Binûn

İbrâhîm Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وأجاب عنه السمين بما فيه بحث، وجوز أيضا أن يكون ضرب المذكور متعديا إلى مفعولين إما لكونه بمعنى جعل واتخذ أو لتضمينه معناه وكلمة أول مفعوليه قد أخر عن ثانيهما أعني مَثَلًا لئلا يبعد عن صفته التي هي كَشَجَرَةٍ قيل: ولا يرد على هذا بأن المعنى أنه تعالى ضرب لكلمة طيبة مثلا لا كلمة طيبة مثلا لأن المثل عليه بمعنى الممثل به والتقدير ذات مثل أو لها مثلا. وقرئ «كلمة» بالرفع على الابتداء لكونها نكرة موصوفة والخبر «كشجرة» ويجوز أن يكون خبر مبتدأ محذوف و «كشجرة» صفة أخرى أَصْلُها ثابِتٌ أي ضارب بعروقه في الأرض. وقرأ أنس بن مالك «كشجرة طيبة ثابت أصلها» وقراءة الجماعة على الأصل وذكروا أنها أقوى معنى.

es-Semîn buna itiraza açık bir cevap vermiştir. Zikredilen 'darabe' fiilinin, ya 'kıldı/yaptı' ve 'edindi' manasında olması sebebiyle yahut bu manayı tazammun etmesi dolayısıyla iki mef'ûle geçişli olması da caiz görülmüştür. Bu durumda 'kelimetün', { كَشَجَرَةٍ } şeklindeki sıfatından uzak kalmasın diye ikinci mef'ûl olan 'meselen' lafzından sonraya bırakılmış birinci mef'ûlü olur. Şöyle denilmiştir: Buna karşı 'Mana Allah Teâlâ'nın güzel bir söze bir misal getirdiği şeklindedir, yoksa güzel sözü bir misal kıldığı şeklinde değildir' denilerek itiraz edilemez; çünkü buradaki 'el-mesel', 'kendisine benzetilen' (mümesselün bih) manasındadır ve takdiri 'misal sahibi' yahut 'onun için bir misal' şeklindedir. 'Kelimetün' kelimesi, mevsuf bir nekire olması hasebiyle mübteda olarak merfû da okunmuştur; haberi ise 'ke-şeceratin'dir. Mahzuf bir mübtedanın haberi olması, 'ke-şeceratin'in ise başka bir sıfat olması da caizdir. { أَصْلُها ثابِتٌ } “kökü sabittir”, yani kökleriyle yere sımsıkı tutunmuştur. Enes b. Mâlik ise 'ke-şeceratin tayyibetin sâbitin asluha' şeklinde okumuştur. Cumhûrun kıraati ise asıl üzere olandır ve mana bakımından daha kuvvetli olduğunu belirtmişlerdir.

قال ابن جني: لأنك إذا قلت ثابت أصلها فقد أجريت الصفة على شجرة وليس الثبات لها إنما هو للأصل، والصفة إذا كانت في المعنى لما هو من سبب الموصوف قد تجري عليه لكنها أخص بما هي له لفظا ومعنى فالأحسن تقديم الأصل عناية به، ومن ثم قالوا: زيد ضربته فقدموا المفعول عناية به حيث إن الغرض ليس ذكر الفاعل وإنما هو ذكر المفعول، ثم لم يقنعوا بذلك حيث أزالوه عن لفظ الفضلة وجعلوه رب الجملة لفظا فرفعوه بالابتداء وصار ضربته ذيلا له وفضلة ملحقة به، وكذلك قولك: مررت برجل أبوه قائم أقوى معنى من قولك: مررت برجل قائم أبوه لأن المخبر عنه بالقيام إنما هو الأب لا الرجل مع ما في التقديم هنا من حسن التقابل والتقسيم إلا أن لقراءة أنس وجها حسنا، وهو أن ثابت أصلها صفة الشجرة وأصل الصفة أن تكون اسما مفردا لأن الجملة إذا وقعت صفة حكم على موضعها بإعراب المفرد وذاك لم يبلغ مبلغ الجملة بخلاف «أصلها ثابت» فإنه جملة قطعا، وقال بعضهم: إنها أبلغ ولم يذكر وجه ذلك فزعم من زعم أنه ما أشير إليه من وجه الحسن وهو بمعزل عن الصواب.

İbn Cinnî şöyle demiştir: Çünkü 'sâbitün asluha' dediğin zaman sıfatı ağaca isnat etmiş olursun; oysa sebat vasfı ağacın kendisine değil, köklerinedir. Sıfat, manası bakımından mevsufla irtibatlı bir şeye ait olduğunda bazen mevsufa isnat edilebilir; ancak lafız ve mana olarak asıl ait olduğu şeye daha hastır. Dolayısıyla ihtimamdan ötürü 'el-asl' kelimesini öne almak daha güzeldir. Nitekim bundan dolayı 'Zeyden darabtühû' demişler; gaye faili zikretmek değil mef'ûlü zikretmek olduğu için ihtimamdan ötürü mef'ûlü öne almışlardır. Sonra bununla da yetinmeyip onu lafzan fazlalık (fadla) olmaktan çıkarmışlar, lafzan cümlenin başı kılmışlar, böylece onu ibtida ile merfû yapmışlar ve 'darabtühû' ifadesi onun bir zeyli ve ona iliştirilen bir fazlalık haline gelmiştir. Aynı şekilde senin 'Merartü bi-raculin ebûhu kâimun' (Babası ayakta olan bir adama uğradım) sözün, 'Merartü bi-raculin kâimin ebûhu' sözünden mana bakımından daha kuvvetlidir. Çünkü ayakta olma vasfıyla haber verilen kişi adam değil, bizzat babadır; üstelik buradaki takdimde güzel bir karşılıklılık ve taksim de mevcuttur. Bununla birlikte Enes'in kıraatinin de güzel bir yönü vardır: O da 'sâbitün asluha' terkibinin ağacın sıfatı olmasıdır; sıfatın aslı ise müfred isim olmasıdır. Zira cümle sıfat olarak واقع olduğunda, onun mahalli müfredin irabıyla hükme bağlanır; oysa bu terkip cümle derecesine varmamıştır, 'asluhâ sâbitün' ise kesinlikle bir cümledir. Bazıları bu kıraatin daha beliğ olduğunu söylemiş ancak bunun gerekçesini zikretmemiştir; birileri bunun o işaret edilen güzellik yönü olduğunu zannetmişse de bu isabetten uzaktır.

وقال ابن تمجيد: هو أنه كوصف الشيء مرتين مرة صورة ومرة معنى مع ما فيه من الإجمال والتفصيل كما في أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ [الشرح: ١] فإنه لما قيل: «كشجرة طيبة ثابت» تبادر الذهن من جعل ثابِتٌ صفة لشجرة صورة أن شيئا من الشجرة متصف بالثبات ثم لما قيل: أَصْلُها علم صريحا أن الثبات صفة أصل الشجرة وقيل: كونها أكثر مبالغة لجعل الشجرة بثبات أصولها ثابتة بجميع أغصانها فتدبر وَفَرْعُها أي أعلاها من قولهم:

İbn Temcîd şöyle demiştir: Bu durum, bir şeyi bir defa suret, bir defa da mana bakımından iki kez vasfetmek gibidir; tıpkı { أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ } “Biz senin göğsünü açıp genişletmedik mi?” [İnşirâh: 1] ayetindeki gibi onda da icmâl ve tafsil bulunmaktadır. Zira 'ke-şeceratin tayyibetin sâbitin' denildiğinde, { ثابِتٌ } kelimesinin sureten ağaca sıfat kılınmasından ötürü zihne ağacın bir cüzünün sebat ile vasıflanmış olduğu gelir; ardından { أَصْلُها } denilince sebatın açıkça ağacın kökünün sıfatı olduğu anlaşılır. Ağacın, köklerinin sabitliği sebebiyle bütün dallarıyla sabit kılınmasından ötürü bu kıraatin daha fazla mübalağa içerdiği de söylenmiştir, iyi düşün! { وَفَرْعُها } “dalları da...”, yani onun en yukarısı demektir; nitekim Arapların:

فرع الجبل إذا علاه، وسمي الأعلى فرعا لتفرعه على الأصل ولهذا أفرد وإلا فكل شجرة لها فروع وأغصان، ويجوز أن يراد به الفروع لأنه مضاف والإضافة حيث لا عهد ترد للاستغراق أو لأنه مصدر بحسب الأصل وإضافته على ما اشتهر تفيد العموم فكأنه قيل: وفروعها فِي السَّماءِ أي في جهة العلو تُؤْتِي أُكُلَها تعطي ثمرها كُلَّ حِينٍ وقت أقته الله تعالى لإثمارها بِإِذْنِ رَبِّها بإرادة خالقها جل شأنه، والمراد بالكلمة الطيبة شهادة أن لا إله إلا الله على ما

Dağın en tepesine çıktığında 'fera'a'l-cebel' demelerinden gelir. En üst kısma, asıldan (kökten) dallanıp budaklandığı için 'fer'' denilmiştir ve bundan dolayı tekil olarak getirilmiştir; aksi takdirde her ağacın dalları ve budakları vardır. Bununla dalların kastedilmiş olması da caizdir; zira lafız muzaftır ve ahit bulunmadığında izafet istiğrak (kapsayıcılık) bildirir yahut aslı itibarıyla mastardır ve meşhur olduğu üzere mastarın izafeti umum ifade eder. Sanki 've dalları/budakları' denilmiş gibidir. { فِي السَّماءِ } “göktedir”, yani yukarı cihettedir. { تُؤْتِي أُكُلَها } “yemişini verir”, meyvesini verir, { كُلَّ حِينٍ } “her an”, Allah Teâlâ'nın meyve vermesi için takdir buyurduğu vakitte, { بِإِذْنِ رَبِّها } “Rabbinin izniyle”, şânı yüce olan Yaratıcısının iradesiyle [verir]. Güzel sözden (el-kelimetü't-tayyibe) maksat, Beyhakî

أخرجه البيهقي. وغيره عن ابن عباس، وعن الأصم أنها القرآن، وعن ابن بحر دعوة الإسلام، وقيل: التسبيح والتنزيه، وقيل: الثناء على الله تعالى مطلقا، وقيل: كل كلمة حسنة، وقيل: جميع الطاعات، وقيل: المؤمن نفسه، وأخرجه ابن جرير وابن أبي حاتم عن ابن عباس وهو خلاف الظاهر، وكأن إطلاق الكلمة عليه نظير إطلاقها على عيسى ﵇، والمراد بالشجرة المشبه بها النخلة عند الأكثرين، وروي ذلك عن ابن عباس وابن مسعود ومجاهد وعكرمة والضحاك وابن زيد.

ve başkalarının İbn Abbas'tan rivayet ettiğine göre 'Lâ ilâhe illallâh' şehadetidir. el-Esamm'dan onun Kur'ân olduğu; İbn Bahr'dan İslâm'a davet olduğu; tesbih ve tenzih olduğu; mutlak olarak Allah Teâlâ'ya sena olduğu; her güzel söz olduğu; bütün taatler olduğu; müminin bizzat kendisi olduğu da söylenmiştir. Bunu İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbas'tan rivayet etmişlerdir ki bu zahire aykırıdır; 'kelime' lafzının mümine ıtlak edilmesi, sanki Îsâ'ya (aleyhisselâm) ıtlak edilmesinin bir benzeridir. Kendisine benzetilen ağaçtan maksat ise ekseriyete göre hurma ağacıdır. Bu görüş İbn Abbas, İbn Mes'ûd, Mücâhid, İkrime, ed-Dahhâk ve İbn Zeyd'den rivayet edilmiştir.

وأخرج عبد الرزاق والترمذي وغيرهما عن شعيب بن الحبحاب قال: كنا عند أنس فأتينا بطبق عليه رطب فقال أنس لأبي العالية: كل يا أبا العالية فإن هذا من الشجرة التي ذكرها الله تعالى في كتابه «ضرب الله مثلا كلمة طيبة كشجرة طيبة ثابت أصلها»

Abdürrezzâk, Tirmizî ve başkaları Şuayb b. el-Habhâb'dan rivayet etmişlerdir: O şöyle demiştir: Biz Enes'in yanındaydık, üzerine taze hurma konulmuş bir tabak getirildi. Bunun üzerine Enes, Ebü'l-Âliye'ye şöyle dedi: 'Ye ey Ebü'l-Âliye! Şüphesiz bu, Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda: «Allah güzel bir sözü, kökü sabit güzel bir ağaca misal getirdi» diye zikrettiği ağaçtandır.'

وأخرج الترمذي أيضا. والنسائي. وابن حبان. والحاكم وصححه عن أنس قال: «أتى رسول الله ﷺ بقناع من بسر فقال: مَثَلًا كَلِمَةً طَيِّبَةً كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ- حتى بلغ- كُلَّ حِينٍ قال: هي النخلة .

Tirmizî, Nesâî, İbn Hibbân ve sahih olduğunu belirterek Hâkim de Enes'ten şöyle rivayet etmiştir: 'Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) üzeri taze olgunlaşmamış hurma dolu bir sepet getirildi. Bunun üzerine: { مَثَلًا كَلِمَةً طَيِّبَةً كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ } “[Allah] güzel bir sözü güzel bir ağaca misal getirdi...” ayetini { كُلَّ حِينٍ } “her an” kısmına kadar okudu ve: «O hurma ağacıdır» buyurdu.'

وأخرج ابن مردويه عن ابن عباس أنها شجرة جوز الهند، وأخرج ابن جرير وابن أبي حاتم عنه رضي الله تعالى عنه أيضا أنها شجرة في الجنة، وقيل: كل شجرة مثمرة طيبة الثمار كالنخلة وشجرة التين والعنب والرمان وغير ذلك. وأنت تعلم أنه إذا صح الحديث ولم يتأت حمل ما فيه على التمثيل لا ينبغي العدول عنه.

İbn Merdûye'nin İbn Abbas'tan rivayet ettiğine göre o, Hindistan cevizi ağacıdır. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in yine ondan (radıyallâhu teâlâ anh) rivayet ettiğine göre o, cennette bir ağaçtır. Denildi ki: Hurma, incir, üzüm, nar ve benzeri gibi meyvesi güzel olan her meyveli ağaçtır. Sen de bilirsin ki hadis sahih olduğunda ve içindeki ifadeyi temsile hamletmek mümkün olmadığında ondan yüz çevrilmemesi gerekir.

ووجه تشبيه الكلمة الطيبة بمعنى شهادة أن لا إله إلا الله بهذه الشجرة المنعوتة بما ذكر أن أصل تلك الكلمة ومنشأها وهو الإيمان ثابت في قلوب المؤمنين وما يتفرع منها وينبني عليها من الأعمال الصالحة والأفعال الزكية يصعد إلى السماء، وما يترتب على ذلك من ثواب الله تعالى ورضاه هو الثمرة التي تؤتيها كل حين، ويقال نحو هذا على تقدير أن تكون الكلمة بمعنى آخر فتأمل. والذاهبون إلى تفسير الشجرة بالنخلة من السلف اختلفوا في مقدار الحين، فأخرج البيهقي عن سعيد بن المسيب أنه شهران قال: إن النخلة إنما يكون فيها حملها شهرين.

'Lâ ilâhe illallâh' şehadeti manasındaki güzel sözün yukarıda zikredilen niteliklerle vasfedilen bu ağaca benzetilme yönü şudur: O kelimenin aslı ve menşei olan iman, müminlerin kalplerinde sabittir; ondan dallanıp budaklanan ve onun üzerine bina edilen salih ameller ve tertemiz fiiller semaya yükselir; buna terettüp eden Allah Teâlâ'nın sevabı ve rızası ise o ağacın her an verdiği meyvesidir. Kelimenin başka bir manada kabul edilmesi durumunda da buna benzer şeyler söylenir, iyi düşün! Selef-i sâlihînden ağacı hurma ağacı olarak tefsir edenler 'hîn' kelimesinin miktarı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Beyhakî'nin Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayet ettiğine göre o iki aydır; Saîd: 'Hurma ağacında meyvesi sadece iki ay kalır' demiştir.

وأخرج ابن جرير عن مجاهد أنه سنة وقيل غير ذلك، واختلفت الروايات عن ابن عباس والأشهر أنه فسره بستة أشهر وقال: إن النخلة ما بين حملها إلى صرامها ستة أشهر، وأفتى رضي الله تعالى عنه لرجل حلف أن لا يكلم أخاه حينا أنه لو كلمه قبل ستة أشهر حنث وهو الذي قال به الحنيفة، فقد ذكروا أن الحين والزمان معرفين أو منكرين واقعين في النفي أو في الإثبات ستة أشهر، وعللوا ذلك بأن الحين قد جاء بمعنى الساعة وبمعنى أربعين سنة وبمعنى الأبد وبمعنى ستة أشهر فعند عدم النية ينصرف إليه لأنه الوسط ولأن القليل لا يقصد بالمنع لوجود الامتناع فيه عادة والأربعون سنة لا تقصد بالحلف عادة لأنه في معنى الأبد، ولو سكت عن الحين تأبد فالظاهر أنه لم يقصد ذلك ولا الأبد ولا أربعين سنة فيحكم بالوسط في الاستعمال والزمان استعمل استعمال الحين ويعتبر ابتداء الستة أشهر من وقت اليمين في نحو لا أكلم فلانا حينا مثلا، وهذا بخلاف لأصومن حينا فإن له أن يعين فيه أي ستة أشهر شاء كما بين في محله، ومتى نوى الحالف مقدارا معينا في الحين وأخيه صدق لأنه نوى حقيقة كلامه لأن كلا منهما للقدر المشترك بين القليل والكثير والمتوسط واستعمل في كل كما لا يخفى على المتتبع فليتذكر وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ لأن في ضربها زيادة إفهام وتذكير فإنه تصوير المعاني العقلية بصور المحسوسات وبه يرتفع التنازع بين الحس والخيال.

İbn Cerîr'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre ise o bir yıldır; başka görüşler de ileri sürülmüştür. İbn Abbas'tan gelen rivayetler de farklılık göstermektedir; en meşhuru onu altı ay ile tefsir etmesidir. O: 'Hurmanın meyve tutması ile devşirilmesi arası altı aydır' demiştir. Yine o (radıyallâhu teâlâ anh), bir kimse kardeşiyle bir 'hîn' (süre) konuşmayacağına yemin ettiğinde altı aydan önce onunla konuşursa yeminini bozmuş olacağına fetva vermiştir; Hanefîlerin benimsediği görüş de budur. Nitekim onlar marife veya nekire olsun, nefy veya ispatta yer alsın 'el-hîn' ve 'ez-zamân' kelimelerinin altı ay olduğunu zikretmişlerdir. Bunu da şöyle gerekçelendirmişlerdir: 'el-Hîn' kelimesi bazen bir an/saat manasında, bazen kırk yıl manasında, bazen ebediyet manasında, bazen de altı ay manasında kullanılmıştır. Dolayısıyla bir niyet bulunmadığında orta olan bu manaya hamledilir; zira az olan miktar örfen zaten imtina bulunduğu için men edilmek üzere kastedilmez, kırk yıl da ebediyet manasında olduğundan örfen yeminle kastedilmez. Eğer 'el-hîn' kelimesinden sükût etseydi ebediyet ifade ederdi; öyleyse zahir olan onun bunu da ebediyeti de kırk yılı da kastetmediğidir; dolayısıyla kullanımdaki orta dereceye hükmedilir. 'ez-Zamân' da 'el-hîn' gibi kullanılmıştır. Mesela 'Falanla bir hîn konuşmayacağım' ifadesinde altı ayın başlangıcı yemin vaktinden itibaren kabul edilir. Bu durum 'Bir hîn oruç tutacağım' ifadesinden farklıdır; çünkü bu kimse dilediği herhangi bir altı ayı tayin edebilir, nitekim kendi yerinde açıklandığı üzeredir. Yemin eden kimse 'hîn' ve benzeri kelimelerde belirli bir miktara niyet ederse sözü tasdik edilir; çünkü sözünün hakikatine niyet etmiştir. Zira bu kelimelerin her biri az, çok ve orta olan müşterek bir miktar için konulmuştur ve her birinde kullanılmıştır; nitekim dikkatle araştıran kimseye gizli değildir, öyleyse hatırda tutulsun! { وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ } “Allah, düşünüp öğüt alsınlar diye insanlara misaller getirir”; zira misaller getirmekte anlatımı ve hatırlatmayı artırma vardır; çünkü o, aklî manaları somut varlıkların suretleriyle canlandırmaktır ve bununla duyu ile hayal arasındaki çekişme ortadan kalkar.

وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ وهي كلمة الكفر أو الدعاء إليه أو الكذب أو كل كلمة لا يرضاها الله تعالى. وقرئ

{ وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ } “Kötü bir sözün misali ise” ki o; küfür sözü veya ona [küfre] davet yahut yalan ya da Allah Teâlâ'nın razı olmadığı her türlü sözdür. Şöyle de okunmuştur:

وَمَثَلُ بالنصب عطفا على كَلِمَةً طَيِّبَةً وقرأ أبيّ «وضرب الله مثلا كلمة خبيثة» كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ ولعل تغيير الأسلوب على قراءة الجماعة للإيذان بأن ذلك غير مقصود بالضرب والبيان وإنما ذلك أمر ظاهر يعرفه كل أحد، وفي الكلام مضاف مقدر أي كمثل شجرة خبيثة، والمثل بمعنى الصفة الغريبة اجْتُثَّتْ أي اقتلعت من أصلها، وحقيقة الاجتثاث أخذ الجثة وهي شخص الشيء كلها مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ لكون عروقها قريبة من الفوق فكأنها فوق ما لَها مِنْ قَرارٍ أي استقرار على الأرض، والمراد بهذه

{ وَمَثَلُ } lafzı, { كَلِمَةً طَيِّبَةً } üzerine atıfla nasb ile de okunmuştur. Übeyy ise 'Ve darabellāhu meselen kelimeten habîseten' şeklinde okumuştur. { كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ } “kötü bir ağaç gibidir”. Cumhûrun kıraatindeki üslup değişikliği, belki de bunun misal getirilip beyan edilmekle bizzat hedeflenmediğini, aksine herkesin bildiği açık bir husus olduğunu bildirmek içindir. İfadede takdir edilmiş bir muzaf vardır; yani 'kötü bir ağacın misali gibidir' demektir. Buradaki 'mesel' ise garip/olağanüstü sıfat manasındadır. { اجْتُثَّتْ } “kökünden sökülmüş”, yani kökünden koparılıp atılmıştır; ictisâsın hakikati bir şeyin şahsı ve cesedi olan cüssesinin tamamını çekip almaktır. { مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ } “yerin üzerinden”, zira onun kökleri yüzeye yakındır, sanki yerin üstündeymiş gibidir. { ما لَها مِنْ قَرارٍ } “onun hiçbir kararı [tutunacak yeri] yoktur”, yani yer üzerinde hiçbir istikrarı yoktur. Bu vasıflarla

الشجرة المنعوتة الحنظلة. وروي ذلك أيضا مرفوعا إلى رسول الله ﷺ،

nitelenen ağaçtan maksat Ebû Cehil karpuzudur (el-hanzal). Bu görüş merfû olarak Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) da rivayet edilmiştir.

وعن الضحاك أنها الكشوث، ويشبه به الرجل الذي لا حسب له ولا نسب كما قال الشاعر:

ed-Dahhâk'tan rivayet edildiğine göre o, keşûstur (cinsaçı / parazit sarmaşık). Aslı nesebi olmayan kimse buna benzetilir; nitekim şair şöyle demiştir:

فهو الكشوث فلا أصل ولا ورق ... ولا نسيم ولا خللّ ولا ثمر

O bir keşûstur; ne kökü vardır ne yaprağı... Ne hoş bir kokusu ne gölgesi ne de meyvesi!

وقال الزجاج وفرقة شجرة الثوم، وقيل: شجرة الشوك، وقيل: الطحلب، وقيل: الكمأة وقيل: كل شجر لا يطيب له ثمر، وفي رواية عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنها شجرة لم تخلق على الأرض والمقصود التشبيه بما اعتبر فيه تلك النعوت، وقال ابن عطية: الظاهر أن التشبيه وقع بشجرة غير معينة جامعة لتلك الأوصاف وفي رواية عن الحبر أيضا تفسير هذه الشجرة بالكافر.

ez-Zeccâc ve bir grup, onun sarımsak bitkisi olduğunu söylemiştir. Dikenli ağaç olduğu, su yosunu (tahleb) olduğu, domalan mantarı (kem'e) olduğu ve meyvesi tatlı olmayan her türlü ağaç olduğu da söylenmiştir. İbn Abbas'tan (radıyallâhu teâlâ anhümâ) gelen bir rivayette ise onun yeryüzünde yaratılmamış bir ağaç olduğu ve maksadın bu nitelikleri taşıyan varsayımsal bir ağaca benzetme olduğu belirtilmiştir. İbn Atıyye şöyle demiştir: Zahir olan, benzetmenin bu vasıfları kendisinde toplayan muayyen olmayan bir ağaçla yapılmış olmasıdır. İlim deryası İbn Abbas'tan gelen bir diğer rivayette de bu ağaç kâfir olarak tefsir edilmiştir.

وروى الإمامية- وأنت تعرف حالهم- عن أبي جعفر رضي الله تعالى عنه تفسيرها ببني أمية وتفسير الشجرة الطيبة برسول الله ﷺ: وعلي كرم الله تعالى وجهه. وفاطمة رضي الله تعالى عنها وما تولد منهما،

İmâmiyye ise -sen onların halini bilirsin- Ebû Ca'fer'den (radıyallâhu teâlâ anh) bu ağacın Emevîler, güzel ağacın ise Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem), Ali (kerremallâhu teâlâ vecheh), Fâtıma (radıyallâhu teâlâ anhâ) ve onlardan doğanlar olarak tefsir edildiğini rivayet etmiştir.

وفي بعض روايات أهل السنة ما يعكر على تفسير الشجرة الخبيثة ببني أمية.

Ehl-i Sünnet'in bazı rivayetlerinde de kötü ağacın Emevîler olarak tefsir edilmesini bulandıran/çürüten ifadeler yer almaktadır.

فقد أخرج ابن مردويه عن عدي بن أبي حاتم قال: قال رسول الله ﷺ: «إن الله تعالى قلب العباد ظهرا وبطنا فكان خير عباده العرب وقلب العرب ظهرا وبطنا فكان خير العرب قريشا وهي الشجرة المباركة التي قال الله تعالى في كتابه: مَثَلًا كَلِمَةً طَيِّبَةً كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ»

Nitekim İbn Merdûye, Adiy b. Ebî Hâtim'den Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Şüphesiz Allah Teâlâ kullarını iç ve dış yönleriyle evirip çevirip sınadı da kullarının en hayırlısı Araplar oldu. Arapları da iç ve dış yönleriyle evirip çevirip sınadı da Arapların en hayırlısı Kureyş oldu. İşte Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda: { مَثَلًا كَلِمَةً طَيِّبَةً كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ } “[Allah] güzel bir sözü güzel bir ağaca misal getirdi...” buyurduğu mübarek ağaç odur.»

لأن بني أمية من قريش وأخبار الطائفتين في هذا الباب ركيكة وأحوال بني أمية التي يستحقون بها ما يستحقون غير خفية عند الموافق والمخالف، والذي عليه الأكثرون في هذه الشجرة الخبيثة أنها الحنظل، وإطلاق الشجرة عليه للمشاكلة وإلا فهو نجم لا شجر، وكذا يقال في إطلاقه على الكشوث ونحوه.

Çünkü Emevîler Kureyş'tendir; her iki fırkanın da bu konudaki haberleri zayıftır/çürüktür ve Emevîlerin müstahak oldukları şeyleri hak etmelerine sebep olan halleri taraftar olan için de muhalif olan için de gizli değildir. Çoğunluğun bu kötü ağaç hakkındaki görüşü ise onun Ebû Cehil karpuzu olduğudur; ona ağaç (şecere) denilmesi müşâkele yoluyladır; yoksa o ağaç değil gövdesiz ottur (necm). Keşûs ve benzeri için ağaç denilmesinde de aynı durum geçerlidir.

وللإمام الرازي قدس سره كلام في هذين المثلين لا بأس بذكره ملخصا وهو أنه تعالى ذكر في المثل الأول شجرة موصوفة بأربع صفات ثم شبه الكلمة الطيبة بها. الصفة الأولى كونها طَيِّبَةً وذلك يحتمل كونها طيبة المنظر وكونها طيبة الرائحة وكونها طيبة الثمرة بمعنى كونها لذيذة مستطابة وكونها طيبة الثمرة بمعنى كثرة الانتفاع بها، ويجب إرادة الجميع إذ به يحصل كمال الطيب. والثانية كون «أصلها ثابتا» وهو صفة كمال لها لأن الشيء الطيب إذا كان في معرض الزوال فهو وإن كان يحصل الفرح بوجدانه إلا أنه يعظم الحزن بالخوف من زواله وأما إذ لم يكن كذلك فإنه يعظم السرور به من غير ما ينغص ذلك. والثانية كون فَرْعُها فِي السَّماءِ وهو أيضا صفة كمال لها لأنها متى كانت مرتفعة كانت بعيدة عن عفونة الأرض وقاذورات الأبنية فكانت ثمرتها نقية خالصة عن جميع الشوائب. والرابعة كونها «دائمة الثمر» لا أن ثمرها حاضر في بعض الأوقات دون بعض وهو صفة كمال أيضا إذ الانتفاع بها غير منقطع حينئذ.

İmam er-Râzî'nin -kuddise sırruhû- bu iki misal hakkında özetlenerek zikredilmesinde bir beis olmayan bir açıklaması vardır: O da şudur: Allah Teâlâ birinci misalde dört vasıfla nitelenmiş bir ağaç zikretmiş, sonra güzel sözü ona benzetmiştir. Birinci sıfat, onun { طَيِّبَةً } “güzel” olmasıdır; bu da onun manzarasının güzel olması, kokusunun güzel olması, lezzetli ve hoş olması anlamında meyvesinin güzel olması ve kendisinden çokça faydalanılması anlamında meyvesinin güzel olması ihtimallerini taşır. Güzelliğin/hoşluğun kemali ancak hepsiyle حاصل olacağı için bütün bu manaların kastedilmesi gerekir. İkincisi, 'kökünün sabit olması'dır ki bu da onun için bir kemal sıfatıdır. Çünkü güzel bir şey zeval tehlikesiyle karşı karşıya olduğunda, onun elde edilmesiyle sevinç hasıl olsa da elden çıkma korkusuyla üzüntü büyür; ama böyle olmadığında onu bulandıracak bir şey olmaksızın sevinç büyür. Üçüncüsü, { فَرْعُها فِي السَّماءِ } “dalları göktedir” olmasıdır ki bu da onun için bir kemal sıfatıdır; zira ağaç yükseldikçe yerin kokuşmuşluğundan ve binaların pisliklerinden uzak olur, dolayısıyla meyvesi bütün şaibelerden arınmış ve tertemiz olur. Dördüncüsü, meyvesinin bazı vakitlerde bulunup bazı vakitlerde bulunmaması değil, 'sürekli meyveli' olmasıdır; bu da bir kemal sıfatıdır, çünkü bu takdirde ondan faydalanma kesintisizdir.

ثم إن من المعلوم بالضرورة أن الرغبة في تحصيل مثل هذه الشجرة يجب أن تكون عظيمة، وأن العاقل متى أمكنه تحصيلها ينبغي أن يقوم له على ساق ولا يتساهل عنه، والمراد من الكلمة المشبهة بذلك معرفة الله تعالى والاستغراق في محبته سبحانه وطاعته، وشبه ذلك للشجرة في صفاتها الأربعة، أما في الأولى فظاهر بل لا لذة ولا طيب في الحقيقة إلا لهذه المعرفة لأنها ملائمة لجوهر النفس النطقية والروح القدسية ولا كذلك لذة الفواكه إذ هي أمر ملائم لمزاج البدن، ومن تأمل أدنى تأمل ظهر له فروق لا تحصى بين اللذتين، وأما في الصفة الثانية فثبوت الأصل في شجرة معرفة الله تعالى أقوى وأكمل لأن عروقها راسخة في جوهر النفس القدسية وهو جوهر مجرد آمن عن الكون

Bunun ardından zorunlu olarak bilinmektedir ki böyle bir ağacı elde etme arzusu çok büyük olmalıdır; akıllı kimse onu elde etme imkânı bulduğunda bütün gayretiyle çaba göstermeli ve bu hususta gevşeklik göstermemelidir. Buna benzetilen kelimeden maksat ise Allah Teâlâ'yı bilmek (mârifetullâh), O'nun sevgisine ve itaatine gark olmaktır. Bu durum ağacın dört sıfatına benzetilmiştir: Birinci sıfata gelince bu açıktır; hatta hakikatte bu marifetten başka lezzet ve güzellik yoktur; zira o, nâtık nefsin ve kudsî ruhun cevherine uygundur. Meyvelerin lezzeti ise böyle değildir; çünkü o bedenin mizacına uygun bir durumdur. En ufak bir tefekkürde bulunan kimseye bu iki lezzet arasındaki sayılamayacak kadar çok fark açıkça ortaya çıkar. İkinci sıfata gelince; Allah Teâlâ'yı bilme ağacındaki kökün sabitliği daha kuvvetli ve daha kâmildir; zira onun kökleri kudsî nefsin cevherine yerleşmiştir, o ise oluş

والفساد بعيد عن التغير والفناء، وأيضا مدد هذا الرسوخ إنما هو من تجلي جلال الله تعالى وهو من لوازم كونه سبحانه في ذاته نور النور ومبدأ الظهور وذلك مما يمتنع عقلا زواله وأما في الصفة الثالثة فلأن شجرة المعرفة لها أغصان صاعدة في هواء العالم الإلهي وأغصان صاعدة في هواء العالم الجسماني، والنوع الأول أقسامه كثيرة يجمعها

ve bozuluştan (kevn ve fesaddan) emin, değişimden ve yok oluştan uzak soyut bir cevherdir. Ayrıca bu kökleşmenin mededi ancak Allah Teâlâ'nın celâlinin tecellisindendir; bu ise O'nun bizzat Zâtında nurun nuru ve zuhurun mebdei olmasının gereklerindendir ki bunun zeval bulması aklen imkânsızdır. Üçüncü sıfata gelince; çünkü marifet ağacının ilâhî âlemin semasına yükselen dalları ve cismanî âlemin semasına yükselen dalları vardır. Birinci türün pek çok kısımları vardır ve onları

قوله ﷺ: «التعظيم لأمر الله تعالى»

Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Allah Teâlâ'nın emrine tazim göstermek» kavli toplamaktadır.

ويدخل فيه التأمل في دلائل معرفته سبحانه كأحوال العوالم العلوية والسفلية، وكذا محبة الله تعالى والتشوق إليه سبحانه والمواظبة على ذكره جل شأنه والاعتماد عليه وقطع النظر عما سواه جل وعلا إلى غير ذلك، والنوع الثاني أقسامه كذلك ويجمعها

Bunun içerisine ulvî ve süflî âlemlerin halleri gibi O'nun marifetinin delilleri üzerinde düşünmek; aynı şekilde Allah Teâlâ'yı sevmek, O'na iştiyak duymak, şânı yüce olan Zâtını zikretmeye devam etmek, O'na dayanmak ve şânı yüce ve âli olan O'ndan başkasından nazarını kesmek gibi daha pek çok husus girer. İkinci türün kısımları da böyledir ve onları

قوله ﵊، «والشفقة على خلق الله تعالى»

Resûlullah'ın (aleyhisselâm): «Ve Allah Teâlâ'nın yarattıklarına şefkat göstermek» kavli toplamaktadır.

ويدخل فيه الرأفة والرحمة والصفح والتجاوز عن الإساءة والسعي في إيصال الخبر إلى عباد الله تعالى ودفع الشرور عنهم ومقابلة الإساءة بالإحسان إلى ما لا يحصى، وهي فروع من شجرة المعرفة فإن الإنسان كلما كان متوغلا فيها كانت هذه الأحوال عنده أكمل وأقوى. وأما في الصفة الرابعة فلأن شجرة المعرفة موجبة لما علمت من الأحوال ومؤثرة في حصولها والمسبب لا ينفك عن السبب، فدوام أكل هذه الشجرة أتم من دوام أكل الشجرة المنعوتة فهي أولى بهذه الصفة بل ربما توغل العبد في المعرفة فيصير بحيث كلما لا حظ شيئا لا حظ الحق فيه وربما عظم ترقيه فيصير لا يرى شيئا إلا يرى الله تعالى قبله، وأيضا قد يحصل للنفس من هذه المعرفة الهامات نفسانية وملكات روحانية ثم لا يزال يصعد منها في كل حين ولحظة كلام طيب وعمل صالح وخضوع وخشوع وبكاء وتذلل كثمرة هذه الشجرة، وفي قوله سبحانه: بِإِذْنِ رَبِّها دقيقة عجيبة وذلك لأن الإنسان عند حصول هذه الأحوال السنية والدرجات العلية قد يفرح بها من حيث هي- هي- وقد يترقى فلا يفرح بها كذلك وإنما يفرح بها من حيث إنها من المولى ﷻ وعند ذلك يكون فرحه في الحقيقة بالمولى ﵎ ولذلك قال بعض المحققين: من آثر العرفان للعرفان فقد وقف بالساحل ومن آثر العرفان لا للعرفان بل للمعروف فقد خاض لجة الوصول.

Bunun içerisine şefkat, merhamet, bağışlama, kötülükten vazgeçme, Allah Teâlâ'nın kullarına hayrı ulaştırmaya ve onlardan şerleri defetmeye çalışma, kötülüğe iyilikle mukabele etme gibi sayılamayacak kadar çok haslet girer. Bunlar marifet ağacının dallarıdır; zira insan onda ne kadar derinleşirse bu haller onda o kadar kâmil ve kuvvetli olur. Dördüncü sıfata gelince; çünkü marifet ağacı bildiğin bu halleri gerektirir ve bunların meydana gelmesinde müessirdir; müsebbeb ise sebepten ayrılmaz. Dolayısıyla bu ağacın yemişinin devamlılığı, vasfedilen ağacın yemişinin devamlılığından daha tamdır; öyleyse o bu sıfata daha lâyıktır. Hatta kul bazen marifette öyle derinleşir ki her neye baksa onda Hakk'ı müşahede eder; bazen terakkisi o kadar büyür ki hiçbir şeyi görmez ancak ondan önce Allah Teâlâ'yı görür. Ayrıca nefiste bu marifetten nefsanî ilhamlar ve ruhanî melekeler hasıl olur; sonra ondan her an ve her lahza o ağacın meyvesi gibi güzel söz, salih amel, hudû, huşû, ağlama ve tezellül yükselmeye devam eder. Allah Teâlâ'nın: { بِإِذْنِ رَبِّها } “Rabbinin izniyle” kavlinde ise harika bir incelik vardır: Zira insan bu yüce hallere ve yüksek derecelere ulaştığında sırf onlar olduğu cihetiyle onlara sevinebilir; bazen de terakki eder ve onlara bu şekilde sevinmez, aksine sırf Mevlâ'dan (celle celâlühû) geldikleri cihetiyle onlara sevinir; işte o vakit sevinci hakikatte Mevlâ (celle ve alâ) iledir. Bundan dolayı muhakkiklerden biri şöyle demiştir: 'İrfanı irfan için tercih eden kimse sahilde kalmıştır; irfanı irfan için değil de Ma'rûf (Allah) için tercih eden kimse ise vuslat ummanına dalmıştır.'

وذكر بعضهم في هذا المثال كلاما لا يخلو عن حسن، وهو أنه إنما مثل سبحانه الإيمان بالشجرة لأن الشجرة لا تستحق أن تسمى شجرة إلا بثلاثة أشياء: عرق راسخ. وأصل قائم. وأغصان عالية فكذلك الإيمان لا يتم إلا بثلاثة أشياء: معرفة في القلب. وقول باللسان. وعمل بالأركان، ولم يرتض قدس سره تفسير الشجرة بالنخلة ولا الحين بما شاع فقال: بعد نقل كلام جماعة إن هؤلاء وإن أصابوا في البحث عن مفردات ألفاظ الآية إلا أنهم بعدوا عن إدراك المقصود لأنه تعالى وصف شجرة بالصفات المذكورة ولا حاجة بنا إلى أن تلك الشجرة هي النخلة أم غيرها، فإنا نعلم بالضرورة أن الشجرة الكذائية يسعى في تحصيلها وادخارها لنفسه كل عاقل سواء كان لها وجود في الدنيا أو لم يكن لأن هذه الصفة أمر مطلوب التحصيل، واختلافهم في تفسير الحين أيضا من هذا الباب والله تعالى أعلم، وذكر ﵎ في المثل الثاني شجرة أيضا إلا أنه تعالى وصفها بثلاث صفات. الصفة الأولى كونها خَبِيثَةٍ وذلك يحتمل أن يكون بحسب الرائحة وأن يكون بحسب الطعم وأن يكون بحسب الصورة وأن يكون بحسب اشتمالها على المضار الكثيرة ولا حاجة إلى القول بأنها شجرة كذا أو كذا فإن الشجرة الجامعة لتلك الصفات وإن لم تكن موجودة إلا أنها إذا كانت معلومة الصفة كان التشبيه بها نافعا في المطلوب. والثانية «اجتثاثها من فوق الأرض» وهذه في مقابلة أصلها ثابت في الأول. والثالثة نفى أن يكون لها قرار وهذه كالمتممة للصفة الثانية، والمراد بالكلمة المشبهة بذلك الجهل بالله تعالى والإشراك به سبحانه فإنه أول الآفات وعنوان المخافات ورأس الشقاوات فخبثه أظهر من أن يخفى وليس له حجة ولا ثبات ولا قوة بل هو داحض غير ثابت اه، وهو كلام حسن لكن فيه مخالفة لظواهر كثير من الآثار فتأمل يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ الذي ثبت عندهم وتمكن في قلوبهم وهو الكلمة الطيبة التي ذكرت صفتها العجيبة، والظاهر أن الجار متعلق- بيثبت- وكذا قوله سبحانه: فِي الْحَياةِ الدُّنْيا أي يثبتهم بالبقاء على

Bazıları bu misal hakkında güzellikten uzak olmayan bir söz zikretmişlerdir; o da şudur: Allah Teâlâ imanı ağaca benzetmiştir, çünkü ağaç ancak üç şeyle ağaç adını almaya hak kazanır: Kökleşmiş bir kök, dik duran bir gövde ve yükselen dallar. İman da böyledir, ancak üç şeyle tamam olur: Kalpte marifet, dille ikrar ve azalarla amel. er-Râzî -kuddise sırruhû- ağacın hurma ağacıyla, 'el-hîn'in de yaygın olan manayla tefsir edilmesini benimsememiş ve bir grubun sözünü naklettikten sonra şöyle demiştir: 'Bunlar ayetin tek tek lafızlarını araştırmada isabet etmiş olsalar da maksadı kavramaktan uzak kalmışlardır. Çünkü Allah Teâlâ bir ağacı zikredilen sıfatlarla vasfetmiştir; o ağacın hurma ağacı mı yoksa başkası mı olduğunu bilmeye ihtiyacımız yoktur. Zira biz zorunlu olarak biliriz ki böyle bir ağacı elde etmeye ve kendisi için biriktirmeye, dünyada var olsun veya olmasın her akıl sahibi kimse gayret gösterir; çünkü bu sıfat elde edilmesi talep edilen bir durumdur. 'el-Hîn'in tefsirindeki ihtilafları da bu kabildendir, en doğrusunu Allah Teâlâ bilir.' Allah Teâlâ ikinci misalde de bir ağaç zikretmiş, ancak onu üç sıfatla vasfetmiştir: Birinci sıfat onun { خَبِيثَةٍ } “kötü” olmasıdır; bu da kokusu, tadı, sureti yahut çokça zararlar içermesi bakımından olabilir. Onun falan veya filan ağaç olduğunu söylemeye ihtiyaç yoktur; zira bu vasıfları kendisinde toplayan ağaç mevcut olmasa bile sıfatı bilindiğinde onunla benzetme yapmak maksat açısından faydalıdır. İkincisi, 'yerin üzerinden kökünden sökülmüş olması'dır ki bu da birincideki 'kökü sabit' ifadesinin karşılığıdır. Üçüncüsü ise onun bir kararının (tutunacak yerinin) olmamasının nefyedilmesidir ki bu da ikinci sıfatı tamamlayıcı gibidir. Buna benzetilen kelimeden maksat ise Allah Teâlâ'ya karşı cehalet ve O'na şirk koşmaktır; zira o afetlerin ilki, korkuların başlığı ve şekavetlerin başıdır. Dolayısıyla onun kötülüğü gizlenemeyecek kadar açıktır; onun ne bir delili ne sebatı ne de bir kuvveti vardır, bilakis o tutarsızdır ve batıldır.' er-Râzî'nin sözü burada bitti; bu güzel bir sözdür fakat birçok eserin zahirine muhaliftir, iyi düşün! { يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ } “Allah, iman edenleri sağlam sözle sebatkâr kılar”, yani yanlarında sabit olan ve kalplerinde yerleşen o harika sıfatı zikredilen güzel sözle sebatkâr kılar. Zahir olan, câr ve mecrûrun 'yüsebbütü' fiiline müteallak olmasıdır; Allah Teâlâ'nın: { فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } “dünya hayatında” kavli de böyledir; yani onları hayatları boyunca

ذلك مدة حياتهم فلا يزالون إذا قيض لهم من يفتنهم ويحاول زللهم عنه كما جرى لأصحاب الأخدود. ولجرجيس.

bunun üzerinde baki kılarak sebatkâr kılar. Kendilerini saptıracak ve bu inançtan kaydıracak kimselerle karşılaştıklarında -tıpkı Ashâb-ı Uhdûd'un, Cercîs'in,

وشمشون وكما جرى لبلال وكثير من أصحاب رسول الله ﷺ ورضي الله تعالى عنهم وَفِي الْآخِرَةِ أي بعد الموت وذلك في القبر الذي هو أول منزل من منازل الآخرة وفي مواقف القيامة فلا يتلعثمون إذا سئلوا عن معتقدهم هناك ولا تدهشهم الأهوال. وأخرج ابن أبي شيبة عن البراء بن عازب أنه قال في الآية: التثبيت في الحياة الدنيا إذا جاء الملكان إلى الرجل في القبر فقالا له: من ربك؟ قال: ربي الله. قالا: وما دينك؟ قال: ديني الإسلام: قالا: ومن نبيك؟

Şemşûn'un, Bilâl'in ve Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) pek çok ashabının (radıyallâhu teâlâ anhüm) başına geldiği gibi- sebat ederler. { وَفِي الْآخِرَةِ } “ve ahirette de”, yani ölümden sonra; bu da ahiret menzillerinin ilki olan kabirde ve kıyamet mahallerinde olur; orada inançlarından sorulduklarında dilleri dolaşmaz ve korkunç haller onları dehşete düşürmez. İbn Ebî Şeybe'nin Berâ b. Âzib'den rivayet ettiğine göre o bu ayet hakkında şöyle demiştir: 'Dünya hayatındaki sebat, kabirde iki melek adama gelip ona: «Rabbin kim?» dediklerinde: «Rabbim Allah'tır» demesidir. «Dinin nedir?» dediklerinde: «Dinim İslâm'dır» demesidir. «Peygamberin kimdir?» dediklerinde:

قال: نبيي محمد ﷺ، وعلى هذا فالمراد من الْآخِرَةِ يوم القيامة،

«Peygamberim Muhammed'dir (sallallâhu aleyhi ve sellem)» demesidir.' Buna göre { الْآخِرَةِ } kelimesinden maksat kıyamet günüdür.

وأخرج الطبراني في الأوسط. وابن مردويه عن أبي سعيد الخدري قال: «سمعت رسول الله ﷺ يقول في هذه الآية: يُثَبِّتُ اللَّهُ إلخ في الآخرة القبر»

Taberânî el-Evsat'ta, İbn Merdûye de Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet etmiştir: O şöyle demiştir: 'Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu { يُثَبِّتُ اللَّهُ } ayeti hakkında şöyle derken işittim: «Ahiretteki [sebat], kabirdedir.»'

وعلى هذا فالمراد بالحياة الدنيا مدة الحياة وإلى ذلك ذهب جمهور العلماء واختاره الطبري. نعم اختار بعضهم أن الحياة الدنيا مدة حياتهم والآخرة يوم القيامة والعرض وكان الداعي لذلك عموم الَّذِينَ آمَنُوا وشمولهم لمؤمني الأمم السابقة مع عدم عموم سؤال القبر، وجوز تعلق الجار الأول- بآمنوا- على معنى آمنوا بالتوحيد الخالص فوحدوه ونزهوه عما لا يليق بجنابه سبحانه، وكذا جوز تعلق الجار الثاني- بالثابت- ومن الناس من زعم أن التثبيت في الدنيا الفتح والنصر وفي الآخرة الجنة والثواب ولا يخفى أن هذا مما لا يكاد يقال، وأمر تعلق الجارين ما قدمنا وهذا عند بعضهم مثال إيتاء الشجرة أكلها كل حين وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ أي يخلق فيهم الضلال عن الحق الذي ثبت المؤمنين عليه حسب إرادتهم واختيارهم الناشئ عن سوء استعدادهم، والمراد بهم الكفرة بدليل مقابلتهم- بالذين آمنوا- ووصفهم بالظلم إما باعتبار وضعهم للشيء في غير موضعه، وإما باعتبار ظلمهم لأنفسهم حيث بدلوا فطرة الله تعالى التي فطر الناس عليها فلم يهتدوا إلى القول الثابت أو حيث قلدوا أهل الضلال وأعرضوا عن البينات الواضحة، وإضلالهم- على ما قيل- في الدنيا أنهم لا يثبتون في مواقف الفتن وتزل أقدامهم أول شيء وهم في الآخرة أضل وأزل. وأخرج ابن جرير. وابن أبي حاتم. والبيهقي من حديث ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن الكافر إذا حضره الموت تنزل عليه الملائكة ﵈ يضربون وجهه ودبره فإذا دخل قبره اقعد فقيل له: من ربك؟ فلم يرجع إليهم شيئا وأنساه الله تعالى ذكر ذلك، وإذا قيل له: من الرسول الذي بعث إليكم؟ لم يهتد له ولم يرجع إليهم شيئا فذلك قوله تعالى:

Buna göre dünya hayatından maksat yaşanılan süredir; ulemanın cumhûru bu görüşe gitmiş ve Taberî de bunu tercih etmiştir. Evet, bazısı dünya hayatının insanların yaşadığı süre, ahiretin ise kıyamet ve arz günü olduğunu tercih etmiştir; buna sevk eden gerekçe ise kabir sualinin umumi olmamasına karşın { الَّذِينَ آمَنُوا } ifadesinin umumi olup geçmiş ümmetlerin müminlerini de kapsamasıdır. Birinci câr ve mecrûrun 'âmenû' fiiline taalluk etmesi de 'Halis tevhide iman ettiler, böylece O'nu birlediler ve şânı yüce olan Zâtına lâyık olmayan şeylerden O'nu tenzih ettiler' manasında caiz görülmüştür. Aynı şekilde ikinci câr ve mecrûrun 'es-sâbit' kelimesine taalluku da caiz görülmüştür. İnsanlardan bazıları ise dünyadaki sebatın fetih ve zafer, ahiretteki sebatın ise cennet ve sevap olduğunu iddia etmişlerdir; gizli değildir ki bu neredeyse hiç söylenmeyecek bir görüştür. İki câr ve mecrûrun taalluku ise daha önce belirttiğimiz gibidir ve bu durum bazılarına göre ağacın her an meyvesini vermesinin bir misalidir. { وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ } “Allah, zalimleri ise saptırır”, yani kötü istidatlarından kaynaklanan irade ve ihtiyarlarına göre müminleri üzerinde sebatkâr kıldığı haktan sapmayı onların içinde yaratır. { الَّذِينَ آمَنُوا } ifadesinin karşısında yer almaları deliliyle onlardan maksat kâfirlerdir; zulümle nitelenmeleri ise ya bir şeyi lâyık olduğu yerin dışına koymaları cihetiyle yahut insanların üzerine yaratıldığı Allah Teâlâ'nın fıtratını değiştirip sağlam söze hidayet bulmamaları ya da dalalet ehlini taklit edip apaçık delillerden yüz çevirmeleri sebebiyle kendilerine zulmetmeleri cihetiyledir. Söylendiğine göre onların dünyadaki dalaletleri fitne anlarında sebat edemeyip ayaklarının ilk anda kaymasıdır; ahirette ise daha çok sapmış ve daha çok kaymış durumdadırlar. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Beyhakî'nin İbn Abbas (radıyallâhu teâlâ anhümâ) hadisinden rivayet ettiklerine göre: Kâfire ölüm yaklaştığında melekler (aleyhimüsselâm) inip onun yüzüne ve arkasına vururlar. Kabrine girdiğinde oturtulur ve ona: 'Rabbin kim?' denilir; onlara hiçbir cevap veremez ve Allah Teâlâ ona bunu hatırlamayı unutturur. Ona: 'Size gönderilen peygamber kimdir?' denildiğinde de onu bilemez ve onlara hiçbir cevap veremez. İşte Allah Teâlâ'nın şu buyruğu budur:

وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ: وَيَفْعَلُ اللَّهُ ما يَشاءُ من تثبيت بعض وإضلال بعض آخرين حسبما توجبه مشيئته التابعة للحكم البالغة المقتضية لذلك، وفي إظهار الاسم الجليل في الموضعين من الفخامة وتربية المهابة ما لا يخفى مع ما فيه- كما قيل- من الإيذان بالتفاوت في مبادئ التثبيت والإضلال فإن مبدأ صدور كل منهما عنه ﷾ من صفاته العلا غير ما هو مبدأ صدور الآخر، وفي ظاهر الآية من الرد على المعتزلة ما فيها أَلَمْ تَرَ تعجيب لرسول الله ﷺ أو لكل أحد مما صنع الكفرة من الأباطيل أي ألم تنظر إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ أي شكر نعمته تعالى الواجب عليهم ووضعوا موضعه كُفْراً عظيما وغمطا لها، فالكلام على تقدير مضاف حذف وأقيم المضاف إليه مقامه وهو المفعول الثاني وكُفْراً المفعول الأول، وتوهم بعضهم عكس ذلك، وقد لا يحتاج إلى تقدير على معنى أنهم بدلوا النعمة نفسها كفرا لأنهم لما كفروها سلبوها فبقوا مسلوبيها موصوفين بالكفر، وقد ذكر هذا كالأول الزمخشري، والوجهان كما في الكشف خلافا لما قرره الطيبي وتابعه عليه غيره متفقان في أن التبديل هاهنا تغيير في الذات إلا أنه واقع بين الشكر والكفر أو بين النعمة نفسها والكفر، والمراد بهم أهل مكة فإن الله سبحانه أسكنهم حرمه وجعلهم قوام بيته وأكرمهم بمحمد ﷺ فكفروا نعمة الله تعالى بدل ما ألزمهم من الشكر العظيم، أو أصابهم الله تعالى بالنعمة والسعة لإيلافهم الرحلتين فكفروا نعمته سبحانه فضربهم ﷻ بالقحط سبع سنين وقتلوا وأسروا يوم بدر فحصل لهم الكفر بدل النعمة وبقي ذلك طوقا في أعناقهم.

{ وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ } “Allah zalimleri saptırır”, { وَيَفْعَلُ اللَّهُ ما يَشاءُ } “Ve Allah dilediğini yapar”; bunu gerektiren hikmet-i bâliğaya bağlı meşîetinin icap ettirdiği şekilde bazısını sebatkâr kılar, diğer bazısını da saptırır. Her iki yerde de İsm-i Celîl'in açıkça zikredilmesinde gizlenemeyecek bir azamet ve heybet telkini vardır; bununla birlikte -denildiği gibi- sebatkâr kılma ve saptırmanın başlangıçlarındaki farklılığı bildirme de söz konusudur; zira her birinin O'ndan (azze ve celle) sudûr mebdei olan yüce sıfatları diğerininkinden başkadır. Ayetin zahirinde Mûtezile'ye apaçık bir reddiye bulunmaktadır. { أَلَمْ تَرَ } “Görmedin mi?”, kâfirlerin ortaya koydukları batıllardan dolayı Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) yahut her bir ferde yönelik bir hayret ifadesidir; yani bakıp görmedin mi, { إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ } “Allah'ın nimetini değiştirenleri...”, yani Allah Teâlâ'nın üzerlerine vacip olan nimetinin şükrünü değiştirip onun yerine { كُفْراً } “nankörlüğü/küfrü”, büyük bir küfrü ve nimeti inkârı koyanları [görmedin mi?]. İfade, hazfedilip yerine muzafun ileyhin geçirildiği bir muzaf takdiri üzeredir; o ikinci mef'ûldür, { كُفْراً } ise birinci mef'ûldür. Bazıları bunun tam aksini zannetmiştir. Nimetin bizzat kendisini küfre dönüştürdükleri manasında bir takdire ihtiyaç duyulmayabilir; çünkü onlar nimete nankörlük ettiklerinde o nimet kendilerinden çekilip alınmış, böylece nimetten mahrum ve küfürle vasıflanmış olarak kalmışlardır. Zemahşerî birinci görüş gibi bunu da zikretmiştir. Tîbî'nin ortaya koyduğu ve başkalarının da ona uyduğu görüşün aksine el-Keşf'te belirtildiği üzere her iki vecih de buradaki tebdilin zatta bir değişiklik olduğu hususunda müttefiktir; ancak bu değişiklik ya şükür ile küfür arasında yahut nimetin bizzat kendisi ile küfür arasında cereyan etmektedir. Onlardan maksat Mekke ehlidir; zira Allah Teâlâ onları hareminde iskân etmiş, Beyt'inin hizmetçileri kılmış ve onları Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile şereflendirmiştir; onlar ise kendilerine vacip olan büyük şükrün yerine Allah Teâlâ'nın nimetine nankörlük etmişlerdir. Yahut Allah Teâlâ iki yolculuğa alıştırması hürmetine onlara nimet ve genişlik vermiş, onlar ise Allah'ın nimetini inkâr etmişlerdir; bunun üzerine Allah (celle celâlühû) onları yedi yıl süren kıtlıkla vurmuş, Bedir günü öldürülmüş ve esir edilmişlerdir; böylece nimet yerine küfür onlar için sabit olmuş ve bu durum boyunlarında bir vebal halkası olarak kalmıştır.

وأخرج الحاكم وصححه. وابن جرير. والطبراني. وغيرهم من طرق عن علي كرم الله تعالى وجهه أنه قال في هؤلاء المبدلين: هما الأفجران من قريش بنو أمية وبنو المغيرة فأما بنو المغيرة فقطع الله تعالى دابرهم يوم بدر، وأما بنو أمية فمتعوا إلى حين. وأخرج البخاري في تاريخه. وابن المنذر. وغيرهما عن عمر رضي الله تعالى عنه مثل ذلك .

Hâkim'in rivayet edip sahihlediği, İbn Cerîr, Taberânî ve başkalarının muhtelif yollarla Ali'den (kerremallâhu teâlâ vecheh) naklettiklerine göre o, bu nimeti değiştirenler hakkında şöyle demiştir: 'Onlar Kureyş'in en fâcir iki kolu olan Benî Ümeyye ve Benî Mugîre'dir. Benî Mugîre'ye gelince; Allah Teâlâ Bedir günü onların kökünü kuruttu. Benî Ümeyye'ye gelince; onlar bir vakte kadar faydalandırıldılar.' Buhârî Târih'inde, İbnü'l-Münzir ve başkaları Ömer'den (radıyallâhu teâlâ anh) bunun benzerini rivayet etmişlerdir.

وجاء في رواية كما في جامع الأصول هم والله كفار قريش.

Câmiu'l-Usûl'de geçtiği üzere bir rivayette: 'Vallahi onlar Kureyş kâfirleridir' şeklinde gelmiştir.

وأخرج ابن أبي حاتم عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال: هم جبلة بن الأيهم والذين اتبعوه من العرب فلحقوا بالروم، ولعله رضي الله تعالى عنه لا يريد أنها نزلت في جبلة ومن معه لأن قصتهم كانت في خلافة عمر رضي الله تعالى عنه وإنما يريد أنها تخص من فعل فعل جبلة إلى يوم القيامة وَأَحَلُّوا أي أنزلوا قَوْمَهُمْ بدعوتهم إياهم لما هم فيه من الضلال، ولم يتعرض لحلولهم لدلالة الإحلال عليه إذ هو فرع الحلول كما قالوا في قوله تعالى في فرعون: يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ [هود:

İbn Ebî Hâtim, İbn Abbas'tan (radıyallâhu teâlâ anhümâ) onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Onlar Cebele b. el-Eyhem ve Araplardan ona uyup Rumlara katılan kimselerdir.' İbn Abbas (radıyallâhu teâlâ anh) bununla ayetin Cebele ve beraberindekiler hakkında indiğini kastetmiyor olabilir; çünkü onların kıssası Ömer'in (radıyallâhu anh) hilafetinde cereyan etmiştir; bilakis o, kıyamet gününe kadar Cebele'nin fiilini işleyen kimselere de şamil olduğunu kastetmektedir. { وَأَحَلُّوا } “ve sürükleyip yerleştirdiler”, yani içinde bulundukları dalalete onları davet etmek suretiyle { قَوْمَهُمْ } “kavimlerini” [yerleştirdiler]. Kendilerinin yerleşmesine değinilmemiştir; çünkü yerleştirmek fiili buna delalet etmektedir, zira başkasını yerleştirmek bizzat yerleşmenin bir fer'idir; nitekim Firavun hakkında Allah Teâlâ'nın: { يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ } “Kıyamet gününde kavminin önüne düşer, onları ateşe götürür” [Hûd: 98] kavli hakkında da böyle demişlerdir.

٩٨] دارَ الْبَوارِ أي الهلاك من بار يبور بوارا وبورا، قال الشاعر:

{ دارَ الْبَوارِ } “helak yurduna”, yani helak evine sürüklediler; 'bâre yebûru bevâren ve bûran' (helak oldu) kökünden gelir. Şair şöyle demiştir:

فلم أر مثلهم أبطال حرب ... غداة الحرب إذ خيف البوار

Savaş sabahında, helakten korkulduğu o anda, onlar gibi savaş kahramanları görmedim!

وأصله- كما قال الراغب- فرط الكساد، ولما كان فرط الكساد يؤدي إلى الفساد كما قيل كسد حتى فسد عبر به عن الهلاك جَهَنَّمَ عطف بيان للدار، وفي الإبهام ثم البيان مالا يخفى من التهويل، وأعربه الحوفي وأبو البقاء بدلا منها، وقوله تعالى: يَصْلَوْنَها أي يقاسون حرها حال من الدار أو من جَهَنَّمَ أو من «قومهم» أو استئناف لبيان كيفية الحلول، وجوز أبو البقاء كون جَهَنَّمَ منصوبا على الاشتغال أي يصلون جهنم يصلونها وإليه ذهب ابن عطية، فالمراد بالإحلال حينئذ تعريضهم للهلاك بالقتل والأسر، وأيد بما روى عطاء أن الآية نزلت في قتلى بدر، وبقراءة ابن أبي عبلة جَهَنَّمَ بالرفع على الابتداء، ويحتمل أن يكون جَهَنَّمَ على هذه القراءة خبر مبتدأ محذوف واختاره أبو حيان معللا بأن النصب على الاشتغال مرجوح من حيث إنه لم يتقدم ما يرجحه ولا ما يجعله مساويا، وجمهور القراء على النصب ولم يكونوا ليقرؤوا بغير الراجح أو المساوي، إذ زيد ضربته بالرفع أرجح من زيدا ضربته فلذلك كان ارتفاعه على أنه خبر مبتدأ محذوف في تلك القراءة راجحا، وأنت تعلم أن قوله تعالى: قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ يرجح التفسير السابق وَبِئْسَ الْقَرارُ على حذف المخصوص بالذم أي بئس القرار هي أي جهنم أو بئس القرار قرارهم فيها، وفيه بيان أن حلولهم وصليّهم على وجه الدوام والاستمرار وَجَعَلُوا عطف على أَحَلُّوا أو ما عطف عليه داخل معه في حيز الصلة وحكم التعجيب أي جعلوا في اعتقادهم وحكمهم لِلَّهِ الفرد الصمد الذي ليس كمثله شيء وهو الواحد القهار أَنْداداً أمثالا في التسمية أو في العبادة، وقال الراغب: ند الشيء مشاركه في جوهره وذلك ضرب من المماثلة فإن المثل يقال في أي مشاركة كانت فكل ند مثل وليس كل مثل ندا، ولعل المعول عليه هنا ما أشرنا إليه.

Râgıb'ın belirttiğine göre bu kelimenin aslı aşırı kesatlıktır. Aşırı kesatlık da 'kesada uğradı hatta bozuldu' denildiği gibi fesada yol açtığından dolayı helakten bu lafızla kinaye yapılmıştır. { جَهَنَّمَ } “Cehenneme”, 'dâr' kelimesinden atf-ı beyandır; kapalılığın ardından yapılan bu açıklamada gizlenemeyecek bir dehşet telkini vardır. el-Hûfî ve Ebü'l-Bekâ onu 'dâr' kelimesinden bedel olarak irablandırmışlardır. Allah Teâlâ'nın: { يَصْلَوْنَها } “oraya girerler/yaslanırlar” kavli, yani onun hararetini çekerler ifadesi 'ed-dâr'dan yahut { جَهَنَّمَ } lafzından veya 'kavmehum' kelimesinden hâldir ya da oraya girişin keyfiyetini beyan eden bir istînâftır. Ebü'l-Bekâ, { جَهَنَّمَ } kelimesinin iştigâl üzere mansup olmasını da caiz görmüştür; yani 'Cehenneme girerler, orayı boylarlar' demektir; İbn Atıyye de bu görüşe gitmiştir. Bu takdirde yerleştirmekten maksat, onları öldürülme ve esir edilmeyle helake maruz bırakmaktır. Atâ'nın ayetin Bedir maktulleri hakkında indiğine dair rivayeti ile İbn Ebî Able'nin { جَهَنَّمَ } kelimesini ibtida üzere merfû olarak okuması da bu görüşü desteklemektedir. Bu kıraate göre { جَهَنَّمَ } lafzının mahzuf bir mübtedanın haberi olması da muhtemeldir; Ebû Hayyân da iştigâl üzere nasbın, kendisini tercih ettirecek veya müsavi kılacak bir durum öne geçmediği gerekçesiyle mercûh olduğunu belirterek bu vechi tercih etmiştir. Kurrâ cumhûru ise nasb üzere okumuştur; onlar râcih veya müsavi olandan başkasıyla okuyacak değillerdir; zira 'Zeydün darabtühû' merfû olarak 'Zeyden darabtühû'dan daha râcihtir; bundan dolayı o kıraatte onun mahzuf bir mübtedanın haberi olarak ref' edilmesi râcih olmuştur. Sen de bilirsin ki Allah Teâlâ'nın: { قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ } “De ki: 'Yararlanın bakalım, şüphesiz sizin varacağınız yer ateştir!'” kavli önceki tefsiri tercih ettirmektedir. { وَبِئْسَ الْقَرارُ } “O ne kötü bir karargâhtır!”, zemmedilen şeyin (mahsûs bi'z-zem) hazfedilmesi üzeredir; yani 'O ne kötü karargâhtır o cehennem!' yahut 'Onların oradaki kararı ne kötü bir karardır!' demektir. Bunda onların oraya yerleşmelerinin ve yanmalarının daimi ve sürekli bir şekilde olduğuna dair bir beyan vardır. { وَجَعَلُوا } “Ve kıldılar/koştular”, { أَحَلُّوا } fiiline veya ona matuf olan kelimeye atıftır; onunla birlikte sıla cümlesinin ve taaccüp hükmünün dahiline girer; yani inançlarında ve verdikleri hükümlerde, dengi hiçbir şey olmayan, Vâhid ve Kahhâr olan o Ferd ve Samed { لِلَّهِ } “Allah'a”, isim vermede veya ibadette benzerler anlamında { أَنْداداً } “ortaklar/eşler” kıldılar. Râgıb şöyle demiştir: 'Bir şeyin niddi, onunla cevherinde ortak olandır; bu da bir tür benzerliktir. Zira 'mesel' her türlü ortaklık için kullanılır; dolayısıyla her nidd bir meseldir, fakat her mesel bir nidd değildir.' Burada itimat edilmesi gereken, belki de işaret ettiğimiz husustur.

لِيُضِلُّوا قومهم الذين يشايعونهم حسبما ضلوا عَنْ سَبِيلِهِ القويم الذي هو التوحيد، وقيل: مقتضى ظاهر النظم الكريم أن يذكر كفرانهم نعمة الله تعالى ثم كفرانهم بذاته سبحانه باتخاذ الأنداد ثم إضلالهم لقومهم المؤدي إلى إحلالهم دار البوار، ولعل تغيير الترتيب لتثنية التعجيب وتكريره والإيذان بأن كل واحد من هذه الهنات يقضي منه العجب ولو سيق النظم على نسق الوجود لربما فهم التعجيب من المجموع، وله نظائر في الكتاب الجليل، وقرأ ابن

{ لِيُضِلُّوا } [Saptırsınlar diye]; kendilerine uyan kavimlerini, bizzat saptıkları gibi { عَنْ سَبِيلِهِ } O'nun dosdoğru yolundan yani tevhidden [uzaklaştırsınlar diye]. Şöyle de denilmiştir: Yüce nazmın zahirinin gereği; önce Allah Teâlâ'nın nimetine nankörlük ettiklerinin, ardından O'na ortaklar koşarak bizzat Zât-ı Sübhâne'yi inkâr ettiklerinin, daha sonra da kavimlerini helak yurduna sürüklemelerine yol açan saptırmalarının zikredilmesiydi. Tertibin değiştirilmesi; belki de şaşkınlık ve kınamayı katlamak, tekrarlamak ve bu kusurların her birinin başlı başına hayret verici bir cürüm olduğunu bildirmek içindir. Zira şayet nazım, fiilen vuku buluş sırasına göre sevk edilseydi, belki de bu şaşkınlık ve kınamanın sadece hepsinin toplamına yönelik olduğu anlaşılabilirdi. Bunun Yüce Kitap'ta benzerleri mevcuttur. İbn...

كثير. وأبو عمرو. ورويس عن يعقوب لِيُضِلُّوا بفتح الياء، والظاهر أن اللام في القراءتين مثلها في قوله تعالى:

Kesîr, Ebû Amr ve Ya'kûb'dan Ruveys { لِيَضِلُّوا } lafzını yâ harfinin fethasıyla okumuşlardır. Zahir olan, her iki kıraatte de lâm harfinin Allah Teâlâ'nın şu buyruğundaki lâm gibi olduğudur:

فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً [القصص: ٨] وذلك أنه لما كان الإضلال أو الضلال نتيجة للجعل المذكور شبه بالغرض والعلة الباعثة فاستعمل له حرفه على سبيل الاستعارة التبعية قاله غير واحد وقيل عليه: إن كون الضلال نتيجة للجعل لله سبحانه أندادا غير ظاهر إذ هو متحد معه أو لازم لا ينفك عنه إلا أن يراد الحكم به أو دوامه.

{ فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً } “Nihayet Firavun ailesi onu kendilerine bir düşman ve bir keder olsun diye aldılar” [Kasas: 8]. Şöyle ki: Saptırmak yahut sapmak, zikredilen ortak koşmanın bir neticesi olduğundan, bir gayeye ve sevk edici illete benzetilmiş, böylece tebeî istiâre yoluyla onun harfi kullanılmıştır; bunu birden fazla âlim söylemiştir. Buna karşı şöyle denilmiştir: Dalaletin Allah Teâlâ'ya ortaklar koşmanın bir neticesi olması açık değildir; zira o bununla aynı şeydir yahut ondan ayrılmayan bir lazımıdır; meğerki onunla hükmetmek veya devamlılığı kastedilmiş olsun.

ورد بأنهم مشركون لا يعتقدون أنه ضلال بل يزعمون أنه اهتداء فقد ترتب على اعتقادهم ضده، على أن المراد بالنتيجة ما يترتب على الشيء أعم من أن يكون من لوزامه أولا وفيه تأمل قُلْ لأولئك الضلال المتعجب منهم تَمَتَّعُوا بما أنتم عليه من الشهوات التي من جملتها تبديل نعمة الله تعالى كفرا واستتباع الناس في الضلال، وجعل ذلك متمتعا به تشبيها له بالمشتهيات المعروفة لتلذذهم به كتلذذهم بها، وفي التعبير بالأمر- كما قال الزمخشري إيذان بأنهم لانغماسهم بالتمتع بما هم عليه وأنهم لا يعرفون غيره ولا يريدونه مأمورون به قد أمرهم آمر مطاع لا يسعهم أن يخالفوه ولا يملكون لأنفسهم أمرا دونه وهو آمر الشهوة وعلى هذا يكون قوله تعالى: فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ جواب شرط ينسحب عليه الكلام على ما أشار إليه بقوله: والمعنى إن دمتم على ما أنتم عليه من الامتثال لآمر الشهوة فإن مصيركم إلى النار، ويجوز أن يكون الأمر مجازا عن التخلية والخذلان وأن ذلك الآمر متسخط إلى غاية، ومثاله أن ترى الرجل قد عزم على أمر وعندك أن ذلك الأمر خطأ وأنه يؤدي إلى ضرر عظيم فتبالغ في نصحه واستنزاله عن رأيه فإذا لم تر منه إلا الإباء والتصميم حردت عليه وقلت: أنت وشأنك فافعل ما شئت فلا تريد بهذا حقيقة الأمر ولكنك كأنك تقول: فاذ قد أبيت قبول النصيحة فأنت أهل ليقال لك افعل ما شئت وتبعث عليه ليتبين لك إذا فعلت صحة رأي الناصح وفساد رأيك انتهى.

Buna şöyle cevap verilmiştir: Onlar müşriktir, bunun dalalet olduğuna inanmazlar, bilakis doğru yol olduğunu iddia ederler; dolayısıyla inançlarının zıddı bir sonuç terettüp etmiştir. Kaldı ki neticeden maksat bir şeye terettüp eden durumdur; bunun onun lazımından olup olmaması daha geneldir, ancak bunda da düşünülmesi gereken bir yön vardır. { قُلْ } “De ki:”, hallerine hayret edilen o sapkınlara: { تَمَتَّعُوا } “Yararlanın bakalım!”, içinde bulunduğunuz şehvetlerden faydalanın; Allah Teâlâ'nın nimetini küfre dönüştürmek ve insanları dalalette peşinden sürüklemek de bu şehvetlerdendir. Onların bunlardan tıpkı bilinen lezzetler gibi zevk almaları sebebiyle bu durum bilinen şehvetlere benzetilerek bir yararlanma (meta') kılınmıştır. Zemahşerî'nin belirttiği üzere emir kipiyle ifade edilmesi, içinde bulundukları şeyden zevk almaya gömülmeleri, ondan başkasını bilmemeleri ve istememeleri sebebiyle kendilerine itaat edilen ve karşı gelmelerine imkân olmayan, kendi adlarına ondan başka bir iradeye sahip olamadıkları bir emredici tarafından emredildiklerini bildirmek içindir ki o da şehvet emredicisidir. Buna göre Allah Teâlâ'nın: { فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ } “şüphesiz sizin varacağınız yer ateştir” kavli, sözün kendisine dayandığı bir şartın cevabı olur; nitekim Zemahşerî şöyle işaret etmiştir: 'Mana şudur: Eğer sizler şehvet emredicisine uymak üzere içinde bulunduğunuz hal üzere devam ederseniz, şüphesiz sizin varacağınız yer ateştir.' Emrin terk etme ve yardımsız bırakmadan (hızlân) mecaz olması ve o emredenin son derece öfkeli olması da caizdir. Bunun misali, bir adamın bir işe azmettiğini görmen, senin yanında ise o işin yanlış olup büyük bir zarara yol açacağı kanaatinin bulunması, böylece onu bu fikrinden vazgeçirmek için nasihatte aşırıya kaçmandır; ondan sadece diretme ve kararlılık gördüğünde ise ona öfkelenir ve: 'Sen bilirsin, ne istersen yap!' dersin. Bu sözünle emrin hakikatini kastetmezsin; lâkin sanki: 'Mademki nasihati kabul etmeye yanaşmadın, öyleyse sen kendisine «ne istersen yap» denilmeye ve bunu yaptığında nasihat edenin fikrinin doğruluğu, senin fikrinin ise bozukluğu ortaya çıksın diye buna sevk edilmeye lâyıksın' demek istersin.

قال صاحب الكشف: إن الوجهين مشتركان في إفادة التهديد لكن الأداء إليه مختلف، والأول نظير ما إذا أطاع أحد عبيدك بعض من تنقم طريقته فتقول: أطع فلانا، وهذا صحيح صدر من المنقوم أمر ومن العبد طاعة أو كان منه موافقة لبعض ما يهواه، والقسم الأخير هو ما نحن فيه والثاني ظاهر انتهى.

el-Keşf sahibi şöyle demiştir: 'Her iki vecih de tehdit bildirmede ortaktır ancak tehdide ulaştıran yol farklıdır. Birinci vecih, kölelerinden birinin gidişatından hoşlanmadığın bir kimseye itaat etmesi üzerine senin: «Fâlana itaat et!» demen gibidir. Bu durum yerilen kimseden bir emir sadır olup köleden de ona itaat gelmesiyle yahut kölenin onun arzuladığı bazı şeylere muvafakat etmesiyle doğru olur ki son kısım bizim konumuzdur. İkinci vecih ise açıktır.'

وظاهر هذا أن التهديد على الوجهين مفهوم من صيغة الأمر، ويفهم من كلام بعض الأجلة أن ذلك على الوجه الأول من الشرطية وعلى الثاني من الأمر وما في حيز الفاء تعليل له، ولعل النظر الدقيق قاض بما أفتى به ظاهر ما في الكشف، وذكر غير واحد أن هذا كقول الطبيب لمريض يأمره بالاحتماء فلا يحتمي: كل ما تريد فإن مصيرك إلى الموت فإن المقصود- كما قال صاحب الفرائد- التهديد ليرتدع ويقبل ما يقول.

Bunun zahiri, tehdidin her iki veçhede de emir sıygasından anlaşıldığıdır. Bazı büyük âlimlerin sözlerinden ise bunun birinci veçhede şartiyyetten, ikinci veçhede ise emirden anlaşıldığı ve fâ harfinin dâhil olduğu kısmın onun illetini teşkil ettiği anlaşılmaktadır. İnce bir nazar, belki de el-Keşf'in zahirinin verdiği hükmü gerektirir. Pek çok âlim bunun, perhiz yapmasını emrettiği halde perhiz yapmayan bir hastaya doktorun: 'Dilediğini ye, nasıl olsa sonun ölümdür!' demesi gibi olduğunu zikretmiştir; zira el-Ferâid sahibinin dediği gibi maksat, vazgeçmesi ve söylenenleri kabul etmesi için tehdittir.

وجعل الطيبي ما قرر في المثال هو المراد من قول الزمخشري إن في تَمَتَّعُوا إيذانا بأنهم لانغماسهم إلخ، وأنت تعلم أنه ظاهر في الوجه الثاني فافهم. والمصير مصدر صار التامة بمعنى رجع وهو اسم إن وإِلَى النَّارِ في موضع الخبر، ولا ينبغي أن يقال: إنه متعلق- بمصير- وهو من صار بمعنى انتقل ولذا عدى بالى لأنه يدعو إلى القول بحذف خبر إن وحذفه في مثل هذا التركيب قليل، والكثير فيما إذا كان الاسم نكرة والخبر جار ومجرور. والحوفي جوز هذا التعلق فالخبر عنده محذوف أي فإن مصيركم إلى النار واقع أو كائن لا محالة.

et-Tîbî, misalde ortaya konulan bu manayı Zemahşerî'nin { تَمَتَّعُوا } ifadesinde 'onların gömülmelerinden ötürü...' şeklindeki sözünden kastedilen mana kılmıştır. Sen ise bunun ikinci veçhede zahir olduğunu bilirsin, öyleyse anla! 'el-Masîr' lafzı, 'döndü' manasındaki tam 'sâra' fiilinin mastarıdır ve 'inne'nin ismidir; { إِلَى النَّارِ } ise haberin makamındadır. Bunun 'intikal etti' manasında olan ve bu yüzden 'ilâ' ile geçişli kılınan 'sâra'dan türeyen 'masîr'e taalluk ettiği söylenmemelidir; çünkü bu durum 'inne'nin haberinin hazfedildiğini söylemeyi gerektirir, böyle bir terkipte ise haberin hazfi azdır; çok olan ise ismin nekire, haberin de câr-mecrûr olduğu durumlardır. el-Hûfî ise bu taalluku caiz görmüştür; ona göre haber mahzuftur, yani 'Şüphesiz ateşe varışınız kaçınılmaz olarak vuku bulacaktır yahut mevcuttur' demektir.

ثم إنه تعالى لما هدد الكفار وأشار إلى انهماكهم في اللذة الفانية أمر نبيه ﷺ أن يأمر خلص عباده بالعبادة البدنية والمالية فقال سبحانه: قُلْ لِعِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وخصهم بالإضافة إليه تعالى رفعا لهم وتشريفا وتنبيها على أنهم المقيمون لوظائف العبودية الموفون بحقوقها، وترك العطف بين الأمرين للإيذان بتباين حالهما تهديدا وغيره، ومقول القول على ما ذهب إليه المبرد. والأخفش. والمازني محذوف دل عليه يُقِيمُوا أي قل لهم: أقيموا الصلاة

Sonra Allah Teâlâ kâfirleri tehdit edip fani lezzetlere gömülmelerine işaret buyurunca, Peygamberine (sallallâhu aleyhi ve sellem) ihlaslı kullarına bedenî ve mâlî ibadetleri emretmesini ferman buyurarak: { قُلْ لِعِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا } “İman eden kullarıma de ki:” buyurdu. Onları yüceltmek, şereflendirmek ve kulluk vazifelerini yerine getiren, haklarını tastamam ödeyen kimseler olduklarına dikkat çekmek için Kendisine izafe ederek tahsis buyurdu. İki emir arasındaki atfın terk edilmesi ise tehdit ve diğer hususlarda durumlarının farklılığını bildirmek içindir. el-Müberred, el-Ahfeş ve el-Mâzinî'nin benimsediği görüşe göre sözün içeriği (makūlü'l-kavl) mahzuftur ve { يُقِيمُوا } ifadesi ona delalet etmektedir; yani 'Onlara de ki: Namazı kılın

وأنفقوا. يُقِيمُوا الصَّلاةَ وَيُنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ والفعل المذكور مجزوم على أنه جواب قُلْ عندهم. وأورد أنه لا يلزم من قوله ﵊: أقيموا وأنفقوا أن يفعلوا. ورد بأن المقول لهم الخلص وهم متى أمروا امتثلوا، ومن هنا قالوا: إن في ذلك إيذانا بإكمال مطاوعتهم وغاية مسارعتهم إلى الامتثال، ويشد عضد ذلك حذف المقول لما فيه من إيهام أنهم يفعلون من غير أمر، على أن مبنى الإيراد على أنه يشترط في السببية التامة وقد منع. وجعل ابن عطية- قل- بمعنى بلغ وأد الشريعة والزم في جواب ذلك. وهو قريب مما تقدم.

ve infak edin; { يُقِيمُوا الصَّلاةَ وَيُنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ } “namazı dosdoğru kılsınlar ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak etsinler”. Zikredilen fiil onlara göre { قُلْ } emrinin cevabı olarak meczûmdur. Buna karşı: 'Resûlullah'ın (aleyhisselâm) «Kılın ve infak edin» demesinden onların mutlaka yapacakları sonucu çıkmaz' diye itiraz edilmiştir. Buna ise şöyle cevap verilmiştir: Kendilerine söz söylenenler ihlaslı müminlerdir; onlara ne zaman emredilse derhal imtisal ederler. Nitekim bundan dolayı şöyle demişlerdir: Bunda onların tam itaatlerini ve emre koşmadaki nihai süratlerini bildirme vardır. Makūlün hazfedilmesi de onların bir emir olmaksızın yapacakları vehmini hissettirmesi sebebiyle bu görüşü kuvvetlendirmektedir. Kaldı ki bu itirazın temeli tam sebebiyyet şartına dayanmaktadır, bu ise kabul edilmemiştir. İbn Atıyye 'kul' lafzını 'tebliğ et ve şeriatı eda et' manasında kılmış, cevabında da 'kılsınlar' fiilini ilzam etmiştir ki bu da öncekine yakındır.

وحكي عن أبي علي وعزي للمبرد أن الجزم في جواب الأمر المقول المحذوف، وتعقبه أبو البقاء بأنه فاسد لوجهين: الأول أن جواب الشرط لا بد أن يخالف فعل الشرط إما في الفعل أو في الفاعل أو فيهما فإذا اتحدا لا يصح كقولك: قم تقم إذ التقدير هنا إن يقيموا يقيموا. والثاني أن الأمر المقدر للمواجهة والفعل المذكور على لفظ الغيبة وهو خطأ إذا كان الفاعل واحدا. وقيل عليه: إن الوجه الأول قريب، وأما الثاني فليس بشيء لأنه يجوز أن تقول: قل لعبدك أطعني يطعك وإن كان للغيبة بعد المواجهة باعتبار حكاية الحال.

Ebû Ali'den rivayet edildiğine ve el-Müberred'e nispet edildiğine göre cezm hali, mahzuf olan makūl emrin cevabındadır. Ebü'l-Bekâ bunun iki yönden fasit olduğunu belirterek itiraz etmiştir: Birincisi, şartın cevabının fiilde, failde yahut her ikisinde şart fiilinden farklı olması şarttır; ikisi bir olduğunda senin 'Kum tekum' (Kalkarsan kalkarsın) sözün gibi sahih olmaz; zira buradaki takdir 'Eğer kılarlarsa kılarlar' şeklindedir. İkincisi, takdir edilen emir muhatap içindir, zikredilen fiil ise gaib lafzı üzeredir; fail bir olduğunda bu yanlıştır. Buna karşı şöyle denilmiştir: Birinci vecih yakındır; ikinciye gelince hiçbir kıymeti yoktur, çünkü hâlin hikâye edilmesi cihetiyle hitaptan sonra gaib için olsa bile 'Kölene de ki bana itaat etsin, sana itaat eder' demen caizdir.

وعن أبي علي وجماعة أن يُقِيمُوا خبر في معنى اومر وهو مقول القول. ورد بحذف النون وهي في مثل ذلك لا تحذف، ومنه قوله تعالى: هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلى تِجارَةٍ تُنْجِيكُمْ إلى قوله سبحانه: تُؤْمِنُونَ [الصف: ١٠، ١١] إذ المراد منه آمنوا، والقول بأنه لما كان بمعنى الأمر بني على حذف النون كما بني الاسم المتمكن في النداء على الضم في نحو يا زيد لما شبه بقبل وبعد ما لم يبن إنما لوحظ فيه لفظه مما لا يكاد يلتفت إليه، وذهب الكسائي.

Ebû Ali ve bir gruptan nakledildiğine göre { يُقِيمُوا } emir manasında bir haberdir ve sözün içeriğidir (makūlü'l-kavl). Bu görüş, nun harfinin hazfedilmiş olmasıyla reddedilmiştir; zira böyle bir durumda nun hazfedilmez. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلى تِجارَةٍ تُنْجِيكُمْ } “Sizi kurtaracak bir ticaret göstereyim mi?” buyruğundan { تُؤْمِنُونَ } “İman edersiniz” [es-Saff 10-11] buyruğuna kadar olan kısım böyledir; zira oradaki murat 'İman edin' demektir. Emir manasında olduğu için nunun hazfi üzere mebni kılındığı sözü ise; tıpkı 'Yâ Zeydü' gibi nida halindeki mütemekkin ismin 'kablü' ve 'ba'dü' lafızlarına benzediği için ötre üzere mebni kılınması gibi mebni olmayan bir şeyin lafzının gözetilmesi türünden olup pek itibar edilmeyecek bir açıklamadır. el-Kisâî,

والزجاج وجماعة إلى أنه مقول القول وهو مجزوم بلام أمر مقدرة أي ليقيموا وينفقوا على حد قول الأعشى:

ez-Zeccâc ve bir topluluk ise bunun sözün içeriği (makūlü'l-kavl) olduğu ve takdirî bir emir lâmı ile meczûm olduğu görüşüne varmışlardır; yani el-A'şâ'nın şu sözünde olduğu gibi 'Namazı kılsınlar ve infak etsinler' (Liyukīmû ve liyünfikū) takdirindedir:

محمد تفد نفسك كل نفس ... إذا ما خفت من أمر تبالا

Ey Muhammed! Bir işten dolayı korktuğun zaman bütün canlar senin canına feda olsun.

وأنت تعلم أن إضمار الجازم أضعف من إضمار الجار إلا أن تقدم قُلْ نائب منابه كما أن كثرة الاستعمال في أمر المخاطب ينوب مناب ذلك. والشيء إذا كثر في موضع أو تأكد الدلالة عليه جاز حذفه، منه حذف الجار من أني إذا كانت بمعنى من أين، وبما ذكرنا من النيابة فارق ما هنا ما في البيت فلا يضرنا تصريحهم فيه بكون الحذف ضرورة، وعن ابن مالك أنه جعل حذف هذه اللام على أضرب. قليل. وكثير. ومتوسط، فالكثير أن يكون قبله قول بصيغة الأمر كما في الآية، والمتوسط ما تقدمه قوله غير أمر كقوله:

Bilirsin ki cezmedici amilin gizlenmesi, cer edici amilin gizlenmesinden daha zayıf [bir kural]dır; ancak { قُلْ } lafzının öne geçmiş olması onun yerine geçmiştir; tıpkı muhatap emrinde kullanım çokluğunun onun yerine geçmesi gibi. Bir şey bir yerde çok kullanılır yahut ona delalet pekişirse hazfi caiz olur. 'Nereden' (min eyne) manasında olduğunda 'ennâ' lafzından cer edici harfin hazfedilmesi bundandır. Zikrettiğimiz bu nâiblik sebebiyle buradaki durum beyittekinden ayrılır; dolayısıyla dilcilerin beyitteki hazfin zaruret olduğunu açıkça belirtmeleri bize zarar vermez. İbn Mâlik'ten bu lâmın hazfinin kısımlara ayrıldığı rivayet edilmiştir: Az, çok ve orta. Çok olanı, ayette olduğu gibi kendisinden önce emir sîgasıyla bir kavil lafzının bulunmasıdır. Orta olanı ise şu beyitteki gibi öncesinde emir olmayan bir kavlin geçmesidir:

قلت لبواب لديه دارها ... تيذن فإني حمها وجارها

Evi yanında olan kapıcıya dedim ki: 'İzin ver, çünkü ben onun kayınbiraderi ve komşusuyum.'

والقليل ما سوى ذلك. وظاهر كلام الكشف اختيار هذا الوجه حيث قال المدقق فيه: والمعنى على هذا أظهر لكثرة ما يلزم من الإضمار، وإن تقييد الجواب بقوله تعالى: مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ إلى وَلا خِلالٌ ليس فيه كثير طائل إنما المناسب تقييد الأمر به، وقال: ابن عطية: ويظهر أن مقول القول اللَّهُ الَّذِي إلخ ولا يخفى ما في ذلك من التفكيك، على أنه لا يصح حينئذ أن يكون يُقِيمُوا مجزوما في جواب الأمر لأن قول اللَّهُ الَّذِي إلخ لا يستدعي إقامة الصلاة والإنفاق إلا بتقدير بعيد جدا هذا، والمراد بالصلاة قيل ما يعم كل صلاة فرضا كانت أو تطوعا، وعن ابن عباس تفسيرها بالصلاة المفروضة وفسر الإنفاق بزكاة الأموال.

Az olanı ise bunların dışındakilerdir. el-Keşşâf'ın [hâşiyesindeki] ifadelerin zahiri bu vechin tercih edildiğini göstermektedir; nitekim oradaki muhakkik müellif şöyle demiştir: 'Gereken takdirlerin çokluğu sebebiyle bu veche göre mana daha açıktır; ayrıca cevabın Allah Teâlâ'nın: { مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ } ifadesinden { وَلا خِلالٌ } ifadesine kadar olan kısmıyla kayıtlanmasında pek bir fayda yoktur, aksine emrin onunla kayıtlanması daha uygundur.' İbn Atıyye ise şöyle demiştir: 'Sözün içeriğinin (makūlü'l-kavl) { اللَّهُ الَّذِي } ilâ âhirihî kısmı olduğu anlaşılmaktadır.' Ancak bunda ne denli bir kopukluk olduğu gizli değildir; üstelik bu durumda { يُقِيمُوا } fiilinin emrin cevabında meczûm olması sahih olmaz, çünkü { اللَّهُ الَّذِي } ilâ âhirihî sözü ancak çok uzak bir takdirle namazın kılınmasını ve infakı gerektirir. Namazdan maksadın farz olsun nafile olsun bütün namazları kapsayan [ibadet] olduğu söylenmiştir. İbn Abbas'tan ise onun farz namaz olarak tefsir edildiği, infakın da malların zekâtı olarak açıklandığı rivayet edilmiştir.

ولا يخفى عليك أن زكاة المال إنما فرضت في السنة الثانية من الهجرة بعد صدقة الفطر وإن هذه السورة كلها مكية عند الجمهور، والآيتين ليست هذه الآية إحداهن عند بعض، ثم إن لم يكن هذا المأمور به في الآية مأمورا به من قبل فالأمر ظاهر وإن كان مأمورا به فالأمر للدوام فتحقق ذلك ولا تغفل سِرًّا وَعَلانِيَةً منتصبان على المصدرية

Sana gizli değildir ki mal zekâtı ancak hicretin ikinci yılında fıtır sadakasından sonra farz kılınmıştır ve cumhura göre bu surenin tamamı Mekkîdir; bazılarına göre ise [istisna edilen] iki ayetten biri bu ayet değildir. Sonra, şayet bu ayette emredilen husus daha önce emredilmemiş idiyse emir açıktır; şayet önceden emredilmiş idiyse bu emir devamlılık içindir; bunu iyice anla ve gafil olma! { سِرًّا وَعَلانِيَةً } “gizli ve açık olarak” lafızları mastar olmak üzere mansubdur,

لكن من الأمر المقدر أو من الفعل المذكور على ما ذهب إليه الكسائي ومن معه على ما قيل، والأصل انفاق سر وانفاق علانية فحذف المضاف وأقيم المضاف إليه مقامه فانتصب انتصابه، ويجوز أن يكون الأصل إنفاقا سرا وإنفاقا علانية فحذف الموصوف وأقيمت صفته مقامه، وجوز أن يكونا منتصبين على الحالية إما على التأويل بالمشتق أو على تقدير مضاف أي مسرين ومعلنين أو ذوي سر وعلانية أو على الظرفية أي في سر وعلانية، وقد تقدم الكلام في حكم نفقة السر ونفقة العلانية مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا بَيْعٌ فِيهِ فيبتاع المقصر فيه ما يتلافى به تقصيره أو يفتدي به نفسه، والمقصود- كما قال بعض المحققين- نفي عقد المعاوضة بالمرة، وتخصيص البيع بالذكر للإيجاز مع المبالغة نفي العقد إذ انتفاء البيع يستلزم انتفاء الشراء على أبلغ وجه وانتفاؤه ربما يتصور مع تحقق الإيجاب من البائع انتهى، وقيل: إن البيع كما يستعمل في إعطاء المثمن وأخذ الثمن وهو المعنى الشائع يستعمل في إعطاء الثمن وأخذ المثمن وهو معنى الشراء، وعلى هذا جاء

fakat denildiğine göre el-Kisâî ve beraberindekilerin benimsediği görüş doğrultusunda bu mansublik takdirî emirden yahut zikredilen fiildendir. Aslı 'gizli infak ve açık infak' (infâka sirrin ve infâka alâniyetin) şeklindedir; muzâf hazfedilmiş, muzâfun ileyh onun yerine geçirilmiş ve onun gibi mansub kılınmıştır. Aslının 'gizli bir infak ve açık bir infak' (infâkan sirran ve infâkan alâniyeten) olup mevsûfun hazfedilerek sıfatının onun yerine geçirilmiş olması da caizdir. Ya müştaka tevil edilerek yahut bir muzâf takdiriyle 'gizleyenler ve açığa vuranlar' (müsirrîne ve mu'linîn) veya 'gizlilik ve açıklık sahipleri' (zevey sirrin ve alâniyeh) manasında hâl olarak mansub olmaları ya da zarfiyet üzere 'gizlilikte ve açıklıkta' (fî sirrin ve alâniyeh) manasında olmaları da caiz görülmüştür. Gizli infak ile açık infakın hükmüne dair açıklama daha önce geçmişti. { مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا بَيْعٌ فِيهِ } “İçinde hiçbir alışverişin bulunmadığı bir gün gelmeden önce” ki kusurlu davranan kimse orada kusurunu telafi edecek bir şeyi satın alsın yahut kendisini onunla feda edip kurtarsın. Bazı muhakkiklerin belirttiği gibi buradaki maksat, ivazlı sözleşmeyi büsbütün nefyetmektir. Alışverişin (bey'in) zikredilerek tahsis edilmesi, sözleşmenin nefyinde mübalağa ile birlikte vecizliği sağlamak içindir; zira bey'in olmaması en beliğ veçhile satın almanın da olmadığını gerektirir; oysa satın almanın olmaması bazen satıcının icabının gerçekleşmesiyle birlikte tasavvur edilebilir. Bazıları ise şöyle demiştir: Bey' lafzı yaygın mana olan malı verip parayı almak manasında kullanıldığı gibi, parayı verip malı almak yani satın alma manasında da kullanılır. Nitekim Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem):

قوله ﷺ: «لا يبيعن أحدكم على بيع أخيه»

«Hiçbiriniz din kardeşinin satışı üzerine satış yapmasın» buyruğu da bu kabildendir.

ولا مانع من إرادة المعنيين هنا، فإن قلنا بجواز استعمال المشترك في معنييه مطلقا كما قال به الشافعية أو في النفي كما قال به ابن الهمام فذاك وإلا احتجنا إلى ارتكاب عموم المجاز فكأنه قيل: لا معاوضة فيه وَلا خِلالٌ أي مخالة فهو كما قال أبو عبيدة وغيره مصدر خاللته كالخلال، وقال الأخفش: هو جمع خليل كأخلاء وأخلة، والمراد واحد وهو نفي أن يكون هناك خليل ينتفع به بأن يشفع له أو يسامحه بما يفتدي به، ويحتمل أن يكون المعنى من قبل أن يأتي يوم لا انتفاع فيه لما لهجوا بتعاطيه من البيع والمخالة ولا انتفاع بذلك وإنما الانتفاع والارتفاق فيه بالإنفاق لوجه الله تعالى، فعل الأول المنفي البيع والخلال في الآخرة، وعلى هذا المراد نفي البيع والخلال الذين كانا في الدنيا بمعنى نفي الانتفاع بهما، وفِيهِ ظرف للانتفاع المقدر حسبما أشرنا إليه، ولا يشكل ما هنا مع قوله تعالى: الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ [الزخرف: ٦٧] حيث أثبت فيه المخالة وعدم العداوة بين المتقين لأن المراد هنا على ما قيل نفي المخالة النافعة بذاتها في تدارك ما فات ولم يذكر في تلك الآية أن المتقين يتدارك بعضهم لبعض ما فات.

Burada her iki mananın kastedilmesine bir engel yoktur. Eğer Şâfiîlerin dediği gibi müşterek lafzın mutlak olarak iki manasında birden kullanılmasını yahut İbnü'l-Hümâm'ın dediği gibi nefiy siyakında kullanılmasını caiz görürsek mesele açıktır; aksi takdirde umumü'l-mecaza başvurmamız gerekir; sanki 'Orada hiçbir ivazlaşma yoktur' denilmiş gibi olur. { وَلا خِلالٌ } “ve hiçbir dostluğun da [olmadığı]” yani hiçbir muhalletin bulunmadığı [bir gün]. Bu lafız Ebû Ubeyde ve başkalarının dediği gibi 'hâleltühû' fiilinin mastarıdır, 'hılâl' gibidir. el-Ahfeş ise 'ahillâ' ve 'ehılle' gibi 'halîl' (dost) kelimesinin çoğuludur demiştir. Maksat ise birdir; o da kendisine şefaat edecek yahut kendisini feda edip kurtaracağı şeyi bağışlayacak faydalanılabilir bir dostun bulunmasını nefyetmektir. Mananın şöyle olması da muhtemeldir: Kendisine sarıldıkları alışveriş ve dostluktan hiçbir faydanın bulunmadığı bir gün gelmeden önce... Orada bunlardan bir fayda yoktur; orada asıl fayda ve yararlanma ancak Allah rızası için yapılan infak iledir. Birinciye göre nefyedilen şey ahiretteki alışveriş ve dostluktur; buna göre ise maksat dünyada var olan alışveriş ve dostluğun nefyedilmesidir, yani bunlardan yararlanmanın nefyidir. { فِيهِ } ifadesi işaret ettiğimiz üzere takdirî faydalanmanın zarfıdır. Buradaki durum Allah Teâlâ'nın: { الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ } “O gün takva sahipleri müstesna, dostlar birbirine düşmandır” [ez-Zuhruf 67] buyruğu ile çelişki oluşturmaz; zira orada muttakiler arasında dostluk ve düşmanlığın olmaması ispat edilmiştir; çünkü burada denildiğine göre bizzat kendisiyle geçmişi telafi etmede fayda veren dostluk nefyedilmektedir, o ayette ise muttakilerin birbirlerinin geçmiş [kusurlarını] telafi edecekleri zikredilmemiştir.

وقيل في التوفيق بين الآيتين: إن المراد لا مخالة بسبب ميل الطبع ورغبة النفس وتلك المخالة الواقعة بين المتقين في الله تعالى، مع أن الاستثناء من الإثبات لا يلزمه النفي وإن سلم لزومه فنفي العداوة لا يلزم منه المخالة وهو كما ترى ومثله ما قيل: إن الإثبات والنفي بحسب المواطن. والظرف على ما استظهره غير واحد متعلق بالأمر المقدر، وعلقه بالفعل المذكور من رأى رأي الكسائي ومن معه بل وبعض من رأي غير ذلك إلا أنه لا يخلو عن شيء، وتذكير إتيان ذلك اليوم على ما في إرشاد العقل السليم لتأكيد مضمون الأمر من حيث إن كلا من فقدان الشفاعة وما يتدارك به التقصير معاوضة وتبرعا وانقطاع آثار البيع والخلال والواقعين في الدنيا وعدم الانتفاع بهما من أقوى الدواعي إلى الإتيان بما تبقى عوائده وتدوم فوائده من الإنفاق في سبيل الله تعالى أو من حيث إن ادخار المال وترك إنفاقه إنما يقع غالبا للتجارات والمهاداة فحيث لا يمكن ذلك في الآخرة فلا وجه لادخاره إلى وقت الموت. وتخصيص أمر الإنفاق بذلك التأكيد لميل النفوس إلى المال وكونها مجبولة على حبه والضنة به. وفيه أيضا أنه لا يبعد أن يكون تأكيدا لمضمون الأمر بإقامة الصلاة أيضا من حيث إن تركها كثيرا ما يكون للاشتغال بالبياعات والمخاللات كما في قوله تعالى: وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها [الجمعة: ١١] وأنت تعلم بعده لفظا بناء على تعلق سِرًّا وَعَلانِيَةً بالأمر بالإنفاق، ثم إن ما ذكر من الوجهين في الآية هو الذي ذكره بعض المحققين، واقتصر الزمخشري فيها على الوجه الثاني، وكلامه في تقريره ظاهر في أن فائدة التقييد الحث على الإنفاق حسبما بينه في الكشف، وفيه في تقرير الحاصل أن قوله تعالى: لا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خِلالٌ أي لا انتفاع بهما كناية عن الانتفاع بما يقابلهما وهو ما

İki ayetin arasını uzlaştırma hususunda şöyle de denilmiştir: Maksat, tabiatın meyletmesi ve nefsin arzusu sebebiyle olan dostluğun bulunmamasıdır; muttakiler arasında vuku bulan dostluk ise Allah Teâlâ uğrundadır. Kaldı ki ispattan istisna yapmak mutlaka nefyi gerektirmez; nefyi gerektirdiği kabul edilse bile düşmanlığın olmaması dostluğun varlığını gerektirmez; nitekim bu durum açıkça görülmektedir. Tıpkı ispat ve nefyin durumlara/mekânlara göre olduğu sözü gibi. Birçok âlimin benimsediğine göre bu zarf takdirî emre müteallıktır. el-Kisâî ve beraberindekilerin görüşünü benimseyenler, hatta başkalarından da bazıları onu zikredilen fiile bağlamışlardır; ne var ki bunda bir kapalılık vardır. İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de belirtildiğine göre o günün gelmesinin hatırlatılması, emrin muhtevasını pekiştirmek içindir; zira hem şefaatin ve kusurun telafi edileceği şeyin ivaz yahut teberru yoluyla bulunmaması hem de dünyada vuku bulan alışveriş ve dostluğun eserlerinin kesilip bunlardan faydalanılamayacak olması, Allah Teâlâ yolunda infak etmek gibi getirisi kalıcı ve faydası daim olan amelleri işlemeye sevk eden en güçlü saiklerdendir. Yahut mal biriktirip infaktan kaçınmanın çoğunlukla ticaret ve hediyeleşme amacıyla olması cihetindendir; mademki ahirette bu mümkün değildir, öyleyse ölüm vaktine kadar onu biriktirmenin hiçbir gerekçesi yoktur. İnfak emrinin bu pekiştirmeye tahsis edilmesi ise nefislerin mala meyilli olması, onu sevme ve onda cimrilik etme fıtratında yaratılmış bulunması sebebiyledir. Yine orada zikredildiğine göre, bunun namazı ikame etme emrinin muhtevasını da pekiştirici olması uzak değildir; zira namazın terk edilmesi çoğu zaman Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها } “Bir ticaret yahut eğlence gördükleri zaman oraya dağıldılar” [el-Cuma 11] buyruğunda olduğu gibi alışveriş ve dostluklarla meşguliyetten kaynaklanır. Sen bilirsin ki { سِرًّا وَعَلانِيَةً } ifadesinin infak emrine müteallık olmasına binaen lafzen bu uzak bir ihtimaldir. Sonra, ayette zikredilen iki vecih bazı muhakkiklerin zikrettiği husustur; ez-Zemahşerî ise ayette ikinci vecihle yetinmiştir. Onun bu tespiti yaparken kullandığı ifadeler, bu kaydın faydasının el-Keşf'te açıkladığı üzere infaka teşvik olduğunu göstermektedir. Orada özetle belirtildiğine göre Allah Teâlâ'nın: { لا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خِلالٌ } buyruğu, yani 'o ikisinden faydalanma yoktur' ifadesi, bunların zıttı olan şeyden,

أنفق لوجه الله تعالى فهو حث على الإنفاق لوجهه سبحانه كأنه قيل: لينفقوا له من قبل أن يأتي يوم ينتفع بانفاقهم المنفقون له ولا ينفع الندم لمن أمسك، والعدول إلى ما في النظم الجليل ليفيد الحصر وإن ذلك وحده هو المنتفع به، وليفيد المضادة بين ما ينفع عاجليا وما ينفع آجليا، وذكر في آية [البقرة: ٢٥٤] مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خُلَّةٌ أن المعنى من قبل أن يأتي يوم لا تقدرون فيه على تدارك ما فاتكم من الإنفاق لأنه لا بيع حتى تبتاعوا ما تنفقونه ولا خلة حتى يسامحكم أخلاؤكم به، وبين المدقق وجه اختصاص كل من المعنيين بموضعه مع صحة جريانهما جميعا في كل من الموضعين بأن الأول خطاب عام فكان الحث فيه على الإنفاق مطلاقا وتصوير أن الإنفاق نفسه هو المطلوب فليغتنم قبل أن يأتي يوم يفوت فيه ولا يدركه الطالب هو الموافق لمقتضى المقام وأن الثاني لما اختص بالخلص كان الموافق للمقام تحريضهم على ما هم عليه من الإنفاق ليدوموا عليه فقيل: دوموا عليه وتمسكوا به تغتبطوا يوم لا ينفع إلا من دام عليه، ولو قيل: دوموا عليه قبل أن يفوتكم ولا تدركوه لم يكن بتلك الوكادة لأن الأول بالحث على طلب أصل الفعل أشبه والثاني بطلب الدوام فتفطن له اه ولا يخلو عن دغدغة.

yani Allah rızası için infak edilen şeyden faydalanmaktan kinayedir. Dolayısıyla bu, O'nun rızası için infak etmeye bir teşviktir; sanki şöyle denilmiştir: 'Kendisi için infak edenlerin infaklarından faydalanacağı, [malını] tutan kimseye ise pişmanlığın fayda vermeyeceği bir gün gelmeden önce O'nun için infak etsinler!' Bu yüce nazma yönelinmesi hasr bildirmesi ve yalnızca bundan faydalanılacağını ifade etmesi, ayrıca dünyada fayda veren şey ile ahirette fayda veren şey arasındaki zıtlığı bildirmesi içindir. [el-Bakara 254] ayetinde geçen: { مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خُلَّةٌ } “İçinde hiçbir alışverişin ve hiçbir dostluğun bulunmadığı bir gün gelmeden önce” buyruğunda mananın; 'infaktan kaçırdığınız şeyleri telafi etmeye güç yetiremeyeceğiniz bir gün gelmeden önce; zira infak edeceğiniz şeyi satın alabileceğiniz bir alışveriş olmadığı gibi dostlarınızın onu size bağışlayacağı bir dostluk da yoktur' şeklinde olduğunu zikretmiştir. Muhakkik âlim, her iki mananın her iki yerde geçerli olması sahih olmakla birlikte her bir mananın kendi yerine tahsis edilme gerekçesini şöyle açıklamıştır: Birincisi genel bir hitaptır; dolayısıyla oradaki infaka teşvik mutlaktır ve infakın bizzat kendisinin talep edilen şey olduğunu, talep edenin elinden kaçıp yetişemeyeceği bir gün gelmeden önce bunun ganimet bilinmesi gerektiğini tasvir etmek makamın gereğine uygundur. İkincisi ise ihlaslı müminlere mahsus kılındığında makama uygun olan, onların bulundukları infak hali üzere devam etmelerini teşvik etmektir; nitekim 'Ona devam edin ve ona sımsıkı sarılın ki, ancak ona devam edenin fayda göreceği günde sevinip gıpta edesiniz' denilmiştir. Şayet 'Elinizden kaçıp yetişemeyeceğiniz [gün gelmeden] önce ona devam edin' denilseydi o derece kuvvetli olmazdı; zira birincisi fiilin aslını talep etmeye, ikincisi ise devamlılığı talep etmeye daha çok benzemektedir; bunu iyi kavra! Bununla birlikte bu açıklama da bazı itirazlardan uzak değildir.

وقرأ أبو عمرو وابن كثير ويعقوب «لا بيع فيها ولا خلال» بفتح الاسمين تنصيصا على استغراق النفي، ودلالة الرفع على ذلك باعتبار خطابي هو على ما قيل وقوعه في جواب هل فيه بيع أو خلال؟ ثم إنه لما ذكر سبحانه أحوال الكافرين لنعمه وأمر المؤمنين بإقامة مراسم الطاعة شكرا لها شرع جل وعلا في تفصيل ما يستوجب على كافة الأنام المثابرة على الشكر والطاعة من النعم العظام والمنن الجسام للمؤمنين عليها وتقريعا للكفرة المخلين أتم إخلال بها فقال عز قائلا: اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ إلخ، وهذا أولى مما قيل: إنه تعالى لما أطال الكلام في وصف أحوال السعداء والأشقياء وكان حصول السعادة بمعرفة الله تعالى وصفاته والشقاوة بالجهل بذلك ختم الوصف بالدلائل الدالة على وجوده جل شأنه وكمال علمه وقدرته فقال سبحانه ما قال لظهور اعتبار المذكورات في حيز الصلة نعما لا دلائل، والاسم الجليل مبتدأ والموصول خبره ولا يخفى ما في الكلام من تربية المهابة والدلالة على قوة السلطان، والمراد خلق السموات وما فيها من الإجرام العلوية والأرض وما فيها من أنواع المخلوقات وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ أي السحاب ماءً أي نوعا منه وهو المطر، وسمي السحاب سماء لعلوه وكل ما علاك سماء وقيل: المراد بالسماء الفلك المعلوم فإن المطر منه يتبدى إلى السحاب ومن السحاب إلى الأرض، وعليه الكثير من المحدثين لظواهر الأخبار.

Ebû Amr, İbn Kesîr ve Ya'kûb nefyin kapsamını açıkça belirtmek (istiğrak) için her iki ismi de fetha ile «لا بيعَ فيها ولا خلالَ» şeklinde okumuşlardır. Merfû okunuşun buna delaleti ise hitap cihetiyledir; denildiğine göre bu, 'Orada alışveriş veya dostluk var mıdır?' sorusunun cevabında vuku bulması sebebiyledir. Sonra, Allah Teâlâ nimetlerine nankörlük eden kâfirlerin hallerini zikredip müminlere de bu nimetlere şükür olarak taat vazifelerini ikame etmelerini emredince, müminleri bunlara teşvik etmek ve nimetleri büsbütün ihlal eden kâfirleri azarlamak maksadıyla bütün insanların şükür ve itaate devam etmesini gerektiren o büyük nimetleri ve muazzam ihsanları tafsil etmeye başlayarak şöyle buyurdu: { اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } “Gökleri ve yeri yaratan Allah'tır...” ilâ âhirihî. Bu açıklama, şöyle diyenin sözünden daha evladır: 'Allah Teâlâ bahtiyar ve bedbaht kimselerin hallerini vasfetmeyi uzatınca ve saadet Allah Teâlâ'yı ve sıfatlarını bilmekle, şekavet de bunları bilmemekle hâsıl olduğu için bu vasfı Zât-ı Zülcelâl'inin varlığına, ilminin ve kudretinin kemaline delalet eden delillerle nihayete erdirerek buyuracağını buyurmuştur.' Zira sıla cümlesinde zikredilen hususların delil değil nimet olarak kabul edildiği açıktır. Lafza-i Celâl mübteda, ism-i mevsûl ise onun haberidir; bu ifadede heybet aşılama ve hükümranlığın gücüne delalet bulunduğu gizli değildir. Maksat, göklerin ve içlerindeki ulvî cisimlerin, yerin ve içindeki mahlukat çeşitlerinin yaratılmasıdır. { وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ } “ve gökten indirmiştir” yani buluttan; { ماءً } “bir su” yani onun bir çeşidi olan yağmuru. Yüksekte olduğu için buluta sema (gök) denilmiştir; zira seni kuşatıp üstünde olan her şey semadır. Sema ile bilinen feleğin kastedildiği de söylenmiştir; nitekim yağmur oradan buluta, buluttan da yere intikal eder; hadisçilerin çoğu haberlerin zahirleri sebebiyle bu görüştedir.

واستبعد ذلك الإمام لأن الإنسان ربما كان واقفا على قلة جبل عال ويرى السحاب أسفل منه فإذا نزل رآه ماطرا، ثم قال: وإذا كان هذا أمرا مشاهدا بالبصر كان النزاع فيه باطلا، وأول بعضهم الظواهر لذلك بأن معنى نزول المطر من السماء نزوله بأسباب ناشئة منها، وأيّا ما كان «فمن» ابتدائية وهي متعلقة «بأنزل» وتقديم المجرور على المنصوب إما باعتبار كونه مبتدأ لنزوله أو لتشريفه كما في قولك: أعطاه السلطان من خزائنه مالا أو لما مر غيره مرة من التشويق إلى المؤخر فَأَخْرَجَ بِهِ أي بذلك الماء مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ تعيشون به وهو بمعنى المرزوق مرادا به المعنى اللغوي وهو كل ما ينتفع به فيشمل المطعوم والملبوس، ونصبه على أنه مفعول فَأَخْرَجَ ومِنَ الثَّمَراتِ بيان له فهو في موضع الحال منه، وتقدم مِنَ البيانية على ما تبينه قد أجازه الكثير من النحاة وقد مر الكلام في ذلك، واستظهر أبو حيان المانع لذلك كون مِنَ للتبعيض، والجار والمجرور في موضع الحال ورِزْقاً مفعول فَأَخْرَجَ أيضا، وجوز أن تكون مِنَ بمعنى بعض مفعول أخرج ورِزْقاً بمعنى مرزوقا حالا منه فهو بيان للمراد من بعض الثمرات لأن منها ما ينتفع به فهو رزق ومنها ما ليس كذلك، ويجوز أن يكون رِزْقاً باقيا على مصدريته،

İmam [Râzî] bunu uzak bir ihtimal görmüştür; çünkü insan bazen yüksek bir dağın zirvesinde durur ve bulutları kendi altında görür; bulutlar indiğinde ise onların yağmur yağdırdığını görür. Sonra şöyle demiştir: 'Bu durum gözle müşahede edilen bir husus olduğuna göre bu konudaki tartışma batıldır.' Bazıları bu sebeple zahirî rivayetleri tevil ederek yağmurun semadan inmesinin manasının, semadan neşet eden sebepler vasıtasıyla inmesi olduğunu söylemişlerdir. Her ne olursa olsun { مِنْ } ibtidâiyye (başlangıç bildiren) olup { أَنْزَلَ } fiiline müteallıktır. Mecrûrun mansubun önüne geçirilmesi ya inişin başlangıcı kabul edilmesi cihetiyle yahut 'Sultan hazinelerinden ona mal verdi' sözünde olduğu gibi ona şeref kazandırmak içindir ya da daha önce defalarca geçtiği üzere sonraya bırakılan şeye iştiyak uyandırmak gayesiyledir. { فَأَخْرَجَ بِهِ } “Böylece onunla çıkarmıştır” yani o su ile; { مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ } “sizin için rızık olarak ürünlerden” kendisiyle geçindiğiniz şeyleri. Bu lafız lügat manası kastedilerek 'kendisiyle rızıklanılan şey' (merzûk) manasındadır ki o da faydalanılan her şeydir; dolayısıyla yiyecek ve giyecekleri kapsar. Mansub oluşu { فَأَخْرَجَ } fiilinin mef'ûlü olması sebebiyledir; { مِنَ الثَّمَراتِ } ifadesi ise onun beyanı olup ondan hâl konumundadır. Beyaniyye olan { مِنْ } edatının açıkladığı şeyin önüne geçmesini nahivcilerin birçoğu caiz görmüştür ve bu konudaki izah daha önce geçmişti. Bunu caiz görmeyen Ebû Hayyân ise { مِنَ } edatının teb'îz (kısmîlik) için olduğunu, câr ve mecrûrun hâl mevkiinde bulunduğunu ve { رِزْقاً } lafzının da yine { فَأَخْرَجَ } fiilinin mef'ûlü olduğunu tercih etmiştir. { مِنَ } edatının 'bazı' manasında { أخرج } fiilinin mef'ûlü, { رِزْقاً } lafzının da 'rızıklandırılmış olarak' manasında ondan hâl olması caiz görülmüştür; bu takdirde ürünlerin bir kısmından kastedilen şeyin beyanı olur; zira ürünlerden faydalanılanlar vardır ki onlar rızıktır, faydalanılmayanlar da vardır. { رِزْقاً } kelimesinin mastarlık üzere kalması da caizdir;

ونصبه على أنه مفعول له أي أخرج به ذلك لأجل الرزق والانتفاع به أو مفعول مطلق- لأخرج- لأن أخرج بعض الثمرات في معنى رزق فيكون في معنى قعدت جلوسا على المشهور، وقيل: من زائدة ولا يرى جواز ذلك هنا إلا الأخفش ولَكُمْ صفة- لرزقا- إن أريد به المرزوق ومفعول به إن أريد به المصدر كأنه قيل: رزقا إياكم، والباء للسبية.

onun mansubiyeti mef'ûlün leh olması sebebiyledir; yani 'onunla bunu rızık ve istifade amacıyla çıkardı' demektir; yahut mef'ûl-i mutlak olarak mansubdur, zira 'bazı meyveleri çıkardı' ifadesi 'rızıklandırdı' manasındadır; dolayısıyla meşhur kaideye göre 'Kaadtü culûsen' (Oturarak oturdum) kabilinden olur. { من } edatının zâid olduğu da söylenmiştir; ancak burada buna cevaz veren yalnızca el-Ahfeş'tir. { لَكُمْ } ifadesi ise merzûk manası kastedilirse { رزقا } lafzının sıfatı olur, mastar manası kastedilirse mef'ûlün bih olur; sanki 'Sizi rızıklandırarak' denilmiş gibi olur. Bâ harfi ise sebebiyyet içindir.

ومعنى كون الإخراج بسببه أن الله تعالى أودع فيه قوة مؤثرة بإذنه في ذلك حسبما جرت به حكمته الباهرة مع غناه الذاتي سبحانه عن الاحتياج إليه في الإخراج، وهذا هو رأي السلف الذي رجع إليه الأشعري كما حقق في موضعه، وزعم من زعم أن المراد أخرج عنده والتزموا هذا التأويل في ألوف من المواضع وضللوا القائلين بأن الله تعالى أودع في بعض الأشياء قوة مؤثرة في شيء ما حتى قالوا: إنهم إلى الكفر أقرب منهم إلى الإيمان، وأولئك عندي أقرب إلى الجنون وسفاهة الرأي. والثَّمَراتِ يراد بها ما يراد من جمع الكثرة لأن صيغ الجموع يتعاور بعضها موضع بعض أو لأنه أريد بالمفرد جماعة الثمرة التي في قولك: أكلت ثمرة بستان فلان، وقد تقدم لك ما ينفعك تذكره في هذا المقام فتذكر وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ السفن بأن أقدركم على صنعتها واستعمالها بما ألهمكم كيفية ذلك، وقيل:

Çıkarmanın onun sebebiyle olmasının manası; Allah Teâlâ'nın onu çıkarmada Kendi zâtî zenginliğiyle ona muhtaç olmamakla birlikte, parıldayan hikmetinin gerektirdiği üzere Kendi izniyle onda etkili bir güç yaratmış olmasıdır. Bu, yerinde tahkik edildiği üzere el-Eş'arî'nin de döndüğü Selef'in görüşüdür. Kimi kimseler maksadın 'onun yanında/esnasında çıkardı' demek olduğunu iddia etmiş, bu tevili binlerce yerde zorunlu kılmış ve Allah Teâlâ'nın bazı şeylerde bir şeye tesir eden bir güç yarattığını söyleyenleri dalalete nispet etmişlerdir; hatta onların imandan ziyade küfre yakın olduklarını söylemişlerdir. Bence asıl onlar cinnete ve görüş kıtlığına daha yakındırlar. { الثَّمَراتِ } kelimesiyle çokluk çoğulu kastedilmektedir; çünkü cemi kalıpları birbirinin yerine kullanılabilir yahut senin 'Filancanın bahçesinin meyvesini yedim' sözündeki semere lafzının tekilinin cemaati kastedilmiştir. Bu makamda hatırlaman gereken faydalı bilgiler daha önce geçmişti, hatırla! { وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ } “Gemileri de hizmetinize verdi” gemileri; nasıl yapılacağını size ilham ederek onları yapmaya ve kullanmaya sizi muktedir kılmak suretiyle [hizmetinize verdi]. Şöyle de denilmiştir:

بأن جعلها لا ترسب في الماء لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ حيث توجهتم بِأَمْرِهِ بمشيئته التي بها نيط كل شيء، وتخصيصه بالذكر على ما ذكره بعض المحققين للتنصيص على أن ذلك ليس بمزاولة الأعمال واستعمال الآلات كما يتراءى من ظاهر الحال، ويندرج في تسخير الفلك كما في البحر تسخيره وكذا تسخير الرياح وَسَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهارَ جعلها معدة لانتفاعكم حيث تشربون منها وتتخذون جداول تسقون بها زروعكم وجناتكم وما أشبه ذلك، هذا إذا أريد بالأنهار المياه العظيمة الجارية في المجاري المخصوصة وأما إذا أريد بها نفس المجاري فتسخيرها تيسيرها لهم لتجري فيها المياه وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دائِبَيْنِ أي دائمين في الحركة لا يفتران إلى انقضاء عمر الدنيا. أخرج ابن أبي حاتم. وأبو الشيخ في العظمة عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: الشمس بمنزلة الساقية تجري بالنهار في السماء في فلكها فإذا غربت جرت بالليل في فلكها تحت الأرض حتى تطلع من مشرقها وكذلك القمر، والقول بجريانهما إذا غربا تحت الأرض مروي أيضا عن الحسن البصري وهو الذي يشهد له العقل السليم وللأخباريين غير ذلك، وظاهر الآية إثبات الحركة لهما أنفسهما. والفلاسفة يثبتون لهما حركتين يسمون إحداهما الحركة الأولى وهي الحركة اليومية من المشرق إلى المغرب الحاصلة لها بقسر المحدد لفلكيهما، والأخرى الحركة الثانية وهي الحركة على توالي البروج من المغرب إلى المشرق الحاصلة لهما بحركة فلكيهما حركة ذاتية، ولا يثبتون لهما حركة في ثخن الفلك على نحو حركة السمكة في الماء لصلابة الفلك وعدم قبوله الخرق أصلا عندهم.

onları suda batmayacak şekilde kılmıştır; { لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ } “denizde akıp gitmesi için” yöneldiğiniz yere doğru; { بِأَمْرِهِ } “O'nun emriyle” her şeyin kendisine bağlandığı meşîeti ile. Bunun zikredilerek tahsis edilmesi, bazı muhakkiklerin belirttiği gibi, durumun zahirinden görülebileceği üzere bu durumun sadece işleri icra etmek ve aletleri kullanmakla olmadığını açıkça belirtmek içindir. Gemilerin musahhar kılınmasına, el-Bahr'da geçtiği üzere denizin musahhar kılınması ve rüzgârların musahhar kılınması da dâhildir. { وَسَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهارَ } “Irmakları da hizmetinize verdi” onlardan içmeniz, ekinlerinizi ve bahçelerinizi sulamak için arklar/kanallar açmanız ve benzeri şekillerde istifadenize hazır kılmıştır. Bu, nehirlerden maksat özel yataklarında akan büyük sular olduğunda böyledir; şayet nehirlerden maksat bizzat bu yataklar ise, onların musahhar kılınması içlerinde suların akması için insanlara elverişli hale getirilmesidir. { وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دائِبَيْنِ } “Âdetleri üzere seyreden güneşi ve ayı da hizmetinize verdi” yani dünya ömrünün sonuna kadar hiç ara vermeksizin sürekli hareket halinde olan [güneşi ve ayı]. İbn Ebî Hâtim ve el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbas'tan (radıyallâhu anhümâ) şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Güneş su dolabı gibidir; gündüz gökte kendi feleğinde akar gider; battığı zaman ise geceleyin yerin altındaki feleğinde akar ve nihayet doğduğu yerden doğar; ay da böyledir.' Battıklarında yerin altından akıp gittikleri sözü Hasan-ı Basrî'den de rivayet edilmiştir ve selim aklın şahitlik ettiği de budur; tarihçilerin/nakilcilerin ise bundan farklı rivayetleri vardır. Ayetin zahiri hareketin bizzat kendilerine ait olduğunu ispat etmektedir. Filozoflar ise onlar için iki hareket kabul ederler: Birincisine 'birinci hareket' derler ki bu, feleklerinin sınırlandırıcısının zorlamasıyla doğudan batıya doğru gerçekleşen günlük harekettir. Diğerine ise 'ikinci hareket' derler ki bu da feleklerinin hareketiyle zâtî bir hareket olarak batıdan doğuya doğru burçlar sırasınca gerçekleşen harekettir. Feleğin sertliği ve kendilerine göre asla yarılıp delinmeyi kabul etmemesi sebebiyle balığın sudaki hareketi gibi feleğin kalınlığı içinde onlar için bir hareket kabul etmezler.

وأثبت الشيخ الأكبر قدس سره في فتوحاته حركتهما على ذلك النحو، والفلك عنده مثل الماء والهواء.

Şeyhü'l-Ekber (kuddise sirruh) Fütûhât'ında onların bu şekilde hareket ettiklerini ispat etmiştir; felek ona göre su ve hava gibidir.

ذكر بعض الأخباريين أنهما وسائر الكواكب معلقة بسلاسل من نور بأيدي ملائكة يسيرونها كيف شاء الله تعالى وحيث شاء سبحانه، والأفلاك ساكنة عند هذا البعض، وكذا عند الشيخ قدس سره على ما يقتضيه ظاهر كلامه، والأخبار في هذا الباب ليست بحيث تسد ثغر الخصم. وذكر النسفي أنه ليس فيها ما يعول عليه، وكلام الفلاسفة ما لم يكن فيه مصادمة لما تحقق عن المخبر الصادق لله مما لا بأس به، وفسر بعضهم دائِبَيْنِ بمجدين تعبين وهو

Bazı ahbâr ehli (rivayet nakilcileri), bu ikisinin [güneş ile ayın] ve diğer yıldızların, meleklerin ellerinde nurdan zincirlerle asılı olduğunu ve [meleklerin] onları Allah Teâlâ'nın dilediği şekilde ve dilediği yere doğru hareket ettirdiklerini zikretmiştir. Bu kimselere göre felekler hareketsizdir; sözünün zahirinin gerektirdiğine göre Şeyh [İbnü'l-Arabî] (kuddise sirruh) nezdinde de durum böyledir. Bu babdaki rivayetler ise hasmın itiraz gediğini kapatacak (hasmı susturacak) nitelikte değildir. en-Nesefî, bu rivayetler içinde kendisine itimat edilecek bir şey bulunmadığını; felsefecilerin sözlerinin ise doğru sözlü haber vericiden [Peygamber'den] tahakkuk eden esaslarla çatışmadığı müddetçe kabul edilmesinde bir sakınca olmadığını zikretmiştir. Bazıları ise { دَائِبَيْنِ } kelimesini, gayret gösterip yorulan [iki varlık] şeklinde tefsir etmiştir ki bu da...

على التشبيه والاستعارة، وأصل الدأب العادة المستمرة، ونصب الاسم على الحال، وتسخير هذين الكوكبين العظيمين جعلهما منيرين مصلحين ما نيط بهما صلاحه من المكونات، ولعمري أن الله سبحانه جعلهما اجدى من تفاريق العصا.

teşbih ve istiare yoluyladır. 'De'b' kelimesinin aslı sürekli âdettir. Kelimenin mansubiyeti hâl olmasındandır. Bu iki büyük gök cisminin musahhar kılınması, onların nur saçıcı kılınması ve yaratılmışlardan ıslahı kendilerine bağlanan şeyleri ıslah edici kılınmasıdır. Ömrüme yemin olsun ki Allah Teâlâ onları her parçasından yararlanılan şeyden çok daha faydalı kılmıştır.

وفي كتاب المشارع والمطارحات للشيخ شهاب الدين السهروردي قتيل حلب أن تأثير الشمس والقمر أظهر الآثار السماوية، وتأثير الشمس أظهر من تأثير القمر، وأظهر الآثار بعد الشعاع التسخين الحاصل منه ولولا ذلك ما كان كون ولا فساد ولا استحالة ولا ليل ولا نهار ولا فصول ولا مزاج ولا حيوانات ولا غيرها، وأطال الكلام في بيان ذلك وما يتعلق به، ولا ضرر عندي في اعتقاد أنهما مؤثران بإذن الله تعالى كسائر الأسباب عند السلف الصالح وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ يتعاقبان لسباتكم ومعاشكم، وأرجع بعض المحققين التسخير في المواضع الأربعة إلى معنى التصريف، وأصله سياقة الشيء إلى الغرض المختص به قهرا، وذكر أن في التعبير عن ذلك به من الإشعار بما في ذلك من صعوبة المأخذ وعزة المنال والدلالة على عظم السلطان وشدة المحال ما لا يخفى، والظاهر أنه في المعنى المراد به هنا مجاز في تلك المواضع جميعا، ونقل أبو حيان عن المتكلمين أنه مجاز في الأخير منها قال: لأن الليل والنهار عرضان والأعراض لا تسخر وفيه قصور، وفي إبراز كل من هذه النعم في جملة مستقلة تنويه لشأنها وتنبيه على رفعة مكانها وتنصيص على كون كل نعمة جليلة مستوجبة للشكر.

Halep maktûlü Şeyh Şihâbüddin es-Sühreverdî'nin Kitâbü'l-Meşâri' ve'l-Mutârahât adlı eserinde geçtiğine göre, güneş ve ayın tesiri semavî tesirlerin en açığıdır; güneşin tesiri ise ayın tesirinden daha belirgindir. Işıktan sonra en belirgin tesir ondan hâsıl olan ısınmadır; şayet o olmasaydı ne oluş ne bozuluş ne başkalaşım ne gece ne gündüz ne mevsimler ne mizaç ne hayvanlar ne de başka bir şey var olabilirdi. Bu hususun ve onunla ilgili meselelerin açıklanmasında sözü uzatmıştır. Benim kanaatime göre Selef-i Sâlihîn nezdindeki diğer sebepler gibi bunların da Allah Teâlâ'nın izniyle müessir olduklarına inanmakta hiçbir sakınca yoktur. { وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ } “Geceyi ve gündüzü de hizmetinize verdi” dinlenmeniz ve maişetiniz için birbiri ardınca gelirler. Bazı muhakkikler bu dört yerdeki teshîr (hizmete verme) lafzını tasarruf etme manasına irca etmişlerdir; aslı bir şeyi zorla kendine has gayeye sevk etmektir. Bunu bu lafızla ifade etmekte; onun idrak edilmesinin zorluğuna, elde edilmesinin azlığına, hâkimiyetin azametine ve kudretin şiddetine gizli kalmayacak bir delalet ve hissettirme bulunduğunu zikretmiştir. Zahir olan, burada kastedilen mananın bütün bu yerlerde mecaz olmasıdır. Ebû Hayyân kelamcılardan bunun sonuncusunda mecaz olduğunu nakletmiş ve şöyle demiştir: 'Çünkü gece ve gündüz arazdır, arazlar ise musahhar kılınmaz.' Ancak bu görüşte bir yetersizlik vardır. Bu nimetlerin her birinin müstakil bir cümle içinde ortaya konulması; onların şanını yüceltmek, konumlarının yüksekliğine dikkat çekmek ve her bir yüce nimetin bizzat şükrü gerektirdiğini açıkça bildirmek içindir.

وتأخير تسخير الشمس والقمر عن تسخير ما تقدم من الأمور مع ما بينه وبين خلق السموات من المناسبة الظاهرة قيل: لاستتباع ذكرها لذكر الأرض المستدعي لذكر إنزال الماء منها إليها الموجب لذكر إخراج الرزق الذي من جملته ما يحصل بواسطة الفلك والأنهار أو للتفادي عن توهم كون الكل- أعني خلق السموات والأرض وتسخير الشمس والقمر- نعمة واحدة، وقد تقدم نظيره آنفا، وذكر بعضهم في وجه ذكر هذه المتعاطفات على هذا الأسلوب أنه بدأ بخلق السموات والأرض لأنهما أصلان يتفرع عليهما سائر ما يذكر بعد، وثنى بإنزال الماء من السماء وإخراج الثمرات به لشدة تعلق النفوس بالرزق فيكون تقديمه من قبيل تعجيل المسرة. ولما كان الانتفاع بما ينبت من الأرض إنما يكمل بوجود الفلك الجواري في البحر وذلك لأنه تعالى خص كل طرف من أطراف الأرض بنوع من ذلك وبالنقل يكثر الربح ذكر سبحانه تسخير الفلك التي ينقل عليها واقتصر عليها اعتناء بشأنها، ولما ذكر أمر الثمرات وما به يكمل الانتفاع بها من حيث النقل ذكر تسخير الأنهار العذبة التي يشرب منها الناس في سائر الأحيان إتماما لأمر الرزق وذكر تسخير الشمس والقمر بعد لأن الانتفاع بهما ليس بالمباشرة كالانتفاع بالفلك والانتفاع بالأنهار، وأخر تسخير الليل والنهار لأنهما عرضان وما تقدمهما جوهر والعرض من حيث هو بعد الجوهر اه، وليس بشيء يعول عليه.

Güneş ve ayın teshîrinin, göklerin yaratılmasıyla aralarındaki açık münasebete rağmen daha önce geçen hususların teshîrinden sonraya bırakılması hakkında şöyle denilmiştir: Göklerin zikrinin ardından yeryüzünün zikrinin gelmesi, oradan yeryüzüne su indirilmesinin zikrini gerektirmiş; bu da gemiler ve nehirler vasıtasıyla hâsıl olan rızkın çıkarılmasının zikrini zorunlu kılmıştır. Yahut hepsinin -yani göklerin ve yerin yaratılması ile güneş ve ayın teshîrinin- tek bir nimet olduğu vehminden sakınmak içindir; bunun bir benzeri az önce geçmişti. Bazıları bu matuf unsurların bu üslup üzere zikredilmesinin hikmeti hakkında şöyle demiştir: Göklerin ve yerin yaratılmasıyla başlamıştır, çünkü bu ikisi daha sonra zikredilecek diğer hususların kendisinden dallanıp budaklandığı iki esastır. Nefislerin rızka olan şiddetli bağlılığı sebebiyle semadan su indirilmesini ve onunla ürünlerin çıkarılmasını ikinci olarak zikretmiştir; dolayısıyla bunun öne alınması müjdeyi/sevinci öne almak kabilindendir. Yeryüzünde biten şeylerden faydalanmak ancak denizde akıp giden gemilerin varlığıyla kemale erdiğinden -çünkü Allah Teâlâ yeryüzünün her bir tarafını bu ürünlerin bir çeşidine tahsis etmiştir ve nakil sayesinde kazanç artar- Allah Teâlâ üzerlerinde nakliyat yapılan gemilerin musahhar kılınmasını zikretmiş ve şanına verilen ehemmiyet sebebiyle bununla yetinmiştir. Meyveler konusunu ve nakil cihetiyle onlardan faydalanmayı tamamlayan unsuru zikredince, rızık meselesini tamamlamak üzere insanların her an içtikleri tatlı nehirlerin teshîrini zikretmiştir. Güneş ve ayın teshîrini ise sonraya bırakmıştır; zira onlardan faydalanma, gemilerden ve nehirlerden faydalanma gibi doğrudan temasla değildir. Gece ve gündüzün teshîrini ise en sona bırakmıştır; çünkü bu ikisi arazdır, öncekiler ise cevherdir ve araz bizzat araz olması hasebiyle cevherden sonradır; ne var ki bu açıklama güvenilecek bir şey değildir.

وَآتاكُمْ مِنْ كُلِّ ما سَأَلْتُمُوهُ أي أعطاكم بعض جميع من سألتموه حسبما تقتضيه مشيئته التابعة للحكمة والمصلحة- فمن كل- مفعول ثان- لآتي- ومِنْ تبعيضية، وقال بعض الكاملين: إن كُلِّ للتكثير والتفخيم لا للإحاطة والتعميم كما في قوله تعالى: وفَتَحْنا عَلَيْهِمْ أَبْوابَ كُلِّ شَيْءٍ [الأنعام: ٤٤] واعترض على حمل مِنْ على التبعيض دون ابتداء الغاية بأنه يفضي إلى إخلاء لفظ كُلِّ عن فائدة زائدة لأن ما نص في العموم بل يوهم إيتاء البعض من كل فرد متعلق به السؤال ولا وجه له.

{ وَآتاكُمْ مِنْ كُلِّ ما سَأَلْتُمُوهُ } “Ve Kendisinden istediğiniz her şeyden size vermiştir” yani hikmet ve maslahata tabi olan meşîetinin iktiza ettiği ölçüde Kendi'sinden istediğiniz her şeyin bir kısmını size vermiştir. { مِنْ كُلِّ } ifadesi { آتاكُمْ } fiilinin ikinci mef'ûlüdür, { مِنْ } ise teb'îz (kısmîlik) içindir. Bazı yetkin âlimler şöyle demiştir: { كُلِّ } lafzı kuşatma ve genelleme için değil, Allah Teâlâ'nın: { وَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ أَبْوابَ كُلِّ شَيْءٍ } “Üzerlerine her şeyin kapılarını açtık” [el-En'âm 44] buyruğunda olduğu gibi çokluk ve tazim içindir. { مِنْ } edatının ibtidâ-i gâye (başlangıç) yerine teb'îze hamledilmesine şöyle itiraz edilmiştir: Bu durum { كُلِّ } lafzını fazla bir faydadan soyutlamaya götürür; çünkü 'mâ' lafzı umum ifade etmede açıktır; hatta istemenin taalluk ettiği her bir fertten bir parçasının verilmesi vehmini doğurur ki bunun hiçbir tutar tarafı yoktur.

ودفع بأنه بعد تسليم كون ما نصا في العموم هنا عمومان عموم الأفراد وعموم الأصناف بمعنى كل صنف صنف وهما مقصودان هنا، فالمعنى أعطاكم من جميع أفراد كل صنف سألتموه، فإن الاحتياج بالذات إلى النوع والصنف لا لفرد بخصوصه، وفسر ما سَأَلْتُمُوهُ بما من شأنه أن يسأل لاحتياج الناس إليه سواء سئل بالفعل أم لم يسأل، فلا ينفى إيتاء ما لا حاجة إليه مما لا يخطر بالبال، وجعلوا الاحتياج إلى الشيء سؤالا له بلسان الحال وهو من

Buna şöyle cevap verilmiştir: 'Mâ' lafzının burada fertlerin umumiliği ve her bir nevi/sınıf manasında nevilerin umumiliği olmak üzere iki umumilikte açık olduğu kabul edildikten sonra ki burada kastedilen bu ikisidir; mana, 'İstediğiniz her nevin bütün fertlerinden bir kısmını size verdi' şeklinde olur; zira bizzat ihtiyaç, özel bir ferde değil türe ve neve yöneliktir. { ما سَأَلْتُمُوهُ } ifadesi insanların ona muhtaç olması sebebiyle fiilen istense de istenmese de istenmesi şanından olan şeyler olarak tefsir edilmiştir; dolayısıyla akla gelmeyen ve ihtiyaç duyulmayan şeylerin verilmesi nefyedilmiş olmaz. Bir şeye ihtiyaç duymayı hâl diliyle bir isteme kabul etmişlerdir ki bu,

باب التمثيل، وسبيل هذا السؤال سبيل الجواب في رأي في قوله تعالى: أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ؟ قالُوا: بَلى [الأعراف:

temsil kabilindendir. Bu tür bir sorma/isteme yolu, bir görüşe göre Allah Teâlâ'nın: { أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى } “«Ben sizin Rabbiniz değil miyim?» Onlar: «Evet!» dediler” [el-A'râf 172] ayetindeki cevap yolu gibidir.

١٧٢] وقيل: الأصل وآتاكم من كل منا سألتموه وما لم تسألوه فحذف الثاني لدلالة ما أبقى على ما ألقى، وما يحتمل أن تكون موصولة والضمير المنصوب في سَأَلْتُمُوهُ عائد عليها، والتقدير من كل الذي سألتموه إياه ومنع أبو حيان جواز أن يكون راجعا إليه تعالى يكون العائد على الموصول محذوفا مستندا بأنه لو قدر متصلا لزم اتصال ضميرين متحدي الرتبة من دون اختلاف وهو لا يجوز ولو قدر منفصلا حسبما تقتضيه القاعدة في مثل ذلك لزم حذف العائد المنفصل وقد نصوا على عدم جوازه اه.

Aslının 'İstediğiniz ve istemediğiniz her şeyden size verdi' şeklinde olduğu, geride bırakılanın terk edilene delaleti sebebiyle ikincisinin hazfedildiği de söylenmiştir. 'Mâ' lafzının mevsûle olması ve { سَأَلْتُمُوهُ } lafzındaki mansub zamirin ona dönmesi muhtemeldir; takdir 'Ondan istediğiniz her şeyden' (min külli'llezî seeltümûhü iyyâh) şeklindedir. Ebû Hayyân bu zamirin Allah Teâlâ'ya dönüp mevsûle dönen âid zamirin mahzuf olmasının caizliğini şu gerekçeyle reddetmiştir: Şayet bitişik (muttasıl) takdir edilirse bir farklılık olmaksızın aynı mertebedeki iki zamirin bitişmesi gerekir ki bu caiz değildir; şayet bu tür yerlerde kuralın iktiza ettiği gibi ayrı (munfasıl) takdir edilirse munfasıl âidin hazfedilmesi gerekir ki dilciler bunun caiz olmadığını açıkça belirtmişlerdir.

وذهب بعضهم إلى جواز كلا التقديرين مدعيا أن منع اتصال المتحدين رتبة خاصة فيما إذا ذكرا معا أما إذا ذكر أحدهما وحذف الآخر فلا منع إذ الاتصال حينئذ محض اعتبار وعلة المنع لا تجري فيه، وأن منع حذف المنفصل خاص أيضا فيما إذا كان الانفصال لغرض معنوي كالحصر في قولك: جاء الذي أباه ضربت إذ بالحذف حينئذ يفوت ذلك الغرض، أما إذا كان لغرض لفظي كدفع اجتماع المثلين فلا منع إذ ليس هناك غرض يفوت، ويحتمل أن تكون موصوفة والكلام في الضمير كما تقدم، وأن تكون مصدرية والضمير لله تعالى والمصدر بمعنى المفعول أي مسؤولكم.

Bazıları ise her iki takdirin de caiz olduğu görüşüne varmış ve mertebesi bir olan iki zamirin bitişme yasağının sadece ikisi birlikte zikredildiği duruma mahsus olduğunu; biri zikredilip diğeri hazfedildiğinde ise bir yasak bulunmadığını, çünkü bu durumda bitişmenin sırf zihnî bir itibar olduğunu ve yasaklık illetinin burada geçerli olmayacağını iddia etmişlerdir. Ayrıca munfasılın hazfedilme yasağının da 'Babasını dövdüğüm adam geldi' sözündeki hasr gibi munfasıl oluşun manevî bir amaç taşıdığı duruma mahsus olduğunu; zira hazif halinde bu amacın ortadan kalkacağını, iki benzerin yan yana gelmesini engellemek gibi lafzî bir amaç için olduğunda ise kaçırılacak bir gaye bulunmadığından hazfe engel bir durumun olmadığını belirtmişlerdir. 'Mâ' lafzının mevsûfe olması da muhtemeldir ve zamir hakkındaki açıklama önceden geçtiği gibidir. Mastariyye olması, zamirin Allah Teâlâ'ya ait olması ve mastarın mef'ûl manasında yani 'istediğiniz şey' (mes'ûlüküm) manasında olması da muhtemeldir.

وقرأ ابن عباس والضحاك، والحسن ومحمد بن علي وجعفر بن محمد وعمرو بن قائد وقتادة وسلام. ويعقوب ونافع في رواية مِنْ كُلِّ بالتنوين أي وآتاكم من كل شيء ما احتجتم إليه وسألتموه بلسان الحال، وجوز على هذه القراءة أن تكون ما نافية والمفعول الثاني مِنْ كُلِّ كما في قوله تعالى: وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ [النمل: ٢٣] والجملة المنفية في موضع الحال أي أتاكم من كل غير سائليه، وهو إخبار منه تعالى بسبوغ نعمته سبحانه عليهم بما لم يسألوه من النعم وروي هذا عن الضحاك، ولا يخفى أن الوجه هو الأول لما أن القراءة على هذا الوجه تخالف القراءة الأولى والأصل توافق القراءتين وإن فهم منها إيتاء ما سألوه بطريق الأولى.

İbn Abbas, ed-Dahhâk, el-Hasan, Muhammed b. Ali, Ca'fer b. Muhammed, Amr b. Kâid, Katâde, Sellâm, Ya'kûb ve bir rivayette Nâfi tenvin ile { مِنْ كُلٍّ } şeklinde okumuşlardır; yani 'İhtiyaç duyduğunuz ve hâl diliyle istediğiniz her şeyden size verdi' demektir. Bu kıraate göre 'mâ' edatının nâfiye (olumsuzluk eki) olması ve ikinci mef'ûlün Allah Teâlâ'nın: { وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ } “Ona her şeyden verilmiştir” [en-Neml 23] ayetinde olduğu gibi { مِنْ كُلٍّ } ifadesi olması caiz görülmüştür. Menfî cümle hâl mevkiindedir; yani 'Ondan istemediğiniz halde her şeyden size verdi' demektir. Bu, Allah Teâlâ'nın istemedikleri nimetleri dahi onlara bolca bahşettiğini bildirmesidir; bu görüş ed-Dahhâk'tan rivayet edilmiştir. Gizli değildir ki tercih edilen vecih birincisidir; zira bu veche göre kıraat birinci kıraate muhalif düşer, asıl olan ise iki kıraatin birbiriyle uyumlu olmasıdır; gerçi bundan istedikleri şeylerin öncelikle verildiği anlaşılmaktadır.

وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ أي ما أنعم به عليكم كما هو الظاهر.

{ وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ } “Eğer Allah'ın nimetini saymaya kalkışırsanız” yani zahir olduğu üzere size lütfettiği şeyleri [saymaya kalkışırsanız].

وقال الواحدي: إن نِعْمَتَ هنا اسم أقيم مقام المصدر يقال: أنعم إنعاما ونعمة كما يقال أنفقت إنفاقا ونفقة فالنعمة بمعنى الإنعام ولذا لم تجمع، والمعول عليه ما أشرنا إليه من أنها اسم جنس بمعنى المنعم به، والمراد بها الجمع كأنه قيل: وإن تعدوا نعم الله لا تُحْصُوها وقد نص بعضهم على أن المفرد يفيد الاستغراق بالإضافة وما قيل: إن الاستغراق ليس مأخوذا من الإضافة بل من الشرط والجزاء المخصوصين فيه نظر لأن الحكم المذكور يقتضي صحة إرادته منه ولولاه تنافيا، والمراد- بلا تحصوها- لا تطيقوا حصرها ولو إجمالا فإنها غير متناهية، وأصل الإحصاء العد بالحصى فإن العرب كانوا يعتمدونه في العد كاعتمادنا فيه على الأصابع ولذا قال الأعشى:

el-Vâhidî şöyle demiştir: 'Buradaki { نِعْمَتَ } kelimesi mastar yerine ikame edilmiş bir isimdir; nitekim 'enfaktü infâkan ve nafakah' denildiği gibi 'en'ame in'âmen ve ni'meh' denir. Dolayısıyla ni'met 'in'âm' (nimet verme) manasındadır, bu sebeple çoğul yapılmamıştır.' İtimat edilen görüş ise işaret ettiğimiz üzere onun 'kendisiyle nimet verilen şey' (mün'am bih) manasında bir cins ismi olmasıdır; kastedilen ise çoğuldur, sanki 'Eğer Allah'ın nimetlerini sayacak olsanız' denilmiştir. { لا تُحْصُوها } “onu sayıp bitiremezsiniz”. Bazı âlimler tekil lafzın izafetle istiğrak (kapsayıcılık) bildirdiğini açıkça ifade etmişlerdir. İstiğrakın izafetten değil de özel şart ve cezadan alındığı sözünde ise tutarsızlık vardır; zira zikredilen hüküm, bu mananın ondan kastedilmesinin sahihliğini gerektirir; aksi halde ikisi birbiriyle çelişirdi. { لا تُحْصُوها } ifadesinden maksat; isterse icmâlî olsun onları kuşatmaya güç yetiremezsiniz, çünkü onlar sonsuzdur. İhsâ (sayıp bitirme) kelimesinin aslı çakıl taşlarıyla saymaktır; zira Araplar bizim parmaklara dayandığımız gibi saymada çakıl taşlarına dayanırdı. Nitekim el-A'şâ şöyle demiştir:

ولست بالأكثر منهم حصى ... وإنما العزة للكاثر

Sen çakıl taşı (sayı) bakımından onlardan daha çok değilsin; zira üstünlük sayısı çok olanındır.

ثم استعمل لمطلق العد وقال بعض الأفاضل: إن أصله أن الحاسب إذا بلغ عقدا معينا من عقود الأعداد وضع حصاة ليحفظه بها ففيه إيذان بعدم بلوغ مرتبة معتد بها من مراتبها فضلا عن بلوغ غايتها وهو من الحسن بمكان إلا أنه ذهب إلى الأول الراغب وغيره، ولو الإحصاء بالحصر لئلا يتنافى الشرط والجزاء إذا ثبت في الأول العد ونفي في الثاني ولو أول إِنْ تَعُدُّوا بأن تريدوا العد يندفع السؤال على ما قيل أيضا والأول أولى، وقال بعض الفضلاء: إن المعنى أن تشرعوا في عد أفراد نعمة من نعمه تعالى لا تطيقوا عدها.

Daha sonra [ihsâ kelimesi] mutlak manada saymak için kullanılmıştır. Fazilet ehli bazı âlimler şöyle demiştir: Bunun aslı şudur; hesap yapan kişi sayı basamaklarından belirli bir basamağa/düğüme ulaştığında, bunu hatırında tutmak için bir çakıl taşı koyardı. Dolayısıyla bunda, [nimetlerin] nihayetine ulaşmak şöyle dursun, onların kayda değer bir mertebesine dahi ulaşılamayacağını ihsas ettirme vardır. Bu son derece güzel bir izahtır; ne var ki Râgıb ve başkaları birinci görüşü benimsemişlerdir. Şart ile ceza [cümlelerinin] birbiriyle çelişmemesi için ihsâ, kuşatıp tüketme (hasr) şeklinde tevil edilmiştir; zira birincisinde sayma fiili sabit kılınmış, ikincisinde ise nefyedilmiştir. Şayet { إِنْ تَعُدُّوا } ifadesi 'saymak isterseniz' şeklinde tevil edilirse, yine belirtildiği üzere söz konusu itiraz ortadan kalkar; fakat birinci [tevil] daha evladır. Fazilet ehli bazı âlimler de şöyle demiştir: Mana, 'Allah Teâlâ'nın nimetlerinden tek bir nimetin fertlerini saymaya girişseniz bile onları sayıp bitirmeye takat getiremezsiniz' demektir.

وإنما أتى بإن وعدم العد مقطوع به نظرا إلى توهم أنه يطاق، قيل: والكلام عليه أبلغ منه على الأول لما فيه من الإشارة إلى أن النعمة الواحدة لا يمكن عد تفاصيلها، لكن أنت تعلم أن الظاهر هو الأول. وقد ذكر الإمام مثالين يستوضح بهما الوقوف على أن نعم الله تعالى لا تحصى ولا يمكن أن تستقصى فقال:

Saymanın imkânsızlığı kesin olduğu halde { إِنْ } edatının getirilmesi, buna güç yetirilebileceği vehmine göredir. Denildiğine göre bu tevil üzere ifade birincisinden daha beliğdir; çünkü bunda tek bir nimetin tafsilatının dahi sayılamayacağına işaret vardır. Ancak bilirsin ki zahir olan birincisidir. İmam [Râzî], Allah Teâlâ'nın nimetlerinin sayılamayacağının ve etraflıca kuşatılamayacağının anlaşılmasını sağlayan iki misal zikrederek şöyle demiştir:

الأول أن الأطباء ذكروا أن الأعصاب قسمان دماغية ونخاعية، والدماغية سبعة وقد اتعبوا أنفسهم في معرفة الحكم الناشئة من كل واحد منها، ولا شك أن كل واحدة تنقسم إلى شعب كثيرة وكل واحدة من تلك الشعب تنقسم أيضا إلى شعب أدق من الشعر، ولكل واحد منها ممر إلى الأعضاء، ولو أن واحدة اختلت كيفا أو وضعا أو نحو ذلك لاختلت مصالح البنية، ولكل منها على كثرتها حكم مخصوصة، وكما اعتبرت هذا في الشظايا العصبية فاعتبر مثله في الشرايين والأوردة، وفي كل واحد من الأعضاء البسيطة والمركبة بحسب الكمية والوضع والفعل الانفعال حتى ترى أقسام هذا الباب بحرا لا ساحل له، وإذا اعتبرت هذا في بدن الإنسان فاعتبر في نفسه وروحه فإن عجائب عالم الأرواح أكثر من عجائب عالم الأجسام وإذا اعتبرت أحوال عالم الأفلاك والكواكب وطبقات العناصر وعجائب البر والبحر والنبات والمعدن والحيوان ظهر لك أن عقول جميع الخلائق لو ركبت وجعلت عقلا واحدا وتأمل به الإنسان في حكمة الله تعالى في أقل الأشياء لما أدرك منها إلا القليل. الثاني أنه إذا أخذت لقمة من الخبز لتضعها في فمك فانظر إلى ما قبلها وإلى ما بعدها، فأما الأول فاعرف أنها لا تتم إلا إذا كان هذا العالم بكليته قائما على الوجه الأصوب لأن الحنطة لا بد منها ولا تنبت إلا بمعونة الفصول وتركب الطبائع وظهور الأمطار والرياح، ولا يحصل شيء من ذلك إلا بدوران الأفلاك واتصال بعض الكواكب ببعض على وجوه مخصوصة، ثم بعد أن تكون الحنطة لا بد لها من آلات الطحن ونحوه وهي لا تحصل إلا عند تولد الحديد في أرحام الجبال ثم تأمل كيف تكونت على الأشكال المخصوصة، ثم إذا حصلت تلك الآلات فانظر أنه لا بد من اجتماع العناصر حتى يمكن الطبخ، وأما الثاني فتأمل في تركيب بدن الحيوان وهو أنه تعالى كيف خلق ذلك حتى يمكنه الانتفاع بتلك اللقمة، وإنه كيف يتضرر الحيوان بالأكل وفي أي الأعضاء تحدث تلك المضار فلا يمكنك أن تعرف القليل إلا بمعرفة علم التشريح وعلم الطب على الوجه الأكمل، وأنى للعقول بإدراك كل ذلك فظهر بالبرهان الباهر صحة هذه الشرطية اه. وقال مولانا أبو السعود قدس سره بعد كلام: وإن رمت العثور على حقيقة الحق والوقوف على ما جل من السرودق فاعلم أن الإنسان بمقتضى حقيقته الممكنة بمعزل عن استحقاق الوجود وما يتبعه من الكمالات اللائقة والملكات الرائقة بحيث لو انقطع ما بينه وبين العناية الإلهية من العلاقة لما استقر له القرار ولا اطمأنت به الدار إلا في مطمورة العدم والبوار ومهاوي الهلاك والدمار لكن يفيض عليه من الجناب الأقدس تعالى شأنه وتقدس في كل زمان يمضي وكل آن يمر وينقضي من أنواع الفيوض المتعلق بذاته ووجوده وسائر الصفات الروحانية والنفسانية والجسمانية ما لا يحيط به نطاق التعبير ولا يعلمه إلا اللطيف الخبير، وتوضيحه أنه كما لا يستحق الوجود ابتداء لا يستحقه بقاء وإنما ذلك من جناب المبدئ الأول عز شأنه وجل فكما لا يتصور وجوده ابتداء ما لم ينسد عليه جميع أنحاء عدمه الأصلي لا يتصور بقاؤه على الوجود بعد تحققه بعلته ما لم ينسد عليه جميع أنحاء عدمه الطارئ لأن الاستمرار والدوام من خصائص الوجود الواجبي.

'Birincisi: Tabipler sinirlerin beyin ve omurilik sinirleri olmak üzere iki kısım olduğunu belirtmişlerdir; beyin sinirleri yedi çifttir ve her birinden doğan hikmetleri bilmek için kendilerini yormuşlardır. Şüphe yok ki her biri pek çok kola ayrılır; o kolların her biri de kıldan daha ince kollara ayrılır. Her birinin organlara doğru bir yolu vardır; şayet bunlardan biri nitelik, konum veya benzeri bir açıdan bozulsa bedenin maslahatları bozulur. Sayılarının çokluğuna rağmen her birinin kendine has hikmetleri vardır. Sinir liflerindeki bu durumu düşündüğün gibi atardamarlar ve toplardamarlarda da aynısını düşün. Miktar, konum, etki ve etkilenme bakımından basit ve mürekkep organların her birinde de bunu düşün ki bu konunun kısımlarının sahipsiz/uçsuz bucaksız bir deniz olduğunu göresin! Bunu insan bedeninde düşündüğün gibi onun nefsinde ve ruhunda da düşün; zira ruhlar âleminin acayiplikleri cisimler âleminin acayipliklerinden çok daha fazladır. Felekler, yıldızlar âleminin hallerini, unsurların tabakalarını, karanın, denizin, bitkilerin, madenlerin ve hayvanların acayipliklerini düşündüğün zaman sana açıkça belli olur ki, bütün yaratılmışların akılları bir araya getirilip tek bir akıl yapılsa ve insan onunla Allah Teâlâ'nın en küçük şeydeki hikmetini tefekkür etse, ondan ancak pek azını idrak edebilir. İkincisi: Ağzına koymak için bir lokma ekmek aldığında onun öncesine ve sonrasına bak! Öncesine gelince; bil ki bütün bu âlem en doğru nizam üzere ayakta durmadıkça o lokma tamamlanamaz; çünkü buğday mutlaka lazımdır, o da ancak mevsimlerin yardımı, tabiatların terkibi, yağmurların ve rüzgârların zuhuru ile biter. Bunlardan hiçbir şey de feleklerin dönmesi ve bazı yıldızların diğerleriyle özel biçimlerde irtibat kurması olmadan meydana gelmez. Buğday oluştuktan sonra öğütme ve benzeri aletler gerekir; bunlar da ancak dağların bağrında demirin oluşmasıyla hâsıl olur; sonra onların bu özel şekillerde nasıl meydana geldiğini tefekkür et! Bu aletler hâsıl olduktan sonra pişirmenin mümkün olabilmesi için unsurların bir araya gelmesinin şart olduğunu gör! Sonrasına gelince; hayvanın bedeninin terkibini düşün ki Allah Teâlâ o lokmadan faydalanabilmesi için onu nasıl yaratmıştır; hayvan yemekle nasıl zarar görür ve bu zararlar hangi organlarda meydana gelir? Bütün bunları kemal mertebesinde ancak anatomi ve tıp ilmini bilmekle pek az anlayabilirsin. Akıllar bütün bunları nerede idrak edecek? Böylece bu şartlı cümlenin doğruluğu apaçık delille ortaya çıkmış oldu.' Mevlânâ Ebüssuûd (kuddise sirruh) bir açıklamadan sonra şöyle demiştir: 'Eğer hakkın hakikatine ulaşmak ve yüce sırlara vâkıf olmak istersen bil ki insan, mümkün olan hakikati gereği var olmayı ve onu takip eden layık kemalatı ve latif melekeleri hak etmekten uzaktır; öyle ki kendisi ile ilahî inayet arasındaki bağ kopacak olsa yokluk ve helak çukurundan, mahvoluş ve yıkım uçurumlarından başka hiçbir yerde duramaz ve yerleşemezdi. Fakat her geçen zamanda, akıp tükenen her anda Zât-ı Akdes'ten -şânı yüce ve mukaddestir- onun zâtına, varlığına ve diğer ruhanî, nefsanî ve cismanî sıfatlarına taalluk eden öyle feyiz çeşitleri akar ki, onu ifadelerin sınırı kuşatamaz ve onu Latîf ve Habîr olandan başkası bilemez. Bunun izahı şudur: İnsan başlangıçta var olmayı hak etmediği gibi, varlığının devamını da hak etmez; bu ancak şânı yüce ve aziz olan İlk Varlık Verici'nin (el-Mübdiü'l-Evvel) katındandır. Nasıl ki aslî yokluğunun bütün yolları üzerine kapatılmadıkça başlangıçta varlığı tasavvur olunamazsa, illetiyle gerçekleştikten sonra ârızî yokluğunun bütün yolları üzerine kapatılmadıkça varlık üzere devamı da tasavvur olunamaz; zira süreklilik ve devamlılık Vâcibü'l-Vücûd'un özelliklerindendir.

وأنت خبير بأن ما يتوقف عليه وجوده من الأمور الوجودية التي هي علله وشرائطه وإن وجب كونها متناهية لوجوب تناهي ما دخل تحت الوجود لكم الأمور العدمية التي لها دخل في وجوده ليست كذلك إذ لا استحالة في أن يكون لشيء واحد موانع غير متناهية، وإنما الاستحالة في دخولها تحت الوجود وارتفاع تلك الموانع التي لا تتناهى أعني بقاءها على العدم مع إمكان وجودها في أنفسها في كل آن من آنات وجوده، نعم غير متناهية حقيقة لا ادعاء،

Bilirsin ki onun varlığının bağlı olduğu vücûdî hususlar -ki bunlar onun illetleri ve şartlarıdır- varlık altına giren şeylerin sonlu olmasının vacip olması sebebiyle sonlu olmak zorunda ise de, onun varlığında dahli olan ademî (yoklukla ilgili) hususlar böyle değildir; zira tek bir şey için sonsuz engellerin bulunmasında hiçbir imkânsızlık yoktur. İmkânsızlık ancak onların varlık altına girmesinde ve o sonsuz engellerin ortadan kalkmasında -yani varlığının her bir anında bizzat var olmaları mümkün iken yokluk üzere kalmalarında- söz konusudur; bunlar bir iddia değil, hakikatte sonsuz nimetlerdir.

وكذا الحال في وجودات علله وشرائطه القريبة والبعيدة ابتداء وبقاء، وكذا في كمالاته التابعة لوجوده اه، ويتراءى منه أنه قد ترك الإمام في تحقيق هذا المقام وراءه وأنه لو سمع ذلك لاقتدى به في ذكره ولعد من النعم اقتداءه وقريب منه ما يقال في بيان عدم تناهي النعم: إن الوجود نعمة وكذا كل ما يتبعه من الكمالات، وذلك موقوف على وجوده تعالى في الأزمنة الموهومة الغير المتناهية، وتحقق ما يتوقف عليه وجود النعمة نعمة فتحققه سبحانه في كل آن من تلك الآنات نعمة، فالنعم غير متناهية، ولك أن تقول من بيان ذلك: إنه ما من إنسان إلا وقد دفع الله تعالى عنه من البلايا ما لا يحيط به نطاق الحصر لأن البلايا الداخلة تحت حيطة الإمكان غير متناهية، ولا شك أن دفع كل بلية نعمة فتكون النعم غير متناهية، ولا شك أن دفع كل بلية نعمة فتكون النعم غير متناهية، ومما يوضح عدم تناهي البلايا الممكنة أن أهل النار المخلدين فيها لا زال عذابهم بازدياد كما يرشد إليه قوله تعالى: فَذُوقُوا فَلَنْ نَزِيدَكُمْ إِلَّا عَذاباً [النبأ: ٣٠] وقد ذكر غير واحد في ذلك أنهم كلما استغاثوا من نوع من العذاب أغيثوا بأشد من ذلك، فيكون كل مرتبة منه متناهيا في الشدة وإن كانت مراتبه غير متناهية بحسب العدد والمدة وعلى هذا نعم الله تعالى على المبتلي أيضا لا تحصى.

Başlangıç ve devam cihetiyle onun yakın ve uzak illetlerinin ve şartlarının varlıklarında da durum böyledir; varlığını takip eden kemalatında da durum aynıdır.' Buradan anlaşılan şudur ki o, bu makamın tahkikinde İmam'ı geride bırakmıştır; şayet İmam bunu işitseydi bunu zikretmede ona uyar ve ona uymayı da nimetlerden sayardı. Nimetlerin sonsuzluğunun beyanında söylenen şu söze yakındır: Varlık bir nimettir, onu takip eden bütün kemalat da böyledir. Bu ise Allah Teâlâ'nın sonsuz vehmî zamanlardaki varlığına bağlıdır; nimetin varlığının bağlı olduğu şeyin gerçekleşmesi de bir nimettir; dolayısıyla O'nun (subhânehu) o anların her birinde var olması bir nimettir, şu halde nimetler sonsuzdur. Bunun izahı sadedinde şöyle de diyebilirsin: Allah Teâlâ'nın her bir insandan defettiği öyle belalar vardır ki onları sınırların çerçevesi kuşatamaz; zira imkân dairesine giren belalar sonsuzdur. Şüphe yok ki her bir belanın defedilmesi bir nimettir; dolayısıyla nimetler sonsuzdur. Şüphe yok ki her bir belanın defedilmesi bir nimettir; dolayısıyla nimetler sonsuzdur. Mümkün belaların sonsuzluğunu açıklayan hususlardan biri de, cehennemde ebedî kalan ehl-i nârın azabının Allah Teâlâ'nın: { فَذُوقُوا فَلَنْ نَزِيدَكُمْ إِلَّا عَذاباً } “Tadın! Artık size azaptan başkasını artırmayacağız” [en-Nebe' 30] buyruğunun işaret ettiği üzere sürekli artmasıdır. Bu hususta birden fazla âlim şunu zikretmiştir: Onlar bir azap çeşidinden feryat ettikçe kendilerine ondan daha şiddetlisi verilir; dolayısıyla sayı ve süre bakımından mertebeleri sonsuz olsa da şiddet bakımından her bir mertebesi sonludur; buna göre musibete uğrayan kimse üzerindeki Allah Teâlâ'nın nimetleri de sayılamaz.

وفي رواية ابن أبي الدنيا. والبيهقي عن ابن مسعود قال: إن لله تعالى على أهل النار منة فلو شاء أن يعذبهم بأشد من النار لعذبهم. ثم الظاهر المراد بالنعمة معناها اللغوي- أعني الأمر الملائم- لا المعنى الشرعي- أعني الملائم الذي تحمد عاقبته- إذ لا يتأتى عليه عموم الخطاب، ولا يبعد إطلاق النعمة بذلك المعنى على نحو رفع الموانع وتحقق العلل والشرائط حسبما ذكر سابقا، وظاهر ما تقدم يقتضي أن النعم في حد ذاتها غير محصورة والآية ظاهرة في أن الإنسان لا يحصرها بالعد وفرق بين الأمرين فتدبر. وبالجملة ليس للعبد إلا العجز عن الوقوف على نهاية نعمه ﷾ وكذا العجز عن شكر ذلك، وما أحسن ما قال أبو الدرداء رضي الله تعالى عنه: من لم يعرف نعمة الله تعالى عليه إلا في مطعمه ومشربه فقد قل علمه وحضر عذابه.

İbn Ebî'd-Dünyâ ve el-Beyhakī'nin rivayetinde İbn Mes'ûd şöyle demiştir: 'Şüphesiz ki Allah Teâlâ'nın cehennem ehli üzerinde dahi bir lütfu vardır; zira dileseydi onları ateşten daha şiddetli bir şeyle azap ederdi.' Sonra zahir olan, nimetten maksadın lügat manası -yani uygun/hoşa giden şey- olmasıdır; şer'î manası -yani akıbeti övülen uygun şey- değildir; zira hitabın umumiliği buna uymaz. Daha önce zikredildiği üzere engellerin kaldırılması ve illetlerle şartların tahakkuk etmesi gibi durumlara bu anlamda nimet denilmesi uzak değildir. Önceden geçenlerin zahiri, nimetlerin bizzat kendileri itibariyle sınırsız olduğunu iktiza eder; ayetin zahiri ise insanın onları sayarak kuşatamayacağını göstermektedir; bu iki husus arasında ise fark vardır, iyi düşün! Velhasıl, kul için Allah'ın (azze ve celle) nimetlerinin nihayetini bilmekten âciz olmaktan ve aynı şekilde bunların şükrünü eda etmekten âciz kalmaktan başka bir çare yoktur. Ebü'd-Derdâ (radıyallâhu teâlâ anh) ne güzel söylemiştir: 'Allah Teâlâ'nın kendisi üzerindeki nimetini yalnızca yiyeceğinde ve içeceğinde gören kimsenin ilmi azalmış ve azabı yaklaşmıştır.'

وأخرج البيهقي في الشعب. وغيره عن سليمان التيمي قال: إن الله تعالى أنعم على العباد على قدره سبحانه وكلفهم الشكر على قدرهم، وعن طلق بن حبيب قال: إن حق الله تعالى أثقل من أن يقوم به العباد، وإن نعم الله سبحانه أكثر من أن يحصيها العباد ولكن أصبحوا توابين وأمسوا توابين. وأفضل نعمه جل شأنه على عباده على ما روي عن سفيان بن عيينة أن عرفهم أن لا إله إلا الله.

el-Beyhakī Şuab'da ve başka müellifler Süleyman et-Teymî'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Allah Teâlâ kullara Kendi şanına yaraşır ölçüde nimet vermiş, şükrü ise onların güçleri ölçüsünde yüklemiştir.' Talk b. Habîb'den ise şöyle rivayet edilmiştir: 'Şüphesiz ki Allah Teâlâ'nın hakkı kulların yerine getirebileceğinden daha ağırdır ve Allah'ın (subhânehu) nimetleri kulların sayabileceğinden çok daha fazladır; fakat siz sabahı da akşamı da tevbe ederek geçirin!' Süfyân b. Uyeyne'den rivayet edildiğine göre, Allah'ın (celle şânuhû) kulları üzerindeki en faziletli nimeti, onlara 'Lâ ilâhe illallâh'ı bildirmesidir.

وأخرج ابن أبي الدنيا. وغيره عن أبي أيوب القرشي مولى بني هاشم أن داود ﵇ قال: رب أخبرني ما أدنى نعمتك علي؟ فأوحى الله تعالى إليه يا داود تنفس فتنفس فقال ﵎: هذا أدنى نعمتي عليك.

İbn Ebî'd-Dünyâ ve başkaları Hâşimoğullarının azatlısı Ebû Eyyûb el-Kuraşî'den rivayet etmişlerdir ki Dâvûd (aleyhisselâm): 'Yâ Rabbi! Senin benim üzerimdeki en küçük nimetin nedir, bana bildir?' demiş; bunun üzerine Allah Teâlâ ona: 'Ey Dâvûd! Nefes al!' diye vahyetmiştir; o da nefes almış ve Allah (azze ve celle): 'İşte bu, senin üzerindeki en küçük nimetimdir' buyurmuştur.

واشتهر أن أول النعم المقصودة لذاتها الوجود وأنه معدن كل كمال كما أن العدم معدن كل نقص. ويدل على أنه نعمة لا يكاد يقاس بها غيرها عند كثير من الناس أن الإنسان منهم يفدي نفسه بملك الدنيا لو كان بيده وعلم أن الفداء ممكن إذا ألم به الألم وتحقق العدم.

Bizzat kendisi için kastedilen nimetlerin ilkinin varlık olduğu, yokluk her eksikliğin menbaı olduğu gibi onun da her kemalin menbaı olduğu meşhurdur. İnsanlardan pek çoğuna göre onunla başka bir şeyin neredeyse kıyaslanamayacağı bir nimet olduğuna delil; onlardan bir insana acı isabet edip yokluk kesinleştiğinde, elinde olsaydı ve fidyenin mümkün olduğunu bilseydi kendini dünya mülküyle feda edecek olmasıdır.

ومن العجيب أن أبا على الشبلي البغدادي، وقيل: ابن سيناء لم يعد وجود الإنسان نعمة عليه فقد قال من أبيات:

Şaşılacak hususlardandır ki Ebû Ali eş-Şiblî el-Bağdâdî -İbn Sînâ olduğu da söylenmiştir- insanın varlığını onun üzerinde bir nimet saymamış ve bazı beyitlerinde şöyle demiştir:

ودهر ينثر الأعمار نثرا ... كما للغصن بالورق انتثار

Ve yaprakların daldan dökülüp saçılması gibi ömürleri saçıveren bir zaman...

ودنيا كلما وضعت جنينا ... غذاه من نوائبها ظؤار

Ve bir cenin doğurduğunda, musibetlerinden sütannelerin onu beslediği bir dünya...

إلى أن قال:

Tâ ki şöyle diyene kadar:

نعاقب في الظهور وما ولدنا ... ويذبح في حشا الأم الحوار

Henüz doğmamışken sulblerde cezalandırılırız; tıpkı deve yavrusunun anasının karnında boğazlanması gibi.

وننتظر البلايا والرزايا ... وبعد فللوعيد لنا انتظار

Belaları ve musibetleri bekleriz; bundan sonra ise azap tehdidi bizi beklemektedir.

ونخرج كارهين كما دخلنا ... خروج الضب أخرجه ال

Girdiğimiz gibi istemeyerek çıkarız; [ininden] çıkarılan kelerin çıkışı gibi...

وجار فماذا الامتنان على وجود ... لغير الموجدين به ال

[ininden...] Var edilenlerin onda hiçbir seçim hakkı bulunmayan bir varlık üzerinde bu minnet de nedir?

خيار فكانت أنعما لو أن كونا ... نخير قبله أو نس

Şayet öncesinde tercihte serbest bırakıldığımız yahut [bize] danışıldığı bir varlık olsaydı nimetler olurdu.

تشار فهذا الداء ليس له دواء ... وهذا الكسر ليس له انجبار

[danışıldığı...] Artık bu derdin dermanı yoktur ve bu kırığın sarılması imkânsızdır.