi olmalarına hamledilseydi daha güzel olurdu; ancak bu da pek güçlü değildir.

فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا استفهام أريد به التوبيخ والتقريع، والفاء للدلالة على سببية الاتباع للاغنياء، وهو من الغناء بمعنى الفائدة، وضمن معنى الدفع ولذا عدي بعن أي أنا اتبعناكم فيما كنتم فيه من الضلال فهل أنتم اليوم دافعون عنا مِنْ عَذابِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ أي بعض الشيء الذي هو عذاب الله تعالى بناء على ما قيل: إن مِنْ الثانية للتبعيض واقعة موقع المفعول للوصف السابق والأولى للبيان وهي واقعة موقع الحال من مجرور الثانية لأنها لو تأخرت كانت صفة له وصفة النكرة إذا قدمت أعربت حالا. واعترض هذا الوجه بأن فيه تقديم من البيانية على ما تبينه وهو لا يجوز، وكذا تقديم الحال على صاحبها المجرور.

{ فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا } “şimdi siz bizden savabilecek misiniz?”, azarlama ve kınama (tevbîh ve takrî') kastedilen bir istifhamdır. Fâ harfi, tâbi olmanın ganâ (fayda verme) beklentisine sebep olduğunu göstermektedir. Bu kelime fayda manasındaki 'gınâ'dandır; savma (defetme) anlamı tazammun ettiği için 'an' harf-i cerriyle geçişli kılınmıştır; yani biz sizin içinde bulunduğunuz sapıklıkta size tâbi olduk, o halde bugün bizden { مِنْ عَذابِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ } “Allah'ın azabından bir şeyi”, yani Allah'ın azabı olan şeyin bir kısmını savabilecek misiniz? Bu açıklama, ikinci 'min'in ba'ziyyet (kısmiyet) ifade edip önceki vasfın mef'ûlü konumunda bulunduğu, birinci 'min'in ise beyan için olup ikincinin mecrurundan hâl olduğu görüşüne dayanır. Çünkü o tehir edilseydi onun sıfatı olurdu; nekirenin sıfatı öne geçtiğinde ise hâl olarak irap edilir. Bu veche, beyâniyye olan 'min'in beyan ettiği şeyin önüne geçirilmesi gerektiği ve bunun caiz olmadığı, keza hâlin mecrur olan sahibinin önüne geçirilemeyeceği söylenerek itiraz edilmiştir.

وأجيب بأن في كل من هذين الأمرين اختلافا، وقد أجاز جماعة تقديم مِنْ البيانية وصححه ذلك لأنه إنما يفوت بالتقديم الوصفية لا البيانية، وكذا أجاز كثير كابن كيسان وغيره تقديم الحال على صاحبها المجرور فلعل الذاهب إلى هذا الوجه في الآية يرى رأي المجوزين لكل من التقديمين.

Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu iki meselenin her birinde ihtilaf vardır. Bir grup âlim beyâniyye olan 'min'in takdimini caiz görmüş ve bunu sahih kabul etmiştir; çünkü takdim sebebiyle sıfat olma vasfı zayi olsa da beyan vasfı zayi olmaz. Keza İbn Keysân ve başkaları gibi pek çok âlim de hâlin mecrur olan sahibinin önüne geçirilmesini caiz görmüştür. Dolayısıyla ayette bu görüşe giden kimse, her iki takdimi de caiz görenlerin görüşünü benimsemiş olabilir.

وقال بعض المدققين: جاز تقديم هذه الحال لأنها في الحقيقة عما سد مسده من شيء أعني بعض لا عن المجرور وحده، وفيه من البعد ما لا يخفى، وجوز أن تكون الأولى والثانية للتبعيض، والمعنى هل أنتم مغنون عنا بعض شيء هو بعض عذاب الله تعالى والأعراب كما سبق، واختار بعضهم على هذا كون الحال عما سد مسده من شيء إذ لو جعل حالا عن المجرور لآل الكلام إلى هل أنتم مغنون عنا بعض بعض عذاب الله تعالى ولا معنى له، وفيه أنه يفيد المبالغة في عدم الغناء كقولهم: أقل من القليل فنفي المعنى لا معنى له، ولا يصح الإلغاء إذ لا يصح أن يتعلق بفعل ظرفان من جنس دون ملابسة بينهما تصحح التبعية، وجعل الثاني بدلا من الأول يأباه- كما في الكشف- اللفظ والمعنى وقد تعقب أبو حيان توجيه التبعيض في المكانين كما سمعت بأن ذلك يقتضي البدلية فيكون بدل عام من خاص لأن مِنْ شَيْءٍ أعم من قوله: مِنْ عَذابِ وهذا لا يقال: لأن بعضية الشيء مطلقة فلا يكون لما بعض، ومما ذكرنا يعلم ما فيه.

Bazı müdakkikler şöyle demiştir: Bu hâlin takdimi caiz olmuştur; çünkü o gerçekte sadece mecrurdan değil, 'min şey'in' ifadesinin yerine geçtiği şeyden, yani 'ba'z' kelimesinden hâldir. Bunda ise gizli olmayan bir uzaklık vardır. Hem birinci hem de ikinci 'min' edatının teb'îz (kısmiyet) için olması da caiz görülmüştür. Bu durumda mana; 'Siz bizden Allah'ın azabının bir kısmı olan bir şeyin bir kısmını savabilir misiniz?' şeklinde olur ve irap da daha önce geçtiği gibidir. Bazıları bu görüşe binaen, hâlin 'min şey'in' ifadesinin yerine geçtiği şeyden olmasını tercih etmişlerdir; zira mecrurdan hâl yapılsaydı söz 'Siz bizden Allah'ın azabının bir kısmının bir kısmını savabilir misiniz?' şekline dönerdi ki bunun bir anlamı yoktur. Buna karşı ise, bunun 'azdan daha az' sözünde olduğu gibi fayda vermemenin mübalağasını ifade ettiği, dolayısıyla anlamın nefyedilmesinin anlamsız olduğu söylenemez denilmiştir. İlgâ (amelden düşürme) da sahih değildir; zira aralarında tâbiiyyeti sahih kılacak bir alaka olmaksızın aynı cinsten iki zarfın tek bir fiile taalluk etmesi caiz olmaz. İkincisinin birincisinden bedel kılınmasını ise el-Keşf'te belirtildiği gibi hem lafız hem mana reddeder. Ebû Hayyân, her iki yerdeki teb'îz izahını işittiğin gibi tenkit etmiş; bunun bedel olmayı gerektireceğini, dolayısıyla umumun husustan bedeli olacağını, zira { مِنْ شَيْءٍ } ifadesinin { مِنْ عَذابِ } ifadesinden daha umumi olduğunu söylemiştir. Şöyle de denilemez: Şeyin cüz'iyeti mutlaktır, dolayısıyla onda bir cüz bulunmaz. Zikrettiklerimizden bu itirazın durumu anlaşılmaktadır.

وجوز أن تكون الأولى مفعولا والثانية صفة مصدر سادة مسده، والشيء عبارة عن إغناء ما أي فهل أنتم مغنون عنا بعض عذاب الله بعض الإغناء. وتعقب بأنه يلزم على هذا أن يتعلق بعامل طرفان إلى آخر ما سمعت آنفا، وفيه نظر لأنه لكون أحدهما في تأويل المفعول به والآخر في تأويل المفعول المطلق صح التعلق ولم يكونا من جنس واحد، وقد يقال: إن تقييد الفعل بالثاني بعد اعتبار تقييده بالأول فليس العامل واحدا.

Birincisinin mef'ûl, ikincisinin ise masdarın yerine geçen sıfat olması da caiz görülmüştür; 'şey' kelimesi herhangi bir fayda vermeyi/savmayı ifade eder; yani 'Allah'ın azabının bir kısmını herhangi bir savma ile bizden savabilecek misiniz?' demektir. Buna, az önce işittiğin şekilde bir âmile iki zarfın taalluk etmesi gerektiği söylenerek itiraz edilmiştir. Ancak bu itirazda tutarsızlık vardır; zira birisi mef'ûlün bih, diğeri ise mef'ûl-i mutlak tevilinde olduğu için taalluk sahih olur ve aynı cinsten sayılmazlar. Şöyle de denilebilir: Fiilin ikinciyle kayıtlanması, birinciyle kayıtlanması dikkate alındıktan sonradır; dolayısıyla âmil tek değildir.

ونص الحوفي وأبو البقاء على أن مِنْ الثانية زائدة للتوكيد وسوغ زيادتها تقدم الاستفهام الذي هو هنا في معنى النفي، ومِنْ عَذابِ اللَّهِ إما متعلق- بمغنون- أو متعلق بمحذوف وقع حالا من شَيْءٍ أي شيئا كائنا من عذاب الله تعالى أو مغنون من عذاب الله غناء ما قالُوا أي المستكبرون جوابا عن توبيخ الضعفاء وتقريعهم واعتذارا عما فعلوا بهم: لَوْ هَدانَا اللَّهُ إلى الإيمان ووفقنا له لَهَدَيْناكُمْ ولكن ضللنا فضللناكم أي اخترنا لكم ما اخترنا لأنفسنا، وحاصله على ما قيل: إن ما كان منا في حقكم هو النصح لكن قصرنا في رأينا، وقال الزمخشري: إنهم وركوا الذنب في ضلالهم واضلالهم على الله تعالى وكذبوا في ذلك، ويدل على وقوع الكذب من أمثالهم يوم القيامة قوله تعالى حكاية عن المنافقين: يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعاً فَيَحْلِفُونَ لَهُ كَما يَحْلِفُونَ لَكُمْ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلى شَيْءٍ [المجادلة: ١٨] وقد خالف في ذلك أصول مشايخه لأنهم لا يجوزون صدور الكذب عن أهل القيامة فلا يقبل منه،

el-Hûfî ve Ebü'l-Bekâ, ikinci 'min'in tekit için zâit olduğunu açıkça belirtmişlerdir; onun zâit olmasını caiz kılan şey ise burada nefiy (olumsuzluk) anlamında olan istifhamın öne geçmiş olmasıdır. { مِنْ عَذابِ اللَّهِ } ifadesi ya 'mugnûne'ye müteallaktır ya da { شَيْءٍ } kelimesinden hâl olan mahzufa müteallaktır; yani 'Allah Teâlâ'nın azabından olan bir şeyi' yahut 'Allah'ın azabından bir nebze fayda verenler' demektir. { قالُوا } büyüklük taslayanlar, zayıfların kınama ve azarlamalarına cevap olarak ve onlara yaptıklarına mazeret beyan ederek dediler ki: { لَوْ هَدانَا اللَّهُ } “Allah bizi doğru yola [imana] iletseydi” ve bizi buna muvaffak kılsaydı, { لَهَدَيْناكُمْ } “biz de sizi doğru yola iletirdik.” Fakat biz saptık, sizi de saptırdık; yani kendimiz için seçtiğimizi sizin için de seçtik. Denildiğine göre bunun hülasası şudur: Sizin hakkınızda yaptığımız şey bir nasihatti, ancak biz görüşümüzde kusurlu davrandık. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: Onlar sapmalarındaki ve saptırmalarındaki suçu Allah Teâlâ'ya yüklediler ve bu konuda yalan söylediler. Kıyamet gününde onların benzerlerinden yalanın sâdır olacağına Allah Teâlâ'nın münafıklardan naklettiği şu buyruk delalet eder: { يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعاً فَيَحْلِفُونَ لَهُ كَما يَحْلِفُونَ لَكُمْ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلى شَيْءٍ } “Allah onların hepsini dirilteceği gün, size yemin ettikleri gibi O'na da yemin edecekler ve kendilerinin bir şey üzerinde olduklarını sanacaklardır.” [el-Mücâdele: 18]. Ancak Zemahşerî bu konuda kendi mezhep imamlarının asıllarına muhalefet etmiştir; çünkü onlar kıyamet ehlinden yalan sâdır olmasını caiz görmezler, bu sebeple bu görüş ondan kabul edilmez.

وجوز أن يكون المعنى لو كنا من أهل اللطف فلطف بنا ربنا واهتدينا لهديناكم إلى الإيمان، ونقل ذلك القاضي وزيفه كما ذكره الإمام، وقيل: المعنى لو هدانا الله تعالى إلى الرجعة إلى الدنيا فنصلح ما أفسدناه لهديناكم وهو كما ترى، وقال الجياني. وأبو مسلم: المراد لو هدانا الله تعالى إلى طريق الخلاص من العقاب والوصول إلى النعيم والثواب لهديناكم إلى ذلك، وحاصله لو خلصنا لخلصناكم أيضا لكن لا مطمع فيه لنا ولكم، قال الإمام: والدليل على أن المراد من الهدى هو هذا أنه الذي طلبوه والتمسوه. سَواءٌ عَلَيْنا أَجَزِعْنا مما لقينا أَمْ صَبَرْنا على ذلك وسَواءٌ اسم بمعنى الاستواء مرفوع على الخبرية للفعل المذكور بعده لأنه مجرد عن النسبة والزمان فحكمه حكم المصدر. والهمزة وأَمْ قد جردتا عن الاستفهام لمجرد التسوية ولذا صارت الجملة خبرية فكأنه قيل: جزعنا وصبرنا سواء علينا أي سيان، وإنما أفرد الخبر لأنه مصدر في الأصل، وقال الرضي في مثله: إن سَواءٌ خبر مبتدأ محذوف أي الأمران سواء ثم بين الأمران بقولهم: أَجَزِعْنا أَمْ صَبَرْنا وما قيل: من أن سَواءٌ خبر مبتدأ محذوف والجملة جزاء للجملة المذكورة بعد لتضمنها معنى الشرط، وإفادة همزة الاستفهام معنى إن لاشتراكهما في الدلالة على عدم الجزم، والتقدير إن جزعنا أم صبرنا فالأمران سيان فتكلف كما لا يخفى، والجزع حزن يصرف عما يراد فهو حزن شديد. وفي البحر هو عدم احتمال الشدة فهو نقيض الصبر، وإنما أسندوا كلا من الجزع والصبر واستوائهما إلى ضمير المتكلم المنتظم للمخاطبين أيضا مبالغة في النهي عن التوبيخ بإعلامهم أنهم شركاء لهم فيما ابتلوا به وتسلية لهم.

Anlamın şöyle olması da caiz görülmüştür: Eğer biz lütuf ehlinden olsaydık da Rabbimiz bize lütufta bulunsaydı ve biz hidayete erseydik, biz de sizi imana iletirdik. el-Kādî bunu nakletmiş ve İmam [Râzî]'nin zikrettiği üzere bunu çürütmüştür. Şöyle de denilmiştir: Anlamı; Allah Teâlâ bizi dünyaya dönmeye muvaffak kılsaydı da bozduğumuz şeyleri ıslah etseydik sizi de doğru yola iletirdik demektir; bu görüşün durumu ise gördüğün gibidir. el-Ceyyânî ve Ebû Müslim şöyle demişlerdir: Kastedilen şudur; eğer Allah Teâlâ bizi azaptan kurtuluş, nimet ve sevaba ulaşma yoluna iletseydi, biz de sizi buna iletirdik. Hülasası: Biz kurtulsaydık sizi de kurtarırdık, fakat ne bizim ne de sizin için bunda bir ümit vardır. İmam [Râzî] şöyle der: Hidayetten maksadın bu olduğuna delil, onların talep edip istedikleri şeyin bu olmasıdır. { سَواءٌ عَلَيْنا أَجَزِعْنا } “Artık sızlansak da”, başımıza gelenlerden ötürü feryat etsek de, { أَمْ صَبَرْنا } “yahut [buna] sabretsek de bizim için birdir.” { سَواءٌ } kelimesi, eşitlik manasında bir isim olup kendisinden sonra zikredilen fiilin haberidir; zira o fiil nisbet ve zamandan soyutlandığı için hükmü masdar hükmündedir. Hemze ve 'em' edatları istifham anlamından soyutlanıp sırf tesviye (eşitlik) için kılınmıştır; bu sebeple cümle haber cümlesi olmuştur. Sanki şöyle denilmiştir: 'Sızlanmamız da sabretmemiz de bizim için birdir, yani eşittir.' Haberin müfret getirilmesi, onun aslen masdar olmasındandır. er-Radî benzeri bir yerde şöyle demiştir: 'Sevâün', mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani 'el-Emrâni sevâün' (iki durum da birdir) demektir; sonra da { أَجَزِعْنا أَمْ صَبَرْنا } sözleriyle bu iki durum açıklanmıştır. Şöyle denilen görüşe gelince: 'Sevâün' mahzuf mübtedanın haberidir ve cümle şart manası tazammun ettiği için sonrasında zikredilen cümlenin cezasıdır; istifham hemzesi de kesinlik bildirmeme hususundaki ortaklıkları sebebiyle 'in' (şart edatı) manasını ifade etmiştir; takdiri ise 'Sızlansak da sabretsek de iki durum da eşittir' şeklindedir; bu ise gizli olmadığı üzere tekellüflü bir izahtır. Ceza' (sızlanma), insanı hedeflenen şeyden alıkoyan bir üzüntüdür, yani şiddetli bir kederdir. el-Bahr'da ise onun zorluğa tahammül edememek olduğu, dolayısıyla sabrın zıddı olduğu belirtilmiştir. Sızlanmayı, sabretmeyi ve bunların eşitliğini muhatapları da içine alan mütekellim zamirine isnat etmeleri; maruz kaldıkları şeyde onların kendilerine ortak olduğunu bildirerek onları teselli etmek ve kınamadan vazgeçmelerini mübalağalı bir şekilde sağlamak içindir.

وجوز أن يكون هذا من كلام الفريقين فهو مردود إلى ما سيق له الكلام وهم الفريقان، ولا نظر إلى القرب كما قيل في قوله تعالى: ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ [يوسف: ٥٢] وأيد ذلك بما

Bunun her iki fırkanın sözü olması da caiz görülmüştür; bu durumda sözün kendisi için sevk edildiği kimselere, yani her iki fırkaya râcidir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ } “Bu, gıyabında ona hıyanet etmediğimi bilmesi içindir” [Yûsuf: 52] kavlinde de söylendiği gibi yakınlığa bakılmaz. Bu görüş şu rivayetle de teyit edilmiştir:

أخرجه ابن أبي حاتم. والطبراني.

İbn Ebî Hâtim, et-Taberânî,

وابن مردويه عن كعب بن مالك رفعه إلى النبي ﷺ فيما يظن أنه قال: «يقول أهل النار: هلموا فلنصبر فيصبرون خمسمائة عام فلما رأوا ذلك لا ينفعهم قالوا: هلموا فلنجزع فيبكون خمسمائة عام فلما رأوا ذلك لا ينفعهم قالوا:

ve İbn Merdûye'nin Ka'b b. Mâlik'ten rivayet ettiğine göre o, zannına göre Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) merfû kılarak şöyle demiştir: «Cehennem ehli der ki: 'Gelin sabredelim.' Beş yüz yıl sabrederler. Bunun kendilerine bir fayda vermediğini görünce: 'Gelin feryat edip sızlanalım' derler ve beş yüz yıl ağlarlar. Bunun da kendilerine bir fayda vermediğini görünce şöyle derler:

سَواءٌ عَلَيْنا أَجَزِعْنا أَمْ صَبَرْنا الآية،

{ سَواءٌ عَلَيْنا أَجَزِعْنا أَمْ صَبَرْنا } “Sızlansak da sabretsek de bizim için birdir...” ayetini okurlar.»

وإلى كون هذه المحاورة بين الضعفاء والمستكبرين في النار ذهب بعضهم ميلا لظواهر الاخبار.

Haberlerin zahirine meylederek bazıları bu karşılıklı konuşmanın zayıflar ile büyüklük taslayanlar arasında cehennemde vuku bulacağı görüşüne varmışlardır.

واستظهر أبو حيان أنها في موضع العرض وقت البروز بين يدي الله تعالى، وقول الاتباع: فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا جزع منهم، وكذا جواب الرؤساء باعترافهم بالضلال، واحتمال أنه من كلام الأولين فقط خلاف الظاهر جدا، وقوله تعالى: ما لَنا مِنْ مَحِيصٍ جملة مفسرة لا جمال ما فيه الاستواء فلا محل لها من الإعراب أو حال مؤكدة أو بدل منه، والمحيص من حاص حاد وفر، وهو إما اسم مكان كالمبيت والمصيف أو مصدر ميمي كالمغيب والمشيب، والمعنى ليس لنا محل ننجو فيه من عذابه أو لا نجاة لنا من ذلك وَقالَ الشَّيْطانُ الذي أضل كلا الفريقين واستتبعهما عند ما عتباه وقرعاه على نمط ما قاله الاتباع للرؤساء لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ أي أحكم وفرغ منه وهو الحساب ودخل أهل الجنة الجنة وأهل النار النار خطيبا في محفل الأشقياء من الثقلين.

Ebû Hayyân ise bu konuşmanın Allah Teâlâ'nın huzuruna çıkıldığı vakit arz mevkiinde (mahşerde) olmasını daha kuvvetli bir ihtimal olarak görmüştür. Tâbilerin: { فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا } “Şimdi siz bizden savabilecek misiniz?” sözü onların bir sızlanmasıdır; keza elebaşlarının sapıklığı itiraf eden cevabı da böyledir. Bunun sadece öncekilerin (zayıfların) sözü olma ihtimali ise zahire son derece aykırıdır. Allah Teâlâ'nın: { ما لَنا مِنْ مَحِيصٍ } “Bizim için sığınacak hiçbir yer yoktur” kavli, eşitlik bulunan durumun kapalılığını açıklayan tefsiriyye bir cümledir, dolayısıyla iraptan mahalli yoktur; yahut müekkide bir hâldir veya ondan bedeldir. 'Mahîs' kelimesi, meyletti, saptı ve kaçtı anlamındaki 'hâse' fiilindendir; mebît ve masîf gibi ya ism-i mekândır yahut magîb ve meşîb gibi mîmî masdardır. Anlamı: 'O'nun azabından kurtulabileceğimiz bir sığınak yoktur' yahut 'bizim için bundan hiçbir kurtuluş yoktur' demektir. { وَقالَ الشَّيْطانُ } “Şeytan dedi ki” -yani her iki fırkayı da saptıran ve peşine takan şeytan, tâbilerin elebaşlarına söylediği tarzda onlar kendisini kınayıp azarladıklarında dedi ki- { لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ } “İş bitirilince”, yani hüküm kesinleşip hesap tamamlandığında, cennet ehli cennete ve cehennem ehli cehenneme girdiğinde, insan ve cinlerin bedbahtlar topluluğuna bir hatip olarak [şöyle seslendi]:

أخرج ابن جرير وغيره عن الحسن قال: إذا كان يوم القيامة قام إبليس خطيبا على منبر من نار فقال: إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ إلى آخره،

İbn Cerîr ve başkaları Hasan'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Kıyamet günü olduğunda İblis ateşten bir minber üzerinde hatip olarak ayağa kalkar ve: { إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ } “Şüphesiz ki Allah size hak olanı vaadetti...” ayetinin sonuna kadar söyler.

وعن مقاتل أن الكفار يجتمعون عليه في النار باللائمة فيرقى منبرا من نار فيقول ذلك، وفي بعض الآثار ما هو ظاهر في أن هذا في الموقف،

Mukātil'den rivayet edildiğine göre kâfirler cehennemde kınamak üzere onun etrafında toplanırlar; o da ateşten bir minbere çıkarak bunu söyler. Bazı rivayetlerde ise bunun mahşer yerinde olduğuna dair açık ifadeler vardır;

فقد أخرج الطبراني. وابن المبارك في الزهد. وابن جرير.

Nitekim et-Taberânî, ez-Zühd'de İbnü'l-Mübârek, İbn Cerîr,

وابن عساكر لكن بسند ضعيف من حديث عقبة بن عامر يرفعه إلى رسول الله ﷺ «أن الكفار حين يروا شفاعة النبي ﷺ للمؤمنين يأتون إبليس فيقولون له قد وجد المؤمنون من يشفع لهم فقم أنت فاشفع لنا فإنك أنت أضللتنا فيقوم

ve zayıf bir senetle de olsa İbn Asâkir, Ukbe b. Âmir'in Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) merfû kıldığı şu hadisi rivayet etmişlerdir: «Kâfirler, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) müminlere şefaatini gördüklerinde İblis'e gelip ona şöyle derler: Müminler kendilerine şefaat edecek birini buldular; kalk sen de bize şefaat et, çünkü bizi sen saptırdın! Bunun üzerine o kalkar,

فيثور من مجلسه أنتن ريح شمها أحد فيقول ما قص الله تعالى» .

ve oturduğu yerden bir kimsenin koklayabileceği en pis koku yayılır; ardından Allah Teâlâ'nın naklettiği sözleri söyler.»

ومعنى وَعْدَ الْحَقِّ وعدا من حقه أن ينجز أو وعدا نجز وهو الوعد بالبعث والجزاء، وقيل: أراد بالحق ما هو صفته تعالى أي إن الله تعالى وعدكم وعده الذي لا يخلف، والظاهر أنه صفة الوعد، وفي الآية على الأول إيجاز أي إن الله سبحانه وعدكم وعد الحق فوفاكم وأنجزكم ذلك وَوَعَدْتُكُمْ وعد الباطل وهو أن لا بعث ولا حساب ولئن كانا فالأصنام تشفع لكم فَأَخْلَفْتُكُمْ موعدي أي لم يتحقق ما أخبرتكم به وظهر كذبه، وقد استعير الإخلاف لذلك ولو جعل مشاكلة لصح وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ أي تسلط أو حجة تدل على صدقي إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ أي إلا دعائي إياكم إلى الضلالة، وهذا وإن لم يكن من جنس السلطان حقيقة لكنه أبرزه في مبرزه وجعله منه ادعاء فلذا كان الاستثناء متصلا، وهو من تأكيد الشيء بضده كقوله:

{ وَعْدَ الْحَقِّ } ifadesinin manası; yerine getirilmesi hak olan bir vaat yahut yerine getirilmiş olan vaattir ki bu da dirilme ve ceza vaadidir. Şöyle de denilmiştir: 'Hak' ile Allah Teâlâ'nın sıfatı olan şey kastedilmiştir; yani 'Şüphesiz Allah Teâlâ size, asla dönmeyeceği vaadini verdi' demektir. Zahir olan ise bunun vaadin sıfatı olmasıdır. Birinci görüşe göre ayette bir îcâz (özlü anlatım) vardır; yani 'Allah Teâlâ size hak olanı vaadetti ve bunu tastamam verip vaadini gerçekleştirdi' demektir. { وَوَعَدْتُكُمْ } “Ben de size vaatte bulundum”, bâtıl olan vaatte bulundum ki o da dirilmenin ve hesabın olmayacağı, şayet olurlarsa putların size şefaat edeceği vaadidir; { فَأَخْلَفْتُكُمْ } “fakat size verdiğim sözden caydım”, yani size haber verdiğim şey gerçekleşmedi ve yalanı ortaya çıktı. Bu durum için 'ihlâf' lafzı istiare edilmiştir; müşâkele yapılsa da sahih olurdu. { وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ } “Zaten benim sizin üzerinizde hiçbir hâkimiyetim/gücüm yoktu”, yani üzerinizde bir tahakkümüm yahut doğruluğuma delalet eden bir hüccetim yoktu, { إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ } “ancak sizi çağırdım”, yani sizi sapıklığa davet etmemden başka [bir gücüm yoktu]. Bu davet hakikatte 'sultan' cinsinden olmasa da onu sultan gibi ortaya koymuş ve iddia yoluyla ondan saymıştır; bu sebeple istisna muttasıldır. Bu, şairin şu sözünde olduğu gibi bir şeyi zıddıyla tekit etme kabilindendir:

وخيل قد دلفت لها بخيل ... تحية بينهم ضرب وجيع

“Nice atlı birlik vardır ki üzerlerine atlılarla yürüdüm ... Aralarındaki selamlaşma can yakıcı bir vuruşmaydı.”

وهو من التهكم لا من باب الاستعارة أو التشبيه أو غيرهما على ما حقق في موضعه، فإن لم يعتبر فيه التهكم والادعاء يكون الاستثناء منقطعا على حد قوله:

Bu durum yerinde tahkik edildiği üzere istiare veya teşbih babından değil, tehekküm (alay) babındandır. Şayet bunda tehekküm ve iddia dikkate alınmazsa, istisna şu beyitteki gibi munkatı' olur:

وبلدة ليس بها أنيس ... إلا اليعافير وإلا العيس

“Nice belde vardır ki içinde hiçbir can yoldaşı yoktur ... Ceylanlar ve develer müstesna.”

وإلى الانقطاع ذهب أبو حيان وقال: إنه الظاهر، وجوز الإمام القول بالاتصال من غير اعتبار الادعاء ووجه ذلك بأن القدرة على حمل الإنسان على الشيء تارة تكون بالقهر من الحامل وتارة تكون بتقوية الداعية في قلبه وذلك بإلقاء الوسواس إليه وهذا نوع من أنواع التسلط فكأنه قال: ما كان لي تسلط عليكم إلا بالوسوسة لا بالضرب ونحوه فَاسْتَجَبْتُمْ لِي أي أسرعتم إجابتي كما يؤذن بذلك الفاء، وقيل: يستفاد الإسراع من السين لأن الاستجابة وإن كانت بمعنى الإجابة لكن عد ذلك من التجريد وأنهم كأنهم طلبوا ذلك من أنفسهم فيقتضي السرعة وفيه بعد فَلا تَلُومُونِي بوعدي إياكم حيث لم يكن على طريق القسر والإلجاء كما يدل عليه الفاء، وقيل: بوسوستي فإن من صرح بالعداوة وقال: لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ [الأعراف: ١٦] لا يلام بأمثال ذلك. وقرئ «فلا يلوموني» بالياء على الالتفات وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ حيث استجبتم لي باختياركم الناشئ عن سوء استعدادكم حين دعوتكم بلا حجة ولا دليل بل بمجرد تزيين وتسويل ولم تستجيبوا لربكم إذ دعاكم دعوة الحق المقرونة بالبينات والحجج، وليس مراد اللعين التنصل عن توجه اللائمة إليه بالمرة بل بيان أنهم أحق بها منه. وفي الكشاف أن في هذه الآية دليلا على أن الإنسان هو الذي يختار الشقاوة والسعادة ويحصلهما لنفسه وليس من الله تعالى إلا التمكين ولا من الشيطان إلا التزيين، ولو كان الأمر كما تزعم المجبرة لقال: فلا تلوموني ولا أنفسكم فإن الله تعالى قد قضى عليكم الكفر وأجبركم عليه، وليس قوله المحكي باطلا لا يصح التعلق به وإلا لبين الله سبحانه بطلانه وأظهر إنكاره، على أنه لا طائل في النطق بالباطل في ذلك المقام، ألا ترى كيف أتى بالصدق الذي لا ريب فيه في قوله: إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ إلى آخره وقوله: وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ إلى آخره اه. واعترض قوله: وإلا لبين سبحانه بطلانه بأنه ينقلب عليه في قول المستكبرين لَوْ هَدانَا اللَّهُ لَهَدَيْناكُمْ إذ لم يعقب بالبطلان على وجه التوريك الذي ادعاه، وكذلك قوله: على أنه لا طائل إلى آخره.

Ebû Hayyân munkatı' olma görüşüne meyletmiş ve zahir olanın bu olduğunu söylemiştir. İmam [Râzî] ise iddia dikkate alınmaksızın istisnanın muttasıl olmasını caiz görmüş ve bunu şöyle izah etmiştir: İnsanı bir şeye sevk etme gücü bazen sevk edenin zorlamasıyla olur, bazen de kalbindeki isteği vesvese vererek güçlendirmesiyle olur; bu da bir nevi hâkimiyettir (tasalluttur). Sanki şöyle demiştir: 'Benim sizin üzerinizde vurma ve benzeri şeylerle değil, sadece vesvese yoluyla bir hâkimiyetim vardı.' { فَاسْتَجَبْتُمْ لِي } “siz de hemen bana icabet ettiniz”, yani fâ harfinin bildirdiği üzere davetime süratle uydunuz. Şöyle de denilmiştir: Sürat manası sîn harfinden anlaşılır; çünkü 'isticâbet' her ne kadar 'icâbet' manasında olsa da bu tecrîd kabilinden sayılır; sanki onlar bunu kendi nefislerinden talep etmişler gibi olur ki bu da sürati gerektirir; fakat bunda bir uzaklık vardır. { فَلا تَلُومُونِي } “Öyleyse beni kınamayın”, fâ harfinin delalet ettiği üzere zorlama ve mecbur kılma yoluyla olmadığı için size olan vaadimden ötürü beni kınamayın. Şöyle de denilmiştir: Vesvesemden ötürü [beni kınamayın]; zira düşmanlığını açıkça ilan edip: { لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ } “Onlar için senin doğru yolun üzerine oturacağım” [el-A'râf: 16] diyen kimse bu gibi şeylerden ötürü kınanmaz. İltifat yoluyla yâ harfiyle “felâ yelûmûnî” şeklinde de okunmuştur. { وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ } “ve kendinizi kınayın!” Çünkü ben sizi hiçbir delil ve hüccet olmaksızın, sırf süsleme ve ayartma ile davet ettiğimde, kötü istidadınızdan kaynaklanan kendi ihtiyarınızla bana uydunuz; Rabbiniz ise sizi açık deliller ve hüccetlerle bezenmiş hak davete çağırdığında O'na icabet etmediniz. Lânetlinin maksadı kınamanın kendisine yönelmesini tamamen reddetmek değil, onların buna kendisinden daha lâyık olduğunu açıklamaktır. Keşşâf'ta şöyle denilmektedir: Bu ayette, bedbahtlığı ve saadeti seçip bunları kendi nefsi için elde edenin bizzat insan olduğuna; Allah Teâlâ'dan sadece imkân verme, şeytandan ise sadece süsleme olduğuna delil vardır. Eğer durum Cebriyye'nin iddia ettiği gibi olsaydı [şeytan] şöyle derdi: 'Ne beni ne de kendinizi kınayın; zira Allah Teâlâ küfrü sizin aleyhinize takdir etmiş ve sizi buna zorlamıştır.' Ondan nakledilen bu söz, kendisine tutunulması sahih olmayan bâtıl bir söz değildir; aksi takdirde Allah Teâlâ onun bâtıllığını beyan eder ve inkârını açıkça ortaya koyardı. Kaldı ki o makamda bâtıl bir söz söylemenin hiçbir faydası yoktur; baksana { إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ } kavlinde ve { وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ } kavlinde şüphe götürmez dosdoğru gerçeği nasıl dile getirmiştir. [Keşşâf alıntısı bitti]. Zemahşerî'nin 'aksi takdirde O'nun bâtıllığını beyan ederdi' sözüne; büyüklük taslayanların { لَوْ هَدانَا اللَّهُ لَهَدَيْناكُمْ } sözünde, iddia ettiği isnat/suçlama tarzında bâtıllığı takip eden bir açıklama yapılmadığı, keza 'hiçbir faydası yoktur' sözünün de böyle olduğu belirtilerek itiraz edilmiştir.

والجواب أن الأول غير متعين لذلك الوجه كما سمعت، ومع ذلك قد عقب بالبطلان في مواضع عديدة، ويكفي حكاية الكذب عنهم في ذلك الموطن، وذلك في الموطن على توهم أنه نافع كما حكى الله تعالى عنهم، أما بعد قضاء الأمر ودخول أهل الجنة الجنة والنار النار فلا يتوهم لذلك طائل البتة لا سيما والشيطان لا غرض له في ذلك

Cevap şudur: Birincisi, işittiğin gibi o veche taayyün etmiş değildir; bununla birlikte pek çok yerde bâtıllığı beyan edilmiştir. O makamda onlardan yalan nakledilmesi yeterlidir; bu da Allah Teâlâ'nın onlardan naklettiği gibi fayda vereceği zannıyla o makamda olmuştur. İş bitirildikten, cennet ehli cennete ve cehennem ehli cehenneme girdikten sonra ise -özellikle şeytanın bunda hiçbir gayesi kalmamışken- böyle bir sözün fayda sağlayacağı asla zannedilemez;

فافترقا قائلا وموطنا وحكما، بل الجواب أن أهل الحق لا ينكرون توجه اللائمة عليهم وأن الله تعالى مقدس عن ذلك وحجته البالغة وقضاؤه سبحانه الحق، حيث أثبتوا للعبد القدرة الكاسبة التي يدور عليها فلك التكليف وجعلوا لها مدخلا في ذلك فإنه سبحانه إنما يخلق أفعاله حسبما يختاره، وسلبهم التأثير الذاتي عن قدرته لا ينفي اللوم عنهم كما بين في محله، وما ذكره من أنه لو كان الأمر إلى آخره مبني على عدم الفرق بين مذهب أهل الحق الملقبين عنده بالمجبرة وبين مسلك المجبرة في الحقيقة والفرق مثل الصبح ظاهر، هذا واستدل بظاهر الآية على أن الشيطان لا قدرة له على تصريع الإنسان أو تعويج أعضائه وجوارحه أو على إزالة عقله لأنه نفي أن يكون له تسلط إلا بالوسوسة.

Dolayısıyla söyleyen, bulunulan makam ve hüküm bakımından birbirinden ayrılmışlardır. Bilakis asıl cevap şudur: Ehl-i Hak, kınamanın onların üzerine yöneldiğini inkâr etmez; Allah Teâlâ bundan münezzehtir, O'nun hücceti üstündür ve kazası haktır. Zira onlar, teklif dairesinin etrafında döndüğü kâsip kudreti kula nisbet etmişler ve bunda ona bir pay vermişlerdir; çünkü Allah Teâlâ kulun fiillerini onun tercihine göre yaratmaktadır. Ehl-i Sünnet'in kulun kudretinden zâtî tesiri nefyetmesi, yerinde açıklandığı gibi onların kınanmasını ortadan kaldırmaz. Zemahşerî'nin 'şayet durum böyle olsaydı...' şeklindeki sözleri, kendisinin 'Mücbire' diye lakap taktığı Ehl-i Hak mezhebi ile hakiki Mücbire mesleği arasındaki farkı görememesine dayanmaktadır; oysa bu ikisi arasındaki fark sabah gibi apaçıktır. Bununla beraber ayetin zahirinden, şeytanın insanı yere çarpma (sar'a tutturma), organlarını ve azalarını eğriltme yahut aklını giderme gücünün bulunmadığına delil getirilmiştir; çünkü şeytan sadece vesvese yoluyla olan hâkimiyet dışındaki hâkimiyeti nefyetmiştir.

وأجاب من زعم القدرة على نحو ذلك بأن المقصود في الآية نفي أن يكون له تسلط في أمر الإضلال إلا بمحض الوسوسة لا نفي أن يكون له تسلط أصلا والسياق أدل قرينة على ذلك. وانتزع بعضهم من الآية ابطال التقليد في الاعتقاد، قال ابن الفرس: وهو انتزاع حسن لأنهم اتبعوا الشيطان بمجرد دعواه ولم يطلبوا منه برهانا فحكى ذلك عنهم متضمنا لذمهم، ثم الظاهر أن هذه الدعوة من الشيطان- أعني إبليس- بلا واسطة، وهي إن كانت في وقت واحد لمتعددين مما يعسر تصوره، ولا يبعد أن يقال: إن له أعوانا يفعلون كما يفعل لكن لما كان ذلك بأمره تصدى وحده لما تصدى ونسبت الدعوة إليه، وللإمام الرازي في الآية كلام طويل ساقه لبيان كيفية الدعوة وإلقاء الشيطان الوسوسة في قلب الإنسان، وأكثره عند المحدثين والسلف الصالحين أشبه شيء بوساوس الشياطين، ولعل النوبة تفضي إن شاء الله تعالى إلى تحقيق ذلك بعون الله تعالى القادر المالك ما أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ أي بمغيثكم مما أنتم فيه من العذاب، يقال: استصرخني فأصرخته أي استغاثني فأغثته، وأصله من الصراخ وهو مد الصوت، والهمزة للسلب كأن المغيث يزيل صراخ المستغيث. وَما أَنْتُمْ بِمُصْرِخِيَّ مما أنا فيه، وفي تعرضه لذلك مع أنه لم يكن في حيز الاحتمال مبالغة في بيان عدم إصراخه إياهم وإيذان بأنه أيضا مبتلى بمثل ما ابتلوا به ومحتاج إلى الاصراخ فكيف له بإصراخ الغير ولذلك آثار الجملة الاسمية، والمراد استمرار النفي لا نفي الاستمرار، وكذا يقال في التأكيد فكان ما مضى جوابا منه عن توبيخهم وتقريعهم وهذا جواب استغاثتهم واستعانتهم به في دفع ما دهمهم من العذاب. وقرأ يحيى بن وثاب.

Buna benzer bir gücün bulunduğunu iddia edenler ise şöyle cevap vermişlerdir: Ayetteki maksat, şeytanın hiçbir hâkimiyetinin bulunmadığını nefyetmek değil, saptırma hususunda sırf vesvese dışındaki hâkimiyetini nefyetmektir; siyak da buna en açık karinedir. Bazıları bu ayetten itikatta taklidin bâtıl olduğu hükmünü çıkarmışlardır. İbnü'l-Feres şöyle der: Bu güzel bir çıkarımdır; çünkü onlar şeytanın sırf kuru davasına uymuşlar ve ondan bir delil istememişlerdir; Allah da bunu onları kınamayı içerecek şekilde nakletmiştir. Sonra zahir olan şudur ki şeytandan -yani İblis'ten- gelen bu davet vasıtasızdır. Bu durum aynı anda birden fazla kişiye yönelik olduğunda tasavvuru güç olsa da şöyle denilmesi uzak değildir: Onun, kendisinin yaptığı gibi yapan yardımcıları vardır; ancak bu onun emriyle olduğu için bu işe bizzat kendisi girişmiş sayılmış ve davet ona nisbet edilmiştir. İmam Râzî'nin ayette davetin keyfiyetini ve şeytanın insanın kalbine vesvese atma biçimini açıklamak üzere sevk ettiği uzun bir kelamı vardır; bunun çoğu hadis ehli ve selef-i sâlihîn nezdinde şeytanların vesveselerine en çok benzeyen şeylerdendir. İnşallah mülk ve kudret sahibi Allah Teâlâ'nın yardımıyla sırası geldiğinde bunun tahkiki yapılacaktır. { ما أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ } “Ne ben sizi kurtarabilirim”, yani içinde bulunduğunuz azaptan sizi kurtarıcıyım. 'İstasrahanî fe-asrahtühû' denir; yani 'benden yardım istedi, ben de ona yardım ettim' demektir. Aslı feryat edip sesi yükseltmek manasındaki 'surâh'tandır; hemze ise selb (giderme) içindir, sanki imdada yetişen kimse yardım isteyenin feryadını gidermektedir. { وَما أَنْتُمْ بِمُصْرِخِيَّ } “ne de siz beni kurtarabilirsiniz”, yani içinde bulunduğum durumdan [beni kurtarabilirsiniz]. İhtimal dairesinde olmadığı halde buna değinmesi, kendisinin onları kurtaramayacağını açıklamada bir mübalağa ve kendisinin de onların maruz kaldığı şeyin bir benzerine uğradığını, feryadına yetişilmesine muhtaç olduğunu bildirmektedir; kendisi yardıma muhtaçken başkasına nasıl yardım edebilir? Bu sebeple isim cümlesini tercih etmiştir. Kastedilen, olumsuzluğun sürekliliği (istimrâru'n-nefy) olup sürekliliğin olumsuzlanması (nefyu'l-istimrâr) değildir. Tekitte de aynı durum geçerlidir. Dolayısıyla önceki sözler onların azarlama ve kınamalarına bir cevap iken, bu söz de başlarına çöken azabı defetme konusundaki yardım taleplerine ve istianelerine bir cevaptır. Yahyâ b. Vessâb,

والأعمش. وحمزة «بمصرخي» بكسر الياء على الأصل في التخلص من التقاء الساكنين، وذلك أن الأصل بمصرخين لي فاضيف وحذفت نون الجمع للإضافة فالتقت ياء الجمع الساكنة وياء المتكلم والأصل فيها السكون فكسرت لالتقاء الساكنين وأدغمت. وطعن في هذه القراءة كثير من النحاة، قال الفراء: لعلها من زعم القراء فإنه قل من سلم منهم من الوهم. وقال أبو عبيد: نراهم غلطوا. وقال الأخفش: ما سمعت هذا الكسر من أحد من العرب ولا من أحد من النحويين، وقال الزجاج: إنها عند الجميع رديئة مرذولة ولا وجه لها إلا وجيه ضعيف. وقال الزمخشري: هي ضعيفة، واستشهدوا لها ببيت مجهول:

el-A'meş ve Hamza iki sâkinin karşılaşmasından kurtulmadaki asıl kurala binaen yâ harfinin kesresiyle “bi-musrihiyye” şeklinde okumuşlardır. Şöyle ki aslı 'bi-musrihîne lî' idi; izafet yapıldı ve izafet sebebiyle cem' nûnu hazfedildi, böylece sâkin olan cem' yâ'sı ile aslı sükûn olan mütekellim yâ'sı karşılaştı; iki sâkinin karşılaşması sebebiyle kesrelendi ve idgam edildi. Nahivcilerden pek çoğu bu kıraati tenkit etmiştir. el-Ferrâ şöyle der: 'Bu belki de kurrânın kendi zannıdır; zira onların içinde vehimden kurtulan pek azdır.' Ebû Ubeyd: 'Onların yanıldığını düşünüyoruz' demiştir. el-Ahfeş: 'Bu kesreyi ne Araplardan ne de nahivcilerden hiç kimseden işitmedim' demiştir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: 'Bu herkesin nezdinde kötü, merdut bir kıraattir ve zayıf bir yönü dışında hiçbir geçerli yönü yoktur.' ez-Zemahşerî ise şöyle demiştir: 'Bu zayıftır.' Bu kıraate şairi bilinmeyen şu beyitle istidlal etmişlerdir:

قال لها هل لك يا تافيّ ... قالت له ما أنت بالمرضيّ

“Ona dedi ki: 'Ey Tâfî, bana varır mısın?' / Kadın da ona dedi ki: 'Sen razı olunacak biri değilsin'”

وكأنهم قدروا ياء الإضافة ساكنة فحركوها بالكسر لما عليه أصل التقاء الساكنين، ولكنه غير صحيح لأن ياء الإضافة لا تكون إلا مفتوحة حيث قبلها ألف نحو عصاي فما بالها وقبلها ياء والقول بأنه جرت الياء الأولى مجرى الحرف الصحيح لأجل الإدغام فكأنها ياء وقعت ساكنة بعد حرف صحيح ساكن فحركت بالكسر على الأصل ذهاب إلى القياس وهو قياس حسن، ولكن الاستعمال المستفيض الذي هو بمنزلة الخبر المتواتر تتضاءل إليه القياسات اه.

Sanki onlar izafet yâ'sını sâkin takdir etmiş ve iki sâkinin karşılaşmasındaki asıl kural gereğince onu kesre ile harekelemişlerdir. Ancak bu doğru değildir; zira izafet yâ'sı, kendisinden önce { عَصَايَ } gibi bir elif bulunduğunda sadece fethalı olur; o hâlde kendisinden önce bir yâ varken nasıl [kesreli] olabilir? İdgam sebebiyle birinci yâ'nın sahih harf yerine geçtiği, dolayısıyla sanki sâkin bir sahih harften sonra sâkin olarak gelen bir yâ konumunda olup asıl kurala binaen kesre ile harekelendiği şeklindeki görüş ise kıyasa başvurmaktır ve bu güzel bir kıyastır. Ne var ki mütevâtir haber mesabesindeki yaygın kullanım (istifâza) karşısında kıyaslar değerini yitirir.

وقد قلد هؤلاء الطاغين جماعة، وقد وهموا طعنا وتقليدا فإن القراءة متواترة عن السلف والخلف فلا يجوز أن يقال فيها: إنها خطأ أو قبيحة أو رديئة، وقد نقل جماعة من العلماء أنها لغة لكنه قل استعمالها.

Bir grup âlim bu ileri gidenleri taklit etmiştir; oysa onlar hem tenkit hem de taklit hususunda yanılmışlardır. Zira bu kıraat selef ve haleften mütevâtir olarak gelmiştir; dolayısıyla onun hakkında 'hatadır, çirkindir yahut düşüktür' denilmesi caiz değildir. Nitekim bir grup âlim bunun bir lehçe olduğunu fakat kullanımının az olduğunu nakletmiştir.

ونص قطرب على أنها لغة في بني يربوع فإنهم يكسرون ياء المتكلم إذا كان قبلها ياء أخرى ويصلونها بها كعليه ولديه، وقد يكتفون بالكسرة وذلك لغة أهل الموصل وكثير من الناس اليوم، وقد حسنها أبو عمرو وهو إمام لغة وإمام نحو إمام قراءة وعربيّ صحيح، ورووا بيت النابغة:

Kutrub, bunun Benî Yerbû' kabilesinin bir lehçesi olduğunu açıkça belirtmiştir; onlar kendisinden önce başka bir yâ bulunduğunda mütekellim yâ'sını kesreler ve 'aleyhi' ve 'ledeyhi' gibi onu bitiştirirler. Bazen de kesre ile yetinirler ki bu Musul halkının ve günümüzde pek çok insanın lehçesidir. Dil, nahiv ve kıraat imamı, fasih bir Arap olan Ebû Amr da bu kıraati güzel bulmuştur. Nâbiga'nın şu beytini de rivayet etmişlerdir:

عليّ لعمرو نعمة بعد نعمة ... لوالده ليست بذات عقارب

“Amr'ın üzerimde nimet üstüne nimeti vardır ... Babasının da öyle; o nimetler akrep gibi sokucu (başa kakıcı) değildir.”

بكسر ياء- على- فيه، وأنشدوا لذلك أيضا البيت السابق وهو للأغلب العجلي، وجهل الزمخشري به كالزجاج لا يلتفت إليه، وقوله: إن ياء الإضافة لا تكون إلا مفتوحة إلى آخره مردود بأنه روي سكون الياء بعد الألف، وقرأ به القراء في مَحْيايَ [الأنعام: ١٦٢] وما ذكره أيضا قياس مع الفارق فإنه لا يلزم من كسرها مع الياء المجانسة للكسرة كسرها مع الألف الغير المجانية لها ولذا فتحت بعدها للمجانسة وكون الأصل في هذا الياء الفتح في كل موضع غير مسلم كيف وهي من المبنيات والأصل في المبني أن يبنى على السكون. ومن الناس من وجه القراءة بأنها على لغة من يزيد ياء على ياء الإضافة إجراء لها مجرى هاء الضمير وكافه، فإن الهاء قد توصل بالواو إذا كانت مضمومة كهذا لهو وضربهو، وبالياء إذا كانت مكسورة نحو بهي، والكاف قد تلحقها الزيادة فيقال أعطيتكاه وأعطيتكيه إلا أنه حذفت الياء هنا اكتفاء بالكسرة، وقال البصير: كسر الياء ليكون طبقا لكسر الهمزة في قوله: إِنِّي كَفَرْتُ لأنه أراد الوصل دون الوقف والابتداء بذلك والكسر أدل على الوصل من الفتح وفيه نظر، وبالجملة لا ريب في صحة تلك القراءة وهي لغة فصيحة، وقد روي أنه تكلم بها رسول الله ﷺ في حديث بدء الوحي وشرح حاله ﵊ لورقة بن نوفل رضي الله تعالى عنه فانكارها محض جهالة، وأراد بقوله: إِنِّي كَفَرْتُ إني كفرت اليوم بِما أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ أي من قبل هذا اليوم- يعني في الدنيا-.

Bu beyitte 'aleyye' kelimesinin yâ'sı kesreli okunmuştur. Yine buna delil olarak el-Agleb el-İclî'ye ait olan önceki beyti okumuşlardır; Zeccâc gibi Zemahşerî'nin de bu beyti bilmeyişine iltifat edilmez. Onun 'izafet yâ'sı fethadan başkasıyla harekelenmez' şeklindeki sözü ise eliften sonra yâ'nın sükûn ile rivayet edilmiş olmasıyla merduttur; nitekim kurrâ { مَحْيايَ } [el-En'âm: 162] kelimesinde bunu böyle okumuştur. Yine onun zikrettiği şey 'kıyâs maa'l-fârık'tır (aralarında fark bulunan kıyastır); zira kesreye uygun olan yâ ile beraber kesrelenmesi, kesreye uygun olmayan elif ile beraber kesrelenmesini gerektirmez; işte bu yüzden münasebet sebebiyle eliften sonra fethalanmıştır. Bu yâ'nın her yerde aslının fetha olduğu iddiası da kabul edilemez; nasıl olsun ki o mebnî kelimelerdendir ve mebnîde asıl olan sükûn üzere bina edilmesidir. İnsanlardan bazıları bu kıraati, zamir olan he ve kef harflerine benzeterek izafet yâ'sına bir yâ daha ziyade edenlerin lehçesine göre izah etmiştir; nitekim he harfi zammeli olduğunda 'hâzâ le-hû' ve 'darabehû' denilerek vâv ile bitiştirilir, kesreli olduğunda da 'bihî' denilerek yâ ile bitiştirilir. Kef harfine de ziyade bitişebilir; nitekim 'a'taytükâhu' ve 'a'taytükiye' denilir; ancak burada kesre ile yetinilerek yâ hazfedilmiştir. el-Basîr şöyle demiştir: Yâ harfi, { إِنِّي كَفَرْتُ } kavlindeki hemzenin kesresine uygun olsun diye kesrelenmiştir; çünkü onunla durmayı ve baştan başlamayı değil vasl etmeyi (geçiş yapmayı) murat etmiştir ve kesre geçişe fethadan daha fazla delalet eder; ancak bu görüşte tutarsızlık vardır. Hülasa, bu kıraatin sahihliğinde hiçbir şüphe yoktur ve o fasih bir lügattir. Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) vahyin başlangıcı hadisinde ve durumunu Varaka b. Nevfel'e (radıyallâhu anh) anlatırken bu lehçeyle konuştuğu rivayet edilmiştir; dolayısıyla bunu inkâr etmek sırf bir cehalettir. Şeytan { إِنِّي كَفَرْتُ } “Şüphesiz ben inkâr ettim” sözüyle, bugün inkâr ettim { بِما أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ } “daha önce [dünyada] beni [Allah'a] ortak koşmanızı” manasını murat etmiştir.

وما مصدرية ومِنْ متعلقة بأشركتموني أي كفرت باشراككم إياي لله تعالى في الطاعة لأنهم كانوا يطيعونه في أعمال الشر كما يطاع الله تعالى في أعمال الخير، فالإشراك استعارة بتشبيه الطاعة به وتنزيلها منزلته أو لأنهم لما أشركوا الأصنام ونحوها بإيقاعه لهم في ذلك فكأنهم أشركوه، والكفر مجاز عن التبري كما في قوله تعالى:

'Mâ' masdariyyedir; 'min' ise 'eşraktümûnî'ye müteallaktır; yani 'itaatte beni Allah Teâlâ'ya ortak kılmanızı inkâr ettim/reddettim' demektir. Çünkü hayır amellerinde Allah Teâlâ'ya itaat edildiği gibi onlar da şer amellerinde şeytana itaat ediyorlardı; dolayısıyla şirk koşma, itaatin ona benzetilmesi ve onun yerine konulması suretiyle istiaredir; yahut onları bu duruma düşürmek suretiyle putları ve benzerlerini ortak koştukları için sanki onu ortak koşmuş gibi olduklarındandır. Küfür ise Allah Teâlâ'nın şu kavlinde olduğu gibi teberrîden (uzaklaşmaktan) mecazdır:

وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يَكْفُرُونَ بِشِرْكِكُمْ [فاطر: ١٤] ومراد اللعين أنه إن كان اشراككم لي بالله تعالى هو الذي أطمعكم في نصرتي لكم وخيل إليكم أن لكم حقا علي فإني تبرأت من ذلك ولم أحمده فلم يبق بيني وبينكم علاقة، وإرادة اليوم حسبما ذكرنا هو الظاهر فيكون الكلام محمولا على إنشاء التبري منهم يوم القيامة. وجوز النسفي أن يكون إخبارا عن أنه تبرأ منهم في الدنيا فيكون مِنْ قَبْلُ متعلقا- بكفرت- أو متنازعا فيه.

{ وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يَكْفُرُونَ بِشِرْكِكُمْ } “Kıyamet günü ise sizin [onları Allah'a] ortak koşmanızı inkâr edeceklerdir [sizden uzaklaşacaklardır].” [Fâtır: 14]. Lânetlinin maksadı şudur: Eğer beni Allah Teâlâ'ya ortak koşmanız size yardım edeceğim hususunda sizi ümitlendirmiş ve sizin benim üzerimde bir hakkınız olduğu vehmini vermişse, şüphesiz ben bundan teberrî ettim (uzaklaştım) ve bunu asla tasvip etmedim; dolayısıyla benimle sizin aranızda hiçbir bağ kalmamıştır. Zikrettiğimiz üzere 'bugün'ün kastedilmesi zahir olandır; bu durumda söz kıyamet gününde onlardan teberrî etmeyi inşâ etmeye hamledilir. en-Nesefî ise bunun dünyada iken onlardan teberrî ettiğine dair bir haber olmasını caiz görmüştür; bu durumda { مِنْ قَبْلُ } ifadesi 'kefertü'ye müteallak olur yahut tenâzu' kabilinden sayılır.

وجوز غير واحد أن تكون ما موصولة بمعنى من كما قيل في قولهم: سبحانه ما سخركن لنا، والعائد محذوف ومِنْ قَبْلُ متعلق- بكفرت- أي إني كفرت من قبل حين أبيت السجود لآدم ﵇ بالذي أشركتمونيه أي جعلتموني شريكا له بالطاعة وهو الله ﷿، فأشرك منقول من شركت زيدا للتعدية إلى مفعول ثان، والكلام على هذا إقرار من اللعين بقدم كفره وبيان لأن خطيئته سابقة عليهم فلا إغاثة لهم منه فهو في المعنى تعليل لعدم إصراخه إياهم. وزعم الإمام أنه لنفي تأثير الوسوسة كأنه يقول: لا تأثير لوسوستي في كفركم بدليل أني كفرت قبل أن وقعتم في الكفر بسبب وسوسة أخرى وإلا لزم التسلسل فثبت بهذا أن سبب الوقوع في الكفر شيء آخر سوى الوسوسة، وكان الظاهر على هذا تقديمه على قوله: ما أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ إلى آخره ولا يظهر لتأخيره نكتة يهش لها

Pek çok âlim, 'Sübhâne mâ sahhara künne lenâ' sözünde söylendiği gibi 'mâ'nın 'men' anlamında ism-i mevsûl olmasını caiz görmüştür; âid zamir hazfedilmiştir ve { مِنْ قَبْلُ } ifadesi 'kefertü'ye müteallaktır; yani 'Âdem'e (aleyhisselâm) secde etmekten kaçındığım vakit, daha önce itaatte beni kendisine ortak kıldığınız Zât'ı -ki O da Allah'tır (azze ve celle)- inkâr etmiştim' demektir. 'Eşrake' fiili ikinci mef'ûle geçişli kılınmak için 'şeriktü Zeyden'den nakledilmiştir. Bu takdire göre söz, lânetlinin kendi küfrünün eskiligini ikrar etmesi ve günahının onlardan önce olduğunu açıklamasıdır; dolayısıyla onlara kendisinden hiçbir kurtuluş/yardım yoktur; mana bakımından bu, kendisinin onları kurtaramayışının gerekçesidir. İmam [Râzî], bunun vesvesenin tesirini nefyetmek için olduğunu iddia ederek sanki şöyle demektedir demiştir: Benim vesvesemin sizin küfrünüzde bir tesiri yoktur; nitekim siz küfre düşmeden önce ben başka bir vesvese sebebiyle küfre girmiştim, aksi takdirde teselsül gerekirdi; böylece küfre düşmenin sebebinin vesveseden başka bir şey olduğu sabit olur. Bu takdire göre zahir olan, bu ifadenin { ما أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ } kavlinin önüne geçirilmesiydi; tehir edilmesinde ise zihni ferahlatacak bir nükte

الخاطر. ومنهم من جعله تعليلا لعدم اصراخهم إياه وهو مما لا وجه له إذ لا احتمال لذلك حتى يحتاج إلى التعليل، وقيل: لأن تعليل عدم إصراخهم بكفره يوهم أنهم بسبيل من ذلك لولا المانع من جهته.

görünmemektedir. Bazıları ise bunu onların kendisini kurtaramayışının gerekçesi kılmıştır ki bunun hiçbir tutar yanı yoktur; zira böyle bir ihtimal dahi yoktur ki ta'lîle (gerekçelendirmeye) ihtiyaç duyulsun. Şöyle de denilmiştir: Çünkü onların kendisini kurtaramayışını kendi küfrüyle gerekçelendirmek, şayet kendi cihetinden bir mâni olmasaydı onların buna bir yol bulabileceği vehmini verir.

واعترض بأن نحو هذا الإيهام جار في الوجه الأول وهم الكفرة الذين لا تنفعهم شفاعة الشافعين. وتعقب في البحر القول بالموصولية بأن فيه إطلاق ما على الله تعالى والأصح فيها أنها لا تطلق على آحاد من يعلم، وما في سبحان ما سخركن يجوز أن تكون مصدرية بتقدير مضاف أي سبحان موجد أو ميسر تسخير كن لنا.

Buna, böylesi bir vehmin birinci vechede de geçerli olduğu, onların ise şefaatçilerin şefaatinin fayda vermeyeceği kâfirler olduğu söylenerek itiraz edilmiştir. el-Bahr'da mevsûl olma görüşü, bunda Allah Teâlâ hakkında 'mâ' edatının kullanılmış olması sebebiyle tenkit edilmiş ve en sahih görüşe göre 'mâ'nın akıl sahibi fertler için kullanılmayacağı belirtilmiştir. 'Sübhâne mâ sahhara künne' sözündeki 'mâ' edatının ise muzâf takdiriyle masdariyye olması caizdir; yani 'Sizin bize boyun eğdirilmenizi var eden yahut kolaylaştıran Zât'ı tenzih ederim' demektir.

وقال الطيبي: إن ما لا تستعمل في ذي العلم إلا باعتبار الوصفية فيه وتعظيم شأنه والمثال على ذلك أي سبحان العظيم الشأن الذي سخر كن للرجال مع مكركن وكيدكن، وكون ما موصولة عبارة عن الصنم أي إني كفرت بالصنم الذي أشركتمونيه مما لا ينبغي أن يلتفت إليه إِنَّ الظَّالِمِينَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ الظاهر أنه من تمام كلام إبليس قطعا لأطماع الكفار من الإغاثة والإعانة، وحكى الله تعالى عنه ما سيقوله في ذلك الوقت ليكون تنبيها للسامعين وحثا لهم على النظر في عاقبتهم والاستعداد لما لا بد منه وأن يتصوروا ذلك المقام الذي يقول فيه الشيطان ما يقول فيخافوا ويعملوا ما ينفعهم هناك، وقيل: إنه من كلام الخزنة يوم ذاك، وقيل: إنه ابتداء كلام من جهته تعالى، وأيد بأنه قرأ الحسن. وعمرو بن عبيد أُدْخِلَ في قوله تعالى:

et-Tîbî şöyle demiştir: 'Mâ' akıl sahibi için ancak onda sıfat olma ve şânını tazim etme dikkate alındığında kullanılır; zikredilen misal de buna göredir, yani 'Tuzak ve hilelerinize rağmen sizi erkeklere boyun eğdiren şânı yüce Zât'ı tenzih ederim' demektir. 'Mâ'nın mevsûl olup puttan kinaye olması, yani 'Beni kendisine ortak kıldığınız putu inkâr ettim' manasına gelmesi ise iltifat edilmemesi gereken bir görüştür. { إِنَّ الظَّالِمِينَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Şüphesiz ki zâlimler için pek acı bir azap vardır.” Zahir olan, kâfirlerin yardım ve destek umutlarını kesmek için bunun İblis'in sözünün tamamından olmasıdır. Allah Teâlâ onun o vakitte söyleyeceği sözleri; dinleyenler için bir uyarı olsun, onları akıbetlerine bakmaya ve kaçınılmaz olan güne hazırlanmaya teşvik etsin, şeytanın söyleyeceğini söylediği o makamı tasavvur edip korksunlar ve orada kendilerine fayda verecek ameller işlesinler diye nakletmiştir. Şöyle de denilmiştir: Bu, o gün zebanilerin (cehennem bekçilerinin) sözüdür. Şöyle de denilmiştir: Bu, Allah Teâlâ tarafından başlatılan yeni bir sözdür (kelâm-ı müste'neftir). Hasan ve Amr b. Ubeyd'in Allah Teâlâ'nın şu kavlindeki:

وَأُدْخِلَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها بصيغة المضارع المسند إلى المتكلم. وأنت تعلم أنه إذا اعتبرت هذه القراءة مؤيدة لهذا القول فلتعتبر قراءة الجمهور أُدْخِلَ بصيغة الماضي المبني للمفعول مؤيدة لما قبله فإن المدخلين الملائكة ﵈ فتأمل، وكأن الله تعالى لما جمع الفريقين في قوله سبحانه: وَبَرَزُوا لِلَّهِ جَمِيعاً وذكر شيئا من أحوال الكفار ذكر ما آل إليه أمر المؤمنين من ادخالهم الجنة بِإِذْنِ رَبِّهِمْ أي بأمره سبحانه أو بتوفيقه وهدايته جل شأنه، والجار والمجرور متعلق- بأدخل- على قراءة الجمهور. وفي التعرض لوصف الربوبية مع الإضافة إلى ضميرهم إظهار مزيد اللطف بهم، وعلقه جماعة على القراءة الأخرى بقوله تعالى: تَحِيَّتُهُمْ فِيها سَلامٌ أي يحييهم الملائكة بالسلام بإذن ربهم. وتعقب ذلك أبو حيان بأن فيه تقديم معمول المصدر المنحل بحرف مصدري وفعل عليه وهو غير جائز لما أن ذلك في حكم تقديم جزء من الشيء المرتب الأجزاء عليه. ورد بأن الظاهر أنه هنا غير منحل إليهما لأنه ليس المعنى المقصود منه أن يحيوا فيها بسلام، ولو سلم فمراد القائل بالتعلق التعلق المعنوي فالعامل فيه فعل مقدر يدل عليه تَحِيَّتُهُمْ أي يحيون بإذن ربهم.

{ وَأُدْخِلَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها } “İman edip salih amel işleyenler ise altlarından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetlere konulurlar” ayetinde 'Udhıle' fiilini mütekellime isnat edilen muzâri sîgasıyla (Üdhılü) okumaları da bu görüşü teyit etmektedir. Sen bilirsin ki şayet bu kıraat bu görüşü teyit eden bir unsur sayılırsa, cumhurun meçhul mâzi sîgasıyla okuduğu 'Udhıle' kıraatinin de bir önceki görüşü teyit ettiği kabul edilmelidir; zira içeri sokanlar meleklerdir (aleyhimüsselâm), iyi düşün! Sanki Allah Teâlâ, { وَبَرَزُوا لِلَّهِ جَمِيعاً } kavlinde iki fırkayı bir arada zikredip kâfirlerin ahvalinden bir kısmını anlattıktan sonra, müminlerin işinin vardığı neticeyi ve { بِإِذْنِ رَبِّهِمْ } “Rablerinin izniyle” -yani O'nun (subhânehu) emriyle yahut tevfiki ve hidayetiyle- cennete girdirilmelerini zikretmiştir. Cumhurun kıraatine göre car ve mecrur 'udhıle'ye müteallaktır. 'Rabb' vasfının onların zamirine izafe edilerek getirilmesinde onlara yönelik fazladan bir lütuf izharı vardır. Bir grup âlim ise diğer kıraate göre bu ifadeyi Allah Teâlâ'nın: { تَحِيَّتُهُمْ فِيها سَلامٌ } “Onların oradaki dirlik temennileri 'selâm'dır” kavline bağlamışlardır; yani melekler onlara Rablerinin izniyle selâm vererek tahiyyede bulunurlar demektir. Ebû Hayyân buna itiraz ederek masdar harfi ve fiile çözülebilen bir masdarın ma'mûlünün onun önüne geçirilmesinin gerekeceğini ve parçaları tertipli olan bir şeyin bir parçasını onun önüne geçirmek hükmünde olduğu için bunun caiz olmadığını belirtmiştir. Buna ise burada masdarın bu ikisine çözülür nitelikte olmadığının zahir olduğu, çünkü kastedilen mananın 'orada selâmla tahiyyelendirilmeleri' olmadığı söylenerek cevap verilmiştir; kabul edilse bile taalluktan kastedilen manevî taalluktur, dolayısıyla buradaki âmil { تَحِيَّتُهُمْ } ifadesinin delalet ettiği mukadder bir fiildir; yani 'Rablerinin izniyle selâmlanırlar/yaşatılırlar' demektir.

وقال العلامة الثاني: الأظهر أن التقديم جائز إذا كان المعمول ظرفا أو شبهه وهو في الكلام كثير، والتقدير تكلف، وليس كل مؤول بشيء حكمه حكم ما أوّل به، مع أن الظرف مما يكفيه رائحة من الفعل لأن له شأنا ليس لغيره لتنزله من الشيء منزلة نفسه لوقوعه فيه وعدم انفكاكه عنه، ولهذا اتسع في الظروف ما لم يتسع في غيرها اه، وبالجواز أقول، وإنما لم يجعله المحققون متعلقا- بأدخل- على تلك القراءة مع أنه سالم من الاعتراض ومشتمل على الالتفات أو التجريد وهو من المحسنات لأن قولك: أدخلته باذني ركيك لا يناسب بلاغة التنزيل، والالتفات أو التجريد حاصل إذا علق بما بعده أيضا.

el-Allâme es-Sânî şöyle demiştir: Daha zahir olan şudur ki ma'mûl zarf veya zarf benzeri (şibh-i zarf) olduğunda takdim caizdir ve bu kelamda pek çoktur; takdirde bulunmak ise tekellüftür. Bir şeye tevil edilen her şeyin hükmü bizzat kendisine tevil edilen şeyin hükmü gibi değildir; üstelik zarf, fiilin kokusuyla dahi yetinebilen bir şeydir; çünkü onda meydana gelmesi ve ondan ayrılmaması sebebiyle şeyin bizzat kendisi mesabesinde olması hasebiyle başka şeylerde olmayan bir konuma sahiptir. İşte bu yüzden diğer lafızlarda caiz olmayan genişlik zarflarda caiz kılınmıştır. [Sözü bitti]. Ben de caiz olduğu görüşündeyim. Muhakkiklerin o kıraatte bunu 'üdhılü' fiiline müteallak kılmayışları -oysa bu itirazdan sâlimdir ve bedî' sanatlarından olan iltifat veya tecrîdi içermektedir- 'Onu iznimle girdirdim' sözünün tenzilâtın belâgatine yakışmayan bir ifade düşüklüğü (rekâket) taşımasındandır; iltifat veya tecrîd ise sonrasına bağlandığında da hâsıldır.

وفي الانتصاف الصارف عن هذا الوجه هو أن ظاهر أُدْخِلَ بلفظ المتكلم يشعر بأن إدخالهم الجنة لم يكن بواسطة بل من الله تعالى مباشرة وظاهر الاذن يشعر بإضافة الدخول إلى الواسطة فبينهما تنافر، واستحسن أن يعلق- بخالدين- والخلود غير الدخول فلا تنافر، وتعقبه في الكشف بأن ذلك لا يدفع الركاكة وكأنه لما أن الإذن للدخول لا للاستمرار بحسب الظاهر، وكون المراد بمشيئتي وتيسيري لا يدفع ذلك عند التأمل الصادق، فما ذهب إليه ابن جني

el-İntisâf'ta bu vecihten alıkoyan sebebin şu olduğu belirtilmiştir: Mütekellim lafzıyla gelen 'Üdhılü' ifadesinin zahiri, onların cennete girdirilmelerinin bir vasıta ile olmayıp doğrudan Allah Teâlâ tarafından olduğunu hissettirir; izin lafzının zahiri ise girmeyi vasıtaya nisbet etmeyi hissettirir, dolayısıyla ikisi arasında bir tenâfür (uyumsuzluk) vardır. Bu ifadenin 'hâlidîne'ye müteallak kılınması güzel görülmüştür; ebedî kalış (hulûd) ise girmekten farklıdır, dolayısıyla bir tenâfür yoktur. el-Keşf'te ise bunun o düşüklüğü (rekâketi) gidermediği söylenerek itiraz edilmiştir; çünkü izin zahire göre devamlılık için değil, giriş içindir. Kastedilenin 'dilemem ve kolaylaştırmamla' olması da hakiki bir tefekkürde bu sakıncayı bertaraf etmez. Dolayısıyla İbn Cinnî'nin gittiği,

واستطيبه الشيخ الطيبي وارتضاه ليس بشيء لمن سلم له ذوقه أَلَمْ تَرَ الخطاب لسيد المخاطبين ﷺ، وقيل: لمن يصلح له والفعل معلق بما بعده من قوله تعالى: كَيْفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا أي كيف اعتمله ووضعه في موضعه اللائق به كَلِمَةً طَيِّبَةً نصب على البدلية من مَثَلًا وضَرَبَ متعدية إلى مفعول واحد كما ذهب إلى ذلك الحوفي.

Şeyh et-Tîbî'nin de hoş bulup benimsediği bu görüş, selim bir zevke sahip olan kimse için kayda değer bir şey değildir. { أَلَمْ تَرَ } “Görmedin mi”, hitap muhatapların efendisi olan Resûlullah'adır (sallallâhu aleyhi ve sellem); ehil olan herkese olduğu da söylenmiştir. Fiil, Allah Teâlâ'nın: { كَيْفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا } “Allah nasıl bir misal getirdi?” kavli ile ta'lîk edilmiştir (amelden alıkonulmuştur); yani onu nasıl işledi ve lâyık olduğu yere nasıl koydu demektir. { كَلِمَةً طَيِّبَةً } “Güzel bir sözü...”, el-Hûfî'nin benimsediği üzere 'meselen' kelimesinden bedel olarak mansuptur ve 'darabe' fiili tek mef'ûle geçişlidir.

والمهدوي. وأبو البقاء، وهو على ما قيل: بدل اشتمال ولو جعل بدل كل من كل لم يبعد. واعترض عليه بأنه لا معنى لقولك ضرب الله كلمة طيبة إلا بضم مَثَلًا إليه فمثلا هو المقصود بالنسبة فكيف يبدل منه غيره، ولا يخفى أن هذا بناء على ظاهر قول النحاة: إن المبدل في نية الطرح وهو غير مسلم، وقوله سبحانه: كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ صفة كَلِمَةً أو خبر مبتدأ محذوف أي هي كشجرة، وجوز أن يكون كلمة منصوبا بمضمر وضَرَبَ أيضا متعدية لواحد أي جعل كلمة طيبة كشجرة طيبة أي حكم بأنها مثلها والجملة تفسير لقوله سبحانه: ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا كقولك: شرف الأمير زيدا كساه حلة وحمله على فرس. وتعقب ذلك أبو حيان بأن فيه تكلف إضمار لا ضرورة تدعو إليه.

el-Mehdevî ve Ebü'l-Bekâ da bu görüştedir; denildiğine göre bu bedel-i iştimaldir, bedel-i kül minel-kül yapılsa da uzak olmaz. Buna şöyle itiraz edilmiştir: 'Darabellāhu kelimeten tayyibeten' sözünün, yanına 'meselen' eklenmedikçe bir anlamı yoktur; dolayısıyla nisbette asıl kastedilen 'meselen'dir, öyleyse ondan başkası nasıl bedel yapılabilir? Gizli değildir ki bu itiraz, nahivcilerin 'Mübdelün minh atılma niyetindedir' şeklindeki zahir sözlerine dayanmaktadır, bu ise kabul edilmiş değildir. Allah Teâlâ'nın: { كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ } “[o söz] güzel bir ağaç gibidir” kavli ise { كَلِمَةً } kelimesinin sıfatıdır yahut mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani 'o güzel bir ağaç gibidir' demektir. 'Kelimetün' kelimesinin gizli bir fiille mansup olması ve 'darabe' fiilinin de tek mef'ûle geçişli olması caiz görülmüştür; yani 'Güzel bir sözü güzel bir ağaç gibi kıldı', yani onun gibi olduğuna hükmetti demektir. Cümle ise Allah Teâlâ'nın: { ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا } buyruğunun tefsiridir; tıpkı 'Emir Zeyd'e ikramda bulundu; ona hil'at giydirdi ve ata bindirdi' demen gibidir. Ebû Hayyân ise bunda kendisini zorunlu kılan hiçbir ihtiyaç bulunmayan bir takdir külfeti olduğunu belirterek bu görüşü tenkit etmiştir.