Binûn

İbrâhîm Suresi — 5. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وليس ما ذكر متعينا فيه وهو معنى مجازي له وكذا النظر، وجوز إرادته على معنى لا يرجع إليهم نظرهم لينظروا إلى أنفسهم فضلا عن شيء آخر بل يبقون مبهوتين، ولا ينبغي كما في الكشف أن يتخيل تعلق إِلَيْهِمْ بما بعده على معنى لا يرجع نظرهم إلى أنفسهم أي لا يكون منهم نظر كذلك لأن صلة المصدر لا تتقدم، والمسألة في مثل ما نحن فيه خلافية، ودعوى عدم الجمع ادعاها جمع، وادعى أبو البقاء أنه قد جاء مجموعا هذا. وأنت خبير بأن لزوم التكرار بين مُهْطِعِينَ ولا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ على بعض التفاسير متحقق ولا يدفعه اعتبار الحالية من مفعول يُؤَخِّرُهُمْ على أن بذلك لا يندفع عرق التكرار رأسا بين تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصارُ وكل من الأمرين المذكورين كما لا يخفى على من صحت عين بصيرته. وفي إرشاد العقل السليم أن جملة لا يَرْتَدُّ إلخ حال أو بدل من مُقْنِعِي إلخ أو استئناف والمعنى لا يزول ما اعتراهم من شخوص الإبصار وتأخيره عما هو من تتمته من الإهطاع والإقناع مع ما بينه وبين الشخوص المذكور من المناسبة لتربية هذا المعنى، وكأنه أراد بذلك دفع التكرار، وفي انفهام- لا يزول- إلخ من ظاهر التركيب خفاء، واعتبر بعضهم عدم الاستقرار في الشخوص وعدم الطرف هنا، فاعتراض عليه بلزوم المنافاة، وأجيب بأن الثاني بيان حال آخر وان أولئك الظالمين تارة لا تقر أعينهم وتارة يبهتون فلا تطرف أبصارهم، وقد جعل الحالتان المتنافيتان لعدم الفاصل كأنهما في حال واحد كقول امرئ القيس:

Zikredilen mana onda muayyen değildir; zira o, onun için mecazi bir manadır, aynı şekilde bakış da böyledir. 'Başka bir şeye bakmak şöyle dursun, kendilerine bile bakmak üzere bakışları kendilerine dönmez, bilakis donakalırlar' anlamında murad edilmiş olması da caiz görülmüştür. el-Keşşâf'ta [belirtildiği] gibi, { إِلَيْهِمْ } ifadesinin sonrasına taalluk ettiği ve mananın 'bakışları kendi nefislerine dönmez', yani 'onlardan böyle bir bakış sadır olmaz' şeklinde olduğu zannedilmemelidir; çünkü masdarın sılası (bağlı olduğu edat) öne geçemez. Bizim ele aldığımız meseledeki gibi bir durum ise ihtilaflıdır. Çoğulunun olmadığı iddiasını bir topluluk ileri sürmüş, Ebü'l-Bekâ ise çoğul olarak geldiğini iddia etmiştir. Sen bilirsin ki, bazı tefsirlere göre { مُهْطِعِينَ } ile { لا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ } arasındaki tekrarın lüzumu gerçekleşmektedir ve { يُؤَخِّرُهُمْ } fiilinin mef'ûlünden hâl kabul edilmesi de bunu bertaraf etmez; ayrıca bununla { تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصارُ } ile zikredilen iki durumun her biri arasındaki tekrar damarı da kökten giderilmiş olmaz; nitekim bu, basiret gözü sağlam olan kimseye gizli değildir. İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de şöyle denilmektedir: { لا يَرْتَدُّ } vb. cümlesi ya hâl, ya { مُقْنِعِي } ifadesinden bedel yahut da istînâfiyedir; mana ise 'gözlerin dikilip kalmasından kendilerine arız olan hal zail olmaz' demektir. Bu anlamın pekiştirilmesi için, zikredilen dikilip kalma hali ile arasındaki münasebetle birlikte, onun tamamlayıcısı olan 'başını dikip koşma' ve 'başını kaldırma' hallerinden sonraya bırakılmıştır. Sanki bununla tekrarı bertaraf etmeyi kastetmiştir; oysa terkibin zahirinden 'zail olmaz' vb. anlamının anlaşılmasında bir kapalılık vardır. Bazıları dikilip kalmada kararsızlığı, burada ise göz kırpmamayı esas almış; buna karşı zıtlık lüzumu ile itiraz edilmiştir. Buna cevaben ise ikincisinin başka bir halin beyanı olduğu, o zalimlerin bazen gözlerinin kararsız kaldığı, bazen de dehşete düşüp gözlerini kırpmadıkları söylenmiştir. Arada fasıla bulunmadığından dolayı birbirine zıt bu iki hal, tıpkı İmruü'l-Kays'ın şu sözündeki gibi sanki tek bir halmiş gibi kılınmıştır:

مكرّ مفرّ مقبل مدبر معا ... كجلمود صخر حطه السيل من عل

Aynı anda hem saldıran hem kaçan, hem öne atılan hem geri çekilendir; tıpkı selin yukarıdan yuvarladığı bir kaya kütlesi gibi.

وهذا يحتاج إليه على تقدير اعتبار ما ذكر سواء اعتبر كون الشخوص وما بعده من أحوال الظالمين بخصوصهم أم لا، والأولى أن لا يعتبر في الآية ما يحوج لهذا الجواب، وأن يختار من التفاسير ما لا يلزمه صريح التكرار، وأن يجعل شخوص الأبصار حال عموم الخلائق وما بعده حال الظالمين المؤخرين فتأمل.

Gözlerin dikilip kalması ve sonrasının zalimlerin hususi hallerinden sayılıp sayılmamasına bakılmaksızın, zikredilen ihtimalin kabul edilmesi durumunda bu [cevaba] ihtiyaç duyulur. Evla olan ise ayette bu cevaba muhtaç bırakacak bir şeyin kabul edilmemesi, tefsirlerden açık bir tekrarı gerektirmeyenlerin tercih edilmesi, gözlerin dikilip kalmasının bütün mahlukatın genel hali, sonrasının ise ertelenen zalimlerin hali kılınmasıdır; iyi düşün!

وَأَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ أي خالية من العقل والفهم لفرط الحيرة والدهشة، ومنه قيل للجبان، والأحمق: قلبه هواء أي لا قوة ولا رأي فيه، ومن ذلك قول زهير:

{ وَأَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ } “ve yürekleri bomboştur”, yani aşırı hayret ve dehşetten ötürü akıl ve anlayıştan uzaktır. Bundan dolayı korkak ve ahmak kimseye 'onun kalbi havadır (bomboştur)', yani 'onda ne bir güç ne de bir fikir vardır' denilir. Züheyr'in şu sözü de bundandır:

كأن الرحل منها فوق صعل ... من الظلمان جؤجؤه هواء

Sanki devenin üzerindeki semer, göğsü boş devekuşlarından küçük kafalı bir erkek devekuşunun üzerindedir.

وقول حسان:

Hassân'ın şu sözü de [böyledir]:

ألا بلغ أبا سفيان عني ... قأنت مجوف نخب هواء

Haber ver benden Ebû Süfyân'a: Sen içi boş, korkak ve bomboş birisin!

وروي معنى ذلك عن أبي عبيدة. وسفيان، وقال ابن جريج: صفر من الخير خالية منه، وتعقب بأنه لا يناسب

Bu mana Ebû Ubeyde ve Süfyân'dan da rivayet edilmiştir. İbn Cüreyc ise 'hayırdan sıfırdır, ondan boştur' demiştir; ancak bunun

المقام. وأخرج ابن أبي شيبة. وابن المنذر عن ابن جبير أنه قال: أي تمور في أجوافهم إلى حلوقهم ليس لها مكان تستقر فيه، والجملة في موضع الحال أيضا والعامل فيها إما يَرْتَدُّ أو ما قبله من العوامل الصالحة للعمل. وجوز أن تكون جملة مستقلة، وإلى الأول ذهب أبو البقاء وفسر هَواءٌ بفارغة، وذكر أنه إنما أفرد مع كونه خبرا لجمع لأنه بمعنى فارغة وهو يكون خبرا عن جمع كما يقال: أفئدة فارغة لأن تاء التأنيث فيه يدل على تأنيث الجمع الذي في أفئدتهم، ومثل ذلك أحوال صعبة وأفعال فاسدة، وقال مولانا الشهاب: الهواء مصدر ولذا أفرد، وتفسيره باسم الفاعل كالخالي بيان للمعنى المراد منه المصحح لحمل فلا ينافي المبالغة في جعل ذلك عين الخلاء، والمتبادر من كلام غير واحد أن الهواء ليس بمعنى الخلاء بل بالمعنى الذي يهب على الذهن من غير إعمال مروحة الفكر، ففي البحر بعد سرد أقوال لا يقضي ظاهرها بالمصدرية أن الكلام تشبيه محض لأن الأفئدة ليست بهواء حقيقة. ويحتمل أن يكون التشبيه في فراغها من الرجاء والطمع في الرحمة. وأن يكون في اضطراب أفئدتهم وجيشانها في الصدور وأنها تجيء وتذهب وتبلغ الحناجر. وهذا في معنى ما روي آنفا عن ابن جبير. وذكر في إرشاد العقل السليم ما هو ظاهر في أن الكلام على التشبيه أيضا حيث قال بعد تفسير ذلك بما ذكرنا أولا: كأنها نفس الهواء الخالي عن كل شاغل هذا ثم إنهم اختلفوا في وقت حدوث تلك الأحوال فقيل عند المحاسبة بدليل ذكرها عقيب قوله تعالى: يَوْمَ يَقُومُ الْحِسابُ وقيل: عند إجابة الداعي والقيام من القبور. وقيل عند ذهاب السعداء إلى الجنة والأشقياء إلى النار فتذكر ولا تغفل وَأَنْذِرِ النَّاسَ خطاب لسيد المخاطبين ﷺ بعد إعلامه أن تأخير عذابهم لماذا وأمر له بإنذارهم وتخويفهم منه فالمراد بالناس الكفار المعبر عنهم بالظالمين كما يقتضيه ظاهر إتيان العذاب وإلى ذلك ذهب أبو حيان وغيره.

makama uygun olmadığı söylenerek eleştirilmiştir. İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir'in İbn Cübeyr'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Yani içlerinde çalkalanıp boğazlarına kadar gelir, yerleşip duracakları bir mekanları yoktur.' Bu cümle de hâl konumundadır; onda amel eden âmil ise ya { يَرْتَدُّ } fiilidir ya da amel etmeye elverişli önceki âmillerden biridir. Müstakil bir cümle olması da caiz görülmüştür. Ebü'l-Bekâ birinci görüşe gitmiş ve { هَواءٌ } kelimesini 'boş' anlamıyla tefsir etmiştir; çoğul bir ismin haberi olmasına rağmen tekil getirilmesinin sebebini ise 'boş' manasında olmasına ve 'boş yürekler' denildiği gibi çoğulun da haberi olabilmesine bağlamıştır; zira kelimedeki müenneslik tası, { أَفْئِدَتُهُمْ } lafzındaki çoğulun müennesliğine delalet eder; 'çetin haller' ve 'bozuk ameller' ifadelerinde olduğu gibi. Mevlânâ Şihâb ise şöyle demiştir: 'Hevâ masdardır, bu yüzden tekil kılınmıştır; 'hâlî' (boş) gibi bir ism-i fâil ile tefsir edilmesi ise hamli sahih kılan murad edilen mananın beyanıdır; dolayısıyla bizzat boşluğun kendisi kılınmasındaki mübalağaya aykırı değildir.' Pek çok âlimin kelamından anlaşılan zahir mana ise hevânın boşluk manasında olmayıp, fikir yelpazesini çalıştırmaksızın zihne ilk esen manada olduğudur. el-Bahr'da, zahiri masdarlığı gerektirmeyen görüşler sıralandıktan sonra sözün sırf bir teşbih olduğu belirtilmiştir; zira yürekler hakikatte hava değildir. Teşbihin, rahmetten ümit ve temenniden boş olmaları hususunda olması muhtemel olduğu gibi, kalplerinin göğüslerinde çalkalanıp kaynaması, gidip gelmesi ve boğazlara dayanması hususunda olması da muhtemeldir. Bu da az önce İbn Cübeyr'den rivayet edilenin anlamındadır. İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de, söz konusu ifadenin ilk zikrettiğimiz şekilde tefsir edilmesinden sonra 'sanki o, her meşgaleden uzak olan havanın bizzat kendisidir' denilerek sözün teşbih üzere olduğu zahir kılınmıştır. Sonra bu hallerin meydana gelme vakti hususunda ihtilaf etmişlerdir: Yüce Allah'ın { يَوْمَ يَقُومُ الْحِسابُ } buyruğunun hemen ardından zikredilmesini delil getirerek 'hesaplaşma vaktinde' denildiği gibi, 'davetçiye icabet edilip kabirlerden kalkıldığı vakitte' de denilmiştir. 'Mutluların cennete, bedbahtların da cehenneme gittiği vakitte' de denilmiştir; hatırla ve gafil olma! { وَأَنْذِرِ النَّاسَ } “İnsanları uyar” hitabı, azaplarının ertelenmesinin sebebinin bildirilmesinden sonra muhatapların efendisine [sallallâhu aleyhi ve sellem] yöneltilmiş bir hitaptır ve onları uyarıp bundan korkutması yönündeki bir emirdir. İnsanlardan kasıt, azabın gelmesinin zahirinin gerektirdiği üzere 'zalimler' olarak ifade edilen kâfirlerdir; Ebû Hayyân ve başkaları bu görüşe gitmiştir.

ونكتة العدول إليه من الإضمار على ما قاله شيخ الإسلام الإشعار بأن المراد بالإنذار هو الزجر عما هم عليه من الظلم شفقة عليهم لا التخويف للإزعاج والإيذاء فالمناسب عدم ذكرهم بعنوان الظلم، وقال الجبائي: وأبو مسلم:

Şeyhülislam'ın belirttiğine göre, zamir getirmekten vazgeçilip bu lafza dönülmesindeki nükte; uyarıdan maksadın, onları telaşa düşürüp eziyet etmek için korkutmak değil, kendilerine acıyarak içinde bulundukları zulümden vazgeçirmek olduğunu hissettirmektir; bu yüzden onların zulüm unvanıyla anılmaması münasip düşmüştür. Cübbâî ve Ebû Müslim ise şöyle demiştir:

المراد بالناس ما يشمل أولئك الظالمين وغيرهم من المكلفين، والإنذار كما يكون للكفار يكون لغيرهم كما في قوله تعالى: إِنَّما تُنْذِرُ مَنِ اتَّبَعَ الذِّكْرَ [يس: ١١] والإتيان يعم الفريقين من كونهما في الموقف وإن كان لحوقه بالكفار خاصة، وأيا ما كان- فالناس- مفعول أول- لأنذر- وقوله سبحانه: يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذابُ مفعوله الثاني على معنى أنذرهم هوله وما فيه. فالإيقاع عليه مجازي أو هو بتقدير مضاف، ولا يجوز أن يكون ظرفا للإنذار لأنه في الدنيا، والمراد بهذا اليوم اليوم المعهود وهو اليوم الذي وصف بما يذهب الألباب وهو يوم القيامة، وقيل: هو يوم موتهم معذبين بالسكرات ولقاء الملائكة ﵈ بلا بشرى. وروي ذلك عن أبي مسلم، أو يوم هلاكهم بالعذاب العاجل، وتعقب بأنه يأباه القصر السابق، وأجيب بما فيه ما فيه. فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أي فيقولون، والعدول عنه إلى ما في النظم الجليل للتسجيل عليهم بالظلم والإشعار بعليته لما ينالهم من الشدة المنبئ عنها القول وفي العدول عن الظالمين المتكفل بما ذكر مع اختصاره وسبق الوصف به للإيذان على ما قيل بأن الظلم في الجملة كاف في الإفضاء إلى ما أفضوا إليه من غير حاجة إلى الاستمرار عليه كما ينبئ عنه صيغة اسم الفاعل، والمعنى- على ما قال الجبائي وأبو مسلم- الذين ظلموا منهم وهم الكفار، وقيل: يقول كل من ظلم بالشرك والتكذيب من المنذرين وغيرهم من الأمم الخالية: رَبَّنا أَخِّرْنا أي عن العذاب أو أخر عذابنا، ففي الكلام تقدير مضاف أو تجوز في النسبة، قال الضحاك. ومجاهد: إنهم طلبوا الرد إلى الدنيا والإمهال إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ أي أمد وحدّ من الزمان قريب، وقيل:

İnsanlardan maksat, o zalimleri ve onların dışındaki diğer mükellefleri de kapsayan kimsedir; zira uyarı, kâfirlere olduğu gibi Yüce Allah'ın: { إِنَّما تُنْذِرُ مَنِ اتَّبَعَ الذِّكْرَ } “Sen ancak zikre tabi olanı uyarırsın” [Yâsîn: 11] ayetinde olduğu gibi başkalarına da olur. Azabın gelmesi ise, her ne kadar azaba uğramak kâfirlere mahsus olsa da mahşer yerinde bulunmaları cihetiyle iki fırkayı da kapsar. Her ne olursa olsun, { النَّاسَ } kelimesi { أَنْذِرْ } fiilinin birinci mef'ûlü, Yüce Allah'ın: { يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذابُ } “kendilerine azabın geleceği günle” buyruğu ise 'onları o günün dehşeti ve içindekilerle uyar' manasında ikinci mef'ûlüdür; dolayısıyla fiilin o güne yönelmesi mecazidir veya muzafın takdiri iledir. Uyarı fiilinin zarfı olması ise caiz değildir, çünkü uyarı dünyadadır. Bu günden maksat ise bilinen gün olup, akılları baştan alacak nitelikte vasfedilen gündür ki o da kıyamet günüdür. Denildi ki: O, can çekişmelerle azap görerek ve meleklerle [aleyhimüsselâm] hiçbir müjde olmaksızın karşılaştıkları ölüm günleridir; bu Ebû Müslim'den rivayet edilmiştir. Yahut acil bir azapla helak edildikleri gündür; ancak önceki hasrın buna engel olduğu söylenerek itiraz edilmiş ve eleştiriye açık şekilde cevap verilmiştir. { فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا } “O zulmedenler derler ki”, yani 'derler'. Zamir yerine bu yüce nazımda açık isme dönülmesi, aleyhlerine zulmü tescil etmek ve söylenen sözün haber verdiği başlarına gelecek şiddetin illetinin bu olduğunu hissettirmek içindir. Önceki nitelendirmeyle birlikte zikredilen hususu özet olarak karşılayan 'zalimler' lafzından vazgeçilmesi ise, söylendiğine göre, ism-i fâil kalıbının bildirdiği üzere zulümde ısrar etmeye gerek kalmaksızın genel anlamda zulmün bu akıbete sürüklemek için yeterli olduğunu bildirmek içindir. Mana ise -Cübbâî ve Ebû Müslim'in dediğine göre- 'onlardan zulmedenler, yani kâfirler' demektir. Denildi ki: Uyarılanlardan ve geçmiş ümmetlerden şirk ve yalanlama ile zulmeden herkes şöyle der: { رَبَّنا أَخِّرْنا } “Ey Rabbimiz! Bizi ertele”, yani 'azaptan geri bırak' veya 'azabımızı ertele'; dolayısıyla ifadede bir muzaf takdiri veya nisbette mecaz vardır. Dahhâk ve Mücâhid, onların dünyaya döndürülmeyi ve { إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ } “yakın bir süreye kadar”, yani yakın bir zaman sınırına ve müddete kadar mühlet verilmesini istediklerini söylemiştir. Denildi ki:

إنهم طلبوا رفع العذاب والرجوع إلى حال التكليف مدة يسيرة يعملون فيها ما يرضيه سبحانه.

Onlar azabın kaldırılmasını ve içinde Yüce Allah'ı razı edecek ameller işleyecekleri kısa bir süre teklif (sorumluluk) haline döndürülmeyi talep etmişlerdir.

والمعنى على ما روي عن أبي مسلم أخر آجالنا وابقنا أياما نُجِبْ دَعْوَتَكَ أي الدعوة إليك وإلى توحيدك

Ebû Müslim'den rivayet edilen mana ise: 'Ecellerimizi ertele ve bizi birkaç gün yaşat ki, { نُجِبْ دَعْوَتَكَ } “Senin davetine icabet edelim”, yani Sana ve Senin tevhidîne olan davete [uyalım]',

أو دعوتك لنا على ألسنة الرسل ﵈، ففيه إيماء إلى أنهم صدقوهم في أنهم رسل الله ﷾.

yahut 'elçilerin [aleyhimüsselâm] dilleriyle bize olan davetine [icabet edelim]'; bunda onların, peygamberlerin Allah'ın [azze ve celle] elçileri olduklarını tasdik ettiklerine bir işaret vardır.

وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ فيما جاؤوا به أي نتدارك ما فرطنا به من إجابة الدعوة واتباع الرسل ﵈، ولا يخلو ذكر الجملتين عن تأكيد والمقام حري به، وجمع إما باعتبار اتفاق الجميع على التوحيد وكون عصيانهم للرسول ﷺ عصيانا لهم جميعا ﵈، وإما باعتبار أن المحكي كلام ظالمي الأمم جميعا والمقصود بيان وعد كل أمة بالتوحيد واتباع رسولها على ما قيل.

{ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ } “ve peygamberlere uyalım”, [yani] getirdikleri hususlarda [onlara tabi olalım]; yani 'davete icabet etme ve elçilere [aleyhimüsselâm] uyma konusunda yaptığımız kusurları telafi edelim'. İki cümlenin birlikte zikredilmesi bir tekit içermektedir ve makam buna layıktır. Çoğul getirilmesi ise ya hepsinin tevhid konusunda müttefik olmaları ve Resûlullah'a [sallallâhu aleyhi ve sellem] isyan etmelerinin hepsine [aleyhimüsselâm] birden isyan sayılması cihetiyledir; yahut da aktarılan sözün bütün ümmetlerin zalimlerine ait olması ve maksadın her bir ümmetin tevhidi kabul edip kendi elçisine uyma vaadini beyan etmek olması cihetiyledir, nitekim böyle denilmiştir.

أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ على تقدير القول معطوفا على «فيقول» والمعطوف عليه هذه الجملة أي فيقال لهم توبيخا وتبكيتا: ألم تؤخروا في الدنيا ولم تكونوا حلفتم إذ ذاك بألسنتكم بطرا وأشرا وسفها وجهلا ما لَكُمْ مِنْ زَوالٍ مما أنتم عليه من التمتع بالحظوظ الدنياوية أو بألسنة الحال ودلالة الأفعال حيث بنيتم مشيدا وأملتم بعيدا ولم تحدثوا أنفسكم بالانتقال إلى هذه الأحوال والأهوال، وفيه إشعار بامتداد زمان التأخير وبعد مداه أو مالكم من زوال وانتقال من دار الدنيا إلى دار أخرى للجزاء كقوله تعالى: «وأقسما بالله جهد أيمانهم لا يبعث الله من يموت» وروي هذا عن مجاهد، وأيّا ما كان «فمالكم» إلخ جواب القسم، و «من» صلة لتأكيد النفي، وصيغة الخطاب فيه لمراعاة حال الخطاب في «أقسمتم» كما في حلف بالله تعالى ليخرجن وهو أدخل في التوبيخ من أن يقال- ما لنا- مراعاة لحال المحكي الواقع في جواب قسمهم، وقيل هو ابتداء كلام من قبل الله تعالى جوابا لقولهم: «ربنا أخرنا» أي ما لكم من زوال عن هذه الحال وجواب القسم لا يبعث الله من في القبور محذوفا وهو خلاف المتبادر.

{ أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ } “Daha önce yemin etmemiş miydiniz?” ifadesi, 'denilir ki' takdiriyle { فَيَقُولُ } fiiline matuftur; matufun aleyh ise bu cümledir. Yani onlara azarlama ve susturma kabilinden şöyle denilir: 'Siz dünyada ertelenmediniz mi? Ve o vakit dillerinizle şımarıklık, azgınlık, sefihlik ve cehalet içinde { ما لَكُمْ مِنْ زَوالٍ } “sizin için hiçbir zeval yoktur”, yani içinde bulunduğunuz dünyevi nimetlerden ayrılmayacaksınız diye yemin etmemiş miydiniz? Yahut sapasağlam binalar yapıp uzak emellere kapılarak ve bu hallere ve dehşetlere intikal edeceğinizi aklınızdan bile geçirmeyerek hal lisanı ve fiillerin delaletiyle [bunu iddia etmemiş miydiniz]?' Bunda erteleme zamanının uzadığına ve süresinin genişliğine bir işaret vardır. Yahut 'Yüce Allah'ın: 'Ölen kimseyi Allah'ın diriltmeyeceğine dair bütün güçleriyle Allah'a yemin ettiler' buyruğunda olduğu gibi, sizin için dünya yurdundan karşılık yurduna bir zeval ve intikal yoktur' demektir. Bu Mücâhid'den rivayet edilmiştir. Her ne olursa olsun { ما لَكُمْ } vb. kasemin cevabıdır; { مِنْ } ise nefyi pekiştirmek için fazlalıktır (sıladır). İfadedeki muhatap kalıbı, 'Allah'a yemin etti ki mutlaka çıkacaktır' ifadesinde olduğu gibi { أَقْسَمْتُمْ } lafzındaki hitap halini gözetmek içindir; bu da kasemlerinin cevabında vaki olan aktarılan hali gözeterek 'bizim için yoktur' denilmesine nispetle azarlamada daha tesirlidir. Denildi ki: Bu, onların 'Ey Rabbimiz! Bizi ertele' sözlerine bir cevap olarak Allah Teâlâ tarafından başlatılan bir kelamdır; yani 'sizin için bu halden bir zeval yoktur' demektir; kasemin cevabı ise mahzuf olan 'Allah kabirlerdekileri diriltmeyecektir' ifadesidir; fakat bu, ilk akla gelene aykırıdır.

وهذا أحد أجوبة يجاب بها أهل النار على ما في بعض الآثار. فقد ذكر البيهقي عن محمد بن كعب القرظي أنه قال: لأهل النار خمس دعوات يجيبهم الله تعالى في أربع منها فإذا كانت الخامسة لم يتكلموا بعدها أبدا، يقولون:

Bu, bazı rivayetlerde geçtiği üzere cehennem ehline verilecek cevaplardan biridir. Nitekim Beyhakî, Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî'den onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Cehennem ehlinin beş duası vardır; Allah Teâlâ dördünde onlara cevap verir, beşincisinde ise artık ebediyen konuşamazlar. Şöyle derler:

رَبَّنا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ فَاعْتَرَفْنا بِذُنُوبِنا فَهَلْ إِلى خُرُوجٍ مِنْ سَبِيلٍ [غافر: ١١] فيجيبهم الله ﷿ ذلِكُمْ بِأَنَّهُ إِذا دُعِيَ اللَّهُ وَحْدَهُ كَفَرْتُمْ وَإِنْ يُشْرَكْ بِهِ تُؤْمِنُوا فَالْحُكْمُ لِلَّهِ الْعَلِيِّ الْكَبِيرِ [غافر: ١٢] ثم يقولون: رَبَّنا أَبْصَرْنا وَسَمِعْنا فَارْجِعْنا نَعْمَلْ صالِحاً إِنَّا مُوقِنُونَ [السجدة: ١٢] فيجيبهم جل شأنه فَذُوقُوا بِما نَسِيتُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هذا [السجدة: ١٤] الآية، ثم يقولون: رَبَّنا أَخِّرْنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ فيجيبهم ﵎ أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ الآية، ثم يقولون: رَبَّنا أَخْرِجْنا نَعْمَلْ صالِحاً غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ [فاطر: ٣٧] فيجيبهم ﷻ أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ ما يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجاءَكُمُ النَّذِيرُ فَذُوقُوا فَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ [فاطر:

{ رَبَّنا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ فَاعْتَرَفْنا بِذُنُوبِنا فَهَلْ إِلى خُرُوجٍ مِنْ سَبِيلٍ } “Rabbimiz! Bizi iki defa öldürdün, iki defa dirilttin; biz de günahlarımızı itiraf ettik. Artık [buradan] çıkışa bir yol var mıdır?” [Mü'min: 11]. Allah [azze ve celle] onlara şöyle cevap verir: { ذلِكُمْ بِأَنَّهُ إِذا دُعِيَ اللَّهُ وَحْدَهُ كَفَرْتُمْ وَإِنْ يُشْرَكْ بِهِ تُؤْمِنُوا فَالْحُكْمُ لِلَّهِ الْعَلِيِّ الْكَبِيرِ } “Bu böyledir; çünkü bir tek Allah'a çağrıldığında inkâr ederdiniz; O'na ortak koşulunca ise inanırdınız. Artık hüküm, Yüceler Yücesi ve Çok Büyük olan Allah'ındır” [Mü'min: 12]. Sonra şöyle derler: { رَبَّنا أَبْصَرْنا وَسَمِعْنا فَارْجِعْنا نَعْمَلْ صالِحاً إِنَّا مُوقِنُونَ } “Rabbimiz! Gördük ve işittik; artık bizi geri döndür de salih amel işleyelim, biz kesin olarak inandık” [Secde: 12]. Şânı Yüce olan [Allah] onlara şöyle cevap verir: { فَذُوقُوا بِما نَسِيتُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هذا } “Bu gününüze kavuşmayı unuttuğunuzdan ötürü tadın...” [Secde: 14] ayeti. Sonra şöyle derler: { رَبَّنا أَخِّرْنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ } “Rabbimiz! Bizi yakın bir süreye kadar ertele de davetine icabet edelim ve peygamberlere uyalım”. [Allah] tebâreke ve teâlâ onlara: { أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ } “Daha önce yemin etmemiş miydiniz?” ayetiyle cevap verir. Sonra şöyle derler: { رَبَّنا أَخْرِجْنا نَعْمَلْ صالِحاً غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ } “Rabbimiz! Bizi çıkar da [daha önce] yaptıklarımızdan başka salih amel işleyelim” [Fâtır: 37]. [Allah] celle celâlühû onlara şöyle cevap verir: { أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ ما يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجاءَكُمُ النَّذِيرُ فَذُوقُوا فَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ } “Öğüt alacak olanın öğüt alabileceği kadar bir ömür size vermedik mi? Size uyarıcı da gelmişti. Öyleyse tadın! Artık zalimler için hiçbir yardımcı yoktur” [Fâtır:

٣٧] فيقولون: رَبَّنا غَلَبَتْ عَلَيْنا شِقْوَتُنا وَكُنَّا قَوْماً ضالِّينَ [المؤمنون: ١٠٦] فيجيبهم جل وعلا اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ [المؤمنون: ١٠٨] فلا يتكلمون بعدها إن هو إلا زفير وشهيق، وعند ذلك انقطع رجاؤهم وأقبل بعضهم ينبح في وجه بعض وأطبقت عليهم جهنم، اللهم إنا نعوذ بك من غضبك ونلوذ بكنفك من عذابك ونسألك التوفيق للعمل الصالح في يومنا لغدنا والتقرب إليك بما يرضيك قبل أن يخرج الأمر من يدنا.

37]. Bunun üzerine şöyle derler: { رَبَّنا غَلَبَتْ عَلَيْنا شِقْوَتُنا وَكُنَّا قَوْماً ضالِّينَ } “Rabbimiz! Bedbahtlığımız bize galebe çaldı ve biz sapkın bir topluluk idik” [Mü'minûn: 106]. [Allah] celle ve alâ onlara şöyle cevap verir: { اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ } “Aşağılık olarak sinin orada ve Benimle konuşmayın!” [Mü'minûn: 108]. Bundan sonra artık konuşamazlar; [çıkardıkları ses] sadece inilti ve solumadan ibarettir. İşte o anda ümitleri kesilir, birbirlerinin yüzüne havlamaya başlarlar ve cehennem üzerlerine kapatılır. Allahım! Senin gazabından Sana sığınır, azabından Senin himayene iltica ederiz; iş elimizden çıkmadan önce, yarınımız için bugünümüzde salih amele ve Seni razı edecek şeylerle Sana yakınlaşmaya muvaffak kılmanı dileriz.

وَسَكَنْتُمْ من السكنى بمعنى التبوء والاستيطان وهو بهذا المعنى مما يتعدى بنفسه تقول سكنت الدار واستوطنتها إلا أنه عدي هنا بفي حيث قيل: فِي مَساكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جريا على أصل معناه فإنه منقول عن سكن بمعنى قر وثبت وحق ذلك التعدية بفي، وجوز أن يكون المعنى وقررتم في مساكنهم مطمئنين سائرين سيرتهم في الظلم بالكفر والمعاصي غير محدثين أنفسكم بما لقوا بسبب ما اجترحوا من الموبقات، وفي إيقاع الظلم على أنفسهم بعد إطلاقه فيما سلف إيذان بأن غائلة الظلم آئلة إلى صاحبه، والمراد بهم- كما قال بعض المحققين- إما جميع من تقدم من الأمم المهلكة على تقدير اختصاص الاستمهال والخطاب السابق بالمنذرين، وإما أوائلهم من قوم

{ وَسَكَنْتُمْ } yerleşmek ve yurt edinmek anlamındaki süknâdandır; bu anlamıyla bizzat geçişli (müteaddî) olan fiillerdendir; 'eve yerleştim, orayı yurt edindim' dersin. Ancak burada asıl manasına uygun olarak: { فِي مَساكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ } “kendilerine zulmedenlerin yurtlarında” denilerek 'fî' ile geçişli kılınmıştır; zira o, karar kıldı ve sabit oldu anlamındaki sekene fiilinden nakledilmiştir ve bunun hakkı da 'fî' ile geçişli olmasıdır. Mananın; 'işledikleri helak edici günahlar sebebiyle başlarına gelenleri hiç düşünmeksizin, küfür ve isyanla zulmetme hususunda onların yolunu takip ederek, güven içinde onların meskenlerinde yerleştiniz' şeklinde olması da caiz görülmüştür. Daha önce mutlak olarak zikredildikten sonra zulmün nefislerine izafe edilmesi, zulmün vebalinin dönüp dolaşıp sahibini bulacağını bildirmek içindir. Bazı muhakkiklerin belirttiği gibi onlardan maksat; mühlet isteme ve önceki hitabın uyarılanlara has kılınması takdirinde geçmiş helak edilmiş ümmetlerin tamamıdır; yahut hitabın hepsini kapsaması takdirinde Nûh ve Hûd kavmi gibi

نوح وهود على تقدير عمومها للكل، وهذا الخطاب وما يتلوه باعتبار حال أواخرهم. وَتَبَيَّنَ لَكُمْ أي ظهر لكم على أتم وجه بمعاينة الآثار وتواتر الأخبار كَيْفَ فَعَلْنا بِهِمْ من الإهلاك والعقوبة بما فعلوا من الظلم والفساد، وفاعل تَبَيَّنَ مضمر يعود على ما دل عليه الكلام أي فعلنا العجب بهم أو حالهم أو خبرهم أو نحو ذلك، وكيف في محل نصب- بفعلنا- وجملة الاستفهام ليست معمولة- لتبين- لأنه لا يعلق، وقيل: الجملة فاعل «تبين» بناء على جواز كونه جملة وهو قول ضعيف للكوفيين.

onların öncüleridir. Bu hitap ve sonrasındakiler ise onların sonrakilerinin hali itibariyledir. { وَتَبَيَّنَ لَكُمْ } “ve size apaçık belli oldu”, yani kalıntıları bizzat müşahede etmek ve haberlerin tevatürüyle en mükemmel şekilde açığa çıktı ki; { كَيْفَ فَعَلْنا بِهِمْ } “onlara ne yaptığımız”, yani işledikleri zulüm ve fesat sebebiyle helak ve ceza olarak başlarına neler getirdiğimiz. { تَبَيَّنَ } fiilinin fâili, kelamın delalet ettiği manaya dönen gizli bir zamirdir; yani 'onlara yaptığımız hayret verici iş yahut onların hali veya haberi vb. şeyler apaçık belli oldu' demektir. 'Keyfe' lafzı { فَعَلْنا } fiili ile nasb mahallindedir; istifham cümlesi ise { تَبَيَّنَ } fiilinin ma'mûlü değildir, çünkü o ta'lik kabul etmez. Denildi ki: Cümle, fâilin cümle olabilmesinin caizliğine dayanılarak { تَبَيَّنَ } fiilinin fâilidir; bu ise Kûfelilere ait zayıf bir görüştür.

وذهب أبو حيان إلى ما ذهب إليه الجماعة ثم ذكر أنه لا يجوز أن يكون الفاعل «كيف» لأنه لا يعمل فيها ما قبلها إلا فيما شذ من قولهم: على كيف تبيع الأحمرين وقولهم: انظر إلى كيف تصنع. وقرأ السلمي فيما حكاه عنه أبو عمرو الداني «ونبين» بنون العظمة ورفع الفعل، وحكى ذلك أيضا صاحب اللوامح عن عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه، وذلك على إضمار مبتدأ أي ونحن نبين والجملة حالية، وقال المهدوي عن السلمي أنه قرأ بنون العظمة إلا أنه جزم الفعل عطفا على تكونوا أي أو لم نبين لكم وَضَرَبْنا لَكُمُ أي في القرآن العظيم على تقدير اختصاص الخطاب بالمنذرين أو على ألسنة الأنبياء عليهم الصلاة والسلام على تقدير عمومه لجميع الظالمين.

Ebû Hayyân da çoğunluğun gittiği görüşe gitmiş, ardından fâilin 'keyfe' olmasının caiz olmadığını zikretmiştir; zira 'iki kırmızı şeyi kaça satıyorsun?' ve 'ne yaptığına bir bak' şeklindeki şâz kullanımlar hariç, kendisinden önceki kelime onda amel edemez. Sülemî, Ebû Amr ed-Dânî'nin kendisinden aktardığına göre, azamet nûnu ile ve fiilin merfûluğu ile 've nübeyyinu' şeklinde okumuştur; bunu Levâmih sahibi de Ömer b. el-Hattâb'dan [radıyallâhu teâlâ anh] aktarmıştır. Bu, mahzuf bir mübtedaya dayanır; yani 've biz beyan ederiz' demektir ve cümle hâldir. Mehdevî ise Sülemî'den, azamet nûnu ile fakat { تَكُونُوا } üzerine atıfla fiili meczum olarak okuduğunu nakletmiştir; yani 'yahut size beyan etmedik mi?' demektir. { وَضَرَبْنا لَكُمُ } “Ve size vurduk/getirdik”, hitabın uyarılanlara has olması takdirinde Yüce Kur'an'da; bütün zalimleri kapsaması takdirinde ise peygamberlerin [aleyhimüssalâtü vesselâm] lisanlarıyla,

الْأَمْثالَ أي صفات ما فعلوا وما فعل بهم من الأمور التي هي في الغرابة كالأمثال المضروبة لتعتبروا وتقيسوا أعمالكم على أعمالهم وما لكم على ما لهم وتنتقلوا من حلول العذاب العاجل إلى العذاب الآجل فتردعوا عما كنتم فيه من الكفر والمعاصي، وجوز أن يراد من الأمثال ما هو جمع مثل بمعنى الشبيه أي بينا لكم أنهم مثلهم في الكفر واستحقاق العذاب: وروي هذا عن مجاهد، والجمل الثلاث في موقع الحال من ضمير أَقْسَمْتُمْ أي أقسمتم أن ليس لكم زوال والحال أنكم سكنتم في مساكن المهلكين بظلمهم وتبين لكم فعلنا العجيب بهم ونبهناكم على جلية الحال بضرب الأمثال، وقوله سبحانه: وَقَدْ مَكَرُوا مَكْرَهُمْ حال من الضمير الأول في فَعَلْنا بِهِمْ أو من الثاني أو منهما جميعا، وقدم عليه قوله تعالى: وَضَرَبْنا لَكُمُ الْأَمْثالَ لشدة ارتباطه على ما قيل بما قبله أي فعلنا بهم ما فعلنا والحال أنهم قد مكروا في إبطال الحق وتقرير الباطل مكرهم العظيم الذي استفرغوا في عمله المجهود وجاوزوا فيه كل حد معهود بحيث لا يقدر عليه غيرهم، والمراد بيان تناهيه في استحقاق ما فعل بهم، أو وقد مكروا مكرهم المذكور في ترتيب مبادئ البقاء ومدافعة أسباب الزوال فالمقصود إظهار عجزهم واضمحلال قدرتهم وحقارتها عند قدرة الله سبحانه قاله شيخ الإسلام، وهو ظاهر في أن هذا من تتمة ما يقال لأولئك الذين ظلموا، وهو المروي عن محمد بن كعب القرظي، فقد أخرج عنه ابن جرير أنه قال: بلغني أن أهل النار ينادون رَبَّنا أَخِّرْنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ إلخ فيرد عليهم بقوله سبحانه: أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ إلى قوله تعالى لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبالُ وذكره ابن عطية احتمالا، وقيل غير ذلك مما ستعلمه إن شاء الله تعالى قريبا. وظاهر كلام غير واحد أن استفادة المبالغة في مَكَرُوا مَكْرَهُمْ من الإضافة.

{ الْأَمْثالَ } “misalleri”; yani ibret alasınız, amellerinizi onların amelleriyle, akıbetinizi de onların akıbetiyle kıyaslayasınız ve peşin azabın gelişinden gelecekteki azaba intikal edip içinde bulunduğunuz küfür ve günahlardan vazgeçesiniz diye, gariplikte irad edilen darbımeseller gibi olan onların yaptıklarının ve onlara yapılanların sıfatlarını [ortaya koyduk]. 'Emsâl' lafzı ile benzer manasındaki mislin çoğulunun murad edilmiş olması da caiz görülmüştür; yani 'onların küfürde ve azabı hak etmede benzerleri olduğunu size açıkladık' demektir; bu Mücâhid'den rivayet edilmiştir. Bu üç cümle { أَقْسَمْتُمْ } fiilindeki zamirden hâl konumundadır; yani 'siz, zulümleri sebebiyle helak edilenlerin meskenlerine yerleştiğiniz, onlara yaptığımız hayret verici iş size apaçık belli olduğu ve misaller getirmek suretiyle meselenin hakikatini size bildirdiğimiz halde, sizin için bir zeval olmadığına yemin ettiniz' demektir. Yüce Allah'ın: { وَقَدْ مَكَرُوا مَكْرَهُمْ } “Halbuki onlar tuzaklarını kurmuşlardı” buyruğu ise, { فَعَلْنا بِهِمْ } ifadesindeki birinci zamirden yahut ikincisinden veya her ikisinden birden hâldir. Söylendiğine göre, öncesiyle olan irtibatının kuvvetinden ötürü Allah Teâlâ'nın: { وَضَرَبْنا لَكُمُ الْأَمْثالَ } buyruğu bundan öne geçirilmiştir; yani 'onlar, hakkı iptal etmek ve bâtılı yerleştirmek için var güçlerini sarf ettikleri, bilinen her sınırı aştıkları ve başkalarının güç yetiremeyeceği derecedeki o büyük tuzaklarını kurmuşken, Biz onlara yapacağımızı yaptık' demektir. Maksat, kendilerine yapılan muameleyi son derece hak ettiklerini beyandır; yahut 'bekanın esaslarını tertip etme ve zeval sebeplerini savuşturma hususunda mezkûr tuzaklarını kurmuşken...' demektir; dolayısıyla maksat, Allah Teâlâ'nın kudreti karşısında onların acziyetini, kudretlerinin yok oluşunu ve değersizliğini ortaya koymaktır; bunu Şeyhülislam söylemiştir. Bu da söz konusu ifadenin o zulmedenlere söylenecek sözlerin tamamlayıcısı olduğu hususunda açıktır; nitekim Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî'den rivayet edilen de budur. Zira İbn Cerîr ondan şunu rivayet etmiştir: 'Bana ulaştı ki cehennem ehli { رَبَّنا أَخِّرْنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ } vb. diyerek nida ederler; bunun üzerine onlara Yüce Allah'ın: { أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ } ayetinden { لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبالُ } ayetine kadar olan buyruğu ile cevap verilir.' İbn Atıyye de bunu bir ihtimal olarak zikretmiştir. Bunun dışında inşâallah yakında öğreneceğin başka şeyler de söylenmiştir. Pek çok âlimin kelamının zahiri ise { مَكَرُوا مَكْرَهُمْ } ifadesindeki mübalağanın izafetten elde edildiği yönündedir.

وفي الحواشي الشهابية أن مَكْرَهُمْ منصوب على أنه مفعول مطلق لأنه لازم فدلالته على المبالغة لقوله تعالى الآتي: وَإِنْ كانَ مَكْرُهُمْ إلخ لا لأن إضافة المصدر تفيد العموم أي أظهروا كل مكر لهم أو لأن إضافته وأصله التنكير لإفادة أنهم معروفون بذلك وللبحث فيه مجال وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ أي جزاء مكرهم على أن الكلام على حذف مضاف، وجوز أن لا يكون هناك مضاف محذوف، والمعنى مكتوب عنده تعالى مكرهم ومعلوم له سبحانه وذلك كناية عن مجازاته تعالى لهم عليه، وأيا ما كان فإضافة مكر إلى الفاعل وهو الظاهر المتبادر، وقيل:

Hâşiyetü'ş-Şihâb'da belirtildiğine göre { مَكْرَهُمْ } lâzım bir fiil olduğundan mef'ûl-i mutlak olarak mansubdur; dolayısıyla mübalağaya delaleti masdarın izafetinin umum ifade etmesinden -yani 'ellerindeki bütün tuzakları ortaya koydular' manasından- veya aslı tenvinli iken bununla tanındıklarını ifade etmek için izafe edilmesinden değil, gelecek olan { وَإِنْ كانَ مَكْرُهُمْ } vb. ayetinden ötürüdür; ancak bu konuda tartışmaya yer vardır. { وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ } “oysa onların tuzakları[nın cezası] Allah katındadır”; yani ifadenin muzafın hazfi üzere olması cihetiyle 'tuzaklarının karşılığı Allah katındadır' demektir. Mahzuf bir muzafın bulunmaması da caiz görülmüştür; mana 'onların tuzakları Allah Teâlâ katında yazılıdır ve O'nun malumudur' şeklinde olup bu da Yüce Allah'ın buna karşılık onlara ceza vermesinden kinayedir. Her halükarda mekrin fâile izafeti zahir ve ilk akla gelendir. Denildi ki:

إنه مضاف إلى مفعوله على معنى عنده تعالى مكرهم الذي يمكرهم به وتعقبه أبو حيان بأن المحفوظ أن مكر لازم ولم يسمع متعديا، وأجيب بأنه يجوز أن يكون المكر متجوزا به أو مضمنا معنى الكيد أو الجزاء، والكلام في نسبة المكر إليه تعالى وأنه إما باعتبار المشاكلة أو الاستعارة مشهور، وذكر بعض المحققين أن المراد بهذا المكر ما أفاده قوله تعالى: كَيْفَ فَعَلْنا بِهِمْ لا أنه وعيد مستأنف. والجملة حال من الضمير في «مكروا» أي مكروا مكرهم وعند الله تعالى جزاؤه أو هو ما أعظم منه. والمقصود بيان فساد رأيهم حيث باشروا فعلا مع تحقق ما يوجب تركه وَإِنْ كانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبالُ أي وإن كان مكرهم في غاية الشدة والمتانة، وعبر عن ذلك بكونه معدى لإزالة الجبال عن مقارها لكونه مثلا في ذلك. وَإِنْ شرطية وصلية عند جمع، والمراد أنه سبحانه مجازيهم على مكرهم ومبطله إن لم يكن في هذه الشدة وإن كان فيها، ولا بد على هذا الوجه من ملاحظة الإبطال وإلا فالجزاء المجرد عن ذلك لا يكاد يتأتى معه النكتة التي يدور عليها ما في إن الوصلية من التأكيد المعنوي. وجوز أن يكون المعنى أنه تعالى يقابلهم بمكرهم، ولا يمنع من ذلك كون مكرهم في غاية الشدة فهو ﷾ أشد مكرا، ولا حاجة حينئذ إلى ملاحظة الإبطال فتدبر. وعن الحسن وجماعة أن إِنْ نافية واللام لام الجحود كانَ تامة، والمراد بالجبال آيات الله تعالى وشرائعه ومعجزاته الظاهرة على أيدي الرسل السالفة ﵈ التي هي كالجبال في الرسوخ والثبات والقصد إلى تحقير مكرهم وأنه ما كان لتزول منه الآيات والنبوات. وجوز أن تكون كانَ ناقصة وخبرها إما محذوف أو الفعل الذي دخلت عليه اللام على الخلاف الذي بين البصريين والكوفيين. وأيد هذا الوجه بما روي عن ابن مسعود من أنه قرأ «وما كان» بما النافية، وتعقب بأن فيه معارضة للقراءة الدالة على عظم مكرهم كقراءة الجمهور، وأجيب بأن الجبال في تلك القراءة يشار بها إلى ما راموا إبطاله من الحق كما أشرنا إليه وفي هذه على حقيقتها فلا تعارض إذ لم يتواردا على محل واحد نفيا وإثباتا. ورد بأنه إذا جعل الحق شبيها بالجبال في الثبات كان مثلها بل أدون منها في هذا المعنى، فإذا نفى إزالته إياه انتفى إزالته جبال الدنيا وحينئذ يجيء الإشكال.

Bu ifade, 'onları cezalandıracağı tuzak Allah Teâlâ katındadır' manasında mef'ûlüne izafe edilmiştir. Ebû Hayyân buna itiraz ederek mahfuz olanın 'mekr' fiilinin lâzım olduğu ve müteaddî olarak işitilmediğini belirtmiştir. Buna ise mekr kelimesinin mecazen kullanılmış yahut keyd veya ceza manasını tazammun etmiş olmasının caiz olduğu şeklinde cevap verilmiştir. Mekrin Allah Teâlâ'ya nispet edilmesi ve bunun ya müşâkele yahut istiâre yoluyla olduğu hususundaki kelam meşhurdur. Bazı muhakkikler, bu mekr ile muradın müstakil bir tehdit olmayıp Yüce Allah'ın: { كَيْفَ فَعَلْنا بِهِمْ } buyruğunun ifade ettiği mana olduğunu belirtmişlerdir. Cümle, { مَكَرُوا } içindeki zamirden hâldir; yani 'onlar tuzaklarını kurdular, oysa Allah katında onun cezası -yahut ondan daha büyüğü- vardır' demektir. Maksat, terkini gerektiren husus tahakkuk etmişken bir fiili işlemeye kalkışmaları cihetiyle onların akıllarının bozukluğunu beyan etmektir. { وَإِنْ كانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبالُ } “velev ki onların tuzakları dağları yerinden oynatacak olsun”; yani tuzakları son derece şiddetli ve kuvvetli olsa bile. Bunun darbımesel olması sebebiyle, dağları yerlerinden sökecek güçte olması şeklinde ifade edilmiştir. Bir topluluğa göre { وَإِنْ } vasliyye şart edatıdır; maksat ise, ister bu şiddette olmasın isterse bu şiddette olsun, Allah Teâlâ'nın onların tuzaklarına karşılık vereceği ve onu iptal edeceğidir. Bu veçhe göre iptali hesaba katmak zorunludur; aksi takdirde bundan soyutlanmış sırf ceza ile, vasliyye 'in' edatındaki manevi tekit ekseninde dönen nükte neredeyse hasıl olmaz. Mananın; Allah Teâlâ'nın onların tuzaklarına mukabele edeceği ve tuzaklarının son derece şiddetli olmasının buna mani olmayacağı, zira O'nun [azze ve celle] tuzağının daha çetin olduğu şeklinde olması da caiz görülmüştür; bu takdirde iptali gözetmeye gerek kalmaz, iyi düşün! Hasen ve bir topluluktan nakledildiğine göre { إِنْ } nâfiyedir, lâm ise lâm-ı cuhûddur, { كانَ } fiili ise tâmmdır; dağlardan maksat ise Allah Teâlâ'nın ayetleri, şeriatları ve geçmiş peygamberlerin [aleyhimüsselâm] ellerinde zahir olan, sebat ve sarsılmazlıkta dağlar gibi duran mucizeleridir; kasıt ise onların tuzaklarını küçümsemek ve onun ayetleri ve peygamberlikleri yerinden oynatacak güçte olmadığını [belirtmektir]. { كانَ } fiilinin nâkıs olması ve haberinin ya mahzuf yahut Basralılar ile Kûfeliler arasındaki ihtilafa binaen başına lâm gelen fiil olması da caiz görülmüştür. Bu vecih, İbn Mes'ûd'dan nâfiye olan 'mâ' ile 've mâ kâne' şeklinde okuduğuna dair yapılan rivayetle desteklenmiştir. Ancak bunun cumhurun kıraati gibi onların tuzağının büyüklüğüne delalet eden kıraate muarız olduğu söylenerek eleştirilmiştir. Buna, o kıraatte dağlar ile işaret ettiğimiz üzere haktan iptal etmeyi murad ettikleri şeye işaret edildiği, bu kıraatte ise hakiki manasında olduğu, dolayısıyla nefy ve ispat hususunda tek bir mahalle taalluk etmedikleri için tezat bulunmadığı şeklinde cevap verilmiştir. Hak sebattaki dağlara benzetildiğinde bu manada onlar gibi, hatta onlardan daha aşağı kılınmış olur; dolayısıyla onun hakkı yok etmesi nefyedildiğinde dünya dağlarını yok etmesi de nefyedilmiş olur ve bu durumda müşkilat ortaya çıkar denilerek reddedilmiştir.

وتعقبه الشهاب بأن هذا غير وارد لأن المشبه لا يلزم أن يكون أدون من المشبه به في وجه الشبه بل فقد يكون بخلافه ولو سلم فقد يقدر على إزالة الأقوى دون الآخر لمانع كالشجاع يقدر على قتل أسد ولا يقدر على قتل رجل مشبه به لامتناعه بعدة أو حصن ولا حصن أحصن وأحمى من تأييد الله تعالى شأنه للحق بحيث تزول الجبال يوم تنسف نسفا ولا يزول انتهى، وإلى تفسير الْجِبالُ على هذه القراءة بما ذكرنا شيخ الإسلام ثم قال: وأما كونها عبارة عن أمر النبي لله وأمر القرآن العظيم- كما قيل- فلا مجال له إذ الماكرون هم المهلكون لا الساكنون في مساكنهم من المخاطبين. وإن خص الخطاب بالمنذرين وسيظهر لك قريبا إن شاء الله تعالى جواز ذلك على بعض الأقوال في الآية، والجملة حال من الضمير في مَكَرُوا لا من قوله تعالى وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ وجوز أبو البقاء. وغيره أن تكون مخففة من الثقيلة والمعنى إن كان مكرهم ليزول منه ما هو كالجبال في الثبات من الآيات والشرائع والمعجزات، والجملة أيضا حال من الضمير المذكور أي مكروا مكرهم المعهود وأن الشأن كان مكرهم لإزالة الحق من الآيات والشرائع على معنى أنه لم يكن يصح أن يكون منهم مكر كذلك وكان شأن الحق مانعا من مباشرة المكر لإزالته.

Şihâb buna itiraz ederek bunun varit olmadığını, çünkü benzeyenin benzetme yönünde benzetilenden daha aşağı olmasının gerekmediğini, bilakis aksinin de olabileceğini; bu kabul edilse bile bir engelden ötürü diğerine güç yetiremeyip daha güçlü olanı gidermeye güç yetirebileceğini söylemiştir; nitekim cesur bir kimse aslanı öldürmeye güç yetirirken, teçhizatı veya kalesiyle korunduğu için aslana benzetilen bir adamı öldürmeye güç yetiremeyebilir; şânı yüce olan Allah'ın hakka olan desteğinden daha korunaklı ve daha muhkem bir kale yoktur; öyle ki dağların unufak edilip savrulduğu günde bile hak zail olmaz. Şeyhülislam, bu kıraate göre { الْجِبالُ } kelimesini zikrettiğimiz şekilde tefsir ettikten sonra şöyle demiştir: 'Onun, söylendiği gibi Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] davası ve Yüce Kur'an'ın davasından ibaret olmasına gelince; buna imkan yoktur, zira tuzak kuranlar helak edilenlerdir, muhataplardan olup onların yurtlarında oturanlar değildir; hitap uyarılanlara has kılınsa bile.' Ayetteki bazı kavillere göre bunun caiz olduğu inşâallah yakında sana aşikâr olacaktır. Cümle, Yüce Allah'ın { وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ } buyruğundan değil, { مَكَرُوا } fiilindeki zamirden hâldir. Ebü'l-Bekâ ve başkaları { إِنْ } edatının şeddeli muhaffefesi olmasını da caiz görmüşlerdir; mana 'onların tuzakları, ayetlerden, şeriatlardan ve mucizelerden dağlar gibi sabit olan şeyleri yerinden oynatacak nitelikte idi' şeklinde olur. Cümle yine zikredilen zamirden hâldir; yani 'onlar bilinen tuzaklarını kurdular ve durum şu idi ki, tuzakları ayetlerden ve şeriatlardan ibaret olan hakkı yok etmek içindi' demektir; bu da onlardan böyle bir tuzağın sadır olmasının sahih olamayacağı ve hakkın şanının onu yok etmek için tuzağa girişmeye engel olduğu manasındadır.

وقرأ ابن عباس ومجاهد وابن وثاب والكسائي لِتَزُولَ بفتح اللام الأولى ورفع الفعل- فإن- على ذلك عند البصريين مخففة واللام هي الفارقة، وعند الكوفيين نافية واللام بمعنى إلا، والقصد إلى تعظيم مكرهم فالجملة حال من قوله تعالى: وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ أي عنده تعالى جزاء مكرهم أو المكر بهم والحال أن مكرهم بحيث تزول منه الجبال أن في غاية الشدة. وقرئ «لتزول» بالفتح والنصب، وخرج ذلك على لغة جاءت في فتح لام كي. وقرأ عمر.

İbn Abbâs, Mücâhid, İbn Vessâb ve Kisâî, birinci lâmın fethası ve fiilin ref'i ile { لَتَزُولُ } şeklinde okumuşlardır. Buna göre { إِنْ } Basralılara göre muhaffefedir ve lâm fârikadır; Kûfelilere göre ise nâfiyedir ve lâm 'illâ' manasındadır; kasıt ise tuzaklarını büyütmektir. Dolayısıyla cümle, Yüce Allah'ın: { وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ } buyruğundan hâldir; yani 'onların tuzakları dağları yerinden oynatacak derecede -son derece şiddetli- olduğu halde, tuzaklarının cezası -yahut onlara kurulacak tuzak- Allah katındadır' demektir. [Lâmın] fethası ve [fiilin] nasbı ile 'letezûle' şeklinde de okunmuştur; bu, key lâmının fethası hususunda gelen bir lügate göre açıklanmıştır. Ömer,

وعلي وأبيّ وعبد الله وأبو سلمة بن عبد الرحمن وأبو إسحاق السبيعي وزيد بن علي رضي الله تعالى عنهم ورحمهم «وإن كاد» بدال مكان النون و «لتزول» بالفتح والرفع، وهي رواية عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، ونقل أبو حاتم عن أبي رضي الله تعالى عنه أنه قرأ ولولا كلمة الله لزال من مكرهم الجبال وحمل ذلك بعضهم على التفسير لمخالفته لسواد المصحف مخالفة ظاهرة هذا ومن الناس من قال: إن الضمير في مَكَرُوا للمنذرين، والمراد بمكرهم ما أفاده قوله ﷿: وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ [الأنفال: ٣٠] وغيره من أنواع مكرهم برسول الله ﷺ، قال شيخ الإسلام: ولعل الوجه حينئذ أن يكون قوله تعالى: «وقد مكروا» إلخ حالا من القول المقدر أي فيقال لهم ما يقال والحال أنهم مع ما فعلوا من الأقسام المذكور مع ما ينافيه قد مكروا مكرهم العظيم أي لم يكن الصادر عنهم مجرد الأقسام الذي وبخوا به بل اجترءوا على مثل هذه العظيمة. وقوله سبحانه: وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ حال من ضمير مَكَرُوا حسبما ذكر من قبل. وقوله تعالى: وَإِنْ كانَ مَكْرُهُمْ إلى آخره مسوق لبيان عدم تفاوت الحال في تحقيق الجزاء بين كون مكرهم قويا وضعيفا كما مرت الإشارة إليه، وعلى تقدير كون إِنْ نافية فهو حال من ضمير مَكَرُوا والجبال عبارة عن أمر النبي ﷺ وقد مكروا والحال أن مكرهم ما كان لتزول منه هاتيك الشرائع والآيات التي هي كالجبال في القوة، وعلى تقدير كونها مخففة من الثقيلة واللام مكسورة يكون حالا منه أيضا، على معنى أن ذلك المكر العظيم منهم كان لهذا الغرض، والقصد إلى أنه لم يصح أن يكون منهم مكر كذلك لما أن شأن الشرائع أعظم من أن يمكر بها. وعلى تقدير فتح اللام فهو حال من قوله تعالى: وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ كما ذكر سابقا اه. ويجوز أن يراد بمكرهم شركهم كما أخرجه ابن جرير. وغيره عن ابن عباس، والجبال على حقيقتها وأمر الجملة على ما قال.

Ali, Übey, Abdullah, Ebû Seleme b. Abdirrahmân, Ebû İshâk es-Sebîî ve Zeyd b. Ali -Allah Teâlâ onlardan razı olsun ve onlara rahmet eylesin- nûn yerine dâl ile 've in kâde' ve fetha ile ref' üzere 'letezûlü' şeklinde okumuşlardır; bu İbn Abbâs'tan [radıyallâhu teâlâ anhümâ] gelen bir rivayettir. Ebû Hâtim, Übey'den [radıyallâhu teâlâ anh] onun 'Allah'ın kelimesi olmasaydı onların tuzağından dağlar zail olurdu' şeklinde okuduğunu nakletmiştir; bazıları mushafın hattına açıkça muhalif olmasından ötürü bunu tefsire hamletmiştir. İnsanlardan bazıları da { مَكَرُوا } fiilindeki zamirin uyarılanlara ait olduğunu, onların tuzaklarından muradın ise Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ } “Hani o inkâr edenler seni tutuklamak, öldürmek veya sürmek için tuzak kuruyorlardı” [Enfâl: 30] buyruğunun ifade ettiği ve Resûlullah'a [sallallâhu aleyhi ve sellem] kurdukları diğer tuzak türleri olduğunu söylemişlerdir. Şeyhülislam şöyle demiştir: 'Bu takdirde uygun olan vecih, Yüce Allah'ın: 'Ve tuzak kurmuşlardı' buyruğunun takdiri kavilden hâl olmasıdır; yani onlara zikredilenler söylenirken hal şudur ki: Onlar, zikredilen yemin etme fiiliyle birlikte ona aykırı olan şeyleri yapmakla kalmayıp o büyük tuzaklarını da kurmuşlardır; yani onlardan sadır olan şey sırf kendisiyle azarlanacakları yemin değil, bilakis böylesi büyük bir cürete de kalkışmışlardır. Yüce Allah'ın: { وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ } buyruğu daha önce zikredildiği üzere { مَكَرُوا } fiilindeki zamirden hâldir. Yüce Allah'ın: { وَإِنْ كانَ مَكْرُهُمْ } ifadesinden sonuna kadar olan kısım ise, daha önce işaret edildiği üzere tuzaklarının güçlü veya zayıf olması arasında cezanın gerçekleşmesi hususunda durumun değişmeyeceğini beyan etmek için sevk edilmiştir. { إِنْ } edatının nâfiye olması takdirinde ise { مَكَرُوا } fiilindeki zamirden hâl olur; dağlar Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] davasından ibarettir; yani 'tuzakları güç bakımından dağlar gibi olan o şeriatları ve ayetleri yerinden oynatacak güçte olmadığı halde tuzak kurmuşlardı' demektir. Şeddeli muhaffefesi ve lâmın kesreli olması takdirinde de yine ondan hâl olur; yani 'onların bu büyük tuzağı bu maksatla idi' manasında olup kasıt, şeriatların şânı kendilerine tuzak kurulmaktan çok daha yüce olduğu için onlardan böyle bir tuzağın sadır olmasının sahih olamayacağıdır. Lâmın fethası takdirinde ise daha önce zikredildiği gibi Yüce Allah'ın: { وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ } buyruğundan hâldir.' İbn Cerîr ve başkalarının İbn Abbâs'tan rivayet ettiği üzere, onların tuzaklarından muradın şirkleri olması, dağların da hakiki manasında kalması ve cümlenin durumunun ise dediği gibi olması caizdir.

وحاصل المعنى لم يكن الصادر عنهم مجرد الأقسام مع ما ينافيه بل اجترءوا على الشرك وقالوا: «اتخذ الرحمن ولدا لقد جئتم شيئا إذا تكاد السموات يتفطرن منه وتنشق الأرض وتخر الجبال هدا» وقد روي عن الضحاك أنه صرح بأن ما نحن فيه كهذه الآية، ثم إن القول بجعل الضمير للمنذرين قول بعدم دخول هذا الكلام في حيز ما يقال، وهو الظاهر كما قيل، وكذا حمل الجبال على معناها الحقيقي. وفي البحر الذي يظهر أن زاول الجبال مجاز ضرب مثلا لمكر قريش وعظمه والجبال لا تزول، وفيه من المبالغة في ذم مكرهم ما لا يخفى.

Mananın özü şudur: Onlardan sadır olan şey, ona aykırı olan şeylerle birlikte sırf yeminden ibaret değildi; bilakis şirke cüret ettiler ve: 'Rahmân çocuk edindi' dediler. 'Andolsun ki siz pek çirkin bir şey ortaya attınız; neredeyse bundan dolayı gökler çatlayacak, yer yarılacak ve dağlar yıkılıp çökecekti'. Dahhâk'ten, üzerinde bulunduğumuz meselenin tıpkı bu ayet gibi olduğunu açıkça ifade ettiği rivayet edilmiştir. Zamirin uyarılanlara ait kılınması görüşü, bu kelamın [cehennemde] söylenecek sözler kapsamına girmediği yönünde bir görüştür; söylendiği gibi zahir olan da budur; aynı şekilde dağların hakiki manasına hamledilmesi de böyledir. el-Bahr'da şöyle denilmiştir: 'Zahir olan odur ki, dağların zevali Kureyş'in tuzağı ve onun büyüklüğü için vurulmuş mecazi bir meseldir; oysa dağlar zail olmaz. Bunda onların tuzaklarını yerme hususunda gizli olmayacak bir mübalağa vardır.'

وأما ما روي أن جبلا زال بحلف امرأة اتهمها زوجها وكان ذلك الجبل من حلف عليه كاذبا مات فحملها للحلف فمكرت بأن رمت نفسها من الدابة وكانت وعدت من اتهمت به أن يكون في المكان الذي وقعت فيه من الدابة فأركبها زوجها وذلك الرجل وحلفت على الجبل أنها ما مسها غيرهما فنزلت سالمة وأصبح الجبل قد اندك وكانت المرأة من عدنان.

Kocasının kendisinden şüphelendiği bir kadının yemini sebebiyle bir dağın zail olduğuna dair yapılan rivayete gelince: O dağın üzerinde yalan yere yemin eden kimse ölürdü; kocasının yemin ettirmek için onu götürmesi üzerine kadın bir hileye başvurarak binitinden kendisini attı ve kendisinden şüphelenilen adamla binitinden düştüğü yerde bulunması için önceden sözleşmişti; bunun üzerine kocası ve o adam kadını bindirdiler; kadın da dağın üzerinde bu ikisinden başkasının kendisine dokunmadığına dair yemin etti; böylece sağ salim indi ve sabah olunca dağ unufak olmuştu; kadın da Adnân kabilesindendi.

وما روي من قصة نمروذ بن كوش بن كنعان أو بخت نصر واتخاذ الأنسر وصعودهما إلى قرب السماء في قصة طويلة مشهورة، وما فعل بعضهم من حمل الجبال على دين الإسلام والقرآن وحمل المكر على اختلافهم فيه من قولهم: هذا سحر، هذا شعر، هذا إفك فأقول ينبو عنها ظاهر اللفظ، وبعيد جدا قصة الأنسر اه.

Yine Nemrûd b. Kûş b. Ken'ân yahut Buhtunnasr'ın akbabalar edinip göğe yakın bir yere yükselmelerine dair anlatılan uzun ve meşhur kıssaya; bazılarının dağları İslam dinine ve Kur'an'a hamletmelerine, tuzağı da onların 'Bu sihirdir, bu şiirdir, bu iftiradır' şeklindeki ihtilaflarına hamletmelerine gelince; derim ki: Lafzın zahiri bunları reddeder ve akbabalar kıssası ise son derece uzaktır.

واستبعد ذلك أيضا- كما نقل الإمام- القاضي وقال: إن الخطر في ذلك عظيم ولا يكاد العاقل يقدم عليه، وما جاء خبر صحيح معتمد ولا حاجة في تأويل الآية إليه، ونعم ما قال في خبر النسور فإنه وإن جاء عن علي كرم الله تعالى وجهه. وعن مجاهد. وابن جبير. وأبي عبيدة. والسدي. وغيرهم إلا أن في الأسانيد ما لا يخفى على من نقر.

İmam'ın naklettiğine göre Kâdı da bunu uzak görmüş ve şöyle demiştir: 'Bunda tehlike büyüktür ve akıl sahibi bir kimse buna neredeyse cüret etmez; bu konuda güvenilir sahih bir haber gelmemiştir ve ayetin tevilinde buna hiçbir ihtiyaç yoktur.' Akbabalar haberi hakkında ne güzel söylemiştir; zira bu rivayet Ali'den [kerremallâhu teâlâ vecheh], Mücâhid'den, İbn Cübeyr'den, Ebû Ubeyde'den, Süddî'den ve başkalarından gelse de senetleri inceleyen kimseye gizli kalmayacak kusurlar taşımaktadır.

وقد شاع ذلك من أخبار القصاص وخبرهم واقع عن درجة القبول ولو طاروا إلى النسر الطائر، ومثل ذلك فيما أرى خبر المتهمة فافهم والله تعالى أعلم فَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ تثبيت له ﷺ على ما هو عليه من الثقة بالله سبحانه والتيقن بإنجاز وعده تعالى بتعذيب الظالمين المقرون بالأمر بانذارهم كما يفصح عنه الفاء، وقال الطيبي: واستحسنه التلميذ أنه يجوز أن يحمل الوعد على المفاد بقوله تعالى: وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ وقد جعله وجها آخر لما ذكره الزمخشري من تفسيره له بقوله تعالى: إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا [غافر: ٥١] وكَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي [المجادلة: ٢١] وفيه نظر لأنه لا اختصاص لذلك- كما قيل- بالتعذيب لا سيما الأخروي، وإضافة مُخْلِفَ إلى الوعد عند الجمهور من إضافة اسم الفاعل إلى المفعول الثاني كقولهم: هذا معطي درهم زيدا، وهو لما كان يتعدى إلى اثنين جازت إضافته إلى كل منهما فينصب ما تأخر، وأنشد بعضهم نظيرا لذلك قوله:

Bu kıssa anlatıcılarının haberlerinden yayılmıştır; oysa onların haberi, uçan akbabaya kadar uçsalar bile kabul derecesinden düşüktür. Bana göre töhmet altındaki kadının haberi de bunun gibidir; iyi anla, en doğrusunu Allah Teâlâ bilir! { فَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ } “Sakın Allah'ın, peygamberlerine verdiği sözden cayacağını sanma!”; fâ harfinin açıkça gösterdiği üzere, onları uyarma emriyle birlikte zalimlere azap etme vaadini yerine getireceğine dair O'nun [sallallâhu aleyhi ve sellem] Allah Teâlâ'ya olan güveni ve kesin inancı üzere sebat etmesini sağlamaktır. Tîbî şöyle demiştir ve talebesi de bunu güzel bulmuştur: Vaadin, Yüce Allah'ın: { وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ } buyruğunun ifade ettiği manaya hamledilmesi caizdir; o bunu Zemahşerî'nin, Yüce Allah'ın: { إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا } “Şüphesiz Biz peygamberlerimize yardım ederiz” [Mü'min: 51] ve { كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي } “Allah: 'Andolsun Ben ve elçilerim galip geleceğiz' diye yazmıştır” [Mücâdele: 21] ayetleriyle tefsir etmesine başka bir vecih kılmıştır. Ancak bunda eleştiriye açık bir yön vardır; çünkü söylendiği gibi bunun özellikle ahiret azabı olmak üzere azapla bir hususiyeti yoktur. Cumhur katında { مُخْلِفَ } kelimesinin vaade izafeti, 'bu, Zeyd'e bir dirhem verendir' sözlerinde olduğu gibi ism-i fâilin ikinci mef'ûle izafetindendir; o iki mef'ûle geçişli olduğu için her ikisine de izafeti caiz olmuştur ve sonra gelen kelime nasb edilir. Bazıları buna benzer olarak şu şiiri inşad etmişlerdir:

ترى الثور فيها مدخل الظل رأسه ... وسائره باد إلى الشمس أجمع

Görürsün orada boğanın başını gölgeye soktuğunu... Geriye kalan bütün bedeni ise güneşe karşı açıktadır.

وذكر أبو البقاء أن هذا قريب من قولهم: يا سارق الليلة أهل الدار. وفي الكشاف أن تقديم الوعد ليعلم أنه تعالى لا يخلف الوعد أصلا كقوله سبحانه: لا يُخْلِفُ الْمِيعادَ [آل عمران: ٩، الرعد: ٣١] ثم قال جل شأنه: رُسُلَهُ ليؤذن أنه إذا لم يخلف وعده أحدا وليس من شأنه إخلاف المواعيد كيف يخلف رسله الذين هم خيرته وصفوته.

Ebü'l-Bekâ bunun, 'Ey bu gece ev halkını soyan!' sözüne yakın olduğunu zikretmiştir. el-Keşşâf'ta ise vaadin öne alınmasının; Yüce Allah'ın: { لا يُخْلِفُ الْمِيعادَ } “[Allah] sözünden asla caymaz” [Âl-i İmrân: 9; Ra'd: 31] buyruğunda olduğu gibi, O'nun vaadinden asla caymayacağının bilinmesi için olduğu belirtilmiştir. Sonra şânı Yüce olan [Allah]; O hiç kimseye verdiği vaadinden caymazken ve sözünden caymak O'nun şanından değilken, seçkin ve arınmış kulları olan peygamberlerine verdiği sözden nasıl cayacağını bildirmek için { رُسُلَهُ } buyurmuştur.

ونظر فيه ابن المنير بأن الفعل إذا تقيد بمفعول انقطع احتمال إطلاقه وهو هنا كذلك فليس تقديم الوعد دالا على إطلاق الوعد بل على العناية والاهتمام به لأن الآية سيقت لتهديد الظالمين بما وعد سبحانه على ألسنة رسله ﵈ فالمهم ذكر الوعد وكونه على ألسنة الرسل ﵈ لا يتوقف عليه التهديد والتخويف. وقال صاحب الإنصاف: إن هذا النظر قوي إلا أن ما اعترض عليه هو القاعدة عند أهل البيان، كما قال الشيخ عبد القاهر في قوله تعالى: وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ [الأنعام: ١٠٠] أنه قدم شُرَكاءَ للإيذان بأنه لا ينبغي أن يتخذ لله تعالى شركاء مطلقا ثم ذكر «الجن» تحقيرا أي إذا لم يتخذ من غير الجن فالجن أحق بأن لا يتخذوا.

İbnü'l-Münîr buna itiraz ederek şöyle demiştir: Fiil bir mef'ûl ile kayıtlandığında mutlak olma ihtimali ortadan kalkar; burada da durum böyledir. Dolayısıyla vaadin öne geçirilmesi vaadin mutlaklığına delalet etmez; bilakis ayet elçilerin [aleyhimüsselâm] lisanlarıyla vaat edilen şeyle zalimleri tehdit etmek için sevk edildiğinden, ona verilen ehemmiyet ve ihtimama delalet eder; zira mühim olan vaadin zikredilmesidir, onun peygamberlerin lisanlarıyla olması ise tehdit ve korkutmanın kendisine bağlı olduğu bir husus değildir. el-İnsâf sahibi ise şöyle demiştir: Bu itiraz kuvvetlidir; ancak itiraz edilen husus beyan ehli katındaki kuraldır; nitekim Şeyh Abdülkâhir, Yüce Allah'ın: { وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ } “Cinleri Allah'a ortak koştular” [En'âm: 100] ayetinde, Allah Teâlâ'ya kesinlikle hiçbir ortağın koşulmaması gerektiğini bildirmek için { شُرَكاءَ } lafzının öne geçirildiğini, sonra da küçümsemek amacıyla cinlerin zikredildiğini belirtmiştir; yani cinlerin dışındakiler bile ortak koşulamazken, cinlerin ortak koşulmamaya daha layık olduğu kastedilmiştir.

وتعقب بأنه لا يدفع السؤال بل يؤيده، وكذا ما ذكره الفاضل الطيبي فإنه مع تطويله لم يأت بطائل فالوجه ما في الكشف من أن ذلك الإعلام إنما نشأ من جعل الاهتمام بشأن الوعد فهو ما سيق له الكلام وما عداه تبع، وإفادة هذا الأسلوب الترقي كإفادة اشْرَحْ لِي صَدْرِي [طه: ٢٥] الإجمال والتفصيل. نعم إن الظاهر من حال صاحب الكشاف أنه أضمر فيما قرره اعتزالا وهذه مسألة أخرى، وقيل: مُخْلِفَ هنا متعد إلى واحد كقوله تعالى: لا يُخْلِفُ الْمِيعادَ فاضيف إليه وانتصب رُسُلَهُ بوعده إذ هو مصدر ينحل إلى أن والفعل وقرأت فرقة «مخلف» وعده رسله بنصب «وعده» وإضافة مُخْلِفَ إلى رُسُلَهُ ففصل بين المضاف والمضاف إليه بالمفعول، وهذه القراءة تؤيد إعراب الجمهور في القراءة الأولى وأنه مما يتعدى «مخلف» هنا إلى مفعولين إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غالب لا يماكر وقادر لا يقادر ذُو انتِقامٍ من أعدائه لأوليائه فالجملة تعليل للنهي المذكور وتذييل له وحيث كان الوعد عبارة عن تعذيبهم خاصة كما مرت إليه الإشارة لم يذيل- كما قال بعض المحققين- بأن يقال: «إن الله لا يخلف الميعاد» بل تعرض لوصف العز والانتقام المشعرين بذلك والمراد بالانتقام ما أشير إليه بالفعل وعبر عنه بالمكر.

Buna, soruyu bertaraf etmeyip bilakis desteklediği şeklinde itiraz edilmiştir; Fâzıl et-Tîbî'nin zikrettiği husus da böyledir; zira uzatmasına rağmen işe yarar bir şey getirmemiştir. Uygun olan vecih el-Keşf'te olandır: Bu bildirimin, bizzat vaadin şanına verilen ehemmiyetten neşet ettiğidir; zira kelamın sevk ediliş gayesi odur, diğerleri ise ona tâbidir. Bu üslubun terakki (tedricen yükselme) ifade etmesi, { اشْرَحْ لِي صَدْرِي } “Gönlümü aç” [Tâhâ: 25] ifadesinin icmal ve tafsilat ifade etmesi gibidir. Evet, Keşşâf sahibinin durumundan zahir olan, ortaya koyduğu bu izahta Mutezile mezhebini gizlediğidir; bu ise başka bir meseledir. Denildi ki: Buradaki { مُخْلِفَ } kelimesi, Yüce Allah'ın: { لا يُخْلِفُ الْمِيعادَ } buyruğunda olduğu gibi tek bir mef'ûle geçişlidir; bu yüzden ona izafe edilmiş ve { رُسُلَهُ } kelimesi 'en' ve fiil olarak çözümlenebilen bir masdar olduğu için vaadiyle nasb edilmiştir. Bir topluluk ise 'va'dehû' kelimesinin nasbı ve { مُخْلِفَ } kelimesinin { رُسُلَهُ } lafzına izafetiyle 'muhlife rusulihî va'dehû' şeklinde okumuştur; böylece muzaf ile muzafun ileyh arasına mef'ûl ile fasıla girmiştir. Bu kıraat, birinci kıraatte cumhurun irabını ve buradaki 'muhlif' kelimesinin iki mef'ûle geçişli olduğunu desteklemektedir. { إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ } “Şüphesiz Allah Azîz'dir”, yani kendisine hile yapılamayacak bir galiptir ve karşısına çıkılamayacak bir kudret sahibidir; { ذُو انتِقامٍ } “intikam sahibidir”, yani dostları uğruna düşmanlarından öç alandır. Bu cümle, zikredilen nehyin illeti ve fezlekesidir (tezyîlidir). Daha önce işaret edildiği üzere vaat özellikle onlara azap etmekten ibaret olduğu için, bazı muhakkiklerin dediği gibi 'Şüphesiz Allah sözünden caymaz' denilerek tezyil yapılmamış; bilakis bunu hissettiren izzet ve intikam vasıfları zikredilmiştir; intikamdan murat ise fiille işaret edilen ve mekr olarak ifade edilen şeydir.

يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ ظرف لمضمر مستأنف ينسحب عليه النهي المذكور أي ينجزه يوم إلى آخره أو معطوف عليه نحو فَارْتَقِبْ يَوْمَ [الدخان: ١٠] إلى آخره، وجعله بعض الفضلاء معمولا لا ذكر محذوفا كما قيل في شأن نظائره، وقيل: ظرف للانتقام وهو يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذابُ بعينه ولكن له أحوال جمة بذكر كل مرة بعنوان

{ يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ } “O gün yer, başka bir yere dönüştürülür” ifadesi; zikredilen nehyin hükmü altına girdiği müstakil mahzuf bir fiilin zarfıdır; yani 'o gün vaadini yerine getirir' takdirindedir yahut { فَارْتَقِبْ يَوْمَ } “O günü gözetle” [Duhân: 10] ayetinde olduğu gibi ona matuftur. Bazı faziletli âlimler ise benzerlerinde söylendiği gibi bunu mahzuf bir 'hatırla' fiilinin ma'mûlü kılmıştır. Denildi ki: O intikamın zarfıdır; bu da { يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذابُ } gününün bizzat kendisidir, ancak birçok halleri olduğu için her defasında hususi

مخصوص، والتقييد مع عموم انتقامه سبحانه للأوقات كلها للافصاح عما هو المقصود من تعذيب الكفرة المؤخر إلى ذلك اليوم بموجب الحكمة المقتضية له.

bir unvanla zikredilmektedir. Yüce Allah'ın intikamının bütün vakitleri kapsamasıyla birlikte bununla kayıtlanması, hikmetin gereği olarak o güne ertelenen kâfirlerin cezalandırılmasından ibaret olan asıl maksadı beyan etmek içindir.

وجوز أبو البقاء تعلقه بلا يخلف الوعد مقدرا بقرينة السابق، وفيه الوجه قبله من الحاجة إلى الاعتذار.

Ebü'l-Bekâ, önceki ifadenin karinesiyle takdir edilen 'vaadinden caymaz' fiiline taallukunu caiz görmüştür; bunda da kendisinden önceki vecihte olduğu gibi mazeret beyan etme ihtiyacı vardır.

وقال الحوفي: هو متعلق- بمخلف- وإِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ ذُو انتِقامٍ جملة اعتراضية، وفيه رد لما قيل: لا يجوز تعلقه بذلك لأن ما قبل إنّ لا يعمل فيما بعدها لأن لها الصدارة، ووجه أنها لكونها وما بعدها اعتراضا لا يبالى بها فاصلا.

Hûfî şöyle demiştir: O { مُخْلِفَ } lafzına taalluk etmektedir; { إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ ذُو انتِقامٍ } cümlesi ise itirâziyyedir. Bunda; 'İnne'den önceki kelime sonrasındakinde amel edemez, çünkü cümlenin başında bulunma hakkı vardır, bu yüzden ona taalluku caiz değildir' diyenlere bir reddiye vardır; bunun vechi ise, onun ve sonrasının bir itirâz cümlesi olması sebebiyle araya girmesine itibar edilmemesidir.

وجوز الزمخشري انتصابه على البدلية من يَوْمَ يَأْتِيهِمُ وهو بدل كل من كل، وتبعه بعض من منع تعلقه- بمخلف- لمكان ماله الصدر. والعجب أن العامل فيه حينئذ- أنذر- فيلزم عليه ما لزم القائل بتعلقه بما ذكر فكأنه ذهب إلى أن البدل له عامل مقدر وهو ضعيف، وقوله تعالى: وَالسَّماواتُ عطف على المرفوع أي وتبدل السموات غير السموات، والتبديل قد يكون في الذات كما في بدلت الدراهم دنانير ومنه قوله تعالى: بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها [النساء: ٥٦] وقد يكون في الصفات كما في قولك: بدلت الحلقة خاتما إذا غيرت شكلها، ومنه قوله سبحانه: يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ [الفرقان: ٧٠] والآية الكريمة ليست بنص في أحد الوجهين نص ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال تبدل الأرض يزاد فيها وينقص منها وتذهب آكامها وجبالها وأوديتها وشجرها وما فيها وتمد مد الأديم العكاظي وتصير مستوية لا ترى فيها عوجا ولا أمتا. وتبدل السموات بذهاب شمسها وقمرها ونجومها وحاصله يغير كل عما عو عليه في الدنيا. وأنشد:

Zemahşerî, { يَوْمَ يَأْتِيهِمُ } ifadesinden bedel-i kül olarak nasb edilmesini caiz görmüştür; cümlenin başında bulunma hakkı olan edattan ötürü { مُخْلِفَ } kelimesine taallukunu menedenlerden bazıları da ona tabi olmuştur. Şaşılacak olan şu ki, bu takdirde onda amel eden âmil { أَنْذِرْ } fiilidir; dolayısıyla zikredilen kelimeye taalluk ettiğini söyleyen kimseye yöneltilen itiraz buna da yönelir; sanki o, bedelin takdiri bir âmili olduğu görüşüne gitmiştir ki bu zayıftır. Yüce Allah'ın: { وَالسَّماواتُ } “ve gökler de” buyruğu merfû kelimeye matuftur; yani 'gökler de başka göklere dönüştürülür'. Tebdîl (dönüştürme) bazen; 'dirhemleri dinara dönüştürdüm' sözünde ve Yüce Allah'ın: { بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها } “Onlara başka deriler verdik” [Nisâ: 56] buyruğunda olduğu gibi bizzat zatta olur. Bazen de; şeklini değiştirdiğin zaman 'halkayı yüzüğe dönüştürdüm' demende ve Yüce Allah'ın: { يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ } “Allah onların kötülüklerini iyiliklere dönüştürür” [Furkân: 70] buyruğunda olduğu gibi sıfatlarda olur. Bu yüce ayet ise iki vecihten biri hususunda kesin bir nas değildir. İbn Abbâs'tan [radıyallâhu teâlâ anhümâ] gelen açık rivayette o şöyle demiştir: 'Yeryüzü değiştirilir; ona ekleme yapılır, ondan eksiltilir; tepeleri, dağları, vadileri, ağaçları ve içindekiler yok olur; Ukâz derisi gibi gerilip uzatılır ve üzerinde hiçbir eğrilik ve tümsek görmeyeceğin dümdüz bir hale gelir. Gökler ise güneşi, ayı ve yıldızları giderilerek değiştirilir.' Hülasası; her şey dünyada bulunduğu halden başka bir hale dönüştürülür. Şair şöyle demiştir:

وما الناس بالناس الذين عهدتهم ... ولا الدار بالدار التي كنت أعلم

İnsanlar tanıdığım o insanlar değil artık... Yurt da bildiğim o yurt değil.

وقال ابن الأنباري: تبدل السموات بطيها وجعلها مرة كالمهل ومرة وردة كالدهان.

İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: 'Gökler dürülerek, bazen erimiş maden gibi, bazen de kızarmış yağ gibi kılınarak değiştirilir.'

وأخرج ابن أبي الدنيا. وابن جرير. وغيرهما عن علي كرم الله تعالى وجهه أنه قال: تبدل الأرض من فضة والسماء من ذهب.

İbn Ebî'd-Dünyâ, İbn Cerîr ve başkaları Ali'den [kerremallâhu teâlâ vecheh] şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Yeryüzü gümüşe, gök ise altına dönüştürülür.'

وأخرج ابن المنذر عن مجاهد أنه تكون الأرض كالفضة والسموات كذلك. وصح عن ابن مسعود رضي الله تعالى عنه أنه قال: تبدل الأرض أرضا بيضاء كأنها سبيكة فضة لم يسفك فيها دم حرام ولم يعمل فيها خطيئة. وروي ذلك مرفوعا أيضا، والموقوف- على ما قال البيهقي- أصح. وقد يحمل قول الإمام كرم الله تعالى وجهه على التشبيه.

İbnü'l-Münzir Mücâhid'den; 'Yeryüzü gümüş gibi olur, gökler de aynı şekilde' dediğini rivayet etmiştir. İbn Mes'ûd'dan [radıyallâhu teâlâ anh] sahih olarak rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: 'Yeryüzü, üzerinde hiçbir haram kan akıtılmamış ve hiçbir günah işlenmemiş, sanki gümüş külçesi gibi bembeyaz bir yere dönüştürülür.' Bu merfû olarak da rivayet edilmiştir; ancak mevkuf olan -Beyhakî'nin dediğine göre- daha sahihtir. İmam'ın [kerremallâhu teâlâ vecheh] sözü teşbihe de hamledilebilir.

وقال الإمام: لا يبعد أن يقال: المراد بتبديل الأرض جعلها جهنم وبتبديل السموات جعلها الجنة، وتعقب بأنه بعيد لأنه يلزم أن تكون الجنة والنار غير مخلوقتين الآن والثابت في الكلام والحديث خلافه، وأجيب بأن الثابت خلقهما مطلقا لا خلق كليهما فيجوز أن يكون الموجود الآن بعضهما ثم تصير السموات والأرض بعضا منهما، وفيه أن هذا وإن صححه لا يقر به، والاستدلال على ذلك بقوله تعالى: كَلَّا إِنَّ كِتابَ الْأَبْرارِ لَفِي عِلِّيِّينَ [المطففين: ١٨] وقوله سبحانه: كَلَّا إِنَّ كِتابَ الفُجَّارِ لَفِي سِجِّينٍ [المطففين: ٧] في غاية الغرابة من الإمام فإن في إشعار ذلك بالمقصود نظرا فضلا عن كونه دالا عليه. نعم جاء في بعض الآثار ما يؤيد ما قاله، فقد أخرج ابن جرير. وابن أبي حاتم عن أبي بن كعب أنه قال في الآية: تصير السموات جنانا ويصير مكان البحر نارا أو تبدل الأرض غيرها.

İmam şöyle demiştir: 'Yerin değiştirilmesinden maksadın onun cehennem kılınması, göklerin değiştirilmesinden maksadın ise onun cennet kılınması olduğu söylenmesi uzak değildir.' Ancak cennet ve cehennemin şu anda yaratılmamış olmasını gerektireceği, kelam ve hadiste sabit olanın ise bunun aksi olduğu söylenerek bu eleştirilmiştir. Buna; sabit olanın her ikisinin bütünüyle değil mutlak olarak yaratılmış olduğu, dolayısıyla şu an var olanın onların bir kısmı olup sonradan göklerin ve yerin de onlardan bir parça haline gelebileceği şeklinde cevap verilmiştir. Ne var ki bu izah, görüşü tashih etse bile onu benimsetmez. İmam'ın buna delil olarak Yüce Allah'ın: { كَلَّا إِنَّ كِتابَ الْأَبْرارِ لَفِي عِلِّيِّينَ } “Hayır! Şüphesiz iyilerin kitabı İlliyyîn'dedir” [Mutaffifîn: 18] ve Yüce Allah'ın: { كَلَّا إِنَّ كِتابَ الفُجَّارِ لَفِي سِجِّينٍ } “Hayır! Şüphesiz günahkârların kitabı Siccîn'dedir” [Mutaffifîn: 7] buyruklarını getirmesi son derece gariptir; zira bunun maksada delalet etmesi bir yana, onu hissettirmesi bile tartışmalıdır. Evet, bazı rivayetlerde onun dediğini destekleyen hususlar gelmiştir: Nitekim İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Übey b. Kâ'b'dan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Gökler cennetlere dönüşür, denizin yeri ise ateş olur yahut yer başka bir yere dönüştürülür.'

وأخرج ابن جرير عن ابن مسعود أنه قال: الأرض كلها نار يوم القيامة وجاء في تبديل الأرض روايات أخر. فقد أخرج ابن جرير عن ابن جبير أنه قال: تبدل الأرض خبزة بيضاء فيأكل المؤمن من تحت قدميه. وأخرج عن محمد بن كعب القرظي مثله. وأخرج البيهقي في البعث عن عكرمة كذلك.

İbn Cerîr İbn Mes'ûd'dan onun: 'Kıyamet günü yeryüzünün tamamı ateştir' dediğini rivayet etmiştir. Yerin dönüştürülmesi hakkında başka rivayetler de gelmiştir: Nitekim İbn Cerîr İbn Cübeyr'den onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Yeryüzü beyaz bir ekmeğe dönüştürülür; mümin ayaklarının altından yer.' Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî'den de benzeri rivayet edilmiştir. Beyhakî de el-Ba's'ta İkrime'den aynı şekilde rivayet etmiştir.

وأخرج ابن مردويه عن أفلح مولى أبي أيوب أن رجلا من يهود سأل النبي ﷺ فقال: ما الذي تبدل به الأرض؟

İbn Merdûye, Ebû Eyyûb'un azatlısı Eflah'tan; Yahudilerden bir adamın Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] gelip: 'Yeryüzü neye dönüştürülecek?' diye sorduğunu rivayet etmiştir.

فقال: خبزة فقال اليهودي: درمكة بأبي أنت فضحك ﷺ ثم قال: قاتل الله تعالى بيهود هل تدرون ما الدرمكة؟ لباب الخبز.

Bunun üzerine [Peygamber]: 'Ekmeğe' buyurdu. Yahudi: 'Babam sana feda olsun, darmeke [ekmeğine] mi?' dedi. Bunun üzerine [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem gülümsedi ve sonra şöyle buyurdu: 'Allah Teâlâ Yahudilerin canını alsın! Darmekenin ne olduğunu biliyor musunuz? Ekmeğin has unudur.'

وقد تقدم

Daha önce geçmişti ki;

خبر أن الأرض تكون يوم القيامة خبزة واحدة يتكفؤها الجبار بيده كما يتكفأ أحدكم خبزته في السفر نزلا لأهل الجنة وهو في الصحيحين من رواية أبي سعيد الخدري مرفوعا إلى رسول الله ﷺ،

Kıyamet günü yeryüzünün, sizden birinizin yolculukta ekmeğini alt üst edip çevirdiği gibi Cebbâr'ın [kudret] eliyle cennet ehline bir ziyafet olarak alt üst edip çevireceği tek bir ekmek olacağı haberi, Sahîhayn'da Ebû Saîd el-Hudrî'den merfû olarak Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem dayandırılan bir rivayette yer almaktadır.

وحكى بعضهم أن التبديل يقع في الأرض ولكن تبدل لكل فريق بما يقتضيه حاله، ففريق من المؤمنين يكونون على خبز يأكلون منه وفريق يكونون على فضة وفريق الكفرة يكونون على نار، وليس تبديلها بأي شيء كان بأعظم من خلقها بعد إن لم تكن.

Bazıları, tebdilin (dönüşümün) yeryüzünde gerçekleşeceğini, ancak her grubun kendi durumunun gerektirdiği şeye dönüştürüleceğini nakletmiştir: Müminlerden bir grup yiyecekleri bir ekmek üzerinde, bir grup gümüş üzerinde, kâfirler grubu ise ateş üzerinde olacaklardır. Yeryüzünün herhangi bir şeye dönüştürülmesi, yok iken yaratılmasından daha büyük [bir iş] değildir.

وذكر بعضهم أنها تبدل أولا صفتها على النحو المروي عن ابن عباس ﵄، ثم تبدل ذاتها ويكون هذا الأخير بعد أن تحدّث أخبارها، ولا مانع من أن يكون هنا تبديلات على أنحاء شتى.

Bazıları da yeryüzünün önce İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] rivayet edilen şekilde niteliğinin dönüştürüleceğini, ardından bizzat kendisinin dönüştürüleceğini ve bu sonuncusunun yeryüzünün kendi haberlerini anlatmasından sonra olacağını zikretmişlerdir. Burada çeşitli şekillerde birden fazla dönüşümün meydana gelmesine hiçbir engel yoktur.

وفي صحيح مسلم من حديث عائشة رضي الله تعالى عنها مرفوعا أن الناس يوم تبدل على الصراط، وفيه من حديث ثوبان «أن يهوديا سأل رسول الله ﷺ أين الناس يوم تبدل الأرض غير الأرض؟ فقال ﵊: هم في الظلمة دون الجسر»

Sahîh-i Müslim'de Âişe'den [radıyallâhu teâlâ anhâ] merfû olarak gelen hadiste, [yeryüzünün] dönüştürüldüğü gün insanların sırat üzerinde olacağı yer almaktadır. Yine orada Sevbân'dan gelen hadiste ise: «Bir Yahudi, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Yeryüzü başka bir yere dönüştürüldüğü gün insanlar nerede olacak?' diye sordu. O da [aleyhisselâm]: 'Köprünün (sıratın) berisinde, karanlıkta olacaklar' buyurdu.»

ولعل المراد من هذا التبديل نحو خاص منه، والله تعالى أعلم بحقيقة الحال. وتقديم تبديل الأرض لقربها منا ولكون تبديلها أعظم أمرا بالنسبة إلينا.

Muhtemelen bu dönüşümden maksat, onun özel bir şeklidir; işin hakikatini en iyi Allah Teâlâ bilir. Yerin dönüşümünün [göklerden] önce zikredilmesi, bize yakınlığından ve onun dönüşümünün bizim açımızdan daha büyük bir hadise olmasındandır.

وَبَرَزُوا أي الخلائق أو الظالمون المدلول عليهم بمعونة السياق كما قيل، والمراد بروزهم من أجداثهم التي في بطون الأرض.

{ وَبَرَزُوا } “[Huzura] çıkarlar” yani mahlûkat yahut denildiği gibi siyakın yardımıyla kastedilen zalimler [çıkar]. Buradaki 'çıkış'tan maksat, yerin karnındaki kabirlerinden çıkışlarıdır.

وجوز أن يكون المراد ظهورهم بأعمالهم التي كانوا يعملونها سرا ويزعمون أنها لا تظهر أو يعملون عمل من يزعم ذلك، ووجه إسناد البروز إليهم مع أنه على هذا لأعمالهم بأنه للإيذان بتشكلهم بأشكال تناسبها. وأنت تعلم أن الظاهر ظهورهم من أجداثهم، والعطف على تُبَدَّلُ والعدول إلى صيغة الماضي للدلالة على تحقق الوقوع.

Maksadın, gizlice yaptıkları ve ortaya çıkmayacağını sandıkları yahut bunu sanan birinin tavrıyla yaptıkları amelleriyle ortaya çıkmaları olması da caiz görülmüştür. Bu takdirde çıkış amellerine ait olduğu halde kendilerine isnat edilmesinin gerekçesi, amellerine uygun şekillere bürüneceklerini bildirmektir. Bilirsin ki zahir olan, kabirlerinden çıkmalarıdır. [Fiilin] { تُبَدَّلُ } fiiline atfedilmesi ve mazi sîgasına dönülmesi ise vukuunun kesinliğini belirtmek içindir.

وجوز أبو البقاء أن تكون الجملة مستأنفة وأن تكون حالا من الْأَرْضُ بتقدير يرقد والرابط الواو.

Ebû'l-Bekâ, cümlenin istînâfiyye (başlangıç cümlesi) olmasını ve gizli bir [kad] takdiriyle, vâv rabıtıyla { الْأَرْضُ } kelimesinden hâl olmasını caiz görmüştür.

وقرأ زيد بن علي رضي الله تعالى عنهما وَبَرَزُوا بضم الباء وكسر الراء مشددة، جعله مبنيا للمفعول على سبيل التكثير باعتبار المفعول لكثرة المخرجين لِلَّهِ أي لحكمه سبحانه ومجازاته الْواحِدِ الذي لا شريك له الْقَهَّارِ الغالب على كل شيء، والتعرض للوصفين لتهويل الخطب وتربية المهابة لأنهم إذا كانوا واقفين عند ملك عظيم قهار لا يشاركه غيره كانوا على خطر إذ لا مقاوم له ولا مغيث سواه وفي ذلك أيضا تحقيق إتيان العذاب الموعود على تقدير كون يَوْمَ تُبَدَّلُ بدلا من يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذابُ.

Zeyd b. Ali [radıyallâhu teâlâ anhümâ] { وَبَرَزُوا } kelimesini bâ harfinin zammesi ve râ'nın şeddeli kesresiyle [vuburrizû şeklinde] meçhul sîgada okumuştur; dışarı çıkarılanların çokluğundan ötürü mef'ûl açısından teksir (çokluk) gayesiyle meçhul kılmıştır. { لِلَّهِ } yani O Yüce Zat'ın hükmü ve cezalandırması için, { الْواحِدِ } ortağı olmayan, { الْقَهَّارِ } her şeye galip gelen [Allah için]. İki vasfın zikredilmesi, meselenin dehşetini vurgulamak ve korku uyandırmak içindir; çünkü onlar ortağı olmayan böylesi ulu ve kahhâr bir Hükümdarın huzurunda durduklarında büyük bir tehlike altındadırlar, zira O'na karşı koyacak ve O'ndan başka imdada yetişecek kimse yoktur. Bunda ayrıca { يَوْمَ تُبَدَّلُ } ifadesinin { يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذابُ } ifadesinden bedel olması takdirine göre, vadedilen azabın gelişinin tahakkuk ettirilmesi de vardır.

وَتَرَى الْمُجْرِمِينَ عطف على بَرَزُوا. والعدول إلى صيغة المضارع لاستحضار الصورة أو للدلالة على الاستمرار، وأما البروز فهو دفعي لا استمرار فيه وعلى تقدير حالية بَرَزُوا فهو معطوف على تُبَدَّلُ وجوز عطفه على عامل الظرف المقدم على تقدير كونه ينجزه مثلا يَوْمَئِذٍ يوم إذ برزوا لله تعالى أو يوم إذ تبدل الأرض أو يوم إذ ينجز وعده، والرؤية إذا كانت بصرية فالمجرمين مفعولها وقوله تعالى: مُقَرَّنِينَ حال منه، وإن كانت علمية فالمجرمين مفعولها الأول مُقَرَّنِينَ مفعولها الثاني.

{ وَتَرَى الْمُجْرِمِينَ } “O gün suçluları görürsün” ifadesi { بَرَزُوا } üzerine matuftur. Muzari sîgasına geçiş, manzarayı zihinde canlandırmak veya sürekliliği ifade etmek içindir; kabirlerden çıkış ise sürekliliği olmayan anlık bir durumdur. { بَرَزُوا } fiilinin hâl olması takdirinde bu cümle { تُبَدَّلُ } fiiline matuftur; takdir edilen -örneğin- 'vadini yerine getirecektir' gibi öne geçmiş zarfın âmiline matuf olması da caizdir. { يَوْمَئِذٍ } “O gün”, yani Allah Teâlâ'nın huzuruna çıktıkları gün yahut yerin dönüştürüldüğü gün veya vadini yerine getirdiği gündür. Görme fiili (rü'yet) şayet gözle görme ise, { الْمُجْرِمِينَ } onun mef'ûlü, Yüce Allah'ın { مُقَرَّنِينَ } “birbirine bağlanmış” kavli ise ondan hâldir. Şayet kalbî (bilgiye dayalı) görme ise, { الْمُجْرِمِينَ } onun birinci mef'ûlü, { مُقَرَّنِينَ } ise ikinci mef'ûlüdür.

والمراد قرن بعضهم من بعض وضم كل لمشاركه في كفره وعمله كقوله تعالى: وَإِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ [التكوير: ٧] على قول، وفي المثل إن الطيور على أشباهها تقع، أو قرنوا مع الشياطين الذين أغووهم كقوله تعالى:

Maksat, bir görüşe göre Yüce Allah'ın: { وَإِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ } “Nefisler eşleştirildiği zaman” [Tekvîr: 7] buyruğundaki gibi, bazılarının diğerlerine bağlanması ve herkesin küfür ve ameldeki ortağıyla bir araya getirilmesidir. Nitekim atasözünde: 'Kuşlar kendi cinsleriyle uçar' denmiştir. Yahut Yüce Allah'ın buyurduğu gibi, kendilerini saptıran şeytanlarla bir araya bağlanmışlardır:

فَوَ رَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّياطِينَ [مريم: ٦٨] إلخ أو قرنوا مع ما اقترفوا من العقائد الزائغة والملكات الرديئة والأعمال

{ فَوَ رَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّياطِينَ } “Rabbine andolsun ki, biz onları ve şeytanları elbette toplayacağız” [Meryem: 68] ilh. Veyahut irtikâp ettikleri sapık inançlar, kötü huylar ve çirkin amellerin,

السيئة غب تصورها وتشكلها بما يناسبها من الصور الموحشة والأشكال الهائلة، أو قرنوا مع جزاء ذلك أو كتابه فلا حاجة إلى حديث التصور بالصور، أو قرنت أيديهم وأرجلهم إلى رقابهم وجاء ذلك في بعض الآثار والظاهر أنه على حقيقة.

kendilerine uygun ürpertici suretlere ve korkunç şekillere bürünmesinin ardından onlarla bir araya bağlanmalarıdır; yahut bunların karşılığı veya amel defteriyle bağlanmışlardır ki bu durumda suretlere bürünme görüşüne gerek kalmaz; veyahut da elleri ve ayakları boyunlarına bağlanmıştır. Bu durum bazı rivayetlerde de gelmiştir ve zahir olan bunun hakikat üzere olmasıdır.

ويحتمل- على ما قيل- أن يكون تمثيلا لمؤاخذتهم على ما اقترفته أيديهم وأرجلهم، وأصل المقرن بالتشديد من جمع في قرن بالتحريك وهو الوثاق الذي يربط به فِي الْأَصْفادِ جمع صفد ويقال فيه صفاد وهو القيد الذي يوضع في الرجل أو الغل الذي يكون في اليد والعنق أو ما يضم به اليد والرجل إلى العنق ويسمى هذا جامعة ومن هذا قول سلامة بن جندل:

Denildiğine göre, bunun elleri ve ayaklarıyla işledikleri günahlardan ötürü hesaba çekilmelerini anlatan bir temsil olması da muhtemeldir. Şeddeli olarak 'el-Mukarran'ın aslı, kendisiyle bağlanılan ip/bağ demek olan 'karan' (قرن) kökünden toplanıp bağlanmış kimsedir. { فِي الْأَصْفادِ } “zincirler içinde” ifadesindeki asfâd, safed kelimesinin çoğuludur; buna sıfâd da denir. Bu, ayağa vurulan bukağı, el ve boyna vurulan lâle yahut el ve ayağı boyna bağlayan şeydir; buna câmia adı da verilir. Selâme b. Cendel'in şu sözü bu kabildendir:

وزيد الخيل قد لاقى صفادا ... يعض بساعد وبعظم ساق

Zeydü'l-Hayl bir bukağı ile karşılaştı ki, ... bileği ve baldır kemiğini ısırıyordu.

وجاء صفد بالتخفيف وصفد بالتشديد للتكثير وتقول: أصفدته إذا أعطيته فتأتي بالهمزة في هذا المعنى، وقيل:

[Bu fiil] hafifletilmiş olarak safede ve teksir (çokluk) için şeddeli olarak saffede şeklinde gelmiştir. Ona bir şey bağışladığında 'asfedtühû' (أصفدته) dersin; bu anlamda hemze ile getirilir. Şöyle de denilmiştir:

صفد وأصفد معا في القيد والإعطاء، ويسمى العطاء صفدا لأنه يقيد. ومن وجد الإحسان قيدا تقيدا. والجار والمجرور متعلق- بمقرنين- أو بمحذوف وقع حالا من ضميره أي مصفدين، وجوز أبو حيان كونه في موضع الصفة لمقرنين سَرابِيلُهُمْ أي قمصانهم جمع سربال مِنْ قَطِرانٍ هو ما يحلب من شجر الأبهل فيطبخ وتهنأ به الإبل الجربى فيحرق الجرب بما فيه من الحدة الشديدة وقد تصل حرارته إلى الجوف وهو أسود منتن يسرع فيه اشتعال النار حتى قيل: إنه أسرع الأشياء اشتعالا. وفي التذكرة أنه نوعان غليظ براق حاد الرائحة ويعرف بالبرقي، ورقيق كمد ويعرف بالسائل والأول من الشربين خاصة والثاني من الأرز والسدر ونحوهما والأول أجود وهو حار يابس في الثالثة أو الثانية، وذكر في الزفت أنه من أشجار كالأرز وغيره، وأنه إن سال بنفسه يقال زفت وإن كان بالصناعة فقطران، ويقال فيه: قطران بوزن سكران.

Safede ve asfede kelimelerinin her ikisi de hem bağlamak hem de bağışta bulunmak anlamında kullanılır; bağışa bağlayıp tuttuğu için 'safed' denmiştir. 'İhsanı bir bağ olarak bulan kimse bağlanır.' Câr ve mecrûr, { مُقَرَّنِينَ } kelimesine yahut onun zamirinden hâl olan mahzûf bir kelimeye yani 'musaftedîn'e (bağlanmışlar olarak) müteallıktır. Ebû Hayyân, bunun { مُقَرَّنِينَ } için sıfat konumunda olmasını da caiz görmüştür. { سَرابِيلُهُمْ } yani gömlekleri; sirbâl kelimesinin çoğuludur. { مِنْ قَطِرانٍ } “katrandandır”. Bu, ardıç (ebhel) ağacından sağılıp kaynatılan ve uyuz develere sürülen maddedir; şiddetli yakıcılığıyla uyuzu yakıp bitirir, hatta harareti bedenin içine kadar ulaşabilir. Siyah ve pis kokuludur, ateşin içinde tutuşması pek hızlıdır; öyle ki en hızlı tutuşan madde olduğu söylenmiştir. Tezkire'de bunun iki tür olduğu belirtilmiştir: Biri koyu kıvamlı, parlak, keskin kokulu olup 'berekî' diye bilinir; diğeri ince ve mat olup 'sâil' (akışkan) diye bilinir. Birincisi özellikle sedir ağacından (şirbîn), ikincisi ise çam ve sedir benzeri ağaçlardan elde edilir; birincisi daha kalitelidir ve üçüncü veya ikinci derecede sıcak ve kurudur. Zift bahsinde ise bunun sedir ve benzeri ağaçlardan elde edildiği, kendiliğinden akarsa 'zift', işlenerek elde edilirse 'katran' denildiği zikredilmiştir. Bu kelimeye sekrân vezninde katrân da denir.

وروي عن عمر. وعلي رضي الله تعالى عنهما أنهما قرآ به، وقطران بوزن سرحان ولم نقف على من قرأ بذلك، والجملة من المبتدأ والخبر في موضع النصب على الحالية من المجرمين أو من ضميرهم في مُقَرَّنِينَ أو من مُقَرَّنِينَ نفسه على ما قيل رابطها الضمير فقط كما في كلمته فوه إلى في أو مستأنفة، وأيّا ما كان ففي سَرابِيلُهُمْ تشبيه بليغ وذلك أن المقصود أنه تطلى جلود أهل النار بالقطران حتى يعود طلاؤه كالسرابيل وكأن ذلك ليجتمع عليهم الألوان الأربعة من العذاب لذعه وحرقه وإسراع النار في جلودهم واللون الموحش والنتن على أن التفاوت بين ذلك القطران وما نشاهده كالتفاوت بين النارين فكان ما نشاهده منهما أسماء مسمياتها في الآخرة فبكرمه العميم نعود وبكنفه الواسع نلوذ، وجوز أن تكون في الكلام استعارة تمثيلية بأن تشبه النفس الملتبسة بالملكات الرديئة كالكفر والجهل والعناد والغباوة بشخص لبس ثيابا من زفت وقطران، ووجه الشبه تحلى كل منهما بأمر قبيح مؤذ لصاحبه يستكره عند مشاهدته، ويستعار لفظ أحدهما للآخر، ولا يخفى ما في توجيه الاستعارة التمثيلية بهذا من المساهلة وهو ظاهر، على أن القول بهذه الاستعارة هنا أقرب ما يكون إلى كلام الصوفية، وقال بعضهم: يحتمل أن يكون القطران المذكور عين ما لا بسوه في هذه النشأة وجعلوه شعارا لهم من العقائد الباطلة والأعمال السيئة المستجلبة لفنون العذاب قد تجسدت في النشأة الآخرة بتلك الصورة المستتبعة لاشتداد العذاب، عصمنا الله تعالى من ذلك بلطفه وكرمه. وأنت تعلم أن التشبيه البليغ على هذا على حاله. وقرأ علي كرم الله تعالى وجهه. وابن عباس. وأبو هريرة. وعكرمة. وقتادة. وجماعة من «قطران» على أنهما كلمتان منونتان أولاهما «قطر» بفتح القاف وكسر الطاء وهي النحاس مطلقا أو المذاب منه وثانيتهما «آن» بوزن عان بمعنى شديد الحرارة.

Ömer ve Ali'den [radıyallâhu teâlâ anhümâ] bu şekilde okudukları rivayet edilmiştir; serhân vezninde kıtrân şeklinde de söylenir ancak bu şekilde okuyan birine rastlamadık. Mübteda ve haberden oluşan bu cümle, suçlulardan (el-Mücrimîn) veya { مُقَرَّنِينَ } içindeki zamirlerinden yahut denildiğine göre bizzat { مُقَرَّنِينَ } kelimesinden hâl olarak mahallen mansubdur; 'onun ağzı benim ağzıma bitişik halde onunla konuştum' cümlesindeki gibi rabıtı yalnızca zamirdir; yahut istînâfiyyedir. Her nasıl olursa olsun, { سَرابِيلُهُمْ } ifadesinde beliğ bir teşbih vardır; zira maksat, cehennem ehlinin derilerinin katranla sıvanıp bu sıvamanın gömlek gibi olmasıdır. Sanki bu, azabın dört türünün onların üzerinde bir araya gelmesi içindir: Katranın yakıcılığı, ateşi derilerine hızla yayması, çirkin rengi ve pis kokusu. Bununla birlikte, o katran ile bizim gördüğümüz arasındaki fark, iki ateş (dünya ve ahiret ateşi) arasındaki fark gibidir. Bizim gördüklerimiz ahiretteki gerçeklerinin adlarından ibarettir; O'nun kuşatıcı lütfuna sığınır, geniş himayesine iltica ederiz. İfadede temsilî istiare bulunması da caiz görülmüştür: Küfür, cehalet, inat ve ahmaklık gibi kötü huylarla donanmış nefis, zift ve katrandan elbiseler giymiş bir kimseye benzetilmiştir; benzeyiş yönü ise her ikisinin de sahibine eziyet veren, görüldüğünde tiksinilen çirkin bir durumla bezenmiş olmasıdır; birinin lafzı diğeri için istiare edilmiştir. Temsilî istiarenin bu şekilde açıklanmasındaki gevşeklik ortadadır ve açıktır; kaldı ki burada bu istiareyi savunmak tasavvuf ehlinin sözlerine en yakın olanıdır. Bazıları ise şöyle demiştir: Zikredilen katranın, onların bu dünyada büründükleri ve kendilerine şiâr edindikleri, türlü azapları çeken bâtıl inançlar ve kötü amellerin ahiret hayatında azabın şiddetlenmesini netice veren bu surette cisimleşmiş hali olması muhtemeldir. Allah Teâlâ lütfu ve keremiyle bizi bundan korusun. Bilirsin ki beliğ teşbih bu takdirde de geçerliliğini korur. Ali [kerremallâhu teâlâ vecheh], İbn Abbâs, Ebû Hüreyre, İkrime, Katâde ve bir topluluk bu kelimeyi tenvinli iki kelime olarak «kıtrin ân» (قِطْرٍ آنٍ) şeklinde okumuşlardır: Birincisi kaf harfinin fethası ve tı'nın kesresiyle bakır yahut erimiş bakır anlamına gelen 'kıtr'dır; ikincisi ise 'ân' vezninde son derece sıcak anlamına gelen 'ân'dır.

قال الحسن: قد سعرت عليه جهنم منذ خلقت فتناهى حره وَتَغْشى وُجُوهَهُمُ النَّارُ أي تعلوها وتحيط بها

Hasan şöyle demiştir: 'Cehennem yaratıldığından beri onun üzerine tutuşturulmuş ve harareti son noktasına ulaşmıştır.' { وَتَغْشى وُجُوهَهُمُ النَّارُ } “Yüzlerini de ateş bürür” yani üzerlerini kaplar ve çepeçevre kuşatır,

النار التي تسعر بأجسادهم المسربلة بالقطران، وتخصيص الوجوه بالحكم المذكور مع عمومه لسائر أعضائهم لكونها أعز الأعضاء الظاهرة وأشرفها كقوله تعالى: أَفَمَنْ يَتَّقِي بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذابِ يَوْمَ الْقِيامَةِ [الزمر: ٢٤] ولكونها مجمع الحواس والمشاعر التي لم يستعملوها فيما خلقت له من إدراك الحق وتدبره، وهذا كما تطلع على أفئدتهم لأنها أشرف الأعضاء الباطنة ومحل المعرفة وقد ملؤوها بالجهالات أو لخلوها كما قيل: عن القطران المغني عن ذكر غشيان النار، ووجهه تخليتها عنه بأن ذلك لعله ليتعارفوا عند انكشاف اللهب أحيانا ويتضاعف عذابهم بالخزي على رؤوس الأشهاد. وقرئ برفع الوجوه ونصب «النار» كأنه جعل ورود الوجوه على النار غشيانا لها مجازا. وقرئ «تغشى» أي تتغشى بحذف إحدى التاءين، والجملة كما قال أبو البقاء نصب على الحال كالجملة السابقة.

katrana bürünmüş bedenlerini tutuşturan o ateş yüzlerini kaplar. Bu hükmün diğer bütün organları kapsamasına rağmen sadece yüzlere tahsis edilmesi, yüzlerin zâhirî organların en değerlisi ve en şereflisi olmasındandır; nitekim Yüce Allah: { أَفَمَنْ يَتَّقِي بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذابِ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Kıyamet gününde o kötü azaptan yüzüyle korunan kimse mi?” [Zümer: 24] buyurmuştur. Ayrıca yüzler, hakkı idrak edip üzerinde düşünmek gibi yaratılış gayeleri doğrultusunda kullanmadıkları duyu ve idrak merkezlerinin toplandığı yerdir. Bu durum, ateşin onların kalplerine nüfuz etmesi gibidir; zira kalpler de bâtınî organların en şereflisidir, marifet mahallidir ve onlar kalplerini cehaletlerle doldurmuşlardır. Yahut denildiği gibi, yüzlerin ateşin bürüdüğünü belirtmeyi gerektirmeyecek olan katrandan arındırılmış olmasındandır. Yüzlerin katrandan arındırılmış olmasının hikmeti ise, belki de alevler zaman zaman açıldığında birbirlerini tanımaları ve bütün mahlûkatın gözü önünde rezil olarak azaplarının katlanması içindir. 'Vücûh' kelimesi merfû, 'en-Nâr' kelimesi mansub olarak da okunmuştur; sanki yüzlerin ateşe varması mecazen ateşin onları bürümesi sayılmıştır. Bir tâ harfi hazfedilerek 'tetegaşşâ' anlamında 'teğaşşâ' şeklinde de okunmuştur. Ebû'l-Bekâ'nın belirttiği gibi bu cümle de önceki cümle gibi hâl olarak mahallen mansubdur.

وفي الكشف وأفاد العلامة الطيبي أن- مقرنين- سرابيلهم من قطران- تغشى- أحوال من مفعول تَرَى جيء بها كذلك للترقي ولهذا جيء بالثانية جملة اسمية لأن سرابيل القطران الجامعة بين الأنواع الأربعة أفظع من الصفد، وأما تغشى فلتجديد الاستحضار المقصود في قوله تعالى: وَتَرَى لأن الثاني أهول والظاهر أن الثانيين منقطعان من حكم الرؤية لأن الأول في بيان حالهم في الموقف إلى أن يكب بهم في النار، والأخيرين لبيان حالهم بعد دخولها، وكأن الأول حرك من السامع أن يقول: وإذا كان هذا شأنهم وهم في الموقف فكيف بهم وهم في جهنم خالدون؟

el-Keşşâf'ta [ve hâşiyesinde] Allâme et-Tîbî şöyle demiştir: { مُقَرَّنِينَ } { سَرابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرانٍ } ve { تَغْشى } ifadeleri, { تَرَى } fiilinin mef'ûlünden hâldirler; bu şekilde dereceli olarak yükselmek (terakkî) için getirilmişlerdir. Bu sebeple ikincisi isim cümlesi olarak getirilmiştir, zira dört azap türünü kendisinde toplayan katran gömlekler bukağılardan daha korkunçtur. { تَغْشى } ifadesi ise, Yüce Allah'ın { وَتَرَى } kavlindeki asıl gaye olan zihinde canlandırmayı tazelemek içindir; çünkü ikincisi daha dehşetlidir. Zahir olan, sonraki iki cümlenin görme (rü'yet) hükmünden kopuk olmasıdır; zira birincisi onların ateşe atılıncaya kadar mahşer yerindeki durumlarını beyan etmekte, son ikisi ise ateşe girdikten sonraki hallerini açıklamaktadır. Sanki birincisi dinleyicide şu soruyu uyandırmıştır: 'Onların mahşer yerindeki hali buysa, cehennemde ebedî kalacakları zamanki halleri nasıldır?'

فأجيب بقوله سبحانه: سَرابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرانٍ وأوثر الفعل المضارع في الثانية لاستحضار الحال وتجدد الغشيان حالا فحالا، وأكثر المعربين على عدم الانقطاع لِيَجْزِيَ اللَّهُ متعلق بمضمر أي يفعل بهم ذلك ليجزي سبحانه كُلَّ نَفْسٍ أي مجرمة بقرينة المقام ما كَسَبَتْ من أنواع الكفر والمعاصي جزاء أو وفاقا، وفيه إيذان بأن جزاءهم مناسب لأعمالهم، وجوز على هذا الوجه كون النفس أعم من المجرمة والمطيعة لأنه إذا خص المجرمون بالعقاب علم اختصاص المطيعين بالثواب، مع أن عقاب المجرمين وهم أعداؤهم جزاء لهم أيضا كما قيل:

Buna Yüce Allah'ın: { سَرابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرانٍ } “Gömlekleri katrandandır” buyruğuyla cevap verilmiştir. İkincisinde hali zihinde canlandırmak ve ateşin bürümesinin anbean yenilendiğini belirtmek için muzari fiil tercih edilmiştir. İrab âlimlerinin çoğu ise [cümleler arasında] kopukluk olmadığı görüşündedir. { لِيَجْزِيَ اللَّهُ } “Allah cezalandırmak için...” ifadesi mahzûf bir fiile müteallıktır; yani Allah Teâlâ, makamın karinesiyle suçlu olan { كُلَّ نَفْسٍ } “her nefsi”, { ما كَسَبَتْ } türlü küfür ve günahlardan kazandığı şeylerle tamı tamına ve ameline denk olarak cezalandırmak için onlara bunu yapar. Bunda cezalarının amellerine uygun olduğuna bir işaret vardır. Bu veçheye göre nefsin, suçlu ve itaatkâr olanları kapsayacak şekilde genel olması da caiz görülmüştür; çünkü suçlular cezaya tahsis edildiğinde itaatkâr olanların mükâfata tahsis edildiği anlaşılır. Kaldı ki düşmanları olan suçluların cezalandırılması, şu beyitte denildiği gibi itaatkârlar için de bir mükâfattır:

من عاش بعد عدوه ... يوما فقد بلغ المنى

Düşmanından sonra bir gün dahi yaşayan kimse, ... muradına ermiş demektir.

ويجوز على اعتبار العموم تعلق اللام- ببرزوا- على تقدير كونه معطوفا على تُبَدَّلُ والضمير للخلق ويكون ما بينهما اعتراضا فلا اعتراض أي برزوا للحساب ليجزي الله تعالى كل نفس مطيعة أو عاصية ما كسبت من خير أو شر إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ لأنه لا يشغله سبحانه فيه تأمل وتتبع ولا يمنعه حساب عن حساب حتى يستريح بعضهم عند الاشتغال بمحاسبة الآخرين فيتأخر عنهم العذاب، وروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن المراد سريع الانتقام، وذكر المرتضى في درره وجوها أخر في ذلك. هذا بَلاغٌ أي ما ذكر من قوله سبحانه: وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلًا إلى هنا، وجوز أن يكون الإشارة إلى القرآن وهو المروي عن ابن زيد أو إلى السورة والتذكير باعتبار الخبر وهو بَلاغٌ والكلام على الأول أبلغ فكأنه قيل: هذا المذكور آنفا كفاية في العظة والتذكير من غير حاجة إلى ما انطوى عليه السورة الكريمة أو كل القرآن المجيد من فنون العظات والقوارع، وأصل البلاغ بمعنى التبليغ وبهذا فسره الراغب في الآية، وذكر مجيئه بمعنى الكفاية في آية أخرى لِلنَّاسِ للكفار خاصة على تقدير اختصاص الإنذار بهم في قوله سبحانه: وَأَنْذِرِ النَّاسَ أو لهم وللمؤمنين كافة على تقدير شمولهم أيضا وإن كان ما شرح مختصا بالظالمين على ما قيل: وَلِيُنْذَرُوا بِهِ عطف على محذوف أي لينصحوا أو لينذروا به أو نحو ذلك فتكون اللام متعلقة بالبلاغ، ويجوز أن تتعلق بمحذوف وتقديره ولينذروا به أنزل أو تلي، وقال الماوردي: الواو زائدة، وعن المبرد هو عطف مفرد على مفرد أي هذا بلاغ وإنذار، ولعله تفسير معنى لا إعراب. وقال ابن عطية: أي هذا بلاغ للناس وهو لينذروا به فجعل ذلك خبرا لهو محذوفا، وقيل: اللام لام الأمر، قال بعضهم: وهو حسن لولا قوله سبحانه: وَلِيَذَّكَّرَ فإنه منصوب لا غير،

Umumilik dikkate alındığında lâm harfinin, { تُبَدَّلُ } üzerine matuf olması takdirine göre { بَرَزُوا } fiiline taalluk etmesi de caizdir; zamir mahlûkata aittir ve aradaki kısım itirâzî (ara cümle) olur, dolayısıyla [mana bakımından] bir itiraz kalmaz; yani mahlûkat, Allah Teâlâ itaatkâr veya isyankâr her nefsi hayır veya şerden kazandığıyla cezalandırsın/mükâfatlandırsın diye hesap için huzura çıkmışlardır. { إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ } “Şüphesiz Allah, hesabı çabuk görendir”; çünkü hiçbir düşünme ve araştırma O Yüce Zat'ı meşgul etmez, bir hesap diğer bir hesaba engel olmaz ki başkalarının hesabıyla uğraşılırken bazısı rahat nefes alıp azapları geciksin. İbn Abbâs'tan [radıyallâhu teâlâ anhümâ] maksadın 'intikamı çabuk alan' olduğu rivayet edilmiştir. el-Murtazâ ed-Dürer adlı eserinde bu hususta başka vecihler de zikretmiştir. { هذا بَلاغٌ } “Bu bir bildiridir”; yani Yüce Allah'ın: { وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلًا } buyruğundan buraya kadar zikredilenlerdir. İşaretin Kur'an'a ait olması da caiz görülmüştür ki İbn Zeyd'den rivayet edilen budur; yahut sûreye işarettir, müzekker kılınması ise haber olan { بَلاغٌ } lafzı itibarıyladır. Birinci takdire göre ifade daha beliğdir; sanki şöyle denilmiştir: 'Az önce zikredilen bu hususlar, aziz sûrenin yahut yüce Kur'an'ın tamamının ihtiva ettiği türlü öğüt ve sarsıcı uyarılara gerek kalmaksızın vaaz ve hatırlatma için yeterlidir.' Belâğ kelimesinin aslı tebliğ etmek (ulaştırmak) anlamındadır; Râgıb ayette bu kelimeyi böyle tefsir etmiştir; başka bir ayette ise kifayet (yeterli olma) anlamında geldiğini zikretmiştir. { لِلنَّاسِ } “insanlar için”; Yüce Allah'ın: { وَأَنْذِرِ النَّاسَ } kavlinde uyarının kâfirlere tahsis edilmesi takdirine göre sadece kâfirler için, yahut açıklanan hususlar denildiği gibi zalimlere mahsus olsa bile onları da kapsaması takdirine göre hem kâfirler hem de bütün müminler içindir. { وَلِيُنْذَرُوا بِهِ } “ve kendisiyle uyarılsınlar diye”; mahzûf bir ifadeye matuftur; yani 'nasihat edilsinler yahut kendisiyle uyarılsınlar diye' veya benzeri bir takdirle lâm harfi belâğ kelimesine müteallık olur. Mahzûf bir fiile taalluk etmesi de caizdir; takdiri: 'Kendisiyle uyarılsınlar diye indirildi yahut okundu' şeklindedir. el-Mâverdî vâv harfinin zâid olduğunu söylemiştir. el-Müberred'den ise bunun müfredin müfrede atfı olduğu, yani 'Bu bir bildiri ve bir uyarıdır' manasında olduğu nakledilmiştir; bu muhtemelen irab değil mana tefsiridir. İbn Atiyye şöyle demiştir: Yani 'Bu insanlar için bir bildiridir ve kendisiyle uyarılmaları içindir'; bu ifadeyi mahzûf bir 'hüve' zamirinin haberi kılmıştır. Bir görüşe göre ise lâm harfi emir lâmıdır. Bazıları şöyle demiştir: Şayet Yüce Allah'ın { وَلِيَذَّكَّرَ } kavli olmasaydı bu güzel bir görüş olurdu, zira o kelime mansubdan başkası olamaz.

وارتضى ذلك أبو حيان وقال: إن ما ذكر لا يخدشه إذ لا يتعين عطف لِيَذَّكَّرَ على الأمر بل يجوز أن يضمر له فعل يتعلق به، ولا يخفى أنه تكلف. وقرأ يحيى بن عمارة الذراع عن أبيه. وأحمد بن يزيد السلمي وَلِيُنْذَرُوا بفتح الياء والذال مضارع نذر بالشيء إذا علم به فاستعد له قالوا: ولم يعرف لنذر بمعنى علم مصدر فهو كعسى وغيرها من الأفعال التي لا مصادر لها، وقيل: إنهم استغنوا بأن والفعل عن صريح المصدر، وفي القاموس نذر بالشيء كفرح علمه فحذره وأنذره بالأمر إنذارا ونذرا ونذيرا أعلمه وحذره.

Ebû Hayyân bu görüşü beğenmiş ve şöyle demiştir: Zikredilen husus buna halel getirmez, zira { لِيَذَّكَّرَ } fiilinin emre atfedilmesi zorunlu değildir; aksine ona taalluk edeceği bir fiilin takdir edilmesi caizdir. Ne var ki bunun bir tekellüf (zorlama) olduğu açıktır. Yahyâ b. Umâre ez-Zirâ' babasından, Ahmed b. Yezîd es-Sülemî de { وَلِيُنْذَرُوا } kelimesini yâ ve zâl harflerinin fethasıyla [ve-li-yenzarû şeklinde] okumuşlardır; bu, bir şeyi bilip ona hazırlıklı olmak anlamındaki 'nezira bi'ş-şey'' fiilinin muzarisidir. Âlimler şöyle demiştir: Bilmek anlamındaki 'nezira' fiilinin masdarı bilinmemektedir; dolayısıyla bu, 'asâ' ve masdarları olmayan diğer fiiller gibidir. Bazıları da 'en' ve fiil ile açık masdardan müstağni kaldıklarını söylemişlerdir. el-Kâmûs'ta şöyle denmektedir: 'Fe-ri-ha babından nezira bi'ş-şey', onu bildi ve sakındı; enzera bi'l-emri inzâran ve nezran ve nezîran ise ona bildirdi ve onu uyardı demektir.'

وقرأ مجاهد وحميد بتاء مضمومة وكسر الذال وَلِيَعْلَمُوا بالنظر والتأمل بما فيه من الدلائل الواضحة التي هي إهلاك الأمم وإسكان آخرين مساكنهم وغيرهما مما تضمنه ما أشار إليه أَنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ لا شريك له أصلا، وتقديم الإنذار لأنه داع إلى التأمل المستتبع للعلم المذكور وَلِيَذَّكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ أي ليتذكروا شؤون الله تعالى ومعاملته مع عباده ونحو ذلك فيرتدعوا عما يرديهم من الصفات التي يتصف بها الكفار ويتدرعوا بما يحظيهم لديه ﷿ من العقائد الحقة والأعمال الصالحة. وفي تخصيص التذكر بأولي الألباب إعلاء لشأنهم.

Mücâhid ve Humeyd zammeli bir tâ ve kesreli zâl ile okumuşlardır. { وَلِيَعْلَمُوا } “ve bilsinler diye”; geçmiş ümmetlerin helak edilmesi, başkalarının onların yurtlarına yerleştirilmesi ve işaret edilen hususların ihtiva ettiği diğer açık delillere bakıp düşünmek suretiyle bilsinler diye, { أَنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ } “O'nun ancak tek bir ilah olduğunu” ve kesinlikle hiçbir ortağının bulunmadığını [bilsinler diye]. Uyarının öne alınması, mezkûr ilmi netice veren tefekküre sevk edici olmasındandır. { وَلِيَذَّكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ } “ve akıl sahipleri iyice düşünüp öğüt alsınlar diye”; yani Allah Teâlâ'nın şanını, kullarıyla olan muamelesini ve benzeri hususları hatırlayıp tezekkür etsinler de kâfirlerin büründüğü ve kendilerini helake sürükleyen sıfatlardan sakınsınlar; Yüce Allah katında kendilerini bahtiyar kılacak hak inançlar ve salih amellerle donansınlar. Hatırlayıp öğüt almanın akıl sahiplerine tahsis edilmesinde onların kadrini yüceltme vardır.

وفي إرشاد العقل السليم أن في ذلك تلويحا باختصاص العلم بالكفار ودلالة على أن المشار إليه بهذا القوارع المسوقة لشأنهم لا كل السورة المشتملة عليها وعلى ما سيق للمؤمنين أيضا فإن فيه ما يفيدهم فائدة جديدة، وللبحث فيه محال، وفيه أيضا أنه حيث كان ما يفيده البلاغ من التوحيد وما يترتب عليه من الأحكام بالنسبة إلى الكفرة أمرا حادثا وبالنسبة إلى أولي الألباب الثبات على ذلك عبر عن الأول بالعلم وعن الثاني بالتذكر وروعي ترتيب الوجود مع ما فيه من الختم بالحسنى. وذكر القاضي بيض الله تعالى غرة أحواله أنه سبحانه ذكر لهذا البلاغ ثلاث فوائد هي الغاية والحكمة في إنزال الكتب. تكميل الرسل ﵈ للناس المشار إليه بالإنذار. واستكمالهم القوة النظرية التي منتهى كمالها ما يتعلق بمعرفة الله تعالى المشار إليه بالعلم، واستصلاح القوة العملية التي هي التدرع بلباس التقوى المشار إليه بالتذكر، والظاهر أن المراد بأولي الألباب أصحاب العقول الخالصة من شوائب الوهم مطلقا، ولا يقدح في ذلك ما قيل: إن الآية نزلت في أبي بكر رضي الله تعالى عنه، وقد ناسب مختتم هذه السورة مفتتحها وكثيرا ما جاء ذلك في سور القرآن حتى زعم بعضهم أن قوله تعالى: وَلِيُنْذَرُوا بِهِ معطوف على قوله سبحانه: لِتُخْرِجَ النَّاسَ وهو من البعد بمكان، نسأله سبحانه ﷿ أن يمن علينا بشآبيب العفو والغفران.

İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de şöyle denilmektedir: Bunda bilginin (ilim) kâfirlere tahsis edildiğine bir ima, 'bununla' işaret edilenin de hem kendilerini hem de müminler için sevk edilenleri içeren bütün sûre değil, sadece kâfirlerin durumu için sevk edilen korkutucu ayetler olduğuna delalet vardır; zira sûrede kâfirlere yeni bir fayda sağlayacak hususlar mevcuttur; bu konuda söylenecek sözler vardır. Yine orada belirtildiğine göre, bildirinin sağladığı tevhid ve buna terettüp eden hükümler kâfirler açısından yeni meydana gelen bir durum, akıl sahipleri açısından ise bunda sebat etmek olduğundan; birincisi için 'ilim' (bilmek), ikincisi için 'tezekkür' (düşünüp hatırlamak) lafzı kullanılmış ve varlık düzeni ile birlikte sonun güzellikle bağlanması gözetilmiştir. Kâdı [Beyzâvî] -Allah Teâlâ hallerinin parlaklığını artırsın- Yüce Allah'ın bu bildiri için kitapların indirilmesindeki gaye ve hikmet olan üç fayda zikrettiğini belirtmiştir: Resullerin [aleyhimüsselâm] uyarı ile işaret edilen, insanları olgunlaştırması; ilim ile işaret edilen ve en mükemmel derecesi Allah'ı tanımakla ilgili olan nazarî güçlerini yetkinleştirmeleri; tezekkür ile işaret edilen ve takva elbisesine bürünmek olan amelî güçlerini ıslah etmeleridir. Zahir olan, akıl sahiplerinden maksadın, vehim şaibelerinden bütünüyle arınmış akıl sahipleri olduğudur; ayetin Ebû Bekir [radıyallâhu teâlâ anh] hakkında indiği yönündeki söz bu genel anlama zarar vermez. Bu sûrenin sonu başıyla uyum sağlamıştır; bu durum Kur'an sûrelerinde pek çok kez vaki olmuştur; hatta bazıları Yüce Allah'ın: { وَلِيُنْذَرُوا بِهِ } kavlinin, { لِتُخْرِجَ النَّاسَ } kavline matuf olduğunu ileri sürmüşlerdir ki bu son derece uzaktır. Yüce Zat'ından af ve mağfiret sağanaklarını üzerimize lütfetmesini niyaz ederiz.

هذا ومن باب الإشارة في الآيات: وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً قال ابن عطاء: أراد ﵇ أن يجعل سبحانه قلبه آمنا من الفراق والحجاب، وقيل: اجعل بلد قلبي ذا أمن بك عنك وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ من المرغوبات الدنية والمشتهيات الحسية.

Ayetlerdeki işarî yorumlara gelince: { وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً } “Hani İbrahim şöyle demişti: Rabbim! Bu şehri emniyetli kıl!” İbn Atâ şöyle demiştir: O [aleyhisselâm], Yüce Allah'ın kalbini ayrılıktan ve perdelenmekten (hicab) emin kılmasını istemiştir. Şöyle de denilmiştir: 'Kalp beldemi Senden yana Seninle emniyetli kıl!' { وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ } “Beni ve oğullarımı putlara tapmaktan uzak tut!” yani alçak arzulardan ve süflî hissi isteklerden [uzak tut].

وقال جعفر رضي الله تعالى عنه: أراد ﵇ لا تردني إلى مشاهدة الخلة ولا ترد أولادي إلى مشاهدة النبوة، وعنه أنه قال: أصنام الخلة خطرات الغفلة ولحظات المحبة، وفي رواية أخرى أنه ﵇ كان آمنا من عبادة الأصنام في كبره وقد كسرها في صغره لكنه علم أن هوى كل إنسان صنمه فاستعاذ من ذلك.

Câfer [es-Sâdık] [radıyallâhu teâlâ anh] şöyle demiştir: O [aleyhisselâm], 'Beni dostluk (hulle) müşahedesine, evlatlarımı da peygamberlik müşahedesine geri döndürme' demek istemiştir. Ondan şöyle dediği de nakledilmiştir: 'Hulletin putları, gaflet hatıraları ve sevgi anlarındaki bakışlardır.' Başka bir rivayette ise o [aleyhisselâm], küçüklüğünde putları kırmış olduğu için yaşlılığında putlara tapmaktan emindi; fakat her insanın hevasının kendi putu olduğunu bildiğinden bundan [Allah'a] sığındı.

وقال الجنيد قدس سره: أي امنعني وبني أن نرى لأنفسنا وسيلة إليك غير الافتقار، وقيل: كل ما وقف العارف عليه غير الحق سبحانه فهو صنمه، وجاء النفس هو الصنم الأكبر رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ بالتعلق بها والانجداب إليها والاحتجاب بها عنك سبحانك فَمَنْ تَبِعَنِي في طريق المجاهدة والخلة ببذل الروح بين يديك فَإِنَّهُ مِنِّي طينته من طينتي وقلبه من قلبي وروحه من روحي وسره من سري ومشربه في الخلة من مشربي وَمَنْ عَصانِي وفعل ما يقتضي الحجاب عنك فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ فلا أدعو عليه وأفوض أمره إليك. قيل: إن هذا منه

Cüneyd [kaddesallâhu sirrah] şöyle demiştir: 'Yani bana ve oğullarıma, Sana muhtaç olmaktan başka nefsimiz için bir vesile görmeyi yasakla.' Şöyle de denilmiştir: Ârifin Hak Teâlâ'dan başka üzerinde durup takıldığı her şey onun putudur. 'Nefis en büyük puttur' sözü de nakledilmiştir. { رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ } “Rabbim! Şüphesiz onlar insanlardan birçoğunu saptırdılar”; onlara bağlanmak, onlara kapılmak ve onlar sebebiyle Senden perdelenmek suretiyle [saptırdılar]. { فَمَنْ تَبِعَنِي } “Artık kim bana uyarsa”; Senin huzurunda canını feda ederek mücahede ve dostluk yolunda bana uyarsa, { فَإِنَّهُ مِنِّي } “şüphesiz o bendendir”; onun mayası benim mayamdan, kalbi benim kalbimden, ruhu benim ruhumdan, sırrı benim sırrımdan ve dostluktaki meşrebi benim meşrebimdendir. { وَمَنْ عَصانِي } “Kim de bana karşı gelirse”; Senden perdelenmeyi gerektiren şeyleri yaparsa, { فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “şüphesiz Sen çok bağışlayansın, çok merhamet edensin”; artık ben onun aleyhine dua etmem, onun işini Sana havale ederim. Denildiğine göre bu,

عليه السلام دعاء للعاصي بستر ظلمته بنوره تعالى ورحمته جل شأنه إياه بافاضة الكمال عليه بعد المغفرة.

onun [aleyhisselâm] günahkâr için karanlığının Allah Teâlâ'nın nuruyla örtülmesi ve mağfiretten sonra üzerine kemal akıtarak Yüce Şanının ona merhamet etmesi yönündeki duasıdır.

ومن كلام نبينا ﷺ «اللهم اهد قومي فانهم لا يعلمون» .

Peygamberimiz'in sallallâhu aleyhi ve sellem sözlerinden biri de şudur: «Allahım! Kavmime hidayet ver, çünkü onlar bilmiyorlar.»

وفي أسرار التأويل أنه ﵇ أشار بقوله: وَمَنْ عَصانِي إلى مقام الجمع ولذا لم يقل: «ومن عصاك» ويجوز أن يقال: إنما أضاف عصيانهم إلى نفسه لأن عصيان الخلق للخالق غير ممكن، وما من دابة إلا وربي آخذ بناصيتها فهم في كل أحوالهم مجيبون لداعي ألسنة مشيئته سبحانه وإرادته القديمة، وسئل عبد العزيز المكي لم لم يقل الخليل ومن عصاك؟ فقال لأنه عظم ربه ﷿ وأجله من أن يثبت أن أحدا يجترئ على معصيته سبحانه وكذا أجله سبحانه من أن يبلغ أحد ما مبلغ ما يليق بشأنه عز شأنه من طاعته حيث قال فَمَنْ تَبِعَنِي رَبَّنا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ قيل: إن من عادة الله تعالى أن يبتلي خليله بالعظائم لينزعه عن نفسه وعن جميع الخليقة لئلا يبقى بينه وبينه حجاب من الحدثان، فلذا أمر جل شأنه هذا الخليل أن يسكن من ذريته في وادي الحرم بلا ماء ولا زاد لينقطع إليه ولا يعتمد إلا عليه ﷿، وناداه باسم الرب طمعا في تربية عياله وأهله بألطافه وإيوائهم إلى جوار كرامته رَبَّنا لِيُقِيمُوا الصَّلاةَ التي يصل العبد بها إليك ويكون مرآة تجليك فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ تميل يوصف الإرادة والمحبة ليسلكوهم إليك ويدلوهم عليك، قال ابن عطاء من انقطع عن الخلق بالكلية صرف الله تعالى إليه وجوه الخلق وجعل مودته في صدورهم ومحبته في قلوبهم، وذلك من دعاء الخليل ﵇ لما قطع أهله عن الخلق والأسباب قل: فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَراتِ قيل: أي ثمرات طاعتك وهي المقامات الرفيعة والدرجات الشريفة.

Esrârü't-Te'vîl'de belirtildiğine göre, o [aleyhisselâm] { وَمَنْ عَصانِي } “Kim de bana karşı gelirse” sözüyle cem makamına işaret etmiştir; bu sebeple 'Sana isyan ederse' dememiştir. Şöyle demek de caizdir: İsyânı kendisine isnat etmiştir çünkü yaratılmışların Yaratıcı'ya isyan etmesi [hakikatte] mümkün değildir; 'Hiçbir canlı yoktur ki O, perçeminden tutmuş olmasın'; dolayısıyla onlar her hallerinde Yüce Zat'ın meşîet dillerinin ve ezelî iradesinin çağrısına icabet etmektedirler. Abdülazîz el-Mekkî'ye: 'Halîl niçin «Sana isyan ederse» demedi?' diye sorulunca şöyle demiştir: Çünkü o, Rabbini [azze ve celle] bir kimsenin O'na isyana cüret edebileceğini ikrar etmekten tenzih edip yüceltmiştir; aynı şekilde { فَمَنْ تَبِعَنِي } dediğinde de hiç kimsenin O'nun şanına layık bir taat derecesine ulaşamayacağını belirterek O'nu [azze şânuh] yüceltmiştir. { رَبَّنا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ } “Ey Rabbimiz! Ben zürriyetimden bir kısmını Senin hürmetli Beyt'inin yanında, ekinsiz bir vadiye yerleştirdim”. Denildiğine göre Allah Teâlâ'nın âdeti, halîlini kendisinden ve bütün mahlûkattan koparıp almak, böylece kendisiyle O'nun arasında yaratılmışlıktan (hadesân) hiçbir perde kalmasın diye onu büyük imtihanlara tabi tutmaktır. Bu sebeple Şanı Yüce olan Allah, bu halîline zürriyetinden bir kısmını tamamen O'na yönelsin ve O'ndan [azze ve celle] başkasına güvenmesin diye Harem vadisine susuz ve azıksız yerleştirmesini emretmiştir. Ailesini ve çoluk çocuğunu lütuflarıyla terbiye etmesi ve onları kerametinin himayesine alması ümidiyle O'na Rab ismiyle nida etmiştir: { رَبَّنا لِيُقِيمُوا الصَّلاةَ } “Rabbimiz! Namazı dosdoğru kılsınlar diye”; kulun onunla Sana ulaştığı ve Senin tecellîgâhın olduğu namazı... { فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ } “Artık insanlardan bazılarının gönüllerini onlara meylettir”; Sana yönelmelerini sağlasınlar ve Sana rehberlik etsinler diye irade ve muhabbet vasfıyla onlara meylettir. İbn Atâ şöyle demiştir: 'Kim bütünüyle mahlûkattan koparsa, Allah Teâlâ insanların yüzlerini ona çevirir, sevgisini onların göğüslerine ve muhabbetini kalplerine koyar.' Bu, ailesini yaratılmışlardan ve sebeplerden kopardığı zaman Halîl'in [aleyhisselâm]: { فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ } “Artık insanlardan bazılarının gönüllerini onlara meylettir” duasındandır. { وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَراتِ } “ve onları ürünlerden rızıklandır”. Denildiğine göre yani Senin taatinin semerelerinden ki bunlar yüce makamlar ve şerefli derecelerdir.

وقال الواسطي: ثمرات القلوب وهي أنواع الحكمة ورئيس الحكمة رؤية المنة والعجز عن الشكر على النعمة وهو الشكر الحقيقي ولذلك قال: لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ أي يعلمون أنه لا يتهيأ لأحد أن يقوم بشكرك وثمرة الحكمة تزيل الأمراض عن القلوب كما أن ثمرة الأشجار تزيل أمراض النفوس. وقيل: أي ارزقهم الأولاد الأنبياء والصلحاء، وفيه إشارة إلى دعوته بسيد المرسلين ﷺ المعنى له بقوله: رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا وأي الثمرات أشهى من أصفى الأصفياء وأتقى الأتقياء وأفضل أهل الأرض والسماء وحبيب ذي العظمة والكبرياء فهو ﵊ ثمرة الشجرة الإبراهيمية وزهرة رياض الدعوة الخليلية بل هو ﷺ ثمرة شجرة الوجود. ونور حديقة الكرم والجود.

el-Vâsıtî şöyle demiştir: Kalplerin semereleri türlü hikmetlerdir; hikmetin başı ise nimeti Allah'tan bilmek (minnet) ve nimete şükretmekten aciz olduğunu görmektir ki hakiki şükür budur. Bu sebeple { لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ } “Umulur ki şükrederler” buyurmuştur; yani Sana gereği gibi şükretmeye kimsenin gücünün yetmeyeceğini bilirler. Ağaçların meyveleri nefislerin hastalıklarını giderdiği gibi hikmetin meyvesi de kalplerdeki hastalıkları giderir. Denildiğine göre: Yani onları peygamber ve salih evlatlarla rızıklandır; bunda { رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا } “Rabbimiz! Onların içinden bir elçi gönder” sözüyle kastettiği peygamberlerin efendisine sallallâhu aleyhi ve sellem yönelik duasına bir işaret vardır. Seçilmişlerin en safı, takva sahiplerinin en muttakisi, yer ve gök ehlinin en faziletlisi, azamet ve kibriyâ sahibinin sevgilisinden daha tatlı hangi meyve olabilir? O [aleyhissalâtü vesselâm] İbrahimî ağacın meyvesi, Halîlî duanın bahçelerinin çiçeğidir; bilakis o sallallâhu aleyhi ve sellem varlık ağacının meyvesi, cömertlik ve ihsan bahçesinin nurudur.

ونور حدقة كل موجود ﷺ عليه إلى اليوم المشهود رَبَّنا إِنَّكَ تَعْلَمُ ما نُخْفِي وَما نُعْلِنُ قال الخواص: ما نخفي من حبك وما نعلن من شكرك.

Her varlığın gözbebeğinin nurudur; kıyamet gününe kadar ona salât ü selâm olsun. { رَبَّنا إِنَّكَ تَعْلَمُ ما نُخْفِي وَما نُعْلِنُ } “Rabbimiz! Şüphesiz Sen gizlediğimizi de açığa vurduğumuzu da bilirsin”. el-Havvâs şöyle demiştir: Sana olan sevgimizden gizlediğimizi ve Sana şükrümüzden açığa vurduğumuzu [bilirsin].

وقال ابن عطاء: ما نخفي من الأحوال وما نعلن من الآداب، وقيل: ما نخفي من التضرع في عبوديتك وما نعلن من ظاهر طاعتك في شريعتك، وأيضا ما نخفي من أسرار معرفتك وما نعلن من وظائف عبادتك، وأيضا ما نخفي من حقائق الشوق إليك في قلوبنا وما نعلن في غلبة مواجيدنا بإجراء العبرات وتصعيد الزفرات:

İbn Atâ şöyle demiştir: Gizlediğimiz halleri ve açığa vurduğumuz edepleri [bilirsin]. Şöyle de denilmiştir: Kulluğunda gizlediğimiz yakarışı ve şeriatında açığa vurduğumuz zâhirî taati; ayrıca Senin marifetine dair gizlediğimiz sırları ve açığa vurduğumuz ibadet vazifelerini; yine kalplerimizde Sana duyduğumuz gizli iştiyak hakikatlerini ve gözyaşları döküp ahlar çekerek galebe çalan vecd hallerimizden açığa vurduklarımızı [bilirsin]:

وا رحمتا للعاشقين تكلفوا ... ستر المحبة والهوى فضاح

Yazıklar olsun o aşıklara ki, sevgiyi gizlemeye çalıştılar ... oysa aşk ele vericidir!

بالسر إن باحوا تباح دماؤهم ... وكذا دماء البائحين تباح

Sırrı açığa vururlarsa kanları helal sayılır, ... sırrı ifşa edenlerin kanları hep helal kılınmıştır.

وإن هم كتموا تحدث عنهم ... عند الوشاة المدمع السحاح

Gizleseler bile, koğucuların yanında ... boşanıp akan gözyaşları onları ele verir.

وقال السيد علي البندنيجي قدس سره:

Seyyid Ali el-Bendenîcî [kaddesallâhu sirrah] şöyle demiştir:

كتمت هوى حبيه خوف إذاعة ... فلله كم صب أضر به الذيع

Duyulur korkusuyla sevgilisinin aşkını gizledim, ... Allah için, ifşa olmak nice aşığa zarar vermiştir!

ولكن بدت آثاره من تأوهي ... إذا فاح مسك كيف يخفى له ضوع

Fakat iniltilerimden onun izleri belirdi; ... misk kokusu yayıldığında nasıl gizli kalabilir ki?

وَما يَخْفى عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ فيعلم ما خفي وما علن وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلًا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ إِنَّما يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصارُ قيل: الظالم من تجاوز طوره وتبختر على بساط الأنانية زاعما أنه قد تضلع من ماء زمزم المحبة واستغرق في لجى بحر الفناء، توعده الله تعالى بتأخير فضيحته إلى يوم تشخص فيه أبصار سكارى المعرفة والتوحيد وهو يوم الكشف الأكبر حين تبدو أنوار سطوات العزة فيستغرقون في عظمته بحيث لا يقدرون على الالتفات إلى غيره فهناك يتبين الصادق من الكاذب:

{ وَما يَخْفى عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ } “Ne yerde ne de gökte hiçbir şey Allah'a gizli kalmaz”; gizli olanı da açık olanı da bilir. { وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلًا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ إِنَّما يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصارُ } “Sakın Allah'ı zalimlerin yaptıklarından habersiz sanma! Ancak O, onları gözlerin dehşetle dikilip kalacağı bir güne erteler”. Denildiğine göre zalim; haddini aşıp muhabbet zemzeminden kana kana içtiğini ve fena denizinin derinliklerine daldığını iddia ederek benlik yaygısı üzerinde çalım satan kimsedir. Allah Teâlâ onun rezil edilmesini marifet ve tevhid sarhoşlarının gözlerinin dikilip kalacağı güne ertelemekle tehdit etmiştir; o gün izzet galebesinin nurlarının parıldadığı, O'ndan başkasına iltifat edemeyecek şekilde azametine daldıkları en büyük keşif günüdür. İşte orada doğru söyleyen yalancıdan ayrılır:

إذا اشتبكت دموع في خدود ... تبين من بكى ممن تباكى

Gözyaşları yanaklarda birbirine karıştığı zaman, ... [gerçekten] ağlayan ile ağlar gibi yapan ayrılır.

وقوله سبحانه: مُهْطِعِينَ مُقْنِعِي رُؤُسِهِمْ لا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ وَأَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ شرح لأحوال أصحاب الابصار الشاخصة وهم سكارى المحبة على الحقيقة، قال ابن عطاء في: وَأَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ كهذه صفة قلوب أهل الحق متعلقة بالله تعالى لا تقر إلا معه سبحانه ولا تسكن إلا إليه وليس فيها محل لغيره وَأَنْذِرِ النَّاسَ يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذابُ فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا رَبَّنا أَخِّرْنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ طلبوا تدارك ما فات وذلك بتهذيب الباطن والظاهر والانتظام في سلوك الصادقين وهيهات ثم هيهات، ثم أجيبوا بما يقصم الظهر ويفصم عرى الصبر وهو قوله سبحانه: أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ الآية يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّماواتُ وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ وذلك عند انكشاف أنوار حقيقة الوجود فيظهر هلاك كل شيء إلا وجهه.

Yüce Allah'ın: { مُهْطِعِينَ مُقْنِعِي رُؤُسِهِمْ لا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ وَأَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ } “Başlarını dikmiş, koşarak giderler; gözleri kendilerine bile dönmez ve kalpleri bomboştur” buyruğu, dikilmiş göz sahiplerinin durumlarının açıklamasıdır ki onlar hakikat üzere muhabbet sarhoşlarıdır. İbn Atâ { وَأَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ } kavli hakkında şöyle demiştir: 'Bu, hak ehlinin kalplerinin sıfatıdır; Allah Teâlâ'ya bağlanmışlardır, O Yüce Zat'tan başkasıyla karar kılmazlar, O'ndan başkasına sükûn bulmazlar ve içlerinde O'ndan başkasına yer yoktur.' { وَأَنْذِرِ النَّاسَ يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذابُ فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا رَبَّنا أَخِّرْنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ } “Kendilerine azabın geleceği gün ile insanları uyar! O gün zulmedenler derler ki: Rabbimiz! Bizi yakın bir süreye kadar ertele de Senin çağrına uyalım ve peygamberlere tâbi olalım”. Geçip gideni telafi etmek istediler; bu da bâtını ve zâhiri arındırmak ve sadıkların yoluna girmekle olur, fakat heyhat, binler kere heyhat! Sonra onlara beli büken ve sabır bağlarını koparan şu cevap verildi: { أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ } “Daha önce yemin etmemiş miydiniz?” ayeti... { يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّماواتُ وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ } “O gün yer başka bir yere, gökler de [başka göklere] dönüştürülür ve [bütün insanlar] tek ve kahhâr olan Allah'ın huzuruna çıkarlar”. Bu, varlık hakikatinin nurlarının açığa çıktığı ve O'nun vechi dışında her şeyin helak olduğunun belirdiği andır.

وقيل: الإشارة في الآية إلى تبدل أرض قلوب العارفين من صفات البشرية إلى الصفات الروحانية المقدسة بنور شهود جمال الحق وتبدل سموات الأرواح من عجز صفات الحدوث وضعفها عن أنوار العظمة بإفاضة الصفات الحقة، وقيل: تبدل أرض الطبيعة بأرض النفس عند الوصول إلى مقام القلب، وسماء القلب بسماء السر، وكذا تبدل أرض النفس بأرض القلب، وسماء السر بسماء الروح، وكذا كل مقام يعبره السالك يتبدل ما فوقه وما تحته كتبدل سماء التوكل في توحيد الأفعال بسماء الرضا في توحيد الصفات، ثم سماء الرضا بسماء التوحيد عند كشف الذات وَتَرَى الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ بسلاسل الشهوات سَرابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرانٍ وهو قطران أعمالهم النتنة وَتَغْشى تستر وُجُوهَهُمُ النَّارُ في جهنم الحرمان وسعير الإذلال والاحتجاب عن رب الأرباب. هذا بَلاغٌ لِلنَّاسِ وَلِيُنْذَرُوا بِهِ وَلِيَعْلَمُوا أَنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ وَلِيَذَّكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ وهم علماء الحقيقة وأساطين المعرفة وعشاق الحضرة وأمناء خزائن المملكة، جعلنا الله تعالى وإياكم ممن ذكر فتذكر وتحقق في مقر التوحيد وتقرر بمنه سبحانه وكرمه.

Şöyle de denilmiştir: Ayetteki işaret, Hak cemalinin şuhûd nuruyla âriflerin kalp toprağının beşeriyet sıfatlarından mukaddes ruhânî sıfatlara dönüşmesine ve hak sıfatların feyziyle ruh semalarının yaratılmışlık sıfatlarının acziyetinden ve azamet nurları karşısındaki zayıflığından arınmasına işaret eder. Şöyle de denilmiştir: Kalp makamına ulaşıldığında tabiat arzı nefis arzına, kalp seması sır semasına dönüşür; aynı şekilde nefis arzı kalp arzına, sır seması ruh semasına dönüşür. Sâlikin aştığı her makamda altı ve üstü dönüşür; nitekim fiillerin tevhidindeki tevekkül semasının sıfatların tevhidindeki rıza semasına, sonra zâtın keşfinde rıza semasının tevhid semasına dönüşmesi gibidir. { وَتَرَى الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ } “O gün suçluları bukağılar içinde birbirine bağlanmış görürsün”; yani şehvet zincirleriyle... { سَرابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرانٍ } “Gömlekleri katrandandır”; bu onların pis amellerinin katranıdır. { وَتَغْشى } bürür/örter, { وُجُوهَهُمُ النَّارُ } “yüzlerini ateş [bürür]”; mahrumiyet cehenneminde, zillet ve Rabler Rabbinden perdelenme alevinde... { هذا بَلاغٌ لِلنَّاسِ وَلِيُنْذَرُوا بِهِ وَلِيَعْلَمُوا أَنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ وَلِيَذَّكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ } “Bu, insanlara bir bildiridir; hem onunla uyarılsınlar, hem O'nun ancak tek bir ilah olduğunu bilsinler, hem de akıl sahipleri düşünüp öğüt alsınlar diye”. Onlar hakikat âlimleri, marifet sütunları, ilâhî huzurun aşıkları ve melekût hazinelerinin eminleridir. Allah Teâlâ bizi ve sizi lütuf ve keremiyle zikredip öğüt alan, tevhid makamında tahakkuk edip sebat bulanlardan eylesin.

الجزء الرابع عشر

On Dördüncü Cüz