Binûn

İbrâhîm Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

إلى آخر ما قال، ولعمري لقد غمط نعمة الله تعالى عليه وظلمها إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ يظلم النعمة باغفال شكرها بالكلية أو بوضعه في غير موضعه أو يظلم نفسه بتعريضها للحرمان بترك الشكر كَفَّارٌ شديد الكفران والجحود، وقيل: ظلوم في الشدة يشكو ويجزع، كفار في النعمة يجمع ويمنع، والأول أنسب بما قبله، وأل في الإنسان للجنس ومصداق الحكم بالظلم وأخيه بعض من وجدا من أفراده فيه ويدخل في ذلك الذين بدلوا نعمة الله تعالى كفرا، والظاهر أن الجملة استئناف بياني وقع جوابا لسؤال مقدر كأنه قيل: لم يراعوا حقها؟ أو لم حرمها بعضهم؟

Sözünün sonuna kadar [böyle dedi]. Ömrüme andolsun ki o, Allah Teâlâ'nın üzerindeki nimetini küçümsemiş ve ona haksızlık etmiştir. { إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ } "Şüphesiz insan çok zalimdir"; şükrünü tamamen ihmal ederek veya onu layık olmadığı yere koyarak nimete haksızlık eder yahut şükrü terk etmek suretiyle kendini mahrumiyete maruz bırakarak nefsine zulmeder. { كَفَّارٌ } "Çok nankördür"; küfrü ve inkârı pek şiddetlidir. Şöyle de denilmiştir: [İnsan] darlıkta çok zalimdir; şikâyet eder ve sızlanır, nimette ise çok nankördür; [malı] yığar ve [hakkını vermekten] meneder. Birinci açıklama öncesine daha uygundur. "el-İnsân" kelimesindeki "el" [takısı] cins içindir; zulüm ve kardeşiyle [nankörlükle] hükmedilmesinin hakikati, fertlerinden bu iki vasfın kendisinde bulunduğu kimselerdir. Allah Teâlâ'nın nimetini küfre değiştirenler de buna dâhildir. Zahir olan odur ki bu cümle, sanki 'Niçin nimetin hakkını gözetmediler?' yahut 'Niçin bazısı ondan mahrum edildi?' denilmiş gibi takdiri bir soruya cevap olarak gelen istînâf-ı beyânîdir (açıklama başlangıcıdır).

وقيل: إنها تعليل لعدم تناهي النعم ولذا أتى بصيغتي المبالغة فيها وهو كما ترى هذا، وفي النحل وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ [النحل: ١٨] وفرق أبو حيان بين الختمين بأنه هنا لما تقدم قوله تعالى: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْراً [إبراهيم: ٢٨] وبعده وَجَعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً فكان ذلك نصا على ما فعلوا من القبائح من الظلم والكفران ناسب أن يختم بذم من وقع ذلك منه فختمت الآية بقوله سبحانه إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ وأما في المحل فلما ذكر عدة تفضلات وأطنب فيها وقال جل شأنه: أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لا يَخْلُقُ [النحل: ١٧] أي من أوجد هذه النعم السابق ذكرها ليس كمن لا يقدر على الخلق ذكر من تفضيلاته تعالى اتصافه بالغفران والرحمة تحريضا على الرجوع إليه سبحانه وأن هاتين الصفتين هو جل وعلا متصف بهما كما هو متصف بالخلق، ففي ذلك اطماع لمن آمن به تعالى وانتقل من عبادة المخلوق إلى عبادة الخالق ﵎ أنه يغفر لله السابق ويرجمه، وأيضا فإنه لما ذكر أنه تعالى هو المتفضل بالنعم على الإنسان ذكر ما حصل من المنعم ومن جنس المنعم عليه، فحصل من المنعم ما يناسل حالة عطائه وهو الغفران والرحمة إذ لولاهما لما أنعم عليه، وحصل من جنس المنعم عليه ما يناسب حالة الأنعام ويقع معها في الجملة وهو الظلم والكفران فكأنه وقصوره. إن صدر من الإنسان ظلم فالله تعالى غفور أو كفران فالله تعالى رحيم لعلمه بعجز الإنسان وقصوره. وما نقل السخاوي عن عبد الرحمن بن زيد بن أسلم من أن هذه الآية منسوخة بآية النحل مما لا يلتفت إليه انتهى كلامه. وفيه بحث، وقيل: إنما ختم سبحانه آية النحل بما ختم للإطناب هناك في ذكر النعم مع تقدم الدعوة إلى الشكر صريحا فكان ذلك مظنة التقصير فيه ويناسب الإطناب في سرد النعم أن يذكر منها ما يتعلق بذلك وهو الغفران والرحمة فتأمل والله تعالى أعلم بأسرار كتابه.

Nimetlerin sonsuzluğunun gerekçesi olduğu da söylenmiştir; bu yüzden orada iki mübalağa sîgası getirilmiştir ki bu da gördüğün gibidir. Nahl Suresi'nde ise: { وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ } [Nahl: 18] "Eğer Allah'ın nimetini sayacak olsanız sayamazsınız. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir" [şeklinde geçmektedir]. Ebû Hayyân iki ayet sonu arasındaki farkı şöyle açıklamıştır: Burada Allah Teâlâ'nın: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْراً } [İbrâhîm: 28] "Allah'ın nimetini küfre değiştirenleri görmedin mi?" sözü ve ardından gelen: { وَجَعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً } "Ve Allah'a ortaklar koştular" [ifadesi] geçtiğinden ve bu da onların zulüm ve nankörlükten ibaret işledikleri çirkin fiilleri açıkça beyan ettiğinden, sonunun bu fiilin kendisinden sadır olduğu kimselerin kınanmasıyla bitmesi uygun düşmüş; böylece ayet, Yüce Allah'ın: { إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ } "Şüphesiz insan çok zalimdir, çok nankördür" sözüyle son bulmuştur. Nahl Suresi'nde ise pek çok lütuf zikredilip bunlarda ayrıntıya girilince ve Allah (celle şânuhû): { أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لا يَخْلُقُ } [Nahl: 17] "Yaratan, hiç yaratamayan gibi olur mu?" yani daha önce zikredilen bu nimetleri var eden zat, yaratmaya güç yetiremeyen gibi değildir buyurunca, O'na (subhânehu) yönelmeye teşvik etmek amacıyla ve tıpkı yaratma sıfatıyla muttasıf olduğu gibi bu iki sıfatla da (celle ve alâ) muttasıf olduğunu bildirmek üzere O'nun bağışlayıcılık ve merhametle muttasıf oluşunu lütuflarından biri olarak zikretmiştir. Bunda, Allah Teâlâ'ya iman edip yaratılana ibadetten Yaratıcı'ya (azze ve celle) ibadete geçen kimse için, Allah'ın geçmiş günahlarını bağışlayıp ona merhamet edeceğine dair bir ümit verme vardır. Ayrıca O Teâlâ, insana nimetleri lütfedenin kendisi olduğunu zikredince, Nimet Veren'den ve nimet verilenin cinsinden sadır olan durumları da zikretmiştir. Nimet Veren'den, O'nun ihsan haline uygun olan şey, yani mağfiret ve merhamet sadır olmuştur; zira bu ikisi olmasaydı ona nimet vermezdi. Nimet verilenin cinsinden ise nimet verme haline uyan ve genel olarak onunla beraber vuku bulan şey, yani zulüm ve nankörlük sadır olmuştur. Sanki şöyle denmektedir: Şayet insandan bir zulüm sadır olursa Allah Teâlâ çok bağışlayıcıdır veya bir nankörlük sadır olursa insanın aczini ve kusurunu bildiği için Allah Teâlâ çok merhametlidir. Sehâvî'nin Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem'den aktardığı bu ayetin Nahl ayetiyle neshedilmiş olduğu görüşü ise iltifat edilmeyecek sözlerdendir; onun sözü burada bitti. Bunda tartışılacak yönler vardır. Şöyle de denilmiştir: Yüce Allah Nahl ayetini, açıkça şükre yapılan davetin önceden geçmiş olmasıyla birlikte orada nimetlerin zikrinin genişçe tutulması sebebiyle bu şekilde sonlandırmıştır; zira bu durum şükürde kusur edilme ihtimalini barındırmaktadır ve nimetlerin sıralanışındaki genişliğe, bununla ilgili olan mağfiret ve merhametin zikredilmesi uygun düşmektedir. İyi düşün; Allah Teâlâ kitabının sırlarını en iyi bilendir.

ومن باب الإشارة في الآيات: الر كِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَيْكَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ فيه احتمالات عندهم فقيل: من ظلمات الكثرة إلى نور الوحدة أو من ظلمات صفات النشأة إلى نور الفطرة، أو من ظلمات حجب الأفعال والصفات إلى نور الذات، وهو المراد بقولهم: النور البحت الخالص من شوب المادة والمدة.

Ayetlerdeki işârî yorumlar cümlesinden olarak: { الر كِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَيْكَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ } "Elif. Lâm. Râ. Bu, insanları karanlıklardan aydınlığa çıkarasın diye sana indirdiğimiz bir kitaptır" [ifadesi hakkında] sûfîler nezdinde muhtelif ihtimaller vardır. Denildi ki: Çokluk karanlıklarından birlik nuruna, yahut yaratılış sıfatlarının karanlıklarından fıtrat nuruna, yahut fiil ve sıfat perdelerinin karanlıklarından Zât nuruna [çıkarmak kastedilmiştir]; onların madde ve süre şaibesinden arınmış sırf/katıksız nur sözüyle kastettikleri de budur.

وقال جعفر: من ظلمات الكفر إلى نور الإيمان، ومن ظلمات البدعة إلى نور السنة، ومن ظلمات النفوس إلى نور القلوب، وقال أبو بكر بن طاهر: من ظلمات الظن إلى نور الحقيقة وقيل غير ذلك بِإِذْنِ رَبِّهِمْ بتيسيره بهبة الاستعداد وتهيئة أسباب الخروج إلى الفعل إِلى صِراطِ الْعَزِيزِ الذي يقهر الظلمة بالنور الْحَمِيدِ بكمال ذاته أو بما يهب لعباده المستعدين من الفضائل والعلوم أو من الوجود الباقي أو نحو ذلك وَوَيْلٌ لِلْكافِرِينَ المحجوبين مِنْ عَذابٍ شَدِيدٍ وهو عذاب الحرمان الَّذِينَ يَسْتَحِبُّونَ الْحَياةَ الدُّنْيا الحسية والصورية عَلَى الْآخِرَةِ

Ca'fer şöyle demiştir: Küfür karanlıklarından iman nuruna, bid'at karanlıklarından sünnet nuruna ve nefislerin karanlıklarından kalplerin nuruna [çıkarmaktır]. Ebû Bekir b. Tâhir de: Zan karanlıklarından hakikat nuruna [çıkarmaktır] demiştir. Başka açıklamalar da yapılmıştır. { بِإِذْنِ رَبِّهِمْ } "Rablerinin izniyle"; istidat bağışlayarak ve fiile çıkma sebeplerini hazırlayarak O'nun kolaylaştırmasıyla. { إِلى صِراطِ الْعَزِيزِ } "O Azîz'in yoluna"; nur ile karanlığı kahreden, { الْحَمِيدِ } "Hamîd olanın"; Zâtının kemaliyle yahut istidat sahibi kullarına bahşettiği faziletler, ilimler, baki varlık ve benzeri şeylerle övülenin [yoluna]. { وَوَيْلٌ لِلْكافِرِينَ } "Ve yazıklar olsun o kâfirlere"; [hakikatten] perdelenmiş olanlara, { مِنْ عَذابٍ شَدِيدٍ } "şiddetli bir azaptan dolayı"; o da mahrumiyet azabıdır. { الَّذِينَ يَسْتَحِبُّونَ الْحَياةَ الدُّنْيا } "Onlar ki dünya hayatını tercih ederler"; hissi ve surete dayalı hayatı, { عَلَى الْآخِرَةِ } "ahirete";

العقلية والمعنوية وَيَصُدُّونَ المريدين عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ طريقه الموصول إليه سبحانه: وَيَبْغُونَها عِوَجاً انحرافا مع استقامتها وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا بِلِسانِ قَوْمِهِ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ أي بكلام يناسب حالهم واستعدادهم وقدر عقولهم والألم يفهموا فلا يحصل البيان، وعن عمر رضي الله تعالى عنه كلموا الناس بما يفهمون أتريدون أن يكذب الله تعالى ورسوله ﷺ؟ وفي أسرار التأويل لكل نبي وصديق اصطلاح في كلام المعرفة وطريق المحبة يخاطب به من يعرفه من أهل السلوك، وعلى هذا لا ينبغي للصوفي أن يخاطب العامة باصطلاح الصوفية لأنهم لا يعرفونه، وخطابهم بذلك مثل خطاب العربي بالعجمية أو العجمي بالعربية، ومنشأ ضلال كثير من الناس الناظرين في كتاب القوم جهلهم باصطلاحاتهم فلا ينبغي للجاهل بذلك النظر فيها لأنها تأخذ بيده إلى الكفر الصريح بل توقعه في هوة كفر، كفر أبي جهل إيمان بالنسبة إليه، ومن هنا صدر الأمر السلطاني إذ كان الشرع معتني به بالنهي عن مطالعة كتب الشيخ الأكبر قدس سره ومن انخرط في سلكه فَيُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشاءُ إضلال لزوال استعداده بالهيئات الظلمانية ورسوخها والاعتقادات الباطلة واستقرارها وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ هدايته ممن بقي على استعداده أو لم يرسخ فيه تلك الهيئات والاعتقادات وَلَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسى بِآياتِنا أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَكَ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَذَكِّرْهُمْ بِأَيَّامِ اللَّهِ وهي أيام وصاله سبحانه حين كشف لعباده سجف الربوبية في حضرة قدسية وأدناهم إلى جنابه ومن عليهم بلذيذ من خطابه:

akli ve manevi hayata [tercih ederler], { وَيَصُدُّونَ } "ve menederler"; [hakikate] yönelenleri, { عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } "Allah'ın yolundan"; O'na (subhânehu) ulaştıran yoldan [alıkoyarlar], { وَيَبْغُونَها عِوَجاً } "ve onda bir eğrilik ararlar"; doğru olmasına rağmen eğrilik isterler. { وَما أَرْسَلْna مِنْ رَسُولٍ إِلَّا بِلِسانِ قَوْمِهِ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ } "Biz hiçbir peygamberi, kendilerine açıklasın diye kendi kavminin dilinden başkasıyla göndermedik"; yani onların hallerine, istidatlarına ve akıl seviyelerine uygun bir kelam ile [gönderdik]; aksi takdirde anlamazlar ve beyan (açıklama) gerçekleşmezdi. Ömer (radıyallâhu teâlâ anh)'dan: 'İnsanlara anlayacakları şekilde hitap ediniz; Allah ve Resûlü'nün (sallallâhu aleyhi ve sellem) yalanlanmasını mı istersiniz?' rivayet edilmiştir. Esrârü't-Te'vîl'de şöyle denir: Her peygamber ve sıddîkın, marifet kelamında ve muhabbet yolunda seyr ü sülûk ehlinden bunu bilen kimselere hitap ettiği özel bir ıstılahı vardır. Buna göre bir sûfînin avam halka tasavvuf ıstılahıyla hitap etmesi uygun düşmez; çünkü onlar bunu bilmezler. Onlara bu şekilde hitap etmek, bir Araba yabancı dille yahut yabancı birine Arapça hitap etmek gibidir. Bu taifenin kitaplarını okuyan pek çok insanın sapma sebebi, onların ıstılahlarını bilmemeleridir; dolayısıyla bunu bilmeyenin o kitaplara bakması uygun değildir; çünkü bu onları açık küfre götürür, hatta Ebû Cehil'in küfrünün yanında iman sayılacağı bir küfür çukuruna düşürür. Bu sebepledir ki, şeriatın gözetildiği dönemde Şeyh-i Ekber'in (kaddesallâhu sırrah) ve onun yolundan gidenlerin kitaplarının okunmasını yasaklayan padişah fermanı çıkmıştır. { فَيُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشاءُ } "Artık Allah dilediğini saptırır"; karanlık heyetlerin yerleşip kökleşmesi ve batıl inançların karar kılması sebebiyle istidadı zail olan kimseyi saptırır, { وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ } "dilediğini de hidayete erdirir"; istidadı baki kalan yahut kendisinde bu heyet ve inançlar kökleşmeyen kimselerden hidayetini dilediğini [iletir]. { وَلَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسى بِآياتِنا أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَكَ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَذَكِّرْهُمْ بِأَيَّامِ اللَّهِ } "Andolsun biz Mûsâ'yı da 'Kavmini karanlıklardan aydınlığa çıkar ve onlara Allah'ın günlerini hatırlat' diye ayetlerimizle gönderdik"; [Allah'ın günleri], kudsî bir huzurda kullarına rubûbiyyet perdelerini açtığı, onları Zâtına yaklaştırdığı ve lezzetli hitabıyla kendilerine lütufta bulunduğu vuslat günleridir:

سقيا لها ولطيبها ... ولحسنها وبهائها

Ne güzeldi o günler, ne hoştu, ne güzel ve ne parlaktı!

أيام لم يلج النوى ب ... ين العصا ولحائها

Ayrılığın asa ile kabuğu arasına henüz girmediği günler...

وما أحسن ما قيل:

Şu söylenen ne kadar da güzeldir:

وكانت بالعراق لنا ليال ... سلبناهن من ريب الزمان

Irak'ta bizim gecelerimiz vardı, onları zamanın şüphe ve kuşkularından çekip aldığımız.

جعلناهن تاريخ الليالي ... وعنوان المسرة والأماني

Biz onları gecelerin tarihi, neşe ve emellerin başlığı kıldık.

وأمره ﵇ بتذكير ذلك ليثور غرامهم ويأخذ نحو الحبيب هيامهم فقد قيل:

Onun (aleyhisselâm) bunu hatırlatmakla emrolunması, aşklarının alevlenmesi ve sevdalarının Sevgili'ye doğru yönelmesi içindir; nitekim şöyle denmiştir:

تذكر والذكرى تشوق وذو الهوى ... يتوق ومن يعلق به الحب يصبه

Hatırla! Zira hatırlamak iştiyakı artırır, aşık olan ise can atar; sevgi kime bulaşırsa onu vurur.

وجوز أن يراد بأيام الله تعالى أيام تجليه ﷻ بصفة الجلال وتذكيرهم بذلك ليخافوا فيمتثلوا إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ أي لكل مؤمن بالإيمان الغيبي إذ الصبر والشكر- على ما قيل- مقامان للسالك قبل الوصول وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكُمْ لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ قال الجوزجاني: أي لئن شكرتم الإحسان لأزيدنكم المعرفة ولئن شكرتم المعرفة لأزيدنكم الوصلة ولئن شكرتم الوصلة لأزيدنكم القرب ولئن شكرتم القرب لأزيدنكم الأنس، ويعم ذلك كله ما قيل: لئن شكرتم نعمة لأزيدنكم نعمة خيرا منها، وللشكر مراتب وأعلى مراتبه الإقرار بالعجز عنه. وفي بعض الآثار أن داود ﵇ قال: يا رب كيف أشكرك والشكر من آلائك؟ فأوحى الله تعالى إليه الآن شكرتني يا داود، وقال حمدون: شكر النعمة أن ترى نفسك فيها طفيليا قالَتْ رُسُلُهُمْ أَفِي اللَّهِ شَكٌّ أي إن سبحانه لا شك فيه لأنه الظاهر في الآفاق والأنفس فاطِرِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ موجدهما ومظهرهما من كتم العدم يَدْعُوكُمْ لِيَغْفِرَ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ ليستر بنوره سبحانه ظلمات حجب صفاتكم فلا تشكون فيه عند جلية اليقين وَيُؤَخِّرَكُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى إلى غاية يقتضيها استعدادكم من السعادة قالُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا منعهم ذلك عن اتباع الرسل ﵈ قالَتْ لَهُمْ رُسُلُهُمْ إِنْ نَحْنُ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ وَلكِنَّ اللَّهَ يَمُنُّ عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ سلموا لهم المشاركة في الجنس وجعلوا الموجب لاختصاصهم بالنبوة ما من الله تعالى به عليهم مما يرشحهم لذلك، وكثيرا ما يقول المنكرون في حق أجلة المشايخ مثل ما قال هؤلاء الكفرة في حق رسلهم والجواب نحو هذا الجواب وَما كانَ لَنا

Allah Teâlâ'nın günleriyle, O'nun (celle celâluhû) celâl sıfatıyla tecelli ettiği günlerin kastedilmiş olması ve korkup itaat etsinler diye onlara bunların hatırlatılması da caiz görülmüştür. { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ } "Şüphesiz bunda çok sabreden, çok şükreden herkes için ayetler vardır"; yani gayba iman ile inanan her mümin için; zira sabır ve şükür -denildiğine göre- vuslattan önce sâlikin iki makamıdır. { وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكُمْ لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ } "Hani Rabbiniz: 'Andolsun eğer şükrederseniz elbette size [nimetimi] artırırım' diye bildirmişti". Cûzcânî şöyle demiştir: Yani 'İhsana şükrederseniz marifeti artırırım; marifete şükrederseniz vuslatı artırırım; vuslata şükrederseniz yakınlığı artırırım; yakınlığa şükrederseniz ünsiyeti artırırım.' Bütün bunları, 'Bir nimete şükrederseniz size ondan daha hayırlı bir nimet artırırım' sözü kapsamaktadır. Şükrün mertebeleri vardır; onun en yüce mertebesi ise şükretmekten aciz olduğunu ikrar etmektir. Bazı rivayetlerde geçtiğine göre Dâvûd (aleyhisselâm): 'Ey Rabbim! Şükür de Senin nimetlerinden biriyken Sana nasıl şükredebilirim?' demiş; bunun üzerine Allah Teâlâ ona: 'İşte şimdi bana şükrettin ey Dâvûd' diye vahyetmiştir. Hamdûn ise: 'Nimetin şükrü, o nimette kendini tufeylî (hak sahibi olmayan bir asalak) olarak görmendir' demiştir. { قالَتْ رُسُلُهُمْ أَفِي اللَّهِ شَكٌّ } "Peygamberleri dedi ki: 'Allah hakkında şüphe mi var?'"; yani O'nun (subhânehu) hakkında hiçbir şüphe yoktur, zira O afakta ve enfüste apaçık görünendir, { فاطِرِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } "Gökleri ve yeri yoktan var edendir"; ikisini de yokluğun gizliliğinden var edip açığa çıkarandır. { يَدْعُوكُمْ لِيَغْفِرَ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ } "O, günahlarınızdan bir kısmını bağışlamak için sizi çağırıyor"; nuruyla (subhânehu) sıfatlarınızın karanlık perdelerini örtsün de kesin yakin anında O'ndan şüphe etmeyesiniz diye. { وَيُؤَخِّرَكُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى } "Ve sizi belirlenmiş bir süreye kadar ertelesin"; saadetten istidadınızın gerektirdiği bir gayeye kadar. { قالُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا } "Onlar dediler ki: 'Siz de bizim gibi birer beşerden başka bir şey değilsiniz'"; bu durum onları peygamberlere (aleyhimüsselâm) uymaktan alıkoydu. { قالَتْ لَهُمْ رُسُلُهُمْ إِنْ نَحْنُ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ وَلكِنَّ اللَّهَ يَمُنُّ عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ } "Peygamberleri onlara dedi ki: 'Biz de ancak sizin gibi birer beşeriz, fakat Allah kullarından dilediğine lütufta bulunur'"; cins birlikteliğini onlara teslim ettiler ve nübüvvetle hususi kılınmalarının sebebini Allah Teâlâ'nın onları buna hazırlayacak lütufları kıldılar. İnkârcılar çoğu zaman büyük meşâyih hakkında, bu kâfirlerin kendi peygamberleri hakkında söyledikleri sözlerin benzerini söylerler ve verilecek cevap da bu cevabın benzeridir. { وَما كانَ لَنا } "Bizim için olacak şey değildir",

أَنْ نَأْتِيَكُمْ بِسُلْطانٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ

{ أَنْ نَأْتِيَكُمْ بِسُلْطانٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } "Allah'ın izni olmaksızın size bir delil getirmemiz".

. جواب عن قول أولئك: فَأْتُونا بِسُلْطانٍ مُبِينٍ ويقال نحو ذلك للمنكرين الطالبين من الولي الكرامة تعنتا ولجاجا وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ لأن الإيمان يقتضي التوكل وهو الخمود تحت الموارد وفسره بعضهم بأنه طرح القلب في الربوبية والبدن في العبودية، فالمتوكل لا يريد إلا ما يريده الله تعالى، ومن هنا قيل: إن الكامل لا يحب إظهار الكرامة، وفي المسألة تفصيل عندهم وَبَرَزُوا لِلَّهِ جَمِيعاً ذكر بعضهم أن البروز متعدد فبروز عند القيامة الصغرى بموت الجسد. وبروز عند القيامة الوسطى بالموت الإرادي وهو الخروج عن حجاب صفات النفس إلى عرصة القلب. وبروز عند القيامة الكبرى وهو الخروج عن حجاب الآنية إلى فضاء الوحدة الحقيقية، وإن حدوث التقاول بين الضعفاء والمستكبرين المشار إليه بقوله تعالى: فَقالَ الضُّعَفاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إلخ فهو بوجود المهدي القائم بالحق الفارق بين أهل الجنة والنار عند قضاء الأمر الإلهي بنجاة السعداء وهلاك الأشقياء وفسروا الشيطان بالوهم وقد يفسرونه في بعض المواضع بالنفس الأمارة. والقول المقصوص عنه في الآية عند ظهور سلطان الحق، وبعضهم حمل الشيطان هنا على الشيطان المعروف عند أهل الشرع وذكر أن قوله: فَلا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ دليل بقائه على الشرك حيث رأى الغير في البين وما ثم غير الله تعالى، وإلى هذا يشير كلام الواسطي حيث قال: من لام نفسه فقد أشرك، ويخالفه قول محمد بن حامد: النفس محل كل لائمة فمن لم يلم نفسه على الدوام ورضي عنها في حال من الأحوال فقد أهلكها، ويأباه ما

[Bu ifade], onların: { فَأْتُونا بِسُلْطانٍ مُبِينٍ } "Haydi bize apaçık bir delil getirin" sözüne bir cevaptır. İnat ve çekişme amacıyla veliden keramet talep eden münkillere de buna benzer bir söz söylenir. { وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } "Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler"; çünkü iman tevekkülü iktiza eder; tevekkül ise başa gelen takdirler altında sükûnet bulmaktır. Bazıları bunu kalbi rubûbiyyete, bedeni ise ubûdiyyete bırakmak olarak tefsir etmişlerdir; dolayısıyla tevekkül eden kimse ancak Allah Teâlâ'nın dilediğini diler. Buradan hareketle denilmiştir ki: Kâmil insan keramet göstermeyi sevmez. Bu meselede sûfîler nezdinde tafsilat vardır. { وَبَرَزُوا لِلَّهِ جَمِيعاً } "Hepsi toptan Allah'ın huzuruna çıktılar". Bazıları ortaya çıkışın (burûz) birden fazla olduğunu belirtmiştir: Biri cismin ölümüyle küçük kıyametteki ortaya çıkış; diğeri iradî ölümle orta kıyametteki ortaya çıkış ki o da nefis sıfatlarının perdesinden kalp meydanına çıkmaktır; bir diğeri de büyük kıyametteki ortaya çıkıştır ki o da 'benlik' perdesinden hakiki vahdet fezasına çıkmaktır. Zayıflar ile büyüklük taslayanlar arasında cereyan eden ve Allah Teâlâ'nın: { فَقالَ الضُّعَفاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا } "Zayıflar, o büyüklük taslayanlara dediler ki..." sözüyle işaret edilen karşılıklı konuşma ise, saîdlerin kurtuluşu ve şakîlerin helaki hususundaki ilahî hüküm yerine geldiğinde, hak ile kaim olan ve cennet ehli ile cehennem ehlini ayıran Mehdî'nin bulunması iledir. Şeytanı vehim ile tefsir etmişlerdir; bazı yerlerde ise onu emmâre nefis ile tefsir ederler. Ayette ondan nakledilen söz, Hakk'ın saltanatının zuhuru anındadır. Bazıları buradaki şeytanı şeriat ehlinin bildiği bilinen şeytana hamletmiş ve onun: { فَلا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ } "Beni kınamayın, kendinizi kınayın" sözünün, aradaki 'başkası'nı gördüğü için şirk üzere kaldığının delili olduğunu zikretmiştir; zira orada Allah Teâlâ'dan başkası yoktur. Vâsıtî'nin: 'Nefsini kınayan şirke düşmüştür' sözü de buna işaret etmektedir. Muhammed b. Hâmid'in şu sözü ise buna muhaliftir: 'Nefis her türlü kınamanın mahallidir; kim nefsini sürekli kınamaz ve hallerden bir halde ondan razı olursa onu helak etmiştir.' Şu husus da buna [Vâsıtî'nin görüşüne] engeldir ki:

صح في الحديث القدسي يا عبادي إنما هي أعمالكم أحصيها لكم فمن وجد خيرا فليحمد الله ومن وجد غير ذلك فلا يلومن إلا نفسه

Kudsî hadiste sahih olarak şöyle sabit olmuştur: "Ey kullarım! Bunlar ancak sizin amellerinizdir; onları sizin için sayıp kaydederim. Kim bir hayır bulursa Allah'a hamdetsin, kim de bundan başkasını bulursa yalnızca kendini kınasın."

فتأمل وَأُدْخِلَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها بِإِذْنِ رَبِّهِمْ تَحِيَّتُهُمْ فِيها سَلامٌ لم يذكر من يحييهم، وقد ذكروا أن منهم من يحييهم ربهم وهم أهل الصفوة والقربة، ومنهم من يحييهم الملائكة وهم أهل الطاعات والدرجات، وما أطيب سلام المحبوب على محبة وما ألذه على قلبه:

İyi düşün! { وَأُدْخِلَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها بِإِذْنِ رَبِّهِمْ تَحِيَّتُهُمْ فِيها سَلامٌ } "İman edip salih amel işleyenler ise, Rablerinin izniyle içinde ebedî kalacakları, altından ırmaklar akan cennetlere girdirildiler. Oradaki dirlik temennileri 'selâm'dır". Onları kimin selamlayacağı zikredilmemiştir. Belirtmişlerdir ki onlardan bir kısmını Rableri selamlar; bunlar صفوة (seçkinler) ve kurbet ehlidir. Bir kısmını da melekler selamlar; bunlar da itaat ve derece ehlidir. Sevgilinin sevenine selamı ne hoştur ve kalbine ne kadar tatlı gelir:

أشاروا بتسليم فجدنا بأنفس ... تسيل من الآماق والاسم أدمع

Selam ile işaret ettiler; biz de göz pınarlarından akan ve adı gözyaşı olan canlar cömertçe sunduk.

أَلَمْ تَرَ كَيْفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا كَلِمَةً طَيِّبَةً كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ أَصْلُها ثابِتٌ وَفَرْعُها فِي السَّماءِ تُؤْتِي أُكُلَها كُلَّ حِينٍ بِإِذْنِ رَبِّها إشارة كما قيل إلى كلمة التوحيد التي غرسها الحق في أرض بساتين الأرواح وجعل سبحانه أصلها هناك ثابتا بالتوفيق وفرعها في سماء القربة وسقيها من سواقي العناية وساقها المعرفة وأغصانها المحبة وأوراقها الشوق وحارسها الرعاية تؤتي أكلها في جميع الأنفاس من لطائف العبودية وعرفان أنوار الربوبية، وقال بعضهم: الكلمة الطيبة النفس الطيبة أصلها ثابت بالاطمئنان، وثبات الاعتقاد بالبرهان وفرعها في سماء الروح تؤتي أكلها من ثمرات المعارف والحكم والحقائق كل وقت بتسهيله تعالى وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ ما لَها مِنْ قَرارٍ إشارة إلى كلمة الكفر أو النفس الخبيثة،

{ أَلَمْ تَرَ كَيْفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا كَلِمَةً طَيِّبَةً كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ أَصْلُها ثابِتٌ وَفَرْعُها فِي السَّماءِ تُؤْتِي أُكُلَها كُلَّ حِينٍ بِإِذْنِ رَبِّها } "Görmedin mi Allah nasıl bir misal getirdi: Güzel bir söz, kökü sabit, dalı gökte olan ve Rabbinin izniyle her zaman meyvesini veren güzel bir ağaç gibidir"; denildiğine göre bu, Hakk'ın ruhlar bahçesinin toprağına diktiği tevhid kelimesine işarettir. O (subhânehu) onun kökünü orada tevfik ile sabit kılmış, dalını kurbet semasına yükseltmiş, inayet arklarından sulamış, gövdesini marifet, dallarını muhabbet, yapraklarını şevk ve bekçisini riayet kılmıştır. O, her nefeste ubûdiyyet inceliklerinden ve rubûbiyyet nurlarının marifetinden meyvesini verir. Bazıları da şöyle demiştir: Güzel kelime, mutmainne nefistir; kökü itminan ile ve delille inancın sağlamlaşmasıyla sabittir, dalı ruh semasındadır; meyvesini Allah'ın kolaylaştırmasıyla her vakit marifetler, hikmetler ve hakikatler meyvelerinden verir. { وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ ما لَها مِنْ قَرارٍ } "Kötü bir sözün misali de gövdesi yerin üstünden koparılmış, hiçbir kararı (dayanağı) olmayan kötü bir ağaç gibidir"; küfür kelimesine yahut kötü nefse işarettir.

وقال جعفر الصادق رضي الله تعالى عنه: الشجرة الخبيثة الشهوات وأرضها النفوس وماؤها الأمل وأوراقها الكسل وثمارها المعاصي وغايتها النار

Ca'fer es-Sâdık (radıyallâhu teâlâ anh) şöyle demiştir: Kötü ağaç şehvetlerdir; toprağı nefisler, suyu tûl-i emel (bitmek bilmeyen arzu), yaprakları tembellik, meyveleri günahlar ve varacağı son nokta ise ateştir.

يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ

{ يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ } "Allah iman edenleri, dünya hayatında da ahirette de sağlam sözle sebatkâr kılar".

قال الصادق رضي الله تعالى عنه: يثبتهم في الحياة الدنيا على الإيمان وفي الآخرة على صدق جواب الرحمن،

es-Sâdık (radıyallâhu teâlâ anh) şöyle demiştir: Dünya hayatında onları iman üzere, ahirette ise Rahmân'ın [sorularına] doğru cevap verme üzere sebatkâr kılar.

وجعل بعضهم القول الثابت قوله سبحانه وحكمه الأزلي أي يثبتهم على ما فيه تبجيلهم وتوقيرهم في الدارين حيث حكم بذلك في الأزل وحكمه سبحانه الثابت الذي لا يتغير ولا يتبدل وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ في الحياتين لسوء استعدادهم الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ من الهداية الأصلية والنور الفطري كُفْراً احتجابا وضلالا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ من تابعهم واقتدى بهم في ذلك دارَ الْبَوارِ الهلاك والحرمان وَجَعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً من متاع الدنيا ومشتهياتها التي يحبونها كحب الله سبحانه لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِهِ كل من نظر إلى ذلك

Bazıları da sabit sözü, O'nun (subhânehu) sözü ve ezelî hükmü kılmıştır; yani ezelde böyle hükmettiği için onları her iki yurtta da yüceltilmelerini ve saygı görmelerini sağlayacak şey üzerinde sebatkâr kılar; O'nun (subhânehu) hükmü ise değişmeyen ve dönüşmeyen sabittir. { وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ } "Allah zalimleri saptırır"; kötü istidatları sebebiyle her iki hayatta da [saptırır]. { الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ } "Allah'ın nimetini... değiştirenleri"; aslî hidayet ve fıtrî nurdan ibaret olan [nimeti], { كُفْراً } "küfre"; perdelenmeye ve sapkınlığa [değiştirenleri], { وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ } "ve kavimlerini konduranları"; bu hususta kendilerine tabi olup uyanları, { دارَ الْبَوارِ } "helak yurduna"; helak ve mahrumiyet yurduna [konduranları saptırır]. { وَجَعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً } "Ve Allah'a ortaklar koştular"; Allah sevgisi gibi sevdikleri dünya metaından ve şehvetlerinden [ortaklar koştular], { لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِهِ } "O'nun yolundan saptırmak için"; buna bakan

والتفت إليه اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ أي سموات الأرواح وَالْأَرْضَ أي أرض الأجساد وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ أي سماء عالم القدس ماءً وهو ماء العلم فَأَخْرَجَ بِهِ من أرض النفس مِنَ الثَّمَراتِ وهي ثمرات الحكم والفضائل رِزْقاً لَكُمْ في تقوى القلب بها وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ أي فلك العقول لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ أي بحر آلائه وأسرار مخلوقاته الدالة على عظمته سبحانه وَسَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهارَ أي أنهار العلم التي تنتهي بكم إلى ذلك البحر العظيم وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ شمس الروح وَالْقَمَرَ قمر القلب دائِبَيْنِ في السير بالمكاشفة والمشاهدة وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ ليل ظلمة صفات النفس وَالنَّهارَ نهار نور الروح لطلب المعاش والمعاد والراحة والاستنارة وَآتاكُمْ مِنْ كُلِّ ما سَأَلْتُمُوهُ بلسان الاستعداد فإن المسئول بذلك لا يمنع وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ السابقة واللاحقة لا تُحْصُوها لعدم تناهيها إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ ينقص حق الله تعالى أو حق نفسه بإبطال الاستعداد أو يضع نور الاستعداد في ظلمة الطبيعة ومادة البقاء في محل الفناء كَفَّارٌ لتلك النعم التي لا تحصى لغفلته عن المنعم عليه بها، وقيل: إن الإنسان لظلوم لنفسه حيث يظن أن شكره يقابل نعمه تعالى، كفار محجوب عن رؤية الفضل عليه بداية ونهاية. نسأل الله تعالى أن يوفقنا لما يحب ويرضى ويكرمنا بالهداية والعناية.

ve yönelen herkesi [saptırmak için]. { اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ } "Allah O'dur ki gökleri yarattı"; yani ruhlar göklerini, { وَالْأَرْضَ } "ve yeri"; yani bedenler yerini, { وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ } "ve gökten indirdi"; yani kuds âlemi semasından, { ماءً } "bir su"; o da ilim suyudur, { فَأَخْرَجَ بِهِ } "onunla çıkardı"; nefis toprağından, { مِنَ الثَّمَراتِ } "meyvelerden"; hikmetler ve faziletler meyvelerini, { رِزْقاً لَكُمْ } "size rızık olarak"; kalbin onunla takva bulması için. { وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ } "Ve gemileri sizin hizmetinize verdi"; akıllar gemisini, { لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ } "denizde akıp gitsin diye"; O'nun (subhânehu) azametine delalet eden nimetler ve mahlûkat sırları denizinde, { وَسَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهارَ } "ve ırmakları da hizmetinize verdi"; sizi o yüce denize ulaştıran ilim ırmaklarını, { وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ } "ve güneşi emrinize verdi"; ruh güneşini, { وَالْقَمَرَ } "ve ayı"; kalp ayını, { دائِبَيْنِ } "âdetleri üzere seyreden"; mükaşefe ve müşahede ile seyirde, { وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ } "geceyi de sizin emrinize verdi"; nefis sıfatlarının karanlığı gecesini, { وَالنَّهارَ } "ve gündüzü"; geçim ve ahireti aramak, dinlenmek ve aydınlanmak için ruh nurunun gündüzünü. { وَآتاكُمْ مِنْ كُلِّ ما سَأَلْتُمُوهُ } "Ve O, kendisinden istediğiniz her şeyden size verdi"; istidat lisanıyla [istediklerinizden]; zira bu lisanla istenen şey engellenmez. { وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ } "Eğer Allah'ın nimetini sayacak olsanız"; geçmiş ve gelecek [nimetini], { لا تُحْصُوها } "sayamazsınız"; sonsuzluğundan ötürü. { إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ } "Şüphesiz insan çok zalimdir"; istidadı iptal ederek Allah Teâlâ'nın hakkını yahut kendi nefsinin hakkını eksiltir veya istidat nurunu tabiat karanlığına ve beka maddesini fena mahalline koyar. { كَفَّارٌ } "Çok nankördür"; kendisiyle nimetlendirildiği zattan gafil olduğu için sayılamayacak o nimetlere karşı nankördür. Şöyle de denilmiştir: İnsan, şükrünün Allah Teâlâ'nın nimetlerine denk olduğunu zannettiği için nefsine çok zalimdir; başlangıçta ve sonda üzerindeki lütfu görmekten perdelendiği için çok nankördür. Allah Teâlâ'dan bizi sevip razı olacağı şeylere muvaffak kılmasını, hidayet ve inayetiyle bize ikramda bulunmasını dileriz.

وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ مفعول لفعل محذوف أي اذكر ذلك الوقت، والمقصود تذكير ما وقع فيه على نهج ما قيل في أمثاله رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ يعني مكة شرفها الله تعالى: آمِناً أي ذا أمن، فصيغة فاعل للنسب كلابن وتامر لأن الآمن في الحقيقة أهل البلد، ويجوز أن يكون الإسناد مجازيا من إسناد ما للحال إلى المحل كنهر جار، والفرق بين ما هنا وما في [البقرة: ١٢٦] من قوله: رَبِّ اجْعَلْ هذا بَلَداً آمِناً أنه ﵇ سأل في الأول أن يجعله من جملة البلاد التي يأمن أهلها ولا يخافون، وفي الثاني أن يخرجه من صفة كان عليها من الخوف إلى ضدها من الأمن كأنه قال: هو بلد مخوف فاجعله آمنا كذا في الكشاف، وتحقيقه أنك إذا قلت: اجعل هذا خاتما حسنا فقد أشرت إلى المادة طالبا أن يسبك منها خاتم حسن وإذا قلت: اجعل هذا الخاتم حسنا فقد قصدت الحسن دون الخاتمية، وذلك لأن محط الفائدة هو المفعول الثاني لأنه بمنزلة الخبر، وإلى هذا يرجع ما قيل في الفرق أن في الأول سؤال أمرين البلدية والأمن وهاهنا سؤال أمر واحد وهو الأمن. واستشكل هذا التفسير بأن يقتضي أن يكون سؤال البلدية سابقا على السؤال المحكي في هذه السورة وأنه يلزم أن تكون الدعوة الأولى غير مستجابة.

{ وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ } "Hani İbrâhîm demişti ki"; hazfedilmiş bir fiilin mef'ûlüdür, yani o vakti hatırla demektir. Maksat, benzerlerinde söylendiği üzere o vakitte vuku bulanı hatırlatmaktır. { رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ } "Rabbim! Bu şehri kıl"; Mekke'yi -Allah Teâlâ şerefini artırsın- kastetmektedir, { آمِناً } "güvenli"; yani emniyet sahibi kıl. Fâil vezni 'lâbin' (süt sahibi) ve 'tâmir' (hurma sahibi) gibi nisbet içindir; çünkü hakikatte güven içinde olan beldenin ahalisidir. 'Akan nehir' [tabirinde] olduğu gibi hâlin mahalle isnat edilmesi kabilinden mecâz-ı isnâdî olması da caizdir. Buradaki ifade ile [Bakara: 126]'daki: { رَبِّ اجْعَلْ هذا بَلَداً آمِناً } "Rabbim! Burayı güvenli bir şehir kıl" sözü arasındaki fark şudur: O (aleyhisselâm) birincisinde orayı ahalisi güvende olan ve korkmayan beldeler cümlesinden kılmasını istemiştir; ikincisinde ise bulunduğu korku vasfından çıkarıp onun zıddı olan güvenliğe kavuşturmasını istemiştir; sanki 'Burası korkulu bir beldedir, onu güvenli kıl' demiştir; el-Keşşâf'ta böyle geçer. Bunun tahkiki şudur: 'Bunu güzel bir yüzük yap' dediğinde, kendisinden güzel bir yüzük dökülmesini talep ederek maddeye işaret etmiş olursun; 'Bu yüzüğü güzel yap' dediğinde ise yüzük olmasını değil güzelliği kastetmiş olursun. Zira faydanın odağı, haber konumunda olduğu için ikinci mef'ûldür. Fark hakkında söylenen şu söze de bu döner: Birincisinde iki şey, yani belde oluş ve emniyet istenmiştir; burada ise tek bir şey, yani emniyet istenmiştir. Bu tefsir, belde kılınması talebinin bu surede nakledilen talepten önce olmasını ve birinci duanın kabul edilmemiş olmasını gerektirir denilerek müşkil görülmüştür.

قال في الكشف: والتقصي عن ذلك إما بأن المسئول أولا صلوحه للسكنى بأن يؤمن فيه أهله في أكثر الأحوال على المستمر في البلاد فقد كان غير صالح لها بوجه على ما هو المشهور في القصة، وثانيا إزالة خوف عرض كما يعتري البلاد الآمنة أحيانا، وأما بالحمل على الاستدامة وتنزيله منزلة العاري عنه مبالغة أو بأن أحدهما أمن الدنيا والآخر أمن الآخرة أو أن الدعاء الثاني صدر قبل استجابة الأول، وذكر بهذه العبارة إيماء إلى أن المسئول الحقيقي هو الأمن والبلدية توطئة لا أنه بعد الاستجابة عراه خوف، وكأنه بنى الكلام على الترقي فطلب أولا أن يكون بلدا آمنا من جملة البلاد التي هي كذلك، ثم لتأكيد الطلب جعله مخوفا حقيقة فطلب الأمن لأن دعاء المضطر أقرب إلى الإجابة ولذا ذيله ﵇ بقوله: إِنِّي أَسْكَنْتُ إلخ اه.

el-Keşf'te şöyle demiştir: Bundan kurtuluş ya ilk talep edilenin, beldelerdeki süreklilik üzere ahalisinin çoğu durumda güvende olması suretiyle oranın iskâna elverişli hale gelmesi -zira kıssada meşhur olduğu üzere orası hiçbir surette iskâna elverişli değildi-, ikincisinde ise güvenli beldelere bazen arız olduğu gibi sonradan arız olan bir korkunun giderilmesi [olmasıyla mümkündür]; ya mübalağa yoluyla sürekliliğe hamledilip ondan yoksunmuş gibi kabul edilmesiyle; ya birinin dünya emniyeti diğerinin ahiret emniyeti olmasıyla; yahut ikinci duanın birincinin kabulünden önce sadır olması ve asıl talep edilenin emniyet olduğuna, belde oluşun ise bir mukaddime olduğuna ima etmek üzere bu ibareyle zikredilmiş olmasıyladır; yoksa kabulden sonra ona bir korku arız olmuş değildir. Sanki sözü terakkî (derece derece yükselme) üzerine bina etmiş; önce öyle olan beldeler cümlesinden güvenli bir belde olmasını istemiş, sonra talebi tekit etmek için orayı hakikatte korkulu sayıp emniyet talep etmiştir; çünkü darda kalanın duası kabule daha yakındır ve bu yüzden o (aleyhisselâm) sözünün sonuna: { إِنِّي أَسْكَنْتُ } "Ben yerleştirdim..." ifadesini eklemiştir, vb.

وهو مبني على تعدد السؤال وإن حمل على وحدته وتكرير الحكاية كما استظهره بعضهم، واستظهر آخرون الأول لتغاير التعبير في المحلين، فالظاهر أن المسئول كلا الأمرين وقد حكى أولا، واقتصر هاهنا على حكاية سؤال الأمن لأن سؤال البلدية قد حكي بقوله: فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ إذ المسئول هويها إليهم للمساكنة كما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما لا للحج فقط وهو عين سؤال البلدية وقد حكى بعبارة أخرى على ما اختاره بعض الأجلة أو لأن نعمة الأمن أدخل في استيجاب الشكر فذكره أنسب بمقام تقريع الكفرة على إغفاله على ما قيل، وهذه الآية وما تلاها أعني قصة إبراهيم ﵇ على ما نص عليه صاحب الكشف واردة على سبيل الاعتراض مقررة لما حث عليه من الشكر بالإيمان والعمل الصالح وزجر عنه من مقابلهما مدمجا فيها دعوة هؤلاء النافرين بلسان اللطف والتقريب مؤكدة لجميع ما سلف أشد التأكيد.

Bu [açıklama], talebin birden fazla olması esasına dayanır. Şayet bazılarının zahir gördüğü gibi tek bir talep ve anlatımın tekrarı kabul edilirse durum farklıdır. Başkaları ise iki yerdeki ifadenin farklılığından ötürü birinci görüşü zahir görmüşlerdir. Zahir olan odur ki, talep edilen her iki husustur ve önce nakledilmiştir; burada ise sadece emniyet talebinin nakliyle yetinilmiştir, zira beldelik talebi: { فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ } "İnsanlardan bir kısmının gönüllerini onlara meylettir" sözüyle zaten nakledilmiştir; çünkü talep edilen şey İbn Abbâs (radıyallâhu teâlâ anhümâ)'dan rivayet edildiği gibi sadece hac için değil, birlikte oturmak/yerleşmek için gönüllerin onlara meyletmesidir ki bu da beldelik talebinin ta kendisidir ve bazı büyük âlimlerin tercih ettiğine göre başka bir lafızla nakledilmiştir; yahut emniyet nimeti şükrü gerektirmede daha baskın olduğundan, bunun zikri kâfirleri bunu ihmal ettiklerinden ötürü azarlama makamına daha uygundur, denilmiştir. Bu ayet ve peşinden gelenler, yani İbrâhîm (aleyhisselâm) kıssası, Kâşif sahibinin açıkça belirttiği üzere, itiraz (ara cümle) yoluyla gelmiş olup iman ve salih amelle şükretmeye teşvik edilen hususları pekiştirmekte, bunların zıddından sakındırmakta, içine bu kaçışanları lütuf ve yaklaştırma lisanıyla daveti dercetmekte ve geçmiş olanların tamamını en güçlü şekilde tekit etmektedir.

وفي إرشاد العقل السليم أن المراد منها تأكيد ما سلف من تعجيبه ﷺ ببيان فن آخر من جنايات القوم حيث كفروا بالنعم الخاصة بهم بعد ما كفروا بالنعم العامة وعصوا أباهم إبراهيم ﵇ حيث أسكنهم مكة زادها الله تعالى شرفا لإقامة الصلاة والاجتناب عن عبادة الأصنام والشكر لنعم الله تعالى وسأله أن يجعله بلدا آمنا ويرزقهم من الثمرات ويهوى قلوب الناس إليهم فاستجاب الله تعالى دعاءه وجعله حرما آمنا تجبى إليه ثمرات كل شيء فكفروا بتلك النعم العظام واستبدلوا دار البوار بالبلد الحرام وجعلوا لله تعالى أندادا وفعلوا ما فعلوا من القبائح الجسام وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أي بعدني وإياهم أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ أي عن عبادتها، وقرأ الجحدري. وعيسى الثقفي «وأجنبني»

İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de şöyle denmektedir: Bundan murat, kavmin genel nimetleri inkâr ettikten sonra kendilerine has özel nimetleri de inkâr etmeleri ve babaları İbrâhîm'e (aleyhisselâm) isyan etmeleri hasebiyle işledikleri cinayetlerin başka bir türünü beyan ederek onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) hayretini tekit etmektir; zira o, namazı kılmaları, putlara tapmaktan kaçınmaları ve Allah Teâlâ'nın nimetlerine şükretmeleri için onları Mekke'ye -Allah Teâlâ şerefini artırsın- yerleştirmiş, orayı güvenli bir belde kılmasını, onları meyvelerle rızıklandırmasını ve insanların kalplerini onlara meylettirmesini O'ndan dilemişti; Allah Teâlâ da onun duasını kabul edip orayı her şeyin ürünlerinin toplandığı güvenli bir harem kılmıştı. Onlar ise bu büyük nimetlere nankörlük ettiler, helak yurdunu Mescid-i Haram ile değiştirdiler, Allah Teâlâ'ya ortaklar koştular ve işledikleri o büyük çirkinlikleri işlediler. { وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ } "Beni ve oğullarımı uzak tut"; beni de onları da uzaklaştır, { أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ } "putlara tapmaktan"; putlara kulluk etmekten [uzak tut]. Cahderî ve Îsâ es-Sekafî 'أَجْنِبْنِي' şeklinde okumuşlardır;

بقطع الهمزة وكسر النون بوزن أكرمني وهما لغة أهل نجد يقولون: جنبه مخففا وأجنبه رباعيا وأما أهل الحجاز فيقولون: جنبه مشددا، وأصل التجنب أن يكون الرجل في جانب غير ما عليه غيره ثم استعمل بمعنى البعد، والمراد هنا على ما قال الزجاج طلب الثبات والدوام على ذلك أي ثبتنا على ما نحن عليه من التوحيد وملة الإسلام والبعد عن عبادة الأصنام وإلا فالأنبياء معصومون عن الكفر وعبادة غير الله تعالى. وتعقب ذلك الإمام بأنه لما كان من المعلوم أنه سبحانه يثبت الأنبياء ﵈ على الاجتناب فما الفائدة في سؤال التثبيت؟ ثم قال: والصحيح عندي في الجواب وجهان: الأول أن ﵇ وإن كان يعلم أن الله تعالى يعصمه من عبادة الأصنام إلا أنه ذكر ذلك هضما لنفسه وإظهارا للحاجة والفاقة إلى فضل الله ﷾ في كل المطالب، والثاني أن الصوفية يقولون: الشرك نوعان. ظاهر وهو الذي يقول به المشركون. وخفي وهو تعلق القلب بالوسائط والأسباب الظاهرة والتوحيد المحض قطع النظر عما سوى الله تعالى، فيحتمل أن يكون مراده ﵇ من هذا الدعاء العصمة عن هذا الشرك انتهى، ويرد على هذا الأخير أنه يعود السؤال عليه فيما أظن لأن النظر إلى السوي يحاكي الشرك الذي يقول به المشركون عند الصوفية فقد قال قائلهم :

[bu kıraat], hemzenin kat'ı ve nûn'un kesresiyle 'ekrimnî' veznindedir. Bu ikisi Necid ehlinin lügatidir; şeddesiz olarak 'Cenebehu' ve sülâsî mezîd olarak 'Ecnebehu' derler. Hicaz ehli ise şeddeli olarak 'Cennebehu' der. Tecennüb kelimesinin aslı, kişinin başkasının bulunduğu taraftan başka bir tarafta (cânibde) bulunmasıdır; daha sonra uzaklaşmak anlamında kullanılmıştır. Zeccâc'ın belirttiğine göre burada kastedilen, bu hal üzere sebatı ve devamı talep etmektir; yani 'Bizi üzerinde bulunduğumuz tevhid, İslam milleti ve putlara tapmaktan uzaklık üzere sabit kıl' [demektir]; aksi takdirde peygamberler küfürden ve Allah Teâlâ'dan başkasına ibadet etmekten korunmuşlardır (masumdurlar). İmam [Râzî] bunu şu şekilde tenkit etmiştir: O'nun (subhânehu) peygamberleri (aleyhimüsselâm) [şirkten] kaçınma üzere sabit kılacağı bilindiğine göre, sebat dilemenin faydası nedir? Sonra şöyle demiştir: Bana göre cevaptaki doğru yaklaşım iki yöndür: Birincisi, o (aleyhisselâm) Allah Teâlâ'nın kendisini putlara tapmaktan koruyacağını bilse de bunu nefsini tezellül ettirmek ve bütün taleplerinde Allah'ın (azze ve celle) lütfuna olan ihtiyaç ve fakirliğini izhar etmek için zikretmiştir. İkincisi, mutasavvıflar şöyle derler: Şirk iki kısımdır: Biri açık şirktir ki müşriklerin söylediği budur. Diğeri gizli şirktir ki o da kalbin vasıtalara ve zahirî sebeplere bağlanmasıdır; halis tevhid ise Allah Teâlâ'dan başkasına bakışı kesmektir. Dolayısıyla onun (aleyhisselâm) bu duadan muradının bu şirkten masumiyet olması muhtemeldir; sözü burada bitti. Bu sonuncusuna, zannımca sorunun ona tekrar yöneleceği itirazı yapılır; zira başkasına (mâsivâya) bakış, mutasavvıflar nezdinde müşriklerin iddia ettiği şirke benzer; nitekim söyleyenleri şöyle demiştir:

ولو خطرت لي في سواك إرادة ... على خاطري سهوا حكمت بردتي

Senden başkasına dair bir arzu gönlüme sehven bile uğrasaydı, dinden çıktığıma hükmederdim.

ولا أظن أنهم يجوزون ذلك للأنبياء ﵈، وحيث بني الكلام على ما قرروه يقال: ما فائدة سؤال العصمة عن ذلك والأنبياء ﵈ معصومون عنه؟ والجواب الصحيح عندي ما قيل: إن عصمة الأنبياء ﵈ ليست لأمر طبيعي فيهم بل بمحض توفيق الله تعالى إياهم وتفضله عليهم، ولذلك صح طلبها وفي بعض الآثار أن الله سبحانه قال لموسى ﵇: يا موسى لا تأمن مكري حتى تجوز الصراط.

Onların bunu peygamberler (aleyhimüsselâm) için caiz göreceklerini zannetmiyorum. Söz onların ortaya koyduğu esas üzerine bina edildiğinde şöyle denir: Peygamberler (aleyhimüsselâm) bundan zaten korunmuşken (masumken), bundan korunmayı talep etmenin faydası nedir? Bana göre doğru cevap şudur: Peygamberlerin (aleyhimüsselâm) ismeti (günahsızlığı) kendilerindeki tabii bir durumdan ötürü değil, bilakis sırf Allah Teâlâ'nın onları muvaffak kılması ve onlara olan lütfu sebebiyledir. Bu yüzden bunun talep edilmesi sahih olmuştur. Bazı rivayetlerde geçtiğine göre Allah (subhânehu) Mûsâ'ya (aleyhisselâm): 'Ey Mûsâ! Sıratı geçinceye kadar megrimden emin olma' buyurmuştur.

وأنت تعلم أن المبشرين بالجنة على لسان الصادق المصدوق ﵊ كانوا كثيرا ما يسألون الله تعالى الجنة مع أنهم مقطوع لهم بها، ولعل منشأ ذلك ما قيل لموسى ﵇ فتدبر، والمتبادر من بنيه ﵇ من كان من صلبه، فلا يتوهم أن الله تعالى لم يستجب دعاءه لعبادة قريش الأصنام وهم من ذريته ﵇ حتى يجاب بما قاله بعضهم من أن المراد كل من كان موجودا حال الدعاء من أبنائه ولا شك أن دعوته ﵇ مجابة فيهم أو بأن دعاءه استجيب في بعض دون بعض ولا نقص فيه كما قال الإمام.

Bilirsin ki Sâdık ve Masdûk'un (aleyhissalâtü vesselâm) diliyle cennetle müjdelenenler, haklarında bu durum kesinleşmiş olmasına rağmen Allah Teâlâ'dan çokça cenneti dilerlerdi. Belki de bunun menşei Mûsâ'ya (aleyhisselâm) söylenen sözdür; iyi düşün. Onun (aleyhisselâm) oğullarından ilk akla gelen, kendi sulbünden olanlardır. Dolayısıyla İmam [Râzî]'nin dediği gibi, bazılarının 'Kastedilen, dua vaktinde oğullarından mevcut olanların tamamıdır ve şüphe yok ki onun duası onlar hakkında kabul edilmiştir' yahut 'Duası bazısı hakkında kabul edilmiş, bazısı hakkında edilmemiştir ve bunda bir noksanlık yoktur' şeklinde cevap vereceği şekilde, Kureyş'in onun (aleyhisselâm) zürriyetinden olmasına rağmen putlara tapması sebebiyle Allah Teâlâ'nın onun duasını kabul etmediği vehmine kapılınmamalıdır.

وقال سفيان بن عيينة: إن المراد ببنيه ما يشمل جميع ذريته ﵇ وزعم أنه لم يعبد أحد من أولاد إسماعيل ﵇ الصنم وإنما كان لكل قوم حجر نصبوه وقالوا هذا حجر والبيت حجر وكانوا يدورون به ويسمونه الدوار ولهذا كره غير واحد أن يقال دار بالبيت

Süfyân b. Uyeyne: 'Oğullarından murat, onun (aleyhisselâm) bütün zürriyetini içine alan kısımdır' demiş ve İsmâîl'in (aleyhisselâm) evlatlarından hiçbirinin puta tapmadığını iddia etmiştir; zira her kavmin diktiği bir taş vardı ve 'Bu bir taştır, Beyt de bir taştır' derler, onun etrafında dönerler ve ona 'devvâr' adını verirlerdi. Bu sebepledir ki birden fazla âlim Beyt'in etrafında 'döndü' (dâra) denilmesini kerih görmüştür;

بل يقال طاف به، وعلى ذلك أيضا حمل مجاهد البنين وقال: لم يعبد أحد من ولد إبراهيم ﵇ صنما وإنما عبد بعضهم الوثن، وفرق بينهما بأن الصنم هو التمثال المصور والوثن هو التمثال الغير المصور، وليت شعري كيف ذهبت على هذين الجليلين ما في القرآن من قوارع تنعى على قريش عبادة الأصنام. وقال الإمام بعد نقله كلام مجاهد: إن هذا ليس بقوي لأنه ﵇ لم يرد بهذا الدعاء إلا عبادة غير الله تعالى والصنم كالوثن في ذلك ويرد مثله على ابن عيينة، ومن هنا قيل عليه: إن فيما ذكره كرا على ما فر منه لأن ما كانوا يصنعونه عبادة لغير الله تعالى أيضا: واستدل بعض أصحابنا بالآية على أن التبعيد من الكفر والتقريب من الإيمان

Aksine [Kâbe'yi] 'tavaf etti' (tâfe bihî) denilmelidir. Mücâhid de 'oğullar' ifadesini buna hamletmiş ve şöyle demiştir: 'İbrâhîm'in (aleyhisselâm) evlatlarından hiçbiri saneme (suretli puta) tapmamıştır; onların bazısı sadece vesene (suretsiz taşa) tapmıştır.' [Mücâhid], sanem ile vesen arasını; sanemin tasvir edilmiş/şekillendirilmiş heykel, vesenin ise tasvir edilmemiş heykel olduğunu belirterek ayırmıştır. Ah keşke bilseydim, Kur'an'da Kureyş'in putlara tapmasını kınayan onca çarpıcı ayet bu iki celil zâtın gözünden nasıl kaçtı! İmam [Râzî], Mücâhid'in sözünü naklettikten sonra şöyle demiştir: 'Bu kuvvetli bir görüş değildir; çünkü o (aleyhisselâm) bu duasıyla yalnızca Allah Teâlâ'dan başkasına ibadet edilmesini kastetmiştir. Sanem de bu hususta vesen gibidir.' Benzer bir itiraz İbn Uyeyne'ye de yöneltilir. Nitekim bundan ötürü onun aleyhine şöyle denilmiştir: 'Onun zikrettiği şeyde, kaçtığı şeye bizzat geri dönme durumu vardır; zira onların yaptıkları da neticede Allah Teâlâ'dan başkasına ibadettir.' Ashabımızdan (Eş'arî kelamcılarından) bazıları bu ayeti; küfürden uzaklaştırmanın ve imana yaklaştırmanın

ليس إلا من الله تعالى لأنه ﵇ إنما طلب التبعيد عن عبادة الأصنام منه تعالى، وحمل ذلك على الألطاف فيه ما فيه رَبِّ إِنَّهُنَّ أي الأصنام أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ أي تسببن له في الضلال فاسناد الإضلال إليهن مجازي لأنهن جماد لا يعقل منهن ذلك والمضل في الحقيقة هو الله تعالى، وهذا تعليل لدعائه ﵇ السابق، وصدر بالنداء إظهارا للاعتناء به ورغبة في استجابته فَمَنْ تَبِعَنِي منهم فيما أدعو إليه من التوحيد وملة الإسلام فَإِنَّهُ مِنِّي يحتمل أن تكون من تبعيضية على التشبيه أي فإنه كبعضي في عدم الانفكاك، ويحتمل أن تكون اتصالية كما في

ancak Allah Teâlâ'dan olduğuna delil getirmişlerdir; çünkü o (aleyhisselâm) putlara tapmaktan uzaklaştırmayı ancak O Teâlâ'dan talep etmiştir. Bunu ilahî lütuflara (eltâf) hamletmek ise tenkide açıktır. { رَبِّ إِنَّهُنَّ } "Rabbim! Şüphesiz onlar"; yani putlar, { أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ } "insanlardan birçoğunu saptırdılar"; yani onlar için sapıklığa sebep oldular. Dolayısıyla saptırmanın onlara isnadı mecazidir; zira onlar cansızdır, kendilerinden böyle bir şey akledilemez; hakikatte saptıran ise Allah Teâlâ'dır. Bu, onun (aleyhisselâm) önceki duasının gerekçesidir. Duaya olan itinayı izhar etmek ve kabulüne rağbeti göstermek için nida ile başlamıştır. { فَمَنْ تَبِعَنِي } "Artık kim bana uyarsa"; onlardan davet ettiğim tevhid ve İslam milleti hususunda [bana uyarsa], { فَإِنَّهُ مِنِّي } "o bendendir". [Buradaki] 'min' harf-i cerrinin benzetme yoluyla teb'îz (kısmîlik) için olması muhtemeldir; yani ayrılmazlıkta sanki benim bir parçam gibidir. { قوله ﷺ لعليّ كرم الله تعالى وجهه «أنت مني بمنزلة هارون من موسى» } Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) Ali'ye (kerremallâhu teâlâ vecheh): "Sen bana nisbetle Mûsâ'ya nisbetle Hârûn gibisin" sözünde olduğu gibi ittisâliyye (bağlılık bildiren) olması da muhtemeldir;

قوله ﷺ لعليّ كرم الله تعالى وجهه «أنت مني بمنزلة هارون من موسى»

yani o bana bağlıdır, din işinde benden ayrılmaz. Ona ittisâliyye denmesi, mecrûrundan bir şeyin ona bitişik olduğunun anlaşılmasındandır; bu harf ibtidâiyyedir (başlangıç bildirir), ancak ibtidâiyyeliği ittisâl (bitişme) itibarıyladır; Şerîfî'nin Şerhu'l-Miftâh haşiyesinde böyle geçer. Yani mecrûru, bizzat kendisinden öncekinin değil, ona bitişmesinin mebdei (başlangıcı) veya menbaıdır. Dolayısıyla müteallakı (bağlantılı olduğu kelime), Celâl es-Süyûtî'nin haberin beyanında söylediği gibi ya özel bir fiil olarak takdir edilir; o şöyle demiştir: 'Buradaki "minnî" mübtedanın haberidir, "min" ittisâliyyedir, haberin müteallakı ise özeldir; ba harfi ise zâiddir; yani "Sen bana bağlısın ve Mûsâ'ya nisbetle Hârûn'un konumunda benden bir makama inmiş durumdasın" demektir.'

أي فإنه متصل بي لا ينفك عني في أمر الدين، وتسميتها اتصالية لأنه يفهم منها اتصال شيء بمجرورها وهي ابتدائية إلا أن ابتدائيته باعتبار الاتصال كذا في حواشي شرح المفتاح الشريفي، يعني أن مجرورها ليس مبدأ أو منشأ لنفس ما قبلها بل لاتصاله، فإما أن يقدر متعلقها فعلا خاصا كما قاله الجلال السيوطي في بيان الخبر من أن مِنِّي فيه خبر المبتدأ ومن اتصالية ومتعلق الخبر خاص والباء زائدة بمعنى أنت متصل بي ونازل مني بمنزلة هارون من موسى، وإما أن يقدر فعل عام كما ذهب إليه الشريف هناك أي منزلته بمنزلة كائنة وناشئة مني كمنزلة هارون من موسى ﵉، وتقديره خاصا هنا كما فعلنا على تقدير جعلها اتصالية مما يستطيبه الذوق السليم دون تقديره عاما وَمَنْ عَصانِي أي لم يتبعني، والتعبير عنه بالعصيان كما قيل للإيذان بأنه ﵇ مستمر على الدعوة وأن عدم اتباع من لم يتبعه إنما هو لعصيانه لا لأن الدعوة لم تبلغه. وفي البحر أن بين الاتباع والعصيان طباقا معنويا لأن الاتباع طاعة فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ أي قادر على أن تغفر له وترحمه، وفي الكلام على ما أشار إليه البعض حذف والتقدير ومن عصاني فلا أدعو عليه فإنك إلخ، وفي الآية دليل على أن الشرك يجوز أن يغفر ولا إشكال في ذلك بناء على ما قال النووي في شرح مسلم من أن مغفرة الشرك كانت في الشرائع القديمة جائزة في أممهم وإنما امتنعت في شرعنا.

Yahut es-Seyyid eş-Şerîf'in orada gittiği gibi genel bir fiil takdir edilir; yani 'Onun konumu, Mûsâ ile Hârûn (aleyhimesselâm) arasındaki konum gibi, benden meydana gelen ve benden neşet eden bir konum gibidir.' Bizim yaptığımız gibi, ittisâliyye kabul edilmesi takdirinde burada onu özel takdir etmek selim zevkin hoş gördüğü bir şeydir; genel takdir etmek ise böyle değildir. { وَمَنْ عَصانِي } "Kim de bana karşı gelirse"; yani bana uymazsa. Denildiğine göre bundan isyan ile bahsedilmesi, onun (aleyhisselâm) davete devam ettiğini ve uymayanın uymayışının davetin ona ulaşmamasından değil, bilakis isyanından ötürü olduğunu bildirmek içindir. el-Bahr'da, ittiba ile isyan arasında manevi bir tıbâk (karşıtlık) bulunduğu zikredilmiştir; çünkü ittiba bir itaattir. { فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } "Şüphesiz Sen çok bağışlayansın, çok merhamet edensin"; yani onu bağışlamaya ve ona merhamet etmeye kadirsin. Bazılarının işaret ettiği üzere sözde bir hazif vardır; takdiri: 'Kim de bana isyan ederse ben ona beddua etmem; çünkü Sen...' şeklindedir. Ayette şirkin bağışlanmasının caiz olduğuna dair bir delil vardır; Nevevî'nin Şerhu Müslim'de, eski şeriatlarda kendi ümmetleri içinde şirkin bağışlanmasının caiz olduğu, bunun ancak bizim şeriatımızda menedildiği şeklindeki sözüne binaen bunda bir müşkillik yoktur.

واختلف القائلون بأن مغفرة الشرك لم تكن جائزة في شريعة من الشرائع في توجيه الآية، فمنهم من ذهب إلى أن المراد غفور رحيم بعد التوبة ونسب ذلك إلى السدي. ومنهم من ذهب إلى تقييد العصيان بما دون الشرك وغفل عما تقتضيه المعادلة، وروي ذلك عن مقاتل. وفي رواية أخرى عنه أنه قال: إن المعنى ومن عصاني بإقامته على الكفر فإنك قادر على أن تغفر له وترحمه بأن تنقله من الكفر إلى الإيمان والإسلام وتهديه إلى الصواب. ومنهم من قال:

Şirkin bağışlanmasının hiçbir şeriatta caiz olmadığını söyleyenler ise ayetin tevcihinde ihtilaf etmişlerdir: Onlardan bir kısmı kastedilenin tövbeden sonra çok bağışlayıcı ve çok merhametli [oluşu] olduğu görüşüne varmış ve bu görüş Süddî'ye nisbet edilmiştir. Bir kısmı da denkliğin (mukabelenin) gerektirdiği manadan gafil olarak isyanı şirkten aşağı derecedeki günahlarla kayıtlamaya gitmiştir; bu da Mukâtil'den rivayet edilmiştir. Ondan gelen başka bir rivayette ise o şöyle demiştir: 'Mana şudur: Kim küfür üzere sebat ederek bana isyan ederse Sen onu küfürden iman ve İslâm'a geçirerek ve doğruya ileterek bağışlamaya ve ona merhamet etmeye kadirsin.' Onlardan bazıları da şöyle demiştir:

المعنى ومن لم يتبعني فيما أدعو إليه من التوحيد وأقام على الشرك فإنك قادر على أن تستره عليه وترحمه بعدم معاجلته بالعذاب، ونظير ذلك قوله تعالى: وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ لِلنَّاسِ عَلى ظُلْمِهِمْ [الرعد: ٦] ومنهم من قال: إن الكلام على ظاهره وكان ذلك منه ﵇ قبل أن يعلم أن الله سبحانه لا يغفر الشرك، ولا نقص بجهل ذلك لأن مغفرة الشرك جائزة عقلا كما تقرر في الأصول لكن الدليل السمعي منع منها، ولا يلزم النبي أن يعلم جميع الأدلة السمعية في يوم واحد. والإمام لم يرتض أكثر هذه الأوجه وجعل هذا الكلام منه ﵇ شفاعة في إسقاط العقاب عن أهل الكبائر قبل التوبة وأنه دليل لحصول ذلك لنبينا ﷺ فقال: إن المعصية المفهومة من الآية إما أن تكون من الصغائر أو من الكبائر بعد التوبة أو قبلها، والأول والثاني باطلان لأن مَنْ عَصانِي مطلق فتخصيصه عدول عن الظاهر، وأيضا الصغائر والكبائر بعد التوبة واجبة الغفران عند الخصم فلا يمكن اللفظ عليه فثبت أن الآية شفاعة لأهل الكبائر قبل التوبة، ومتى ثبتت منه ﵇ ثبتت في حق نبينا ﵊ لمكان اتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ [النساء: ١٢٥] ونحوه، ولئلا يلزم النقص، وهو كما ترى، وقد مر لك ما ينفعك في هذا المقام فتذكر هداك الله تعالى.

Mana şudur: Davet ettiğim tevhid hususunda bana kim uymaz ve şirk üzere sebat ederse, Sen onu [günahını] örtmeye ve azabı çabuklaştırmayarak ona merhamet etmeye kadirsin. Bunun bir benzeri Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ لِلنَّاسِ عَلى ظُلْمِهِمْ } [Ra'd: 6] "Şüphesiz Rabbin, zulümlerine rağmen insanlar için mağfiret sahibidir" sözüdür. Onlardan bir kısmı da: 'Söz zahiri üzeredir ve bu, onun (aleyhisselâm) Allah (subhânehu)'nun şirki bağışlamayacağını bilmesinden önce vuku bulmuştur; bunu bilmemekte bir noksanlık yoktur, zira usûlde takarrur ettiği üzere şirkin bağışlanması aklen caizdir, ancak sem'î (naklî) delil buna engel olmuştur ve peygamberin bütün sem'î delilleri bir tek günde bilmesi gerekmez' demişlerdir. İmam [Râzî] bu vecihlerin çoğuna razı olmamış ve onun (aleyhisselâm) bu sözünü, tövbeden önce büyük günah sahiplerinden cezanın düşürülmesi hususunda bir şefaat kılmış ve bunun Peygamberimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) için de hasıl olduğuna delil sayarak şöyle demiştir: 'Ayette anlaşılan masiyet, ya küçük günahlardan ya da tövbeden sonra yahut tövbeden önceki büyük günahlardandır. Birinci ve ikinci şıklar batıldır; çünkü { مَنْ عَصانِي } "bana kim isyan ederse" ifadesi mutlaktır, onu tahsis etmek ise zahirden sapmaktır. Ayrıca hasma göre küçük günahların ve tövbeden sonraki büyük günahların bağışlanması vaciptir; dolayısıyla lafzı buna hamletmek mümkün değildir. Böylece ayetin tövbeden önce büyük günah sahipleri için bir şefaat olduğu sabit olmuştur. Ondan (aleyhisselâm) sabit olunca, { اتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ } [Nisâ: 125] "İbrâhîm'in milletine uydu" ve benzeri ayetler gereğince ve bir noksanlık lazım gelmesin diye Peygamberimiz (aleyhissalâtü vesselâm) hakkında da sabit olur.' Bu da gördüğün gibidir. Bu makamda sana fayda sağlayacak olan hususlar daha önce geçmişti; hatırla, Allah Teâlâ seni hidayete erdirsin.

رَبَّنا قال في البحر كرر النداء رغبة في الإجابة والالتجاء إليه تعالى، وأتى بضمير الجماعة لأنه تقدم ذكره

{ رَبَّنا } "Rabbimiz!" el-Bahr'da şöyle demiştir: Kabule rağbet ve O Teâlâ'ya sığınma arzusuyla nidayı tekrarladı ve çoğul zamiri getirdi; çünkü daha önce kendisi

عليه السلام وذكر بنيه في قوله: وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ وتعقب بأن ذلك يقتضي ضمير الجماعة في رَبِّ إِنَّهُنَّ إلخ مع أنه جيء فيه بضمير الواحد، فالوجه أن ذلك لأن الدعاء المصدر به وما هو بصدد تمهيد مبادئ إجابته من قوله:

(aleyhisselâm) ve oğulları: { وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ } "Beni ve çocuklarımı uzak tut" sözünde zikredilmişti. Buna karşı, bu durumun { رَبِّ إِنَّهُنَّ } "Rabbim! Şüphesiz onlar..." sözünde tekil zamiri getirilmişken orada da çoğul zamirini iktiza edeceği itirazı yapılmıştır. Uygun olan vecih şudur: Bu durum, kendisiyle başlanan duanın ve onun kabul edilmesinin başlangıçlarını hazırlamakta olduğu şu sözünün:

إِنِّي أَسْكَنْتُ إلخ متعلق بذريته، فالتعرض لوصف ربوبيته تعالى لهم أدخل في القبول وإجابة المسئول، والتأكيد لمزيد الاعتناء فيما قصده من الخبر ومِنْ في قوله مِنْ ذُرِّيَّتِي بمعنى بعض وهي في تأويل المفعول به أي أسكنت بعض ذريتي، ويجوز أن يكون المفعول محذوفا والجار والمجرور صفته سدت مسده أي أسكنت ذرية من ذريتي ومِنْ تحتمل التبعيض والتبيين. وزعم بعضهم أن مِنْ زائدة على مذهب الأخفش لا يرتضيه سليم البصيرة كما لا يخفى، والمراد بالمسكن إسماعيل ﵇ ومن سيولد له فإن إسكانه حيث كان على وجه الاطمئنان متضمن لإسكانهم، والداعي للتعميم على ما قيل قوله الآتي: لِيُقِيمُوا إلخ، ولا يخفى أن الإسكان له حقيقة ولأولاده مجاز، فمن لم يجوز الجمع بين الحقيقة والمجاز يرتكب لذلك عموم المجاز، وهذا الإسكان بعد ما كان بينه ﵇ وبين أهله ما كان.

{ إِنِّي أَسْكَنْتُ } "Ben yerleştirdim..." zürriyetiyle alakalı olmasındandır. Dolayısıyla O Teâlâ'nın onlara olan rubûbiyyet vasfına değinmek, kabule ve istenenin icabetine daha uygundur. Tekit ise haberden kastettiği şeye daha fazla itina göstermek içindir. { مِنْ ذُرِّيَّتِي } "Zürriyetimden bir kısmını" sözündeki 'min' harfi 'bazı' anlamındadır ve mef'ûlün bih tevilindedir; yani 'Zürriyetimin bir kısmını yerleştirdim' demektir. Mef'ûlün hazfedilmiş olup car ve mecrûrun onun yerine geçen sıfatı olması da caizdir; yani 'Zürriyetimden olan bir zürriyeti yerleştirdim' demektir. 'Min' teb'îz (kısmîlik) ve tebyîn (açıklama) ihtimallerini taşır. Bazıları Ahfeş'in mezhebine göre 'min'in zâid olduğunu iddia etmiştir ki gizli olmadığı üzere basiret sahibi kimseler buna razı olmaz. Yerleştirilen kimseden maksat İsmâîl (aleyhisselâm) ve ondan doğacak olanlardır; zira onun yerleştirilmesi mutmain bir şekilde vuku bulduğundan onların yerleştirilmesini de kapsamaktadır. Denildiğine göre genellemeye sevk eden âmil, ileride gelecek olan: { لِيُقِيمُوا } "kılsınlar diye..." sözüdür. Gizli değildir ki yerleştirme fiili onun için hakikat, çocukları için ise mecazdır; hakikat ile mecazın bir arada bulunmasını caiz görmeyen kimse bundan ötürü umûm-ı mecâza başvurur. Bu yerleştirme, onun (aleyhisselâm) ile ailesi arasında geçen olaylardan sonra olmuştur.

وذلك أن هاجر أم إسماعيل كانت أمة من القبط لسارة فوهبتها من إبراهيم ﵇ فلما ولدت له إسماعيل غارت فلم تقاره على كونه معها فأخرجها وابنها إلى أرض مكة فوضعهما عند البيت عند دوحة فوق زمزم في أعلى المسجد وليس بمكة يومئذ أحد وليس بها ماء ووضع عندهما جرابا فيه تمر وسقاء فيه ماء ثم قفى منطلقا فتبعته هاجر فقالت: يا إبراهيم أين تذهب وتتركنا بهذا الوادي الذي ليس فيه أنيس ولا شيء قالت له ذلك مرارا وجعل لا يلتفت إليها فقالت له: الله أمرك بهذا؟ قال: نعم قالت: إذن لا يضيعنا. ثم رجعت، وانطلق ﵇ حتى إذا كان عند الثنية حيث لا يرون استقبل بوجهه البيت وكان إذ ذاك مرتفعا من الأرض كالرابية تأتيه السيول فتأخذ عن يمينه وشماله ثم دعا بهذه الدعوات ورفع يديه فقال: رَبَّنا إِنِّي أَسْكَنْتُ- إلى- لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ ثم إنها جعلت ترضع ابنها وتشرب مما في السقاء حتى إذا نفد عطشت وعطش ابنها وجعلت تنظر إليه يتلبط فانطلقت كراهية أن تنظر إليه فوجدت الصفا أقرب جبل يليها فقامت عليه ثم استقبلت الوادي تنظر هل ترى أحدا فلم تر، فهبطت حتى إذا بلغت الوادي رفعت طرف درعها ثم سعت سعي الإنسان المجهود حتى جاوزته ثم أتت المروة فقامت عليها ونظرت هل ترى أحدا فلم تر ففعلت ذلك سبع مرات ولذلك سعى الناس بينهما سبعا، فلما أشرفت على المروة سمعت صوتا فقالت: صه تريد نفسها ثم تسمعت فسمعت أيضا فقالت: قد أسمعت إن كان عندك غواث فإذا هي بالملك عند موضع زمزم فبحث بعقبه حتى ظهر الماء فجعلت تحوضه وتغرف منه في سقائها وهو يفور فشربت وأرضعت ولدها وقال لها الملك: لا تخافي الضيعة فإن هاهنا بيت الله تعالى يبنيه هذا الغلام وأبوه وإن الله سبحانه لا يضيع أهله، ثم إنه مرت رفقة من جرهم فرأوا طائرا عائفا فقالوا: لا طير إلا على الماء فبعثوا رسولهم فنظر فإذا بالماء فأتاهم فقصدوه وأم إسماعيل عنده، فقالوا: أشركينا في مائك نشركك في ألباننا ففعلت، فلما أدرك إسماعيل ﵇ زوجوه امرأة منهم وتمام القصة في كتب السير. بِوادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ وهو وادي مكة شرفها الله تعالى، ووصفه بذلك دون غير مزورع للمبالغة لأن المعنى ليس صالحا للزرع، ونظيره قوله تعالى: قُرْآناً عَرَبِيًّا غَيْرَ ذِي عِوَجٍ [الزمر: ٢٨] وكان ذلك لحجريته، قال ابن عطية: وإنما لم يصفه ﵇ بالخلو عن الماء مع أنه حاله إذ ذاك لأنه كان علم أن الله تعالى لا يضيع إسماعيل ﵇ وأمه في ذلك الوادي وأنه سبحانه يرزقهما الماء فنظر ﵇ النظر البعيد، وقال أبو

Şöyle ki: İsmâil'in annesi Hâcer, Sâre'nin Kıptî bir cariyesiydi ve onu İbrâhîm (aleyhisselâm)'a hibe etmişti. Hâcer ona İsmâil'i doğurunca Sâre kıskandı ve [İbrâhîm'in] onunla birlikte bulunmasına rıza göstermedi. Bunun üzerine [İbrâhîm], Hâcer'i ve oğlunu Mekke topraklarına çıkardı ve ikisini Beyt'in yanına, Mescid'in üst kısmında Zemzem'in üzerindeki büyük bir ağacın yanına bıraktı. O gün Mekke'de hiç kimse yoktu ve orada su da bulunmuyordu. Yanlarına içinde hurma bulunan bir dağarcık ve içinde su bulunan bir kırba bıraktı, sonra arkasını dönüp yola koyuldu. Hâcer onun peşinden giderek: "Ey İbrâhîm! İçinde hiçbir can yoldaşının ve hiçbir şeyin bulunmadığı bu vadide bizi bırakıp nereye gidiyorsun?" dedi. Bunu ona defalarca söyledi; [İbrâhîm ise] dönüp ona bakmıyordu. Bunun üzerine Hâcer ona: "Bunu sana Allah mı emretti?" dedi. O da: "Evet" dedi. Hâcer: "Öyleyse O bizi zayi etmez" dedi, sonra geri döndü. [İbrâhîm] (aleyhisselâm) da yola devam etti; nihayet seniyye (tepe yolu) mevkiine varıp artık onu göremedikleri bir yere gelince yüzünü Beyt'e doğru döndü -ki o vakit Beyt, tepelik gibi yerden yüksekçe idi, seller gelip onun sağından solundan akardı- sonra ellerini kaldırarak şu dualarla niyazda bulundu ve şöyle dedi: { رَبَّنا إِنِّي أَسْكَنْتُ } “Rabbimiz! Gerçekten ben yerleştirdim...” ayetinden { لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ } “...umulur ki şükrederler” kısmına kadar [dua etti]. Sonra Hâcer çocuğunu emzirmeye ve kırbadaki sudan içmeye başladı. Nihayet su tükenince kendisi de susadı, çocuğu da susadı; çocuğun [susuzluktan] kıvranıp çırpındığını görmeye başladı. Ona bakmanın verdiği acı sebebiyle oradan uzaklaştı ve kendisine en yakın dağ olarak Safâ'yı bulup üzerine çıktı. Sonra bir kimseyi görebilir miyim diye vadiye doğru baktı, fakat kimseyi göremedi. Aşağı indi; vadiye varınca fistanının eteğini kaldırdı ve takati tükenmiş bir insanın koşuşu gibi koşup vadiyi geçti. Sonra Merve'ye geldi, üzerine çıktı ve bir kimseyi görebilir miyim diye baktı, fakat kimseyi göremedi. Bu hareketi yedi kez tekrarladı; işte bu sebeple insanlar bu ikisi arasında yedi defa sa'y ettiler. Merve tepesine çıktığında bir ses işitti ve kendi kendine: "Sus!" dedi. Sonra kulak kabarttı, tekrar duydu ve: "[Sesini] işittirdin; şayet bir yardımın varsa [bize yardım et]!" dedi. Bir de baktı ki Zemzem'in bulunduğu yerde melek duruyor. Melek topuğuyla yeri kazdı, nihayet su fışkırdı. Hâcer suyu havuzlamaya ve kırbasına doldurmaya başladı; su ise kaynayıp duruyordu. Sudan içti ve çocuğunu emzirdi. Melek ona: "Helak olmaktan korkmayın; zira şurası Allah Teâlâ'nın evidir, onu şu çocuk ile babası inşa edecektir ve şüphesiz Allah Teâlâ ehlini zayi etmez" dedi. Sonra Cürhüm kabilesinden bir kafile oradan geçti; havada daire çizen bir kuş gördüler ve: "Kuş ancak suyun bulunduğu yerde olur" dediler. Bir elçilerini gönderdiler, o da bakıp suyu gördü ve yanlarına döndü. Bunun üzerine İsmâil'in annesi suyun başındayken oraya yöneldiler ve: "Suyundan bize hisse ver, biz de sütümüzden sana hisse verelim" dediler; o da kabul etti. İsmâil (aleyhisselâm) büluğa erince onu kendilerinden bir kadınla evlendirdiler. Kıssanın tamamı siyer kitaplarındadır. { بِوادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ } “Ekini olmayan bir vadide” ifadesi, Allah Teâlâ'nın şerefli kıldığı Mekke vadisidir. "Ğayri mezrû'" (ekilmemiş) denilmeyip böyle vasfedilmesi mübalağa içindir; çünkü anlam, oranın ekime elverişli olmadığıdır. Bunun bir benzeri de Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { قُرْآناً عَرَبِيًّا غَيْرَ ذِي عِوَجٍ } “Hiçbir eğriliği bulunmayan Arapça bir Kur'ân olarak...” [ez-Zümer: 28]. Bu durum, oranın taşlık olmasından kaynaklanıyordu. İbn Atıyye şöyle demiştir: [İbrâhîm] (aleyhisselâm)'ın o anki durumu bu olmasına rağmen orayı sudan yoksun olarak vasfetmemesi, Allah Teâlâ'nın İsmâil (aleyhisselâm)'ı ve annesini o vadide zayi etmeyeceğini ve O Sübhânehu'nun onlara su rızkı vereceğini bilmesindendir; böylece o (aleyhisselâm) uzak geleceğe bakmıştır. Ebû

حيان بعد نقله وقد يقال: إن انتفاء كونه ذا زرع مستلزم لانتفاء الماء إذ لا يمكن أن يوجد زرع إلا حيث الماء فنفى ما يتسبب عن الماء وهو الزرع لانتفاء سببه وهو الماء اه، وقال بعضهم: إن طلب الماء لم يكن مهما له ﵇ لما أن الوادي مظنة السيول والمحتاج للماء يدخر منها ما يكفيه وكان المهم له طلب الثمرات فوصف ذلك بكونه غير صالح للزرع بيانا لكمال الافتقار إلى المسئول فتأمل. عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ ظرف لأسكنت كقولك: صليت بمكة عند الركن، وزعم أبو البقاء أنه صفة واد أبو بدل منه، واختار بعض الأجلة الأول إذ المقصود إظهار كون ذلك الإسكان مع فقدان مباديه لمحض التقرب إلى الله تعالى والالتجاء إلى جواره الكريم كما ينبئ عنه التعرض لعنوان الحرمة المؤذن بعزة الملتجأ وعصمته عن المكاره، فإنهم قالوا: معنى كون البيت محرما أن الله تعالى حرم التعرض له والتهاون به أو أنه لم يزل ممنعا عزيزا يهابه الجبابرة في كل عصر أو لأنه منع منه الطوفان فلم يستول عليه ولذا سمي عتيقا على ما قيل ، وأبعد من قال إنه سمي محرما لأن الزائرين يحرمون على أنفسهم عند زيارته أشياء كانت حلالا عليهم، وسماه ﵇ بيتا باعتبار ما كان فإنه كان مبنيا قبل، وقيل: باعتبار ما سيكون بعد وهو ينزع إلى اعتبار عنوان الحرمة كذلك.

Hayyân bunu naklettikten sonra şöyle demiştir: 'Ekin sahibi olmamanın nefyi suyun yokluğunu da gerektirir; çünkü ekin ancak suyun olduğu yerde bulunabilir; böylece sebebinin yani suyun yokluğu sebebiyle sudan hasıl olan şeyi, yani ekini nefyetmiştir', vb. Bazıları da şöyle demiştir: Vadi sellerin gelmesi muhtemel bir yer olduğundan ve suya muhtaç olan kimse bunlardan kendisine yetecek kadarını depolayabileceğinden, su talebi onun (aleyhisselâm) için mühim değildi; onun için mühim olan meyve talebiydi; bu sebeple istenen şeye olan tam ihtiyacı beyan etmek üzere orayı ekime elverişli olmamakla vasfetti; iyi düşün. { عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ } "Senin hürmetli Beyt'inin yanında"; 'Mekke'de Rükn'ün yanında namaz kıldım' demen gibi 'eskentü' (yerleştirdim) fiilinin zarfıdır. Ebû'l-Bekâ bunun 'vâdin' kelimesinin sıfatı veya ondan bedel olduğunu iddia etmiştir. Bazı büyük âlimler birinci görüşü tercih etmişlerdir; çünkü maksat, bu yerleştirmenin sebeplerinin yokluğuna rağmen sırf Allah Teâlâ'ya yakınlaşmak ve O'nun keremli civarına sığınmak için olduğunu izhar etmektir; nitekim sığınılan yerin yüceliğini ve hoşlanılmayan şeylerden korunmuşluğunu bildiren hürmet vasfına değinilmesi de bunu göstermektedir. Zira şöyle demişlerdir: Beyt'in muharrem olmasının manası, Allah Teâlâ'nın ona sataşmayı ve onu hafife almayı haram kılmasıdır yahut her asırda zorbaların kendisinden çekindiği daima dokunulmaz ve aziz bir yer olmasıdır yahut tufanın ona engel kılınması ve ona galebe çalamamış olmasıdır; bu yüzden denildiğine göre 'atîk' (kurtulmuş/eski) olarak isimlendirilmiştir. Ziyaretçilerin onu ziyaret ederken kendilerine helal olan bazı şeyleri haram kılmaları sebebiyle muharrem olarak isimlendirildiğini söyleyen kimse ise uzak bir görüşe gitmiştir. O (aleyhisselâm) orayı geçmişteki durumu itibarıyla Beyt olarak isimlendirmiştir; zira daha önce inşa edilmişti. Gelecekte olacağı durum itibarıyla olduğu da söylenmiştir ki bu da hürmet vasfının aynı şekilde kabul edilmesine yönelir.

رَبَّنا لِيُقِيمُوا الصَّلاةَ أي لأن يقيموا، فاللام جارة والفعل منصوب بأن مضمرة بعدها، والجار والمجرور متعلق- بأسكنت- المذكور، وتكرير النداء وتوسيطه لإظهار كمال العناية بإقامة الصلاة فإنها عماد الدين ولذا خصها بالذكر من بين سائر شعائره، والمعنى على ما يقتضيه كلام غير واحد على الحصر أي ما أسكنتهم بهذا الوادي البلقع الخالي من كل مرتفق ومرتزق إلا ليقيموا الصلاة عند بيتك المحرم ويعمروه بذكرك وعبادتك وما تعمر به مساجدك ومتعبداتك متبركين بالبقعة التي شرفتها على البقاع مستسعدين بجوارك الكريم متقربين إليك بالعكوف عند بيتك والطواف به والركوع والسجود حوله مستنزلين رحمتك التي آثرت بها سكان حرمك.

{ رَبَّنا لِيُقِيمُوا الصَّلاةَ } "Rabbimiz! Namazı dosdoğru kılsınlar diye"; yani namazı ikame etsinler için. Buradaki lâm cer harfidir, fiil ise kendisinden sonra gizli bir 'en' ile mansubdur; car ve mecrûr ise zikredilen 'eskentü' (yerleştirdim) fiiline taalluk eder. Nidanın tekrarlanması ve araya getirilmesi, namazın ikamesine gösterilen tam itinayı izhar etmek içindir; çünkü o dinin direğidir ve bu sebeple diğer bütün şeâirin arasından onu zikretmiştir. Birden fazla âlimin sözünün gerektirdiği mana hasr (tahsis) üzeredir; yani 'Onları her türlü faydalanma ve rızıklanma imkânından yoksun bu çorak vadiye, ancak Senin hürmetli Beyt'inin yanında namazı kılsınlar, Senin zikrinle, ibadetinle ve mescitlerin ile ibadethanelerinin imar edildiği şeylerle orayı imar etsinler, mekânlar üzerine şerefli kıldığın bu belde ile teberrük etsinler, Senin keremli civarınla mutlu olsunlar, Beyt'inin yanında itikâfa girerek, onu tavaf ederek, etrafında rükû ve secde ederek Sana yakınlaşsınlar ve Harem'inin sakinlerine has kıldığın rahmetini indirsinler diye yerleştirdim' demektir.

وهذا الحصر- على ما ذكروا- مستفاد من السياق فإنه ﵇ لما قال: بِوادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ نفى أن يكون سكانهم للزراعة ولما قال: عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ أثبت أنه مكان عبادة فلما قال: لِيُقِيمُوا أثبت أن الإقامة عنده عبادة وقد نفى كونها للكسب فجاء الحصر مع ما في رَبَّنا من الإشارة إلى أن ذلك هو المقصود.

Zikrettiklerine göre bu hasr (tahsis) سیاktan anlaşılmaktadır; zira o (aleyhisselâm): { بِوادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ } "Ekinsiz bir vadide" dediğinde onların yerleşmesinin ziraat için olduğunu nefyetmiş; { عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ } "Senin hürmetli Beyt'inin yanında" dediğinde oranın bir ibadet mahalli olduğunu ispat etmiş; { لِيُقِيمُوا } "kılsınlar diye" dediğinde ise onun yanında ikametin ibadet olduğunu ispat edip kazanç için olmadığını nefyetmiştir. Böylece, { رَبَّنا } "Rabbimiz!" ifadesinde bunun asıl maksat olduğuna dair bulunan işaretle birlikte hasr manası meydana gelmiştir.

وعن مالك أن التعليل يفيد الحصر، فقد استدل بقوله تعالى: لِتَرْكَبُوها [النحل: ٨] على حرمة أكلها، وفي الكشف أن استفادة الحصر من تقدير محذوف مؤخر يتعلق به الجار والمجرور أي ليقوموا أسكنتهم هذا الإسكان، أخبر أولا أنه أسكنهم، بواد قفر فأدمج فيه حاجتهم إلى الوافدين وذكر وجه الإيثار لشرف الجوار بقوله: عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ ثم صرح ثانيا بأنه إنما آثر ذلك ليعمروا حرمك المحرم وبنى عليه الدعاء الآتي، ومن الدليل على أنه غير متعلق بالمذكور تخلل رَبَّنا ثانيا بين الفعل ومتعلقه وهذا بين ولا وجه لاستفادة ذلك من تكرار رَبَّنا إلا من هذا الوجه اه، واختار بعضهم ما ذكرناه أولا في وجه الاستفادة وقال: إنه معنى لطيف ولا ينافيه الفصل بالنداء لأنه اعتراض لتأكيد الأول وتذكيره فهو كالمنبه عليه فلا حاجة إلى تعلق الجار بمحذوف مؤخر واستفادة الحصر من ذلك، وهو الذي ينبغي أن يعول عليه، ويجعل النداء مؤكدا للأول يندفع ما قيل: إن النداء له صدر الكلام فلا يتعلق ما بعده بما قبله فلا بد من تقدير متعلق، ووجه الاندفاع ظاهر، وقيل: اللام لام الأمر والفعل مجزوم بها، والمراد هو الدعاء لهم بإقامة الصلاة كأنه طلب منهم الإقامة وسأل من الله تعالى أن يوفقهم لها ولا يخفى بعده، وأبعد منه ما قاله أبو الفرج بن

İmam Mâlik'ten ta'lîlin (gerekçe bildirmenin) hasr ifade ettiği rivayet edilmiştir; nitekim o, Allah Teâlâ'nın: { لِتَرْكَبُوها } “onlara binesiniz diye” [en-Nahl 16/8] ayetini onların (at, katır ve eşeklerin) etinin yenmesinin haram oluşuna delil getirmiştir. el-Keşf'te ise hasr manasının, car ve mecrûrun taalluk ettiği muahhar (sonradan gelen) mahzuf bir fiilin takdir edilmesinden anlaşıldığı belirtilmiştir; yani [takdir]: 'Namazı kılsınlar diye onları işte böyle bir yerleştirmeyle yerleştirdim' şeklindedir. [İbrâhim aleyhisselâm] önce onları çorak bir vadiye yerleştirdiğini haber verip bunun içine gelen kimselere olan ihtiyaçlarını dâhil etmiş ve: { عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ } “Senin hürmetli Beyt'inin yanında” sözüyle komşuluğun şerefi sebebiyle [burayı] tercih etme gerekçesini zikretmiş; sonra ikinci olarak bunu sırf senin hürmetli Harem'ini imar etsinler diye tercih ettiğini açıkça ifade etmiş ve gelecek duayı da bunun üzerine bina etmiştir. Bunun zikredilen [fiile] taalluk etmediğinin delillerinden biri de, 'Rabbimiz' [nidasının] fiil ile müteallakı arasına ikinci kez girmiş olmasıdır; bu da gayet açıktır ve 'Rabbimiz' lafzının tekrarından bunun anlaşılmasının bu yönden başka bir izahı yoktur (el-Keşf'ten alıntı bitti). Bazıları ise [hasrın] anlaşılma vechi hususunda ilk olarak zikrettiğimiz görüşü tercih edip şöyle demiştir: 'Bu latif bir manadır ve nida ile aranın açılması buna engel değildir; zira o, ilkini teyit etmek ve hatırlatmak için bir itirazî [cümledir], dolayısıyla ona dikkat çeken konumundadır. Bu yüzden car [ve mecrûr]un muahhar mahzuf bir [fiile] taalluk etmesine ve hasrın buradan çıkarılmasına gerek yoktur.' İtimat edilmesi gereken de budur. Nidanın ilki tekit edici kılındığı [kabul edildiğinde], 'Nidanın kelamın başında gelme hakkı (sadaret) vardır; dolayısıyla sonrasındaki kısım öncesine taalluk edemez, bu sebeple bir müteallak takdir etmek zorunludur' şeklindeki iddia da savuşturulmuş olur; zira bunun savuşturulma vechi açıktır. Bir görüşe göre buradaki lâm, emir lâmıdır ve fiil onunla meczumdur; murad ise onlara namazı dosdoğru kılmaları için dua etmektir; sanki onlardan ikameyi talep etmiş ve Allah Teâlâ'dan da onları buna muvaffak kılmasını dilemiştir; ancak bu görüşün [doğruluktan] uzaklığı gizli değildir. Ebü'l-Ferec İbnü'l-

الجوزي: إن اللام متعلقة بقوله: اجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ وفي قوله: لِيُقِيمُوا بضمير الجمع على ما في البحر دلالة على أن الله تعالى أعلمه بأن ولده إسماعيل ﵇ سيعقب هنالك ويكون له نسل فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ أي أفئدة من أفئدتهم تَهْوِي إِلَيْهِمْ أي تسرع إليهم شوقا وودادا- فمن- للتبعيض، ولذا قيل: لو قال ﵇: أفئدة الناس لازدحمت عليهم فارس والروم، وهو مبني على الظاهر من إجابة دعائه ﵇ وكون الجمع المضاف يفيد الاستغراق. وروي عن ابن جبير أنه قال: لو قال ﵇: أفئدة الناس لحجت البيت اليهود والنصارى.

Cevzî'nin şu sözü ise ondan daha uzaktır: 'Lâm harfi { اجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ } "Beni ve çocuklarımı putlara tapmaktan uzak tut" sözüne taalluk etmektedir.' el-Bahr'da belirtildiğine göre { لِيُقِيمُوا } "kılsınlar diye" sözündeki cemi zamirinde, Allah Teâlâ'nın ona oğlu İsmâîl'in (aleyhisselâm) orada arkasından nesil bırakacağını ve bir zürriyetinin olacağını bildirdiğine delalet vardır. { فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ } "Artık insanlardan bir kısmının gönüllerini kıl"; yani onların gönüllerinden bir kısmını, { تَهْوِي إِلَيْهِمْ } "onlara meylettir"; yani şevk ve sevgiyle onlara doğru koştur. 'Min' teb'îz (kısmîlik) içindir; bu sebeple denilmiştir ki: Şayet o (aleyhisselâm) 'insanların gönüllerini' demiş olsaydı Fars ve Rum [halkları] da onların üzerine üşüşürdü. Bu, onun (aleyhisselâm) duasının icabet edildiğinin zahirine ve muzaf olan ceminin istiğrâk (bütün fertleri kapsama) ifade ettiği esasına dayanmaktadır. İbn Cübeyr'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Eğer o (aleyhisselâm) "insanların gönüllerini" demiş olsaydı, Beyt'i Yahudiler ve Hristiyanlar da haccederdi.'

وتعقب بأنه غير مناسب للمقام إذ المسئول توجيه القلوب إليهم للمساكنة معهم لا توجيهها إلى البيت للحج وإلا لقيل تهوى إليه فإن عين الدعاء بالبلدية قد حكي بعبارة أخرى اه. وأنت تعلم أنه لا منافاة بين الشرطية في المروي وكون المسئول توجيه القلوب إليهم للمساكنة معهم، وقد جاء نحو تلك الشرطية عن ابن عباس، ومجاهد كما في الدر المنثور. وغيره، على أن بعضهم جعل هذا دعاء بتوجيه القلوب إلى البيت. فقد أخرج ابن أبي شيبة. وابن جرير. وابن المنذر. وابن أبي حاتم عن الحكم قال: سألت عكرمة. وطاوسا. وعطاء بن أبي رباح عن هذه الآية فَاجْعَلْ إلى آخره فقالوا: البيت تهوى إليه قلوبهم يأتونه، وفي لفظ قالوا: هواهم إلى مكة أن يحجوا نعم هو خلاف الظاهر، وجوز أن تكون مِنْ للابتداء كما في قولك: القلب منه سقيم تريد قلبه فكأنه قيل: أفئدة ناس، واعترضه أبو حيان بأنه لا يظهر كونها للابتداء لأنه لا فعل هنا يبتدأ فيه لغاية ينتهي إليها إذ لا يصح ابتداء جعل أفئدة من الناس.

Buna, makama uygun olmadığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir; çünkü talep edilen şey, hac için kalplerin Beyt'e yönelmesi değil, onlarla birlikte yaşamak için kalplerin onlara yönelmesidir; aksi takdirde 'ona meylettir' denilirdi; zira beldelik duasının kendisi başka bir ifadeyle nakledilmiştir, vb. Bilirsin ki rivayet edilen şart cümlesi ile talep edilen şeyin onlarla birlikte yaşamak için kalplerin onlara yönelmesi olması arasında bir çelişki yoktur. ed-Dürrü'l-Mensûr ve diğer eserlerde geçtiği üzere bu şart cümlesinin benzeri İbn Abbâs ve Mücâhid'den de nakledilmiştir. Bununla birlikte bazısı bunu kalplerin Beyt'e yöneltilmesi duası kılmıştır. Nitekim İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim el-Hakem'den rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: İkrime, Tâvûs ve Atâ b. Ebî Rabâh'a bu ayeti, yani { فَاجْعَلْ } "...kıl" kısmından sonrasını sordum; şöyle dediler: 'Beyt'tir; kalpleri ona meyleder, ona gelirler.' Bir lafızda ise: 'Onların arzusu hac etmek üzere Mekke'yedir' dediler. Evet, bu zahire muhaliftir. 'Min'in, kalbini kastederek 'el-Kalbü minhu sekîmun' (Onun kalbi hastadır) demen gibi ibtidâiyye (başlangıç bildiren) olması da caiz görülmüştür; sanki 'insanlardan olan birtakım gönüller' denilmiş gibidir. Ebû Hayyân buna itiraz ederek şöyle demiştir: Bunun ibtidâiyye olması açık değildir; çünkü burada nihayete eren bir gaye için kendisiyle başlanacak bir fiil yoktur; zira 'insanlardan olan birtakım gönüller kılmak' başlangıcı [ifade etmeye] uygun düşmez.

وتعقبه بعض الأجلة بقوله: وفيه بحث فإن فعل الهوى للأفئدة يبتدأ به لغاية ينتهي إليها، ألا يرى إلى قوله: إِلَيْهِمْ وفيه تأمل اه وكأن فيه إشارة إلى ما قيل: من أن الابتداء في مِنْ الابتدائية إنما هو من متعلقها لا مطلقا، وإن جعلناها متعلقة- بتهوى- لا يظهر لتأخيره ولتوسيط الجار فائدة، وذكر مولانا الشهاب في توجيه الابتداء وترجيحه على التبعيض كلاما لا يخلو عن بحث فقال: اعلم أنه قال في الإيضاح أنه قد يكون القصد إلى الابتداء دون أن يقصد انتهاء مخصوص إذا كان المعنى لا يقتضي إلا المبتدأ منه كأعوذ بالله تعالى من الشيطان الرجيم، وزيد أفضل من عمرو.

Bazı büyük âlimler onu şu sözüyle tenkit etmişlerdir: 'Bunda tartışılacak yön vardır; zira gönüllerin meyil fiili kendisiyle başlanıp nihayete eren bir gayeye varır; O'nun: { إِلَيْهِمْ } "onlara" sözünü görmüyor musun? Bunda düşünülecek taraf vardır', vb. Sanki bunda, 'İbtidâiyye olan 'min'deki başlangıç mutlak değil, ancak onun müteallakındandır' şeklinde söylenen söze bir işaret vardır. Şayet onu 'tehvî' (meyleder) fiiline müteallak kılarsak, sonraya bırakılmasının ve car'ın araya sokulmasının bir faydası görünmez. Mevlânâ Şihâb, ibtidanın izahında ve teb'îze tercih edilmesinde tartışmaya açık olmayan bir söz zikrederek şöyle demiştir: Bil ki el-Îzâh'ta şöyle demiştir: Şayet mana sadece kendisinden başlananı iktiza ediyorsa, 'Eûzü billâhi mineşşeytânirracîm' ve 'Zeydün efdalü min Amrin' [örneklerinde] olduğu gibi, belirli bir bitiş hedeflenmeksizin sadece başlangıç hedeflenmiş olabilir.

وقد قيل: إن جميع معاني مِنْ دائرة على الابتداء، والتبعيض هنا لا يظهر فيه فائدة كما في قوله: وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي [مريم: ٤] فإن كون قلب الشخص وعظمه بعضا منه معنى مكشوف غير مقصود بالإفادة فلذا جعلت للابتداء والظرف مستقر للتفخيم كأن ميل القلب نشأ من جملته مع أن ميل جملة كل شخص من جهة قلبه كما أن سقم قلب العاشق نشأ منه مع أنه إذا صلح صلح البدن كله، وإلى هذا نحا المحققون من شراح الكشاف لكنه معنى غامض فتدبره، والأفئدة مفعول أول- لا جعل- وهو جمع فؤاد وفسروه على ما في البحر. وغيره بالقلب لكن يقال له فؤاد إذا اعتبر فيه معنى التفؤد أي التوقد، يقال: فأدت اللحم أي شويته ولحم فئيد أي مشوي، وقيل: الأفئدة هنا القطع من الناس بلغة قريش وإليه ذهب ابن بحر، والمفعول الثاني جملة «تهوى» وأصل الهوى الهبوط بسرعة وفي كلام بعضهم السرعة، وكان حقه أن يعدى باللام كما في قوله:

Denilmiştir ki: 'Min'in (مِنْ) bütün anlamları ibtidâ (başlangıç) etrafında döner. Nitekim: { وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي } “kemiklerim gevşeyip zayıfladı” [Meryem: 4] ayetinde olduğu gibi burada da teb'îz (parça bildirme) anlamında bir fayda görünmemektedir; zira kişinin kalbinin ve kemiğinin onun bir parçası olması açık bir anlam olup bildirilmesi hedeflenen bir husus değildir. Bu yüzden ibtidâiyye kılınmıştır; zarf ise tazim için müstakardır; sanki kalbin meyli, her ferdin bütününün meyli kalbi cihetinden olduğu halde, onun bütününden neşet etmiştir; nitekim âşığın kalbinin marazı, o düzeldiğinde bütün beden düzelecek olduğu halde kendisinden neşet eder. Keşşâf şârihlerinden muhakkik âlimler bu görüşe meyletmişlerdir; fakat bu kapalı bir manadır, onu iyice düşün! 'El-Ef'ide' (الأفئدة) kelimesi 'ic'al' fiilinin birinci mef'ûlüdür; 'füâd' kelimesinin çoğuludur. el-Bahr ve diğer eserlerde geçtiği üzere bunu 'kalp' ile tefsir etmişlerdir; ancak tutuşma/parlama manası olan 'tefe''üd' (التفؤد) manası kendisinde mülahaza edildiğinde ona 'füâd' denilir. 'Fe'edtü'l-lahme' (eti kızarttım) ve 'lahmun feîd' (kızartılmış et) denilir. Denildi ki: Kureyş lügatinde buradaki 'el-ef'ide', insanlardan bir grup demektir; İbn Bahr bu görüşe gitmiştir. İkinci mef'ûl ise 'tehvî' cümlesidir. 'Hevâ' kelimesinin aslı süratle inmektir; bazılarının kelamında ise sadece sürattir. Şu beyitte olduğu gibi lâm ile geçişli kılınması gerekirdi:

حتى إذا ما هوت كف الوليد لها ... طارت وفي كفه من ريشها تبك

Nihayet çocuğun eli ona doğru hızla indiğinde... [kuş] uçtu ve onun avucunda tüylerinden bir tutam kaldı.

وإنما عدي بإلى لتضمينه معنى الميل كما في قوله:

Şu beyitte olduğu gibi meyil manasını tazammun ettiği için 'ilâ' (إِلَى) ile geçişli kılınmıştır:

تهوي إلى مكة تبغي الهدى ... ما مؤمن الجن كأنجاسها

Hidayet arayarak Mekke'ye doğru hızla yönelir... Cinlerin mümini onların pislikleri gibi değildir.

ولما كان ما تقدم كالمبادئ لإجابة دعائه ﵇ وإعطاء مسؤوله جاء بالفاء في قوله: «فاجعل» إلى آخره وقرأ هشام «أفئيدة» بياء بعد الهمزة نص عليه الحلواني عنه، وخرج ذلك على الإشباع كما في قوله:

Daha önce geçenler, onun aleyhisselâm duasının kabulünün ve istediğinin verilmesinin mukaddimeleri gibi olduğundan, { فَاجْعَلْ } “kıl...” sözünde 'fâ' ile gelmiştir. Hişâm, hemzeden sonra yâ ile 'ef'iyde' (أَفْئِيدَة) şeklinde okumuştur; Hulvânî bunu ondan açıkça nakletmiştir. Bu da şu beyitte olduğu gibi işbâ' (harekeyi uzatma) üzerine hamledilmiştir:

أعوذ بالله من العقراب ... الشائلات عقد الأذناب

Kuyruklarının düğümlerini yukarı kaldıran akrepten Allah'a sığınırım.

ولما كان ذلك لا يكون إلا في ضرورة الشعر عند بعضهم قالوا: إن هشاما قرأ بتسهيل الهمزة كالياء فعبر عنها الراوي بالياء فظن من أخطأ فهمه أنها بياء بعد الهمزة، والمراد بياء عوضا من الهمزة. وتعقب ذلك الحافظ أبو عمرو الداني بأن النقلة عن هشام كانوا من أعلم الناس بالقراءة ووجوهها فهم أجل من أن يعتقد فيهم مثل ذلك. وقرئ «آفدة» على وزن ضاربة وفيه احتمالان: أحدهما أن يكون قدمت فيه الهمزة على الفاء فاجتمع همزتان ثانيتهما ساكنة فقلبت ألفا فوزنه أعفلة كما قيل في أدور جمع دار قلبت فيه الواو المضمومة همزة ثم قدمت وقلبت الفاء فصار آدر.

Bazılarına göre bu durum ancak şiir zaruretinde olabileceğinden şöyle demişlerdir: Hişâm hemzeyi yâ gibi teshil ederek okumuş, râvi de bunu yâ ile ifade etmiştir; böylece anlayışı hatalı olan kimse bunun hemzeden sonra bir yâ olduğunu zannetmiştir; kastedilen ise hemzenin yerine bir yâ'dır. Hâfız Ebû Amr ed-Dânî buna itiraz ederek şöyle demiştir: Hişâm'dan nakledenler kıraati ve onun vecihlerini en iyi bilen insanlardandı; onlar haklarında böyle bir şey zannedilmesinden çok daha yücedirler. 'Dâribe' (ضَارِبَة) vezninde 'âfide' (آفِدَة) şeklinde de okunmuştur; bunda iki ihtimal vardır: Birincisi, hemzenin fâ harfinin önüne geçirilmiş olması, böylece ikincisi sakin iki hemzenin yan yana gelip elife dönüşmüş olmasıdır ki vezni 'a'fele' (أَعْفَلَة) olur; nitekim 'dâr'ın çoğulu olan 'edvur'da ötireli vâv'ın hemzeye çevrilip öne geçirilmesi ve fâ harfinin [elife] çevrilmesiyle 'âdür' (آدُر) olması gibi söylenmiştir.

وثانيهما أنه اسم فاعل من أفد يأفد بمعنى قرب ودنا ويكون بمعنى عجل، وهو صفة لمحذوف أي جماعة أو جماعات آفدة. وقرئ «أفدة» بفتح الهمزة من غير مد وكسر الفاء بعدها دال، وهو إما صفة من أفد بوزن خشنة فيكون بمعنى آفدة في القراءة الأخرى أو أصله أفئدة فنقلت حركة الهمزة إلى ما قبلها ثم طرحت وهو وجه مشهور عند الصرفيين والقراء.

İkincisi ise, yaklaştı ve yakın oldu manasındaki 'efede ye'fedu' fiilinden ism-i fail olmasıdır; acele etti manasına da gelir. Bu takdirde mahzuf bir kelimenin sıfatıdır, yani 'yaklaşan/acele eden bir cemaat veya cemaatler' demektir. Medsiz olarak hemzenin fethi, fâ'nın kesresi ve ardından dâl ile 'efide' (أَفِدَة) şeklinde de okunmuştur. Bu ya 'haşine' (خَشِنَة) vezninde 'efid' kökünden bir sıfattır ve diğer kıraatteki 'âfide' manasında olur; ya da aslı 'ef'ide' (أَفْئِدَة) olup hemzenin harekesi kendisinden öncekine aktarılmış, sonra da hemze atılmıştır; bu sarf âlimleri ve kurrâ nezdinde meşhur bir vecihtir.

قال الأولون: إذا تحركت الهمزة بعد ساكن صحيح تبقى أو تنقل حركتها إلى ما قبلها وتحذف، ولا يجوز جعلها بين بين لما فيه من شبه التقاء الساكنين، وقال صاحب النشر من الآخرين: الهمزة المتحركة بعد حرف صحيح ساكن كمسؤولا وأفئدة وقرآن وظمآن فيها وجه واحد وهو النقل وحكى فيه وجه ثان وهو بين بين وهو ضعيف جدا وكذا قال غيره منهم، فما قيل: إن الوجه إخراجها بين بين ليس بالوجه. وقرأت أم الهيثم «أفودة» بالواو المكسورة بدل الهمزة، قال صاحب اللوامح: وهو جمع وفد، والقراءة حسنة لكني لا أعرف هذه المرأة بل ذكرها أبو حاتم اه. وقال أبو حيان: يحتمل أنه أبدل الهمزة في فؤاد ثم جمع وأقرت الواو في الجمع إقرارها في المفرد أو هو جمع وفد كما قال صاحب اللوامح وقلب إذ الأصل أوفدة، وجمع فعل على أفعلة شاذ ونجد وأنجدة ووهى وأوهية، وأم الهيثم امرأة نقل عنها شيء من لغات العرب. وقرأ زيد بن علي رضي الله تعالى عنهما «إفادة» على وزن امارة ويظهر أن الهمزة بدل من الواو المكسورة كما قالوا: أشاح في وشاح فالوزن فعالة أي فاجعل ذوي وفادة، ويجوز أن يكون مصدر أفاد إفادة أي ذوي إفادة وهم الناس الذين يفيدون وينتفع بهم. وقرأ مسلمة بن عبد الله «تهوى» بضم التاء مبنيا للمفعول من أهوى المنقول بهمزة التعدية من هوى اللازم كأنه قيل: يسرع بها إليهم.

Öncekiler şöyle demişlerdir: Hemze sahih bir sakinden sonra harekeli olursa ya olduğu gibi kalır ya da harekesi kendisinden öncekine aktarılıp hazfedilir; onda iki sakinin yan yana gelmesi şüphesi bulunduğu için 'beyne beyne' (hemze ile harf arası) yapılması caiz değildir. Sonrakilerden en-Neşr sahibi ise şöyle demiştir: 'Mes'ûlen', 'ef'ideten', 'kur'ânen' ve 'zam'ânen' gibi sahih sakin bir harften sonra gelen harekeli hemzede tek bir vecih vardır, o da nakildir. Onda 'beyne beyne' şeklinde ikinci bir vecih de nakledilmiştir ki bu son derece zayıftır. Onlardan başkası da böyle demiştir. Dolayısıyla onun 'beyne beyne' olarak telaffuz edilmesinin uygun bir vecih olduğu iddiası doğru bir vecih değildir. Ümmü'l-Heysem hemze yerine kesreli vâv ile 'efvide' (أَفْوِدَة) şeklinde okumuştur. Levâmihu'l-Envâr sahibi şöyle der: 'Bu, vefd (heyet) kelimesinin çoğuludur; kıraat güzeldir, ancak ben bu kadını tanımıyorum, sadece Ebû Hâtim onu zikretmiştir.' Ebû Hayyân şöyle demiştir: 'Füâd'daki hemzeyi vâv'a tebdil edip sonra çoğul yapmış ve vâv tekilde bırakıldığı gibi çoğulda da bırakılmış olabilir; yahut Levâmih sahibinin dediği gibi 'vefd'in çoğuludur ve kalb (yer değiştirme) olmuştur, zira aslı 'evfide'dir; 'fa'l' vezninin 'ef'ile' şeklinde çoğul yapılması şâzdır; tıpkı 'necd-encide' ve 'vehy-evhiye' gibi. Ümmü'l-Heysem ise kendisinden Arap lügatlerine dair nakiller yapılan bir kadındır.' Zeyd b. Ali radıyallâhu anhümâ 'imâre' (إِمَارَة) vezninde 'ifâde' (إِفَادَة) şeklinde okumuştur. Görünen o ki hemze, tıpkı 'vişâh' yerine 'işâh' demeleri gibi, kesreli vâv'dan bedeldir; dolayısıyla vezni 'fiâle' (فِعَالَة) olur, yani 'ziyarete gelen/akın eden kimseler kıl' demektir. 'Efâde-ifâde'nin masdarı olması da caizdir, yani 'fayda sahipleri [kıl]' demektir ki bunlar fayda veren ve kendilerinden istifade edilen insanlardır. Mesleme b. Abdillâh ise 'tehvâ' (تُهْوَى) kelimesini tâ harfinin zammesiyle meçhul olarak okumuştur; bu, lazım olan 'hevâ' fiilinden ta'diye hemzesiyle türetilen 'ehvâ' fiilindendir; sanki 'onlarla birlikte oraya doğru süratle gidilsin' denilmiş gibidir.

وقرأ علي كرم الله تعالى وجهه. وجماعة من أهله.

Ali kerremallâhu teâlâ vecheh, ehl-i beytinden bir topluluk,

ومجاهد «تهوى»

ve Mücâhid 'tehvâ' (تَهْوَى) şeklinde okumuşlardır.

مضارع هو بمعنى أحب، وعدي بإلى لما تقدم وَارْزُقْهُمْ أي ذريتي الذين أسكنتهم هناك. وجوز أن يريدهم والذين ينحازون إليهم من الناس، وإنما لم يخص ﵇ الدعاء بالمؤمنين منهم كما في قوله: وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَراتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ [البقرة: ١٢٦] اكتفاء- على ما قيل- بذكر إقامة الصلاة.

[Bu kıraatte kelime] sevdi manasındaki 'heviye'nin muzarisidir; daha önce geçtiği üzere 'ilâ' ile geçişli kılınmıştır. { وَارْزُقْهُمْ } “ve onları rızıklandır” yani oraya yerleştirdiğim zürriyetimi. Onları ve insanlardan onlara katılanları kastetmiş olması da caiz görülmüştür. { وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَراتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “halkından Allah'a ve ahiret gününe iman edenleri ürünlerle rızıklandır” [el-Bakara: 126] ayetinde olduğu gibi, onun aleyhisselâm duayı onlardan mümin olanlara has kılmayışı, denildiğine göre, namazın ikamesinin zikredilmesiyle yetinilmesindendir.

مِنَ الثَّمَراتِ من أنواعها بأن تجعل بقربهم قرى يحصل فيها ذلك أو تجبى إليهم من الأقطار الشاسعة وقد حصل كلا الأمرين حتى أنه يجتمع في مكة المكرمة البواكير والفواكه المختلفة الأزمان من الربيعية والصيفية والخريفية في يوم واحد. أخرج ابن جرير. وابن أبي حاتم عن محمد بن مسلم الطائفي أن الطائف كانت من أرض فلسطين فلما دعا إبراهيم ﵇ بهذه الدعوة رفعها الله تعالى ووضعها حيث وضعها رزقا للحرم. وفي رواية أن جبريل ﵇ اقتلعها فجاء وطاف بها حول البيت سبعا ولذا سميت الطائف ثم وضعها قريب مكة. وروي نحو ذلك عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما. وأخرج ابن أبي حاتم عن الزهري أن الله تعالى نقل قرية من قرى الشام فوضعها بالطائف لدعوة إبراهيم ﵇. والظاهر أن إبراهيم ﵇ لم يكن مقصوده من هذا الدعاء نقل أرض منبتة من فلسطين أو قرية من قرى الشام وإنما مقصوده ﵇ أن يرزقهم سبحانه من الثمرات وهو لا يتوقف على النقل، فلينظر ما وجه الحكمة فيه، وأنا لست على يقين من صحته ولا أنكر والعياذ بالله تعالى أن الله جل وعلا على

{ مِنَ الثَّمَراتِ } “ürünlerden”, yani yakınlarında bunun hasıl olacağı köyler kılarak yahut uzak beldelerden oraya toplanıp getirilerek [sağlanan] ürün çeşitlerinden. Nitekim her iki durum da gerçekleşmiştir; öyle ki Mekke-i Mükerreme'de turfandalar ile bahar, yaz ve sonbahar gibi farklı mevsimlerin meyveleri aynı günde bir araya gelir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Muhammed b. Müslim et-Tâifî'den rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: Tâif, Filistin topraklarındandı. İbrâhim aleyhisselâm bu dua ile dua edince, Allah Teâlâ onu kaldırdı ve Harem'e bir rızık olarak koyduğu yere koydu. Bir rivayette ise Cibrîl aleyhisselâm orayı kökünden söktü, getirip Beyt'in etrafında yedi defa tavaf ettirdi (bu yüzden ona Tâif denildi), sonra da onu Mekke'nin yakınına koydu. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan da buna benzer bir rivayet nakledilmiştir. İbn Ebî Hâtim'in ez-Zührî'den rivayet ettiğine göre Allah Teâlâ, İbrâhim aleyhisselâm'ın duası sebebiyle Şam köylerinden bir köyü nakledip Tâif'e koymuştur. Zahir olan şudur ki, İbrâhim aleyhisselâm'ın bu duadan maksadı Filistin'den bitki bitiren bir toprağı veya Şam köylerinden bir köyü nakletmek değildi; onun aleyhisselâm maksadı ancak Yüce Allah'ın onları ürünlerden rızıklandırmasıydı ve bu da nakletmeye bağlı değildir. Bundaki hikmet yönüne bakılmalıdır. Ben bunun sıhhatinden emin değilim; ancak -Allah Teâlâ'ya sığınırım- Yüce Allah'ın

كل شيء قدير وأنه سبحانه يفعل ما يشاء ويحكم ما يريد لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ تلك النعمة بإقامة الصلاة وأداء سائر مراسم العبودية واستدل به على أن تحصيل منافع الدنيا إنما هي ليستعان بها على أداء العبادات وإقامة الطاعات، ولا يخفى ما في دعائه ﵇ من مراعاة حسن الأدب والمحافظة على قوانين الضراعة وعرض الحاجة واستنزال الرحمة واستجلاب الرأفة، ولذا من عليه بحسن القبول وإعطاء المسئول، ولا بدع في ذلك من خليل الرحمن ﵇.

her şeye kadir olduğunu, dilediğini yaptığını ve dilediği gibi hükmettiğini de inkâr etmem. { لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ } “Umulur ki onlar şükrederler”, namazı kılarak ve kulluğun diğer bütün vecibelerini yerine getirerek bu nimete [şükrederler]. Bundan, dünya menfaatlerinin ancak ibadetlerin yerine getirilmesine ve taatlerin ikamesine yardımcı olması için elde edileceğine delil getirilmiştir. Onun aleyhisselâm duasında hüsn-i edebin gözetilmesi, yalvarış kurallarının korunması, ihtiyacın arz edilmesi, rahmetin indirilmesi ve şefkatin celbedilmesi hususlarının bulunduğu gizli değildir; bu sebeple hüsn-i kabul ve istenilenin verilmesi ile kendisine lütufta bulunulmuştur. Halîlurrahmân aleyhisselâm'dan bu durum şaşılacak bir şey değildir.

رَبَّنا إِنَّكَ تَعْلَمُ ما نُخْفِي وَما نُعْلِنُ من الحاجات وغيرها، وأخرج ابن أبي حاتم عن إبراهيم النخعي أن مراده ﵇ ما نخفي من حب إسماعيل وأمه وما نعلن لسارة من الجفاء لهما، وقيل: ما نخفي من الوجد لما وقع بيننا من الفرقة وما نعلن من البكاء والدعاء، وقيل: ما نخفي من كآبة الافتراق وما نعلن مما جرى بيننا وبين هاجر عند الوداع من قولها: إلى من تكلنا؟ وقولي لها: إلى الله تعالى، وما في جميع هذه الأقوال موصولة والعائد محذوف والظاهر العموم وهو المختار، والمراد بما نخفي على ما قيل ما يقابل ما نُعْلِنُ سواء تعلق به الإخفاء أو لا أي تعلم ما نظهره وما لا نظهره فإن علمه تعالى متعلق بما لا يخظر بباله ﵇ من الأحوال الخفية، وتقديم ما نُخْفِي على ما نُعْلِنُ لتحقيق المساواة بينهما في تعلق العلم على أبلغ وجه فكان تعلقه بما يخفى أقدم منه بما يعلن أو لأن مرتبة السر والخفاء متقدمة على مرتبة العلن إذ ما من شيء يعلن الا وهو قبل ذلك خفي فتعلق علمه تعالى بحالته الأولى أقدم من تعلقه بحالته الثانية، وجعل بعضهم ما مصدرية والتقديم والتأخير لتحقيق المساواة أيضا، ومن هنا قيل: أي تعلم سرنا كما تعلم علننا.

{ رَبَّنا إِنَّكَ تَعْلَمُ ما نُخْفِي وَما نُعْلِنُ } “Rabbimiz! Şüphesiz Sen gizlediğimizi de açığa vurduğumuzu da bilirsin”, yani ihtiyaçlardan ve diğer şeylerden [gizleyip açığa vurduklarımızı]. İbn Ebî Hâtim, İbrâhim en-Nehaî'den rivayet etmiştir ki onun aleyhisselâm maksadı: 'İsmâil ve annesine dair gizlediğimiz sevgiyi ve Sâre'ye karşı onlara gösterdiğimiz zahiri katılıktan açığa vurduğumuzu [bilirsin]' demektir. Denildi ki: 'Aramızda vuku bulan ayrılıktan ötürü gizlediğimiz hüznü ve ağlayıp dua ederek açığa vurduğumuzu [bilirsin].' Denildi ki: 'Ayrılık kederinden gizlediğimizi ve veda anında Hâcer ile aramızda geçen onun: «Bizi kime bırakıyorsun?» sözü ile benim ona: «Allah Teâlâ'ya» sözümden açığa vurduğumuzu [bilirsin].' Bütün bu kavillerde 'mâ' ismi mevsûldür ve âid zamiri mahzuftur; zahir olan ise umumiliktir ve muhtar olan da budur. Denildiğine göre gizlediğimiz şeyden maksat, gizleme fiili ona taalluk etsin veya etmesin, { نُعْلِنُ } “açığa vurduğumuz” ifadesinin mukabilidir; yani 'ortaya koyduğumuz ve ortaya koymadığımız her şeyi bilirsin'; zira Allah Teâlâ'nın ilmi, onun aleyhisselâm aklından geçmeyen gizli hallere de taalluk eder. { ما نُخْفِي } “gizlediğimiz” ifadesinin { ما نُعْلِنُ } “açığa vurduğumuz” ifadesinin önüne geçirilmesi, ilmin taallukunda en beliğ şekilde ikisi arasındaki eşitliği gerçekleştirmek içindir; zira O'nun gizli olana taalluku, aşikâr olana taallukundan daha öncedir; yahut sır ve gizlilik mertebesi aleniyet mertebesinden öncedir, çünkü alenileşen her şey mutlaka ondan önce gizlidir; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın ilminin onun ilk haline taalluku, ikinci haline taallukundan daha öncedir. Bazıları 'mâ'yı masdariyye kılmış ve öne alma ile sonraya bırakmayı yine eşitliği gerçekleştirmek için addetmiştir. Buradan hareketle: 'Açığımızı bildiğin gibi sırlarımızı da bilirsin' denilmiştir.

والمقصود من فحوى كلامه ﵇ أن إظهار هذه الحاجات وما هو مباديها وتتماتها ليس لكونها غير معلومة لك بل إنما هو لإظهار العبودية والتخشع لعظمتك والتذلل لعزتك وعرض الافتقار لما عندك والاستعجال لنيل أياديك، وقيل: أراد ﵇ أنك أعلم بأحوالنا ومصالحنا وأرحم بنا من أنفسنا فلا حاجة لنا إلى الطلب لكن ندعوك لإظهار العبودية إلى آخره، وقد أشار السهروردي إلى أن ظهور الحال يغني عن السؤال بقوله:

Onun aleyhisselâm sözünün gelişinden maksat şudur: Bu ihtiyaçları, onların başlangıçlarını ve tamamlayıcı unsurlarını izhar etmek, Senin tarafından bilinmediklerinden dolayı değil, bilakis sırf kulluğu ortaya koymak, Senin azametine boyun eğmek, izzetine tezellül göstermek, katındakine muhtaç olduğunu arz etmek ve ihsanlarına nail olmakta acele etmek içindir. Denildi ki: O aleyhisselâm şöyle kastetmiştir: 'Sen bizim hallerimizi ve maslahatlarımızı en iyi bilensin, bize nefislerimizden daha merhametlisin; dolayısıyla bizim talep etmemize ihtiyaç yoktur, fakat kulluğu izhar etmek için Sana dua ediyoruz...' vb. Sühreverdî, halin aşikâr olmasının talepte bulunmaktan müstağni kıldığına şu sözüyle işaret etmiştir:

ويمنعني الشكوى إلى الناس أنني ... عليل ومن أشكو إليه عليل

İnsanlara şikâyette bulunmaktan beni alıkoyan şey şudur: Ben dertliyim, kendisine şikâyette bulunduğum kişi de dertlidir.

ويمنعني الشكوى إلى الله أنه ... عليم بما أشكوه قبل أقول

Allah'a şikâyette bulunmaktan beni alıkoyan şey de şudur: O, ben henüz söylemeden önce şikâyet edeceğim şeyi bilmektedir.

وتكرير النداء للمبالغة في الضراعة والابتهال، وضمير الجماعة- كما قال بعض المحققين- لأن المراد ليس مجرد علمه تعالى بما يخفى وما يعلن بل بجميع خفايا الملك والملكوت وقد حققه ﵇ بقوله على وجه الاعتراض: وَما يَخْفى عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ لما أن علمه تعالى ذاتي فلا يتفاوت بالنسبة إليه معلوم دون معلوم، وقال أبو حيان: لا يظهر تفاوت بين إضافة رب إلى ياء المتكلم وبين إضافته إلى جمع المتكلم اهـ. ومما نقلنا يعلم وجه إضافة رب هنا إلى ضمير الجمع، ولا أدري ماذا أراد أبو حيان بكلامه هذا، وما يرد عليه أظهر من أن يخفى، وإنما قال ﵇: وَما يَخْفى إلى آخره دون أن يقول: ويعلم ما في السموات والأرض تحقيقا لما عناه بقوله: تَعْلَمُ ما نُخْفِي من أن علمه تعالى بذلك ليس على وجه يكون فيه شائبة خفاء بالنسبة إلى علمه تعالى كما يكون ذلك بالنسبة إلى علوم المخلوقات. وكلمة فِي متعلقة بمحذوف وقع صفة- لشيء- أي لشيء كائن فيهما أعم من أن يكون ذلك على وجه الاستقرار فيهما أو على وجه الجزئية منهما، وجوز أن تتعلق- بيخفى- وهو كما ترى. وتقديم الأرض على السماء مع توسيط لا بينهما باعتبار القرب والبعد من المستعدين للتفاوت بالنسبة إلى علومنا. والمراد من السَّماءِ ما يشمل السموات كلها ولو أريد من الْأَرْضِ جهة السفل ومن

Nidanın tekrarlanması, yalvarış ve niyazda mübalağa içindir. Bazı muhakkiklerin dediği gibi çoğul zamiri [kullanılması], maksadın yalnızca gizlenen ve açığa vurulanı bilmesi değil, mülk ve melekûtun bütün gizliliklerini bilmesi olduğundan dolayıdır. Nitekim o aleyhisselâm i'tirâz (ara cümle) yoluyla: { وَما يَخْفى عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ } “Yerde ve gökte hiçbir şey Allah'a gizli kalmaz” sözüyle bunu perçinlemiştir; çünkü O'nun ilmi zatidir ve O'na nispetle bilinen hiçbir şey diğerinden farklılık arz etmez. Ebû Hayyân şöyle demiştir: ''Rabb' kelimesinin mütekellim yâ'sına izafe edilmesi ile mütekellim çoğuluna izafe edilmesi arasında bir fark görünmemektedir', vb. Naklettiğimiz hususlardan, buradaki 'Rabb' kelimesinin çoğul zamirine izafe edilmesinin vechi anlaşılır. Ebû Hayyân'ın bu sözüyle ne kastettiğini bilmiyorum; ona yöneltilecek itiraz gizli kalmayacak kadar açıktır. O aleyhisselâm: 'Göklerde ve yerde olanı bilir' demeyip de: { وَما يَخْفى } “gizli kalmaz...” demesi, { تَعْلَمُ ما نُخْفِي } “gizlediğimizi bilirsin” sözüyle kastettiği şu manayı tahkik etmek içindir: Allah Teâlâ'nın bunu bilmesi, yaratılmışların bilgilerinde olduğu gibi Allah Teâlâ'nın ilmine nispetle içinde gizlilik şüphesi bulunacak bir şekilde değildir. { فِي } kelimesi, { شَيْءٍ } “bir şey” kelimesinin sıfatı olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder; yani gerek onlarda yerleşik bulunma şeklinde olsun gerekse onlardan bir parça olma şeklinde olsun, her iki yerde mevcut olan herhangi bir şeye [sıfattır]. 'Yahfâ' fiiline taalluk etmesi de caiz görülmüştür ki bu gördüğün gibidir. Yerin gökten önce getirilmesi ve aralarına 'lâ'nın sokulması, bizim bilgilerimize nispetle farklılık göstermeye elverişli olanlara yakınlık ve uzaklık itibarıyladır. { السَّماءِ } “gök”ten maksat, bütün gökleri içine alan şeydir. Şayet denildiği gibi { الْأَرْضِ } “yer”den alt cihet,

السماء جهة العلو كما قيل جاز ، والالتفات من الخطاب إلى الاسم الجليل للإشعار بعلة الحكم والإيذان بعمومه لأنه ليس بشأن يختص به أو بمن يتعلق به بل شامل لجميع الأشياء فالمناسب ذكره تعالى بعنوان مصحح لمبدئية الكل، وعن الجبائي أن هذا من كلام الله تعالى شأنه وارد بطريق الاعتراض لتصديقه ﵇ كقوله سبحانه: وَكَذلِكَ يَفْعَلُونَ [النمل: ٣٤] والأكثرون على الأول. ومِنْ على الوجهين للاستغراق الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ أي مع كبر سني ويأسي عن الولد- فعلى- بمعنى مع كما في قوله:

{ السَّماءِ } “gök”ten de üst cihet kastedilmiş olsa bu da caiz olur. Hitaptan lafza-i celâle iltifat yapılması, hükmün illetini hissettirmek ve umumiliğini bildirmek içindir; çünkü bu, sadece ona veya onunla ilişkili kimselere has bir durum olmayıp her şeyi kapsamaktadır; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın, her şeyin başlangıç sebebi olmasını doğrulayan bir unvanla zikredilmesi daha uygundur. Cübbâî'den nakledildiğine göre bu, O'nun: { وَكَذلِكَ يَفْعَلُونَ } “Onlar hep böyle yaparlar” [en-Neml: 34] buyruğunda olduğu gibi, onu aleyhisselâm tasdik etmek maksadıyla i'tirâz (ara cümle) yoluyla varid olmuş Allah Teâlâ'nın kendi kelamındandır. Çoğunluk ise birinci görüş üzeredir. 'Min' her iki vecihte de istiğrâk (bütün fertleri kapsama) içindir. { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ } “İhtiyarlığıma rağmen bana bağışlayan Allah'a hamdolsun”, yani yaşımın ilerlemesine ve çocuktan ümidimi kesmiş olmama rağmen. Burada 'alâ' (عَلَى), şu beyitte olduğu gibi 'ma'a' (مَعَ - ile birlikte/rağmen) anlamındadır:

إني على ما ترين من كبري ... أعرف من أين تؤكل الكتف

Gördüğün bu ihtiyarlığıma rağmen ben, kürek kemiğinin neresinden et yeneceğini iyi bilirim.

والجار والمجرور في موضع الحال، والتقييد بذلك استعظاما للنعمة وإظهار الشكر لها، ويصح جعل «على» بمعناها الأصلي والاستعلاء مجازي كما في البحر، ومعنى استعلائه على الكبر أنه وصل غايته فكأنه تجاوزه وعلا ظهره كما يقال: على رأس السنة، وفيه من المبالغة ما لا يخفى، وقال بعضهم: لو كانت للاستعلاء لكان الأنسب جعل الكبر مستعليا عليه كما في قولهم: على دين، وقوله: وَلَهُمْ عَلَيَّ ذَنْبٌ [الشعراء: ١٤] بل الكبر أولى بالاستعلاء منهما حيث يظهر أثره في الرأس وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْباً [مريم: ٤] نعم يمكن أن تجري على حقيقتها بجعلها متعلقة بالتمكن والاستمرار أي متمكنا مستمرا على الكبر فهو الأنسب كاظهار ما في الهيئة من الآية حيث لم يكن في أول الكبر اه وفيه غفلة عما ذكرنا إِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه وهب له إسماعيل وهو ابن تسع وتسعين سنة، ووهب له إسحق وهو ابن مائة واثنتي عشرة سنة، وفي رواية أنه ولد له إسماعيل لأربع وستين، وإسحق لسبعين، وعن ابن جبير لم يولد لإبراهيم ﵇ إلا بعد مائة وسبع عشرة سنة إِنَّ رَبِّي ومالك أمري لَسَمِيعُ الدُّعاءِ أي لمجيبه فالسمع بمعنى القبول والإجابة مجاز كما في سمع الله تعالى لمن حمده، وقولهم: سمع الملك كلامه إذا اعتد به وقبله، وهو فعيل من أمثلة المبالغة وأعمله سيبويه وخالف في ذلك جمهور البصريين، وخالف الكوفيون فيه وفي أعمال سائر أمثلتها، وهو إذا قلنا بجواز عمله مضاف لمفعوله أن أريد به المستقبل، وقيل: إنه غير عامل لأنه قصد به الماضي أو الاستمرار، وجوز الزمخشري أن يكون مضافا لفاعله المجازي فالأصل سميع دعاؤه بجعل الدعاء نفسه سامعا، والمراد أن المدعو وهو الله تعالى سامع. وتعقبه أبو حيان بأنه بعيد لاستلزامه أن يكون من باب الصفة المشبهة وهو متعد ولا يجوز ذلك إلا عند الفارسي حيث لا يكون لبس نحو زيد ظالم العبيد إذا علم أن له عبيدا ظالمين، وهاهنا فيه البأس لظهور أنه من إضافة المثال للمفعول انتهى، وهو كلام متين.

Câr ve mecrûr hâl konumundadır; bu kayıtla sınırlandırılması, nimetin büyüklüğünü takdir etmek ve ona şükrü izhar etmek içindir. 'Alâ'nın asıl manasında kılınması ve istilânın (üstünlüğün) el-Bahr'da belirtildiği gibi mecaz olması da sahihtir. Yaşlılığa üstün gelmesinin manası, onun son noktasına varmış olması, sanki onu aşıp sırtına binmiş gibi olmasıdır; nitekim 'alâ re'si's-sene' (yılbaşında) denilmesi böyledir. Bunda gizli kalmayacak bir mübalağa vardır. Bazıları şöyle demiştir: 'Şayet istilâ için olsaydı, «borç altında» sözlerinde ve: { وَلَهُمْ عَلَيَّ ذَنْبٌ } “onların bana isnat ettikleri bir suç var” [eş-Şuarâ: 14] ayetinde olduğu gibi, yaşlılığın onun üzerinde üstün kılınması daha uygun olurdu; hatta eseri başta: { وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْباً } “başım ihtiyarlıkla tutuştu” [Meryem: 4] şeklinde belirdiği için yaşlılık bu ikisinden daha çok üstün olmaya layıktır. Evet, temekkün ve istimrara taalluk ettirilerek hakikati üzere cereyan etmesi mümkündür; yani yaşlılık üzerinde yerleşik ve devamlı olarak demektir; nitekim yaşlılığın ilk evresinde olmadığı için heyetteki mucizeyi göstermek bakımından en uygun olanı da budur', vb. Bunda, zikrettiğimiz husustan bir gaflet vardır. { إِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ } “İsmâil'i ve İshâk'ı”; İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre, kendisine İsmâil doksan dokuz yaşındayken, İshâk ise yüz on iki yaşındayken bağışlanmıştır. Bir rivayette ise İsmâil altmış dört, İshâk ise yetmiş yaşındayken doğmuştur. İbn Cübeyr'den ise İbrâhim aleyhisselâm'ın ancak yüz on yedi yaşından sonra çocuğu olduğu nakledilmiştir. { إِنَّ رَبِّي } “Şüphesiz Rabbim” ve işlerimin maliki, { لَسَمِيعُ الدُّعاءِ } “duayı elbette işitendir”, yani icabet edendir; dolayısıyla işitmenin kabul ve icabet manasında olması, 'Semiallâhu limen hamideh' (Allah kendisine hamdedeni işitti/kabul etti) ve bir kimsenin sözüne itibar edip kabul ettiğinde 'Semia'l-melikü kelâmehu' (Hükümdar onun sözünü işitti/kabul etti) denilmesinde olduğu gibi mecazdır. 'Semî'' mübalağa kalıplarından 'faîl'dir; Sîbeveyh bunu amel ettirmiş, Basralıların cumhuru ise bu hususta ona muhalefet etmiştir; Kûfeliler ise hem bunda hem de bu kalıbın diğer mübalağa örneklerinin amel etmesinde muhalefet etmişlerdir. Şayet amel etmesinin caiz olduğunu söylersek, gelecek zaman kastedildiğinde mef'ûlüne muzaftır. Geçmiş zaman veya devamlılık kastedildiği için amel etmediği de söylenmiştir. Zemahşerî, duanın kendisini işiten kılarak mecazi failine muzaf olmasını caiz görmüştür; bu takdirde aslı 'duası işitendir' şeklinde olur; kastedilen ise kendisine dua edilen Zatın, yani Allah Teâlâ'nın işitici olduğudur. Ebû Hayyân, bunun sıfat-ı müşebbehe babından olmasını gerektireceği ve sıfat-ı müşebbehenin geçişli olduğu gerekçesiyle bunu uzak görmüş ve şöyle demiştir: 'Bu ancak Fârisî'ye göre, zalim köleleri olduğu bilindiğinde «Zeydün zâlimü'l-abîdi» denilmesi gibi bir karışıklık bulunmadığı durumlarda caizdir. Burada ise mübalağa kalıbının mef'ûle izafetinin açık olması sebebiyle bir sakınca vardır.' Sözü burada bitti; bu gayet sağlam bir sözdür.

والقول بأن اللبس منتف لأن المعنى على الإسناد المجازي كلام واه لأن المجاز خلاف الظاهر فاللبس فيه أشد ومثله القول بأن عدم اللبس إنما يشترط في إضافته إلى فاعله على القطع، وهذا كما قال بعض الأجلة مع كونه من تتمة الحمد والشكر لما فيه من وصفه تعالى بأن قبول الدعاء عادته سبحانه المستمرة تعليل على طريق التذييل للهبة المذكورة وفيه إيذان بتضاعيف النعمة فيها حيث وقعت بعد الدعاء بقوله: رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ [الصافات:

Mananın mecazi isnada dayalı olması sebebiyle karışıklığın bulunmadığı sözü çürük bir sözdür; çünkü mecaz zahirin hilafınadır, dolayısıyla onda karışıklık daha şiddetlidir. Karışıklığın bulunmayışının ancak kesin olarak failine izafe edilmesinde şart koşulduğu sözü de böyledir. Bu durum, bazı büyük âlimlerin dediği gibi, hamd ve şükrün tamamlayıcısı olmakla birlikte -çünkü duayı kabul etmenin O'nun süregelen bir âdeti olarak nitelendirilmesini içermektedir- zikredilen bağış için tezyîl (tamamlayıcı açıklama) yoluyla bir gerekçelendirmedir. Bunda, onun: { رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ } “Rabbim! Bana salihlerden [bir evlat] bağışla” [es-Sâffât: 100]

١٠٠] فاقترنت الهبة بقبول الدعوة، وذكر بعضهم أن موقع قوله: الْحَمْدُ لِلَّهِ وتذييله موقع الاعتراض بين أدعيته ﵇ في هذا المكان تأكيدا للطلب بتذكير ما عهد من الإجابة، يتوسل إليه سبحانه بسابق نعمته تعالى في شأنه كأنه ﵇ يقول اللهم استجب دعائي في حق ذريتي في هذا المقام فإنك لم تزل سميع الدعاء وقد دعوتك على الكبر أن تهب لي ولدا فأجبت دعائي وهبت لي إسماعيل وإسحاق ولا يخفى أن إسحاق ﵇ لم يكن

100] böylece bağış, duanın kabulüyle birleşmiş oldu. Bazıları, onun [İbrâhim'in]: { الْحَمْدُ لِلَّهِ } “Allah'a hamdolsun” sözünün ve fezlekesinin (tezyîlinin), bilinen icabeti hatırlatarak talebi pekiştirmek amacıyla bu makamda duaları aleyhisselâm arasına bir itiraz (ara cümle) olarak girdiğini belirtmişlerdir. [İbrâhim] sanki: 'Allahım! Bu makamda zürriyetim hakkındaki duamı kabul buyur; zira Sen ezelden beri duaları işitensin. Yaşlılık çağımda bana bir çocuk bağışlaman için Sana dua etmiştim de Sen duamı kabul edip bana İsmâil ve İshâk'ı bağışlamıştın' dercesine, kendisi hakkındaki önceki nimetiyle Yüce Allah'a tevessülde bulunmaktadır. Şurası gizli değildir ki İshâk aleyhisselâm henüz...

مولودا عند دعائه ﵇ السابق فالوجه أن لا يجعل ذلك اعتراضا بل يحمل على أن الله تعالى حكى جملا مما قاله إبراهيم ﵇ في أحايين مختلفة تشترك كلها فيما سيق له الكلام من كونه ﵇ على الإيمان والعمل الصالح وطلب ذلك لذريته وأن ولده الحقيقي من تبعه على ذلك فترك العناد والكفر، وقد ذكر هذا صاحب الكشف.

onun aleyhisselâm önceki duası anında henüz doğmamıştı; dolayısıyla uygun olan vecih, bunu bir ara cümle kılmamak, bilakis Allah Teâlâ'nın, İbrâhim aleyhisselâm'ın farklı zamanlarda söylediği ve tamamı sözün sevk ediliş maksadı olan hususta -yani onun aleyhisselâm iman ve salih amel üzere bulunması, bunu zürriyeti için de talep etmesi ve onun gerçek evladının inat ve küfrü terk ederek bu hususta kendisine uyan kimseler olduğu noktasında- birleşen cümleleri naklettiğine hamletmektir. Bunu el-Keşf sahibi de zikretmiştir.

ومما يعضده ما أخرجه ابن جرير. وابن المنذر. وابن أبي حاتم عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال في قوله: الْحَمْدُ لِلَّهِ إلخ: قال هذا بعد ذلك بحين، ووحد ﵇ الضمير في رب وإن كان عقيب ذكر الولدين لما أن نعمة الهبة فائضة عليه ﵇ خاصة وهما من النعم لا من المنعم عليهم رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلاةِ معدلا لها فهو مجاز من أقمت العود إذا قومته، وأراد بهذا الدعاء الديمومة على ذلك، وجوز بعضهم أن يكون المعنى مواظبا عليها، وبعض عظماء العلماء أخذ الأمرين في تفسير ذلك على أن الثاني قيد للأول مأخوذ من صيغة الاسم والعدول عن الفعل كما أن الأول مأخوذ من موضوعه على ما قيل، فلا يلزم استعمال اللفظ في معنيين مجازيين، وتوحيد ضمير المتكلم مع شمول دعوته ﵇ لذريته أيضا حيث قال: وَمِنْ ذُرِّيَّتِي للإشعار بأنه المقتدى في ذلك وذريته أتباع له فإن ذكرهم بطريق الاستطراد «ومن» للتبعيض، والعطف كما قال أبو البقاء على مفعول «اجعل» الأول أي ومن ذريتي مقيم الصلاة.

Bunu destekleyen hususlardan biri de İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettikleri şu sözdür: O, { الْحَمْدُ لِلَّهِ } “Allah'a hamdolsun...” sözü hakkında: 'Bunu ondan bir süre sonra söyledi' demiştir. İki evladın zikrinin hemen ardından gelmiş olsa bile 'Rabb' kelimesindeki zamiri tekil kılmıştır; çünkü bağış nimeti özellikle onun aleyhisselâm üzerine taşmıştır ve o ikisi nimetin kendisidir, kendilerine nimet verilenlerden değildir. { رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلاةِ } “Rabbim! Beni namazı dosdoğru kılan eyle”, yani onu düzgün ve eksiksiz kılan. Bu, 'ağacı doğrulttuğumda ekamtü'l-ûde' demenden bir mecazdır. Bu dua ile bu hal üzere devamlılığı kastetmiştir. Bazıları mananın 'ona devamlı devam eden' olmasını da caiz görmüştür. Büyük âlimlerden bazısı, denildiğine göre birincisi lafzın vaz'ından alındığı gibi ikincisinin de isim kalıbından ve fiilden udûl edilmesinden alınmış birincinin bir kaydı olması üzere her iki hususu da bunun tefsirinde bir araya getirmiştir; dolayısıyla lafzın iki mecazi anlamda birden kullanılması gerekmez. Duası: { وَمِنْ ذُرِّيَّتِي } “ve zürriyetimden de” diyerek zürriyetini de kapsadığı halde mütekellim zamirini tekil getirmesi, bu hususta kendisinin uyulan önder, zürriyetinin ise ona tabi olduğunu hissettirmek içindir; zira onların zikri istıtrâd (konu gereği yeri gelmişken) yoluyladır. 'Min' teb'îz içindir. Ebü'l-Bekâ'nın dediği gibi atıf, 'ic'al' fiilinin birinci mef'ûlü üzerinedir; yani 'zürriyetimden de namazı dosdoğru kılanlar eyle' demektir.

وفي الحواشي الشهابية أن الجار والمجرور في الحقيقة صفة للمعطوف على ذلك أي وبعضا من ذريتي ولولا هذا التقدير كان ركيكا، وإنما خص ﵇ هذا الدعاء ببعض ذريته لعلمه من جهته تعالى أن بعضا منهم لا يكون مقيم الصلاة بأن يكون كافرا أو مؤمنا لا يصلي، وجوز أن يكون علم من استقرائه عادة الله تعالى في الأمم الماضية أن يكون في ذريته من لا يقيمها وهذا كقوله: وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ [البقرة: ١٢٨] رَبَّنا وَتَقَبَّلْ دُعاءِ ظاهره دعائي هذا المتعلق بجعلي وجعل بعض ذريتي مقيمي الصلاة ولذلك جيء بضمير الجماعة، وقيل: الدعاء بمعنى العبادة أي تقبل عبادتي. وتعقب بأن الأنسب أن يقال فيه دعاءنا حينئذ.

Hâşiyetü'ş-Şihâb'da belirtildiğine göre, câr ve mecrûr hakikatte buna matuf olanın sıfatıdır; yani 'zürriyetimden bir kısmını da' demektir; bu takdir olmasaydı ifade zayıf kalırdı. Onun aleyhisselâm bu duayı zürriyetinin bir kısmına has kılmasının sebebi, onlardan bir kısmının kâfir olmak veya namaz kılmayan mümin olmak suretiyle namazı dosdoğru kılmayacağını Allah Teâlâ tarafından bilmesidir. Geçmiş ümmetlerde Allah Teâlâ'nın âdetini istikrâ (araştırıp inceleme) yoluyla zürriyetinde onu ikame etmeyenlerin bulunacağını bilmiş olması da caiz görülmüştür; bu da onun: { وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ } “Bizi Sana teslim olmuş iki kul kıl ve neslimizden de Sana teslim olmuş bir ümmet [var et]” [el-Bakara: 128] sözü gibidir. { رَبَّنا وَتَقَبَّلْ دُعاءِ } “Rabbimiz! Duamı kabul buyur”; zahiri, beni ve zürriyetimden bir kısmını namazı dosdoğru kılanlar eylemeye taalluk eden bu duamdır; bu yüzden çoğul zamiri ile getirilmiştir. Denildi ki: 'Dua, ibadet manasındadır; yani ibadetimi kabul buyur.' Buna, o takdirde 'duânâ' (duamızı/ibadetimizi) denilmesinin daha uygun olacağı gerekçesiyle itiraz edilmiştir.

وقرأ ابن كثير، وأبو عمرو، وحمزة، وهبيرة عن حفص «دعائي» بياء ساكنة في الوصل، وفي رواية البزي عن ابن كثير أنه يصل ويقف بياء.

İbn Kesîr, Ebû Amr, Hamza ve Hafs'tan rivayetle Hübeyre vasıl (geçiş) halinde sakin bir yâ ile 'duâî' (دُعَائِي) şeklinde okumuşlardır. el-Bezzî'nin İbn Kesîr'den rivayetinde ise hem vasıl hem de vakıf halinde yâ ile okur.

وقال قنبل: إنه يشم الياء في الوصل ولا يثبتها ويقف عليها بالألف رَبَّنَا اغْفِرْ لِي أي ما فرط مني مما أعده ذنبا وَلِوالِدَيَّ أي لأمي وأبي، وكانت أمه على ما روي عن الحسن مؤمنة فلا إشكال في الاستغفار لها، وأما استغفاره لأبيه فقد قيل في الاعتذار عنه إنه كان قبل أن يتبين له أنه عدو لله سبحانه والله تعالى قد حكى ما قاله ﵇ في أحايين مختلفة، وقيل: إنه ﵇ نوى شرطية الإسلام والتوبة وإليه ذهب ابن الخازن، وقيل: أراد بوالده نوحا ﵇، وقيل: أراد بوالده آدم وبوالدته حواء ﵉ وإليه ذهب بعض من قال بكفر أمه والوجه ما تقدم.

Kunbul ise şöyle demiştir: 'O, vasıl halinde yâ'ya işmam yapar, onu sabit kılmaz; vakıf yaptığında ise elif ile durur.' { رَبَّنَا اغْفِرْ لِي } “Rabbimiz! Beni bağışla”, yani günah saydığım benden sâdır olan kusurları, { وَلِوالِدَيَّ } “ve anne babamı da”, yani annemi ve babamı. Hasan'dan rivayet edildiğine göre annesi mümin idi; dolayısıyla onun için bağışlanma dilemesinde bir müşkillik yoktur. Babası için istiğfarına gelince, bunun mazereti olarak, onun Allah Teâlâ'nın bir düşmanı olduğu kendisine açıklanmadan önce olduğu söylenmiştir; nitekim Allah Teâlâ onun aleyhisselâm farklı zamanlarda söylediklerini nakletmiştir. Denildi ki: O aleyhisselâm İslam ve tövbe şartını niyet etmiştir; İbnü'l-Hâzin bu görüşe meyletmiştir. Denildi ki: Babasıyla Nûh aleyhisselâm'ı kastetmiştir. Denildi ki: Babasıyla Âdem'i, annesiyle de Havvâ'yı aleyhimesselâm kastetmiştir; annesinin kâfir olduğunu söyleyenlerden bazısı bu görüşe gitmiştir. Doğru olan ise daha önce geçen görüştür.

وقالت الشيعة: إن والديه ﵇ كانا مؤمنين ولذا دعا لهما، وأما الكافر فأبوه والمراد به عمه أو جده لأمه، واستدلوا على إيمان أبويه بهذه الآية ولم يرضا ما قيل فيها حتى القول الأول بناء على زعمهم أن هذا الدعاء كان بعد الكبر وهبة إسماعيل وإسحاق ﵉ له وقد كان تبين له في ذلك الوقت عداوة أبيه الكافر لله تعالى.

Şia ise şöyle demiştir: 'Onun aleyhisselâm anne babası mümindi, bu yüzden onlara dua etmiştir. Kâfir olan ise [baba dediği kişi olup] bundan maksat amcası veya anne tarafından dedesidir.' Anne babasının imanına bu ayeti delil getirmişler ve bu hususta söylenenleri, hatta birinci görüşü bile kabul etmemişlerdir; zira onların zannına göre bu dua yaşlılıktan ve kendisine İsmâil ile İshâk'ın aleyhimesselâm bağışlanmasından sonra idi; o vakitte ise kâfir olan babasının Allah Teâlâ'ya düşman olduğu kendisine zaten açıklığa kavuşmuştu.

وقرأ الحسن بن علي رضي الله تعالى عنهما. وأبو جعفر محمد. وزيد ابنا علي. وابن يعمر. والزهري. والنخعي «ولولدي» بغير ألف وبفتح اللام تثنية ولد يعني بهما إسماعيل وإسحاق. وأنكر عاصم الجحدري هذه القراءة ونقل أن في مصحف أبي «ولأبوي» وفي بعض المصاحف «ولذريتي» وعن يحيى بن يعمر «ولولدي» بضم الواو وسكون اللام

el-Hasan b. Ali radıyallâhu anhümâ, Ebû Ca'fer Muhammed, Ali'nin oğulları Zeyd, İbn Ya'mer, ez-Zührî ve en-Nehaî, elifsiz ve lâm'ın fethiyle 'veled'in tesniyesi olarak 've li-veledeyye' (وَلِوَلَدَيَّ) şeklinde okumuşlardır; bununla İsmâil ve İshâk'ı kastetmektedir. Âsım el-Cahderî bu kıraati inkâr etmiş ve Übeyy'in mushafında 've li-ebeveyye' (وَلِأَبَوَيَّ), bazı mushaflarda ise 've li-zürriyyetî' (وَلِذُرِّيَّتِي) şeklinde olduğunu nakletmiştir. Yahyâ b. Ya'mer'den ise vâv'ın zammesi ve lâm'ın sükûnu ile 've li-vüldî' (وَلِوُلْدِي) şeklinde nakledilmiştir.

فاحتمل أن يكون جمع ولد كأسد في أسد ويكون قد دعا ﵇ لذريته، وأن يكون لغة في الولد كما في قول الشاعر:

Bunun 'esed'in çoğulunun 'üsd' olması gibi 'veled'in çoğulu olması ve onun aleyhisselâm zürriyetine dua etmiş olması da, şairin şu sözünde olduğu gibi 'veled' kelimesinde bir lügat olması da muhtemeldir:

فليت زيادا كان في بطن أمه ... وليت زيادا كان ولد حمار

Keşke Ziyâd anasının karnında kalsaydı... Keşke Ziyâd bir eşek yavrusu (vüldü hımâr) olsaydı!

ومثل ذلك العدم والعدم، وقرأ ابن جبير «ولوالدي» بإسكان الياء على الإفراد كقوله: واغفر لأبي وَلِلْمُؤْمِنِينَ كافة من ذريته وغيرهم، ومن هنا قال الشعبي فيما رواه عنه ابن أبي حاتم: ما يسرني بنصيبي من دعوة نوح وإبراهيم ﵉ للمؤمنين والمؤمنات حمر النعم، وللإيذان باشتراك الكل في الدعاء بالمغفرة جيء بضمير الجماعة يَوْمَ يَقُومُ الْحِسابُ أي يثبت ويتحقق، واستعمال القيام فيما ذكر إما مجاز مرسل أو استعارة، ومن ذلك قامت الحرب والسوق، وجوز أن يكون قد شبه الحساب برجل قائم على الاستعارة المكنية وأثبت له القيام على التخييل، وأن يكون المراد يقوم أهل الحساب فحذف المضاف أو أسند إلى الحساب ما لأهله مجازا، وجعل ذلك العلامة الثاني في شرح التخليص مثل ضربه التأديب مما فيه الإسناد إلى السبب الغائي أي يقوم أهله لأجله، وذكر السالكوتي أنه إنما قال مثله لأن الحساب ليس ما لأجله القيام حقيقة لكنه شبيه به في ترتبه عليه وفيه بحث.

'Adem' ve 'udm' kelimeleri de bunun gibidir. İbn Cübeyr, 've'gfir li-ebî' (babamı da bağışla) sözünde olduğu gibi tekil olarak yâ'nın sükûnu ile 've li-vâlidî' (وَلِوَالِدِي) şeklinde okumuştur. { وَلِلْمُؤْمِنِينَ } “ve müminleri de”, gerek zürriyetinden gerekse diğerlerinden bütün müminleri. Buradan hareketle Şa'bî, İbn Ebî Hâtim'in kendisinden rivayet ettiği üzere şöyle demiştir: 'Nûh ve İbrâhim'in aleyhimesselâm mümin erkekler ve mümin kadınlar için olan duasındaki nasibim karşılığında bana kızıl develer verilse beni sevindirmezdi.' Herkesin mağfiret duasında ortak olduğunu bildirmek için çoğul zamiri getirilmiştir. { يَوْمَ يَقُومُ الْحِسابُ } “hesabın kurulacağı gün”, yani sabit ve muhakkak olacağı [gün]. 'Kıyâm' kelimesinin zikredilen manada kullanılması ya mecâz-ı mürseldir ya da istiaredir; 'kameti'l-harbü ve's-sûku' (savaş ve pazar kuruldu/kızıştı) ifadeleri de bundandır. Hesabın meknî istiare yoluyla ayakta duran bir adama benzetilip tahyîl yoluyla ona kıyamın ispat edilmiş olması da, 'hesap ehli ayağa kalkar' manasının kastedilip muzafın hazfedilmiş olması yahut mecazen ehline ait olan şeyin hesaba isnat edilmiş olması da caiz görülmüştür. et-Telhîs şerhinde Allâme-i Sânî bunu, gaye sebebine isnat bulunan 'edep vermek için onu dövdü' örneği gibi kılmıştır; yani ehli onun için ayağa kalkar demektir. es-Siyâlkûtî zikretmiştir ki, o bunun gibidir demiştir çünkü hesap hakikatte uğruna ayağa kalkılan şey değildir, ancak ona terettüp etmesi bakımından ona benzemektedir; bunda ise tartışılacak yön vardır.

وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلًا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ خطاب لكل من توهم غفلته تعالى، وقيل للنبي ﷺ كما هو المتبادر، والمراد من النهي تثبيته ﵊ على ما هم عليه من عدم ظن أن الغفلة تصدر منه عز شأنه كقوله تعالى: وَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ [القصص: ٨٨] وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ [القصص: ٨٧] أي دم على ذلك، وهو مجاز كقوله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا [النساء: ١٣٦] وفيه إيذان بكون ذلك الحسبان واجب الاحتراز عنه في الغاية حتى نهى عنه من لا يمكن تعاطيه، وجوز أن يكون المراد من ذلك على طريق الكناية أو المجاز بمرتبتين الوعيد والتهديد، والمعنى لا تحسبن الله تعالى يترك عقابهم للطفه وكرمه بل هو معاقبهم على القليل والكثير، وأن يكون ذلك استعارة تمثيلية أي لا تحسبنه تعالى يعاملهم معاملة الغافل عما يعملون ولكن معاملة الرقيب المحاسب على النقير والقطمير، وإلى هذه الأوجه أشار الزمخشري. وتعقب الوجه الأول بأنه غير مناسب لمقام النبوة لأنه ﵊ لا يتوهم منه عدم الدوام على ما هو عليه من عدم الحسبان ليثبت، وفيه نظر.

{ وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلًا عَمَّa يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ } “Sakın Allah'ı zalimlerin yaptıklarından habersiz sanma!”, Allah Teâlâ'nın gafil olduğunu vehmeden herkese bir hitaptır. İlk akla gelen mana olarak Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem hitaptır da denilmiştir. Nehiyden maksat, O'nun: { وَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ } “Allah ile birlikte başka bir ilaha yalvarma!” [el-Kasas: 88] ve { وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “ve sakın müşriklerden olma!” [el-Kasas: 87] ayetlerinde olduğu gibi, şanı yüce olan Allah'tan gafletin sâdır olacağını zannetmeme konusundaki mevcut hali üzere onu aleyhisselâm sabit kılmaktır; yani bu hal üzere devam et demektir. Bu, Allah Teâlâ'nın: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا } “Ey iman edenler! İman edin” [en-Nisâ: 136] buyruğu gibi bir mecazdır. Bunda, bu tür bir zannın son derece sakınılması gereken bir durum olduğuna, hatta bunu yapması mümkün olmayan kimseye bile bunun yasaklandığına dair bir bildirim vardır. Bundan maksadın kinaye veya iki mertebeli mecaz yoluyla tehdit ve korkutma olması da caiz görülmüştür; mana şudur: 'Allah Teâlâ'nın lütfu ve keremi sebebiyle onların cezasını terk edeceğini sanma, bilakis O azdan da çoktan da onları cezalandıracaktır.' Bunun temsili bir istiare olması da caizdir; yani 'Allah Teâlâ'nın onlara yaptıklarından gafil olan bir kimsenin muamelesiyle muamele edeceğini sanma, bilakis zerreye ve çekirdek zarına kadar hesaba çeken bir gözeticinin muamelesiyle muamele edecektir.' Zemahşerî bu vecihlere işaret etmiştir. Birinci veche, peygamberlik makamına uygun olmadığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir; zira onun aleyhisselâm sebat bulması için böyle bir zanda bulunmama halini devam ettirmeyeceği vehmedilemez. Bunda ise düşünülecek taraf vardır.

وفي الكشف الوجه هو الأول لأن في إطلاق الغافل عليه سبحانه وإن كان على المجاز ركة يصان كلام الله تعالى عنها، وفي الكناية النظر إلى المجموع فلم يجسر العاقل عليه تعالى عنه، ويجوز أن يكون الأول مجازا في المرتبة الثانية بجعل عدم الغفلة مجازا عن العلم، ثم جعله مجازا عن الوعيد غير سديد لعدم منافاة إرادة الحقيقة.

el-Keşf'te şöyle denilmiştir: Doğru olan vecih birincisidir; çünkü mecaz yoluyla da olsa Allah Teâlâ hakkında 'gâfil' lafzının mutlak olarak kullanılmasında Allah Teâlâ'nın kelamının tenzih edileceği bir zayıflık vardır. Kinayede ise bütüne bakılır, dolayısıyla akıl sahibi bir kimse O'nun hakkında buna cüret edemez; O bundan münezzehtir. Birincisinin ikinci mertebede mecaz olması, yani gafletin bulunmayışının ilimden kinaye kılınması da caizdir. Sonra onu tehditten mecaz kılmak, hakikatin iradesine engel bulunmadığından dolayı isabetli değildir.

والأسلم من القيل والقال ما ذكرناه أولا من كون الخطاب لكل من توهم غفلته ﷾ لغير معين، وهو الذي اختاره أبو حيان، وعن ابن عيينة أن هذا تسلية للمظلوم وتهديد للظالم فقيل له: من قال هذا؟ فغضب وقال:

Dedikodulardan en selametli olanı, başta zikrettiğimiz üzere hitabın belirli biri olmaksızın O'nun celle celâlühû gafletini vehmeden herkese yönelik olmasıdır; Ebû Hayyân'ın tercih ettiği de budur. İbn Uyeyne'den nakledildiğine göre bu, mazluma bir teselli ve zalime bir tehdittir. Ona: 'Bunu kim söyledi?' denilince öfkelenmiş ve şöyle demiştir:

إنما قاله من علمه، وقد نقل ذلك في الكشاف فاستظهر صاحب الكشف كونه تأييدا لكون الخطاب لغير معين، وجوز أن يكون جاريا على الأوجه إذ على تقدير اختصاص الخطاب به ﵊ أيضا لا يخلو عن التسلية للطائفتين فتأمل، والمراد بالظالمين أهل مكة الذين عدت مساويهم فيما سبق أو جنس الظالمين وهم داخلون دخولا أوليا، والآية على ما قال الطيبي مردودة إلى قوله تعالى: قُلْ تَمَتَّعُوا وقُلْ لِعِبادِيَ واختار جعلها تسلية له ﵊ وتهديدا للظالمين على سبيل العموم.

“Bunu ancak onu bilen söylemiştir.” Bu [söz] el-Keşşâf’ta da nakledilmiş; el-Keşf sahibi ise bunun, hitabın belirli biri olmaksızın [herkese yönelik] oluşunu teyit ettiğini zâhir görmüştür. Bunun [diğer] vecihler üzere de câri olabileceğini câiz görmüştür; zira hitabın ona aleyhisselâm tahsis edildiği takdirde de her iki fırka için bir teselli olmaktan hâli kalmaz, iyi düşün! 'Zâlimler' ile kastedilen ise daha önce kötülükleri sayılan Mekke ehlidir veya zâlimler cinsidir ki onlar da buna öncelikli olarak dâhildir. Âyet, et-Tîbî’nin söylediğine göre Allah Teâlâ’nın { قُلْ تَمَتَّعُوا } “De ki: Yararlanın” ve { قُلْ لِعِبادِيَ } “Kullarıma de ki” buyruklarına râcidir; [et-Tîbî] bu âyetin ona aleyhisselâm bir teselli ve genel olarak da zâlimlere bir tehdit kılınmasını tercih etmiştir.

وقرأ طلحة «ولا تحسب» بغير نون التوكيد إِنَّما يُؤَخِّرُهُمْ يمهلهم متمتعين بالحظوظ الدنيوية ولا يعجل عقوبتهم، وهو استئناف وقع تعليلا للنهي السابق أي لا تحسبن الله تعالى غافلا عن عقوبة أعمالهم لما ترى من التأخير إنما ذلك لأجل هذه الحكمة، وإيقاع التأخير عليهم مع أن المؤخر إنما هو عذابهم قيل: لتهويل الخطب وتفظيع الحال ببيان أنهم متوجهون إلى العذاب مرصدون لأمر ما لا أنهم باقون باختيارهم، وللدلالة على أن حقهم من العذاب هو الاستئصال بالمرة وأن لا يبقى منهم في الوجود عين ولا أثر، وللإيذان بأن المؤخر ليس من جملة العذاب وعنوانه، ولو قيل: إنما يؤخر عذابهم لما فهم ذلك.

Talha, tekit nûnu olmaksızın 've lâ tahseb' (وَلَا تَحْسَبْ) şeklinde okumuştur. { إِنَّما يُؤَخِّرُهُمْ } “Onları sadece erteliyor”, onları dünyevi hazlardan yararlandırarak mühlet veriyor ve cezalarını aceleye getirmiyor. Bu, önceki nehyin gerekçesi olarak gelen bir istînâftır; yani gördüğün erteleme sebebiyle sakın Allah Teâlâ'yı onların amellerini cezalandırmaktan gafil sanma, bu ancak söz konusu hikmetten ötürüdür. Ertelenen şey onların azabı olduğu halde ertelemenin bizzat onların üzerlerine vaki kılınması hakkında denilmiştir ki: Meseleyi dehşetli göstermek ve durumun vahametini beyan etmek içindir; zira onlar azaba doğru yönelmişlerdir ve bir emir için gözetlenmektedirler, yoksa kendi tercihleriyle kalıyor değillerdir. Ayrıca onların azaptan hak ettikleri şeyin büsbütün köklerinin kazınması ve varlık aleminde onlardan hiçbir iz ve eserin kalmaması gerektiğine delalet etmek içindir; yine ertelenen şeyin azabın tamamından ve onun başlığından ibaret olmadığını bildirmek içindir; şayet 'onların azabını erteliyor' denilseydi bu anlaşılmazdı.

وقرأ السلمي والحسن والأعرج والمفضل عن عاصم، ويونس بن حبيب عن أبي عمرو. وغيرهم «نؤخرهم» بنون العظمة وفيه التفات لِيَوْمٍ هائل تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصارُ أي ترتفع أبصار أهل الموقف فيدخل في زمرتهم الظالمون المعهودون دخولا أوليا أي تبقى مفتوحة لا تطرف- كما قال الراغب- من هول ما يرونه، وفي البحر شخص البصر أحد النظر ولم يستقر مكانه، والظاهر أن اعتبار عدم الاستقرار لجعل الصيغة من شخص الرجل من بلده إذا خرج منها فإنها يلزمه عدم القرار فيها أو من شخص بفلان إذا ورد عليه ما يقلقه كما في الأساس.

es-Sülemî, el-Hasan, el-A'rec, Âsım'dan rivayetle el-Mufaddal, Ebû Amr'dan rivayetle Yûnus b. Habîb ve diğerleri azamet nûnu ile 'nüahhıruhum' (نُؤَخِّرُهُمْ) şeklinde okumuşlardır; bunda iltifat sanatı vardır. { لِيَوْمٍ } “bir gün için [erteliyor ki]” dehşetli [bir gündür], { تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصارُ } “gözlerin onda dikilip kalacağı [bir gün]”, yani mahşer ehlinin gözleri yukarı dikilir, bilinen zalimler de onların zümresine öncelikli olarak dahil olurlar; yani Râgıb'ın dediği gibi gördükleri şeyin dehşetinden gözler kırpılmaksızın açık kalır. el-Bahr'da şöyle denilmiştir: 'Şahasa'l-basaru', gözün dikilip bakması ve yerinde duramamasıdır. Zahir olan şudur ki yerinde duramama halinin mülahaza edilmesi, kalıbın kişinin memleketinden çıktığında 'şahasa'r-racülü min beledihi' denilmesinden alınmış olmasındandır; zira bu durum orada yerleşmemeyi gerektirir; yahut el-Esâs'ta geçtiği üzere kişiyi huzursuz eden bir şey başına geldiğinde 'şahasa bi-fülanin' denilmesinden alınmıştır.

وحمل بعضهم الألف واللام على العهد أي أبصارهم لأنه المناسب لما بعده والظاهر مما روي عن قتادة فقد أخرج عبد بن حميد. وغيره عنه أنه قال في الآية: شخصت فيه والله أبصارهم فلا ترتد إليهم، واختار بعضهم حمل «أل» على العموم قال: لأنه أبلغ في التهويل، ولا يلزم عليه التكرير مع بعض الصفات الآتية، وسيأتي قريبا إن شاء الله تعالى ما قيل فيه مُهْطِعِينَ مسرعين إلى الداعي قاله ابن جبير. وقتادة، وقيده في البحر يقول: بذلة واستكانة كإسراع الأسير والخائف، وقال الأخفش: مقبلين للإصغاء وأنشد:

Bazıları harf-i ta'rifi ahde hamletmiştir, yani 'onların gözleri' demektir; çünkü sonrasına uygun olan ve Katâde'den rivayet edilenin zahirinden anlaşılan budur. Nitekim Abd b. Humeyd ve diğerleri ondan ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Allah'a yemin olsun ki o günde onların gözleri dikilip kalır ve artık kendilerine geri dönmez.' Bazıları ise 'el' takısını umuma hamletmeyi tercih etmiş ve şöyle demiştir: 'Çünkü bu, korkutma bakımından daha beliğdir ve gelecek bazı sıfatlarla birlikte tekrarı da gerektirmez.' Bu hususta söylenenler inşâallahu teâlâ az sonra gelecektir. { مُهْطِعِينَ } “koşarak”, çağırana doğru süratle koşanlar olarak; bunu İbn Cübeyr ve Katâde söylemiştir. el-Bahr'da bunu: 'Tıpkı esirin ve korkan kimsenin sürati gibi zillet ve boyun eğişle' diyerek kayıtlamıştır. Ahfeş ise: 'Kulak vermek için yönelenler' demiş ve şu beyti okumuştur:

بدجلة دارهم ولقد أراهم ... بدجلة مهطعين إلى السماع

Onların yurtları Dicle'dedir ve ben onları Dicle'de sese kulak verip koşarken görürdüm.

وقال مجاهد: مديمين النظر لا يطرفون، وقال أحمد بن يحيى: المهطع الذي ينظر في ذلّ وخشوع لا يقلع بصره، وروى ابن الأنباري أن الإهطاع التجميح وهو قبض الرجل ما بين عينيه، وقيل: إن الإهطاع مد العنق والهطع طول العنق، وذكر بعضهم أن أهطع وهطع بمعنى وإن كل المعاني تدور على الإقبال مُقْنِعِي رُؤُسِهِمْ رافعيها مع الإقبال بأبصارهم إلى ما بين أيديهم من غير التفات إلى شيء، قاله ابن عرفة. والقتيبي.

Mücâhid şöyle demiştir: 'Gözlerini kırpmaksızın sürekli bakanlar.' Ahmed b. Yahyâ şöyle demiştir: 'Muhti', zillet ve huşû içinde bakan, gözünü ayırmayan kimsedir.' İbnü'l-Enbârî, 'ihdâ''ın 'tecmîh' olduğunu, yani kişinin iki gözünün arasını büzmesi olduğunu rivayet etmiştir. İhdâ'ın boynu uzatmak, hat'ın ise boynun uzun olması olduğu da söylenmiştir. Bazıları 'ehta'a' ile 'hata'a' fiillerinin aynı manada olduğunu ve bütün anlamların 'yönelmek' etrafında döndüğünü zikretmiştir. { مُقْنِعِي رُؤُسِهِمْ } “başlarını dikmiş olarak”, hiçbir şeye iltifat etmeksizin gözlerini önlerindekine dikerek başlarını kaldıranlar olarak; bunu İbn Arefe ve Kuteybî söylemiştir.

وأنشد الزجاج قول الشماخ يصف إبلا ترعى أعلى الشجر:

Zeccâc, Şemmâh'ın ağaçların tepelerini otlayan develeri tavsif ettiği şu sözünü inşad etmiştir:

يباكرن العضاه بمقنعات ... نواجذهن كالحد الوقيع

Başlarını yukarı kaldırmış olarak sabah erkenden dikenli ağaçlara varırlar; azı dişleri keskinleştirilmiş demir gibidir.

وأنشده الجوهري لكون الإقناع انعطاف الإنسان إلى داخل الفم يقال: فم مقنع أي معطوفة أسنانه إلى داخله وهو الظاهر، وفسر ابن عباس رضي الله تعالى عنهما المقنع بالرافع رأسه أيضا وأنشد له قول زهير:

Cevherî bu beyti, iknâ'ın insanın ağzının içine doğru bükülmesi manasına gelmesi sebebiyle inşad etmiştir; dişleri içeriye doğru bükük olan kimseye 'femün mukna'' (bükük ağızlı) denilir; zahir olan da budur. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ da muknı'ı 'başını kaldıran' olarak tefsir etmiş ve Züheyr'in şu sözünü buna delil getirmiştir:

هجان وحمر مقنعات رؤوسها ... وأصفر مشمول من الزهر فاقع

Beyaz ve kırmızı [develer], başları yukarı kaldırılmış... Ve çiçeklerden sarı, parlak, rüzgârın savurduğu [bir örtü].

ويقال: أقنع رأسه نكسه وطأطأه فهو من الأضداد، قال المبرد. وكونه بمعنى رفع أعرف في اللغة اه، وقيل: ومن المعنى الأول قنع الرجل إذا رضي بما هو فيه كأنه رفع رأسه عن السؤال: وقد يقال: إنه من الثاني كأنه طأطأ رأسه ولم يرفعه للسؤال ولم يستشرف إلى غير ما عنده، ونصب الوصفين على أنهما حالان من مضاف محذوف أي أصحاب الأبصار بناء على أنه يقال: شخص زيد ببصره أو الأبصار تدل على أصحابها فجاءت الحال من المدلول عليه ذكر ذلك أبو البقاء، وجوز أن يكون مُهْطِعِينَ منصوبا بفعل مقدر أي تبصرهم مهطعين ومُقْنِعِي رُؤُسِهِمْ على هذا قيل: حال من المستتر في مُهْطِعِينَ فهي حال متداخلة وإضافته غير حقيقية فلذا وقع حالا وقال بعض الأفاضل: إن

'Eknâa re'sehu' denilir ki bu başını eğdi, aşağı indirdi demektir; dolayısıyla bu zıt anlamlı kelimelerdendir. Müberred: 'Bunun yukarı kaldırdı manasında olması dilde daha çok bilinir' demiştir. Denildi ki: 'Birinci manadan hareketle, kişi bulunduğu durumdan razı olduğunda «kanea'r-racülü» denilir; sanki istemekten başını yukarı kaldırmış gibidir.' İkinci manadan olduğu da söylenebilir; sanki başını öne eğmiş, istemek için kaldırmamış ve elindekinden başkasına göz dikmemiştir. İki vasfın mansubiyeti, Zeyd'in gözünü diktiği söylendiğinde 'şahasa Zeydün bi-basarihî' denilmesine yahut gözlerin sahiplerine delalet etmesine dayanılarak mahzuf bir muzaftan -yani göz sahiplerinden- hâl olması üzerinedir; dolayısıyla hâl delalet edilen lafızdan gelmiştir; bunu Ebü'l-Bekâ zikretmiştir. { مُهْطِعِينَ } kelimesinin takdiri bir fiille mansub olması da caiz görülmüştür; yani 'onları koşarak görürsün' demektir; { مُقْنِعِي رُؤُسِهِمْ } ifadesi ise buna göre { مُهْطِعِينَ } içindeki müstetir zamirden hâldir denilmiştir, dolayısıyla bu tedâhül eden (iç içe geçmiş) bir hâldir ve izafeti hakiki değildir, bu yüzden hâl olarak vaki olmuştur. Bazı faziletli âlimler şöyle demiştir:

في اعتبار الحالية من أصحاب حسبما ذكر أولا ما لا يخفى من البعد والتكلف، والأولى والله تعالى أعلم جعل ذلك حالا مقدرة من مفعول يُؤَخِّرُهُمْ وقوله سبحانه: تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصارُ بيان حال عموم الخلائق. ولذلك أوثر فيه الجملة الفعلية، فإن المؤمنين المخلصين لا يستمرون على تلك الحال بخلاف الكفار حيث يستمرون عليها ولذلك عبر عن حالهم بما يدل على الدوام والثبات، فلا يرد على هذا توهم التكرار بين مُهْطِعِينَ وتَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصارُ على بعض التفاسير، وبنحو ذلك رفع التكرار بين الأول، وقوله تعالى: لا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ بمعنى لا يرجع إليهم تحريك أجفانهم حسبما كان يرجع إليهم كل لحظة، فالطرف باق على أصل معناه وهو تحريك الجفن، والكلام كناية عن بقاء العين مفتوحة على حالها. وجوز أن يراد بالطرف نفس الجفن مجازا لأنه يكون فيه ذلك أي لا ترجع إليهم أجفانهم التي يكون فيها الطرف، وقال الجوهري: الطرف العين ولا يجمع أنه في الأصل مصدر فيكون واحدا ويكون جمعا وذكر الآية، وفسره بذلك أبو حيان أيضا وأنشد قول الشاعر:

İlk zikredildiği üzere 'sahipler'den hâl kabul edilmesinde gizli olmayacak bir uzaklık ve tekellüf vardır. Doğrusu -en doğrusunu Allah Teâlâ bilir- bunun, { يُؤَخِّرُهُمْ } fiilinin mef'ûlünden mukadder bir hâl kılınmasıdır. Allah Teâlâ'nın: { تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصارُ } buyruğu ise bütün mahlukatın genel halinin beyanıdır. Bu sebeple onda fiil cümlesi tercih edilmiştir; zira ihlaslı müminler o hal üzere devam etmezler, kâfirler ise bunun aksine o hal üzere devam ederler; bundan dolayı onların halleri devamlılık ve sebat bildiren lafızlarla ifade edilmiştir. Buna göre bazı tefsirlerde iddia edilen { مُهْطِعِينَ } ile { تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصارُ } arasındaki tekrar vehmi ortadan kalkar. Bunun benzeri bir şekilde birincisi ile Yüce Allah'ın: { لا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ } “göz kapaklarını kırpıp kendilerine çeviremezler” buyruğu arasındaki tekrar da bertaraf edilir; yani her an kendilerine döndüğü gibi göz kapaklarının hareketi kendilerine geri dönmez demektir. Dolayısıyla 'tarf' kelimesi asıl anlamı olan göz kapağının hareket ettirilmesi üzere kalmaktadır; söz ise gözün olduğu gibi açık kalmasından kinayedir. 'Tarf' ile mecazen bizzat göz kapağının kendisinin kastedilmiş olması da caizdir, çünkü hareket onda gerçekleşir; yani içinde kırpmanın olduğu göz kapakları kendilerine geri dönmez. Cevherî şöyle demiştir: 'Tarf gözdür ve çoğulu yapılmaz, çünkü aslen masdardır; dolayısıyla hem tekil hem de çoğul olur' ve bu ayeti zikretmiştir. Ebû Hayyân da bunu böyle tefsir etmiş ve şairin şu sözünü inşad etmiştir:

وأغض طرفي ما بدت لي جارتي ... حتى يواري جارتي مأواها

Komşum bana göründüğü müddetçe gözümü yumarım... Ta ki yuvası komşumu gizleyinceye kadar.