ومعنى إرسال الرسل في الشيع جعل كل منهم رسولا فيما بين طائفة منهم ليتابعوه في كل ما يأتي ويذر من أمور الدين وكأنه لو قيل- إلى- بدل فِي لم يظهر إرادة هذا المعنى، وقيل: إنما عدل عن إلى إليها للإعلام بمزيد التمكين، وزعم بعضهم أن الجار والمجرور متعلق بمحذوف هو صفة للمفعول المقدر أو حال ولا يخفى بعده. وَما يَأْتِيهِمْ مِنْ رَسُولٍ حكاية حال ماضية كما قال الزمخشري لأن ما لا تدخل على مضارع إلا وهو في موضع الحال ولا على ماض إلا وهو قريب من الحال وهو قول الأكثرين، وقال بعضهم: إن الأكثر دخول ما على المضارع مرادا به الحال وقد تدخل عليه مرادا به الاستقبال، وأنشد قول أبي ذؤيب:
Elçilerin fırkalar/topluluklar içine gönderilmesinin anlamı, din işlerinden yapıp terk ettikleri her hususta kendilerine uymaları için her bir elçiyi onların arasından bir topluluğa peygamber yapmaktır. Sanki { فِي } edatı yerine 'ilâ' (إلى) denilseydi bu anlamın murat edildiği açıkça anlaşılmazdı. Şöyle de denilmiştir: Daha fazla yerleşme ve nüfuzu bildirmek için 'ilâ' edatından { فِي } edatına geçilmiştir. Bazıları ise harf-i cer ile mecrurun, takdir edilen mefulün sıfatı veya hâl olan mahzuf bir kelimeye taalluk ettiğini iddia etmişlerdir; bunun uzak bir ihtimal olduğu ise gizli değildir. { وَما يَأْتِيهِمْ مِنْ رَسُولٍ } “Onlara hiçbir elçi gelmezdi ki” ifadesi, Zemahşerî'nin belirttiği üzere geçmiş bir durumun hikâye edilmesidir (hikâye-i hâl-i mâzîye). Çünkü çoğunluğun görüşüne göre 'mâ' (ما) edatı muzari fiilin başına ancak hâl konumunda olduğunda, mazi fiilin başına ise ancak hâle yakın olduğunda dahil olur. Bazıları ise şöyle demiştir: 'mâ' edatının muzari fiile dahil olması çoğunlukla hâl anlamı kastedilerek olur, bazen de istikbal (gelecek) anlamı kastedilerek dahil olabilir. Nitekim Ebû Züeyb'in şu beytini inşad etmişlerdir:
أودى بنيّ وأودعوني حسرة ... عند الرقاد وعبرة ما تقلع
“Oğullarım helak oldu ve uykuda bana bir hasret ile hiç dinmeyen/dinmeyecek bir gözyaşı bıraktılar.”
وقول الأعشى يمدح النبي ﷺ:
Ve el-A‘şâ'nın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i överken söylediği şu beytini:
له نافلات ما يغبّ نوالها ... وليس عطاء اليوم مانعه غدا
“Onun öyle bol ihsanları vardır ki bağışı asla kesilmez / kesilmeyecektir; bugünkü lütfu da yarın [bağışta bulunmasına] engel değildir.”
وقال تعالى: ما يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسِي [يونس: ١٥] ولعله المختار وإن كان ما هنا على الحكاية، والمراد نفي إتيان كل رسول لشيعته الخاصة به لا نفي إتيان كل رسول لكل واحدة من تلك الشيع جميعا أو على سبيل البدل أي ما أتى شيعة من تلك الشيع رسول خاص بها إِلَّا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ كما يفعله هؤلاء الكفرة، والجملة- كما قال أبو البقاء- في محل النصب على أنها حال من ضمير المفعول في يأتيهم إن كان المراد بالإتيان حدوثه أو في محل الرفع أو الجر على أنها صفة رسول على لفظه أو موضعه لأنه فاعل، وتعقب جعلها صفة باعتبار لفظه بأنه يفضي إلى زيادة من الاستغراقية في الإثبات لمكان إِلَّا وتقدير العمل في النعت بعدها.
Allah Teâlâ da şöyle buyurmuştur: { ما يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسِي } “Onu kendiliğimden değiştirmem benim için olacak şey değildir” [Yûnus 10/15]. Buradaki 'mâ' hikâye için olsa da muhtar olan görüş belki de budur. Kastedilen mana, her bir elçinin o fırkaların tamamına veya bedel yoluyla her birine gelmesinin nefyedilmesi değil, her bir elçinin yalnızca kendi özel fırkasına gelmesinin nefyedilmesidir; yani o fırkalardan hiçbir fırkaya kendilerine has bir elçi gelmedi ki, şu kâfirlerin yaptığı gibi { إِلَّا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ } “mutlaka onunla alay etmiş olmasınlar”. Cümle —Ebû’l-Bekâ'nın dediği gibi— eğer gelmekten maksat onun meydana gelmesi ise, 'ye'tîhim' fiilindeki meful zamirinden hâl olarak nasb mahallindedir; yahut lafzına veya fail olduğu için mahalline binaen 'resûl' kelimesinin sıfatı olarak ref ya da cer mahallindedir. Lafzı itibarıyla sıfat yapılması ise, { إِلَّا } edatından dolayı ve kendisinden sonraki sıfatta amel takdir edilmesi sebebiyle olumlu cümlede istiğrak bildiren 'min' (من) edatının fazladan gelmesi sonucunu doğuracağı gerekçesiyle tenkit edilmiştir.
وجوز أن تكون نصبا على الاستثناء وإن كان المختار الرفع على البدلية، وهذا كما ترى تسلية لرسول الله ﷺ بأن هذه شنشنة جهال الأمم مع المرسلين ﵈ قبل، وحيث كان الرسول مصحوبا بكتاب من عند الله تعالى تضمن ذكر استهزائهم بالرسول استهزاءهم بالكتاب ولذلك قال سبحانه: كَذلِكَ أي مثل السلك الذي سلكناه في قلوب أولئك المستهزئين برسلهم وبما جاؤوا به نَسْلُكُهُ أي ندخله يقال: سلكت الخيط في الإبرة والسنان في المطعون أي أدخلت: وقرئ نَسْلُكُهُ و «سلك» و «أسلك» كما ذكر أبو عبيدة بمعنى واحد، والضمير عند جمع ومنهم الحسن على ما ذكره الغزنوي للذكر فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ أي أهل مكة أو جنس المجرمين فيدخلون فيه دخولا أوليا، ومعنى المثلية كونه مقرونا بالاستهزاء غير مقبول لما تقتضيه الحكمة، وحاصله إنه تعالى يلقي القرآن في قلوب المجرمين مستهزأ به غير مقبول لأنهم من أهل الخذلان ليس لهم استحقاق لقبول الحق كما ألقى سبحانه كتب الرسل ﵈ في قلوب شيعهم مستهزأ بها غير مقبولة لذلك، وصيغة المضارع لكون المشبه به مقدما في الوجود وهو السلك الواقع في شيع الأولين.
Muhtar olan bedeliyet üzere ref olması olsa da istisna olarak nasb edilmesi de caiz görülmüştür. Bu, gördüğün üzere, bunun önceki cahil ümmetlerin peygamberlere aleyhimüsselâm karşı süregelen bir huyu/âdeti olduğunu bildirmek suretiyle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için bir tesellidir. Elçi, Allah Teâlâ katından bir kitap ile birlikte olduğu için, elçiyle alay ettiklerinin zikredilmesi kitapla da alay ettiklerini içermektedir. Bu sebeple Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { كَذلِكَ } “İşte böylece”, yani elçileriyle ve onların getirdikleriyle alay eden o kimselerin kalplerine soktuğumuz gibi; { نَسْلُكُهُ } “onu sokarız”, yani girdiririz. Nitekim 'İpliği iğneye, mızrak ucunu vurulan kimseye soktum' anlamında 'selektü'l-hayta fi'l-ibreti ve's-sinâne fi'l-mat'ûn' (سلكت الخيط في الإبرة والسنان في المطعون) denir; yani girdirdim demektir. { نَسْلُكُهُ } şeklinde ve Ebû Ubeyde'nin zikrettiği üzere 'seleke' (سلك) ve 'esleke' (أسلك) aynı manada olmak üzere [farklı kıraatlerde de] okunmuştur. Gaznevî'nin belirttiğine göre Hasan-ı Basrî'nin de aralarında bulunduğu bir topluluğa göre zamir zikre (Kur'an'a) racidir; { فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ } “günahkârların kalplerine”, yani Mekke ehlinin veya günahkârlar cinsinin kalplerine [sokarız] ki onlar da bu kavrama öncelikle dahil olurlar. Benzetmenin (misliyetin) manası ise, hikmetin gerektirdiği üzere onun kabul edilmeyip alayla birlikte olmasıdır. Hülasası şudur: Allah Teâlâ, peygamberlerin aleyhimüsselâm kitaplarını bu sebeple alaya alınmış ve kabul edilmemiş olarak fırkalarının kalplerine soktuğu gibi, Kur'an'ı da günahkârların kalplerine alaya alınmış ve kabul edilmemiş olarak bırakır; zira onlar haktan mahrum bırakılmış kimselerdir, hakkı kabul etme liyakatleri yoktur. Muzari sığasının kullanılması, kendisine benzetilenin varlık bakımından önce olması sebebiyledir ki o da öncekilerin fırkalarında gerçekleşen sokmadır.
لا يُؤْمِنُونَ بِهِ الضمير للذكر أيضا، والجملة في موضع الحال من مفعول نَسْلُكُهُ أي غير مؤمن به، وهي إما مقدرة وإما مقارنة على معنى أن الإلقاء وقع بعده الكفر من غير توقف فهما في زمان واحد عرفا، ويجوز أن تكون بيانا للجملة السابقة فلا محل لها من الإعراب، قال في الكشف: وهو الأوجه لأن في طريقة الإبهام والتفسير لا سيما في هذا المقام ما يجل موقع الكلام. وفي إرشاد العقل السليم أنه قد جعل ضمير نَسْلُكُهُ للاستهزاء المفهوم من يَسْتَهْزِؤُنَ فتتعين البيانية إلا أن يجعل ضمير بِهِ له أيضا على أن الباء للملابسة أي يسلك الاستهزاء في قلوبهم حال كونهم غير مؤمنين بملابسة الاستهزاء، وقد ذهب إلى جواز إرجاع الضميرين إلى الاستهزاء ابن عطية إلا أنه جعل الباء للسببية، وكذا الفاضل الجلبي، ولا يخفى أن بعد ذلك يغني عن رده. وذهب البيضاوي إلى كون الضمير الأول للاستهزاء وضمير بِهِ للذكر وتفريق الضمائر المتعاقبة على الأشياء المختلفة إذ دل الدليل عليه ليس ببدع في القرآن، وجوز على هذا كون الجملة حالا من الْمُجْرِمِينَ ولا يتعين كونها حالا من الضمير ليتعين رجوعه للذكر، وذكر أن عوده على الاستهزاء لا ينافي كونها مفسرة بل يقويه إذ عدم الإيمان بالذكر أنسب بتمكن الاستهزاء في قلوبهم، وجعل الآية دليلا على أنه تعالى يوجد الباطل في قلوبهم ففيها رد على المعتزلة في قولهم: إنه قبيح فلا يصدر منه سبحانه، وكأنه رحمه الله تعالى ظن أن ما فعله الزمخشري من جعل الضميرين للذكر كان رعاية لمذهبه ففعل ما فعل، ولا يخفى أنه لم يصب المحز وغفل عن قولهم: الدليل إذا طرقه الاحتمال بطل به الاستدلال.
{ لا يُؤْمِنُونَ بِهِ } “Ona inanmazlar” ifadesindeki zamir de zikre racidir. Cümle, { نَسْلُكُهُ } fiilinin mefulünden hâl konumundadır; yani 'ona inanılmamış olarak' demektir. Bu hâl ya mukadderedir ya da sokmanın ardından hiç duraksamadan küfrün meydana geldiği ve örfen ikisinin aynı zamanda olduğu manasında mukarinedir. Önceki cümlenin beyanı olması da caizdir, bu takdirde iraptan mahalli olmaz. el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: En uygun olanı budur; çünkü müphem bırakıp ardından açıklama yönteminde, özellikle bu makamda, sözün değerini yücelten bir incelik vardır. İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de ise { نَسْلُكُهُ } fiilinin zamirinin { يَسْتَهْزِؤُنَ } ifadesinden anlaşılan alaya (istihzaya) raci kılındığı, bu durumda cümlenin beyaniye olmasının gerekeceği; ancak 'bâ' harf-i ceri mülâbese için olmak üzere { بِهِ } ifadesindeki zamir de ona raci kılınırsa 'alay etme mülâbesesiyle inanmaz bir haldeyken kalplerine alayı sokar' manasına geleceği belirtilmiştir. İbn Atıyye iki zamirin de istihzaya döndürülmesini caiz görmüş, ancak 'bâ' harfini sebebiyet için kabul etmiştir; Fâzıl Çelebi de böyledir. Bunun uzak bir ihtimal oluşunun kendisini reddetmeye yettiği ise açıktır. Beyzâvî ise birinci zamirin istihzaya, { بِهِ } zamirinin ise zikre raci olduğu görüşüne varmıştır; zira delil bulunduğunda peş peşe gelen zamirlerin farklı şeylere raci kılınması Kur'an'da görülmemiş bir şey değildir. Bu takdirde cümlenin { الْمُجْرِمِينَ } kelimesinden hâl olmasını caiz görmüş ve zikre dönmesini zorunlu kılmak adına mutlaka zamirden hâl olmasının gerekmediğini belirtmiştir. Ayrıca zamirin istihzaya dönmesinin cümlenin açıklayıcı (müfessire) olmasına aykırı olmadığını, bilakis bunu güçlendirdiğini, zira zikre inanmamanın kalplerinde istihzanın yerleşmesine daha uygun olduğunu zikretmiştir. Bu ayeti Allah Teâlâ'nın onların kalplerinde batılı var ettiğine delil kılmış; dolayısıyla bu ayette Mutezile'nin 'Bu çirkindir, Allah Teâlâ'dan sâdır olmaz' sözlerine bir red bulunmaktadır. Sanki o —Allah Teâlâ ona rahmet eylesin— Zemahşerî'nin iki zamiri de zikre döndürmesini kendi mezhebini gözetmesinden kaynaklandığını zannetmiş ve bu yüzden bu tercihi yapmıştır. Ancak onun tam isabet ettiremediği ve 'İhtimal dahil olan delille istidlal bâtıl olur' sözünden gaflet ettiği gizli değildir.
وفي الكشف بعد كلام أن رجع الضمر إلى الاستهزاء أو الكفر مع ما فيه من تنافر النظم لا ينكره أهل الاعتزال إلا كإنكار سلك الذكر بصفة التكذيب والتأويل كالتأويل، وكأنهم غفلوا عما ذكره جار الله في الشعراء حيث أجاب عن سؤال إسناد سلك الذكر بتلك الصفة إلى نفسه جل وعلا بأن المراد تمكنه مكذبا في قلوبهم أشد التمكن كشيء جبلوا عليه ولخص المعنى هاهنا بأنه تعالى يلقيه في قلوبهم مكذبا لا أن التكذيب فعله سبحانه.
el-Keşşâf'ta bir miktar sözün ardından şöyle denilmektedir: Zamirin alaya veya küfre döndürülmesini —nazımdaki tenafürle birlikte— İtizal ehli, ancak zikrin yalanlama sıfatıyla sokulmasını inkâr ettikleri gibi inkâr ederler; tevil ise tevil gibidir. Sanki onlar Cârullah'ın Şuarâ Suresi'nde zikrettiği şu husustan gafil olmuşlardır: O, zikrin o sıfatla sokulmasının Allah Teâlâ'ya isnat edilmesine dair soruya, bundan maksadın fıtratlarına işlenmiş bir şey gibi onun yalanlanmış olarak kalplerine son derece güçlü bir şekilde yerleşmesi olduğu şeklinde cevap vermiş ve buradaki anlamı da Allah Teâlâ'nın onu yalanlanmış olarak kalplerine koyması şeklinde özetlemiştir; yoksa yalanlamanın Allah Teâlâ'nın fiili olduğu manasında değildir.
نعم أخرج ابن أبي حاتم عن أنس. والحسن تفسير ضمير نَسْلُكُهُ إلى الشرك، وأخرج هو وابن جرير عن ابن زيد أنه قال في الآية: هم كما قال الله تعالى هو أضلهم ومنعهم الإيمان لكن هذا أمر وما نحن فيه آخر، واعترض بعضهم رجوع الضمير إلى الذِّكْرَ بأن نون العظمة لا تناسب ذلك فإنها إنما تحسن إذا كان فعل المعظم نفسه فعلا يظهر له أثر قوي وليس كذلك هنا فإنه تدافع وتنازع فيه. وأجاب بأن المقام إذا كان للتوبيخ يحسن ذلك، ولا يلزم أن تكون العظمة باعتبار القهر والغلبة فقد تكون باعتبار اللطف والإحسان. وتعقب ذلك الشهاب بقوله: لا يخفى أنه باعتبار القهر والغلبة يقتضي أن يؤثر ذلك في قلوبهم وليس كذلك لعدم إيمانهم به، وكذا باعتبار اللطف والإحسان يقتضي أن يكون سلكه في قلوبهم إنعاما عليهم فأي إنعام عليهم بما يقتضي الغضب فلا وجه لما ذكر، وأنت تعلم أنه إذا كان المراد سلك ذلك وتمكينه في قلوبهم مكذبا به غير مقبول فكون الإسناد باعتبار القهر والغلبة مما لا ينبغي أن ينتطح فيه كبشان، والأثر الظاهر القوي لذلك بقاؤهم على الكفر والإصرار على الضلال ولو جاءتهم كل آية، ولا يخفى ما في كَذلِكَ مما يناسب نون العظمة أيضا وقد مر التنبيه عليه غير مرة وَقَدْ خَلَتْ مضت سُنَّةُ طريقة الْأَوَّلِينَ والمراد عادة الله تعالى فيهم على أن الإضافة لأدنى ملابسة لا على أن الإضافة بمعنى في، والمراد بتلك العادة على تقدير أن يكون ضمير نَسْلُكُهُ للاستهزاء الخذلان وسلك الكفر في قلوبهم أن قد مضت عادته ﷾ في الأولين ممن بعث إليهم الرسل ﵈ أن يخذلهم ويسلك الكفر والاستهزاء في قلوبهم، وعلى تقدير أن يكون للذكر الإهلاك، وعلى هذا قول الزمخشري أي مضت طريقتهم التي سنها الله تعالى في إهلاكهم حين كذبوا برسلهم والمنزل عليهم، وذكر أنه وعيد لأهل مكة على تكذيبهم، وإلى الأول ذهب الزجاج، وادعى الإمام أنه الأليق
Evet, İbn Ebî Hâtim, Enes ve Hasan'dan { نَسْلُكُهُ } zamirinin şirke yönelik tefsirini rivayet etmiştir. O ve İbn Cerîr, İbn Zeyd'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Onlar Allah Teâlâ'nın buyurduğu gibidir; onları saptıran ve imandan alıkoyan O'dur. Fakat bu başka bir konudur, bizim üzerinde bulunduğumuz ise başka bir konudur. Bazıları zamirin zikre döndürülmesine, azamet 'nûn'unun (mütekellim-i maalgayr zamirinin) buna uygun düşmeyeceği gerekçesiyle itiraz etmişlerdir; zira bu ancak yüceltilenin bizzat kendi fiili üzerinde güçlü bir eser/tesir görüldüğü zaman güzel olur, burada ise durum böyle değildir, çünkü burada bir direnç ve çekişme söz konusudur. Buna, makam azarlama makamı olduğunda bunun güzel olacağı, azametin mutlaka kahır ve galebe açısından olmasının gerekmediği, bazen lütuf ve ihsan açısından da olabileceği şeklinde cevap verilmiştir. Şihâb buna şu sözleriyle itiraz etmiştir: Açıkça bellidir ki kahır ve galebe açısından olması, bunun kalplerinde bir etki bırakmasını gerektirir; oysa ona inanmadıkları için durum böyle değildir. Aynı şekilde lütuf ve ihsan açısından olması da onun kalplerine sokulmasının kendilerine bir nimet olmasını gerektirir; oysa gazabı gerektiren bir şeyde onlara ne gibi bir nimet olabilir? Dolayısıyla zikredilen görüşün bir dayanağı yoktur. Sen de bilirsin ki eğer kastedilen şey, onun yalanlanmış ve kabul edilmemiş olarak kalplerine sokulması ve yerleştirilmesi ise, isnadın kahır ve galebe açısından oluşu üzerinde iki koçun bile tokuşmayacağı [tartışmasız] bir gerçektir. Bunun açık ve güçlü tesiri ise, kendilerine her türlü ayet gelse bile küfür üzere kalmaları ve sapıklıkta ısrar etmeleridir. { كَذلِكَ } ifadesinde azamet 'nûn'una uygun düşen mananın varlığı da gizli değildir ve buna daha önce defalarca dikkat çekilmiştir. { وَقَدْ خَلَتْ } “Geçmiştir”, gelip geçmiştir; { سُنَّةُ } “kanunu / âdeti”, yolu; { الْأَوَّلِينَ } “öncekilerin”. Kastedilen, izafetin 'fî' (içinde) anlamında değil en küçük bir irtibat (mülâbese) sebebiyle yapılmasına binaen, Allah Teâlâ'nın onlar hakkındaki âdetidir. Bu âdetten kastedilen mana ise, { نَسْلُكُهُ } zamirinin istihzaya raci olması takdirinde hüsrana uğratılmaları (hızlân) ve kalplerine küfrün sokulmasıdır; yani Allah Teâlâ'nın, kendilerine peygamberler aleyhimüsselâm gönderilen öncekiler hakkındaki âdeti, onları yardımsız bırakıp kalplerine küfrü ve istihzayı sokması şeklinde gelip geçmiştir. Zamirin zikre raci olması takdirinde ise helak etmektir. Zemahşerî'nin sözü de bu kabildendir; yani peygamberlerini ve kendilerine indirileni yalanladıklarında Allah Teâlâ'nın onları helak etme hususunda koyduğu kanunu geçmiştir. O, bunun Mekke ehline yalanlamaları sebebiyle bir tehdit olduğunu belirtmiştir. ez-Zeccâc birinci görüşe varmış, İmam [Râzî] de lafzın zahirine en uygun olanın bu olduğunu iddia etmiştir.
بظاهر اللفظ وبين ذلك الطيبي قائلا: إن التعريف في الْمُجْرِمِينَ للعهد، والمراد بهم المكذبون من قوم رسول الله ﷺ لأنهم المذكورون بعد أن مثل ذلك السلك الذي سلكناه في قلوب أولئك المستهزئين المكذبين للرسل الماضين نسلكه في قلوب هؤلاء المجرمين فلك أسوة بالرسل الماضية مع أممهم المكذبة، ولست بأوحدي في ذلك وقد خلت سنة الأولين، والمقام يقتضي التقرير والتأكيد فيكون في هذا مزيد تسلية للرسول ﵊، والوعيد بعيد لأنه لم يسبق لإهلاك الأمم ذكر، وإيثار ذلك لأنه أقرب إلى مذهب الاعتزال اه. وفيه غفلة عن مغزى الزمخشري، وقد تفطن لذلك صاحب الكشف ولله تعالى دره حيث قال: أراد أن موقع قَدْ خَلَتْ إلى آخره موقع الغاية في الشعراء أعني قوله تعالى هنالك: حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ [يونس: ٨٨، ٩٧، الشعراء: ٢٠١] . فإنهم لما شبهوا بهم قيل: لا يؤمنون وقد هلك من قبلهم ولم يؤمنوا فكذلك هؤلاء، ومنه يظهر أن الكلام على هذا الوجه شديد الملاءمة، وأما أن الوعيد بعيد لعدم سبق ذكر لإهلاك الأمم ففيه أن لفظ السنة مضافا إلى ما أضيف إليه ينبئ عن ذلك أشد الإنباء، ثم إنه ليس المقصود منه الوعيد على ما قررناه، وقد صرح أيضا بعض الأجلة أن الجملة استئنافية جيء بها تكملة للتسلية وتصريحا بالوعيد والتهديد، ثم ما ذهب إليه الزمخشري من المراد بالسنة مروي عن قتادة. فقد أخرج ابن جرير وابن المنذر وغيرهما عنه أنه قال في الآية: قد خلت وقائع الله تعالى فيمن خلا من الأمم. وعن ابن عباس أن المراد سنتهم في التكذيب، ولعل الإضافة على هذا على ظاهرها.
Tîbî bunu lafzın zahiriyle açıklayarak şöyle demiştir: { الْمُجْرِمِينَ } kelimesindeki marifelik ahd içindir; onlardan kasıt Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kavminden olan yalanlayıcılardır. Çünkü onlar, 'Geçmiş peygamberleri yalanlayan o müstehzilerin kalplerine soktuğumuz gibi bu suçluların kalplerine de sokarız; yalanlayan ümmetleriyle geçmiş peygamberler senin için bir örnektir ve sen bu konuda yalnız değilsin, nitekim öncekilerin sünneti geçmiştir' ifadesinden sonra zikredilenlerdir. Makam pekiştirme ve teyit gerektirmektedir; dolayısıyla bunda Peygamber'e aleyhisselâm daha fazla bir teselli vardır. Tehdit manası ise uzaktır, çünkü daha önce ümmetlerin helakine dair bir zikir geçmemiştir; bunun tercih edilmesi İtizal mezhebine daha yakın olmasındandır. Ancak bu ifadede Zemahşerî'nin maksadından bir gaflet vardır. el-Keşşâf sahibi bunun farkına varmış ve Allah onun mükâfatını artırsın, şöyle demiştir: O, { قَدْ خَلَتْ } ve devamının konumunun Şuarâ Suresi'ndeki gaye konumu gibi olduğunu kastetmiştir; yani oradaki Allah Teâlâ'nın { حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ } “Acı azabı görünceye kadar” [Yûnus 10/88, 97; eş-Şuarâ 26/201] kavli gibidir. Zira onlar öncekilere benzetilince şöyle denilmiş oldu: 'İnanmazlar; oysa onlardan öncekiler helak oldu da yine inanmadılar, işte bunlar da böyledir.' Buradan anlaşılmaktadır ki söz bu vecih üzere son derece uyumludur. Ümmetlerin helakine dair önceden bir zikir geçmediği için tehdidin uzak görülmesine gelince; 'sünnet' lafzının kendisine izafe edildiği şeye izafeti bunu en açık şekilde haber vermektedir. Kaldı ki ortaya koyduğumuz üzere bundan maksat sırf tehdit değildir. Bazı büyük âlimler de bu cümlenin teselliyi tamamlamak, tehdit ve gözdağını açıkça bildirmek üzere getirilmiş bir istinaf cümlesi olduğunu açıkça ifade etmişlerdir. Ayrıca Zemahşerî'nin sünnetten kastedilen mana hususundaki görüşü Katâde'den de rivayet edilmiştir. Nitekim İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve başkaları onun bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Allah Teâlâ'nın gelip geçmiş ümmetler hakkındaki cezalandırmaları geçmiştir.' İbn Abbâs'tan ise bundan kastın onların yalanlama konusundaki sünnetleri (âdetleri) olduğu rivayet edilmiştir; bu takdirde izafet belki de zahiri üzeredir.
وَلَوْ فَتَحْنا عَلَيْهِمْ أي على هؤلاء المقترحين المعاندين باباً مِنَ السَّماءِ ظاهره بابا ما لا بابا من أبوابها المعهودة كما قيل: فَظَلُّوا فِيهِ أي في ذلك الباب يَعْرُجُونَ يصعدون حسبما نيسره لهم فيرون ما فيها من الملائكة والعجائب طول نهارهم مستوضحين لما يرونه كما يفيده- ظلوا- لأنه يقال ظل يعمل كذا وإذا فعله في النهار حيث يكون للشخص ظل، وجوز في البحر كون ظل بمعنى صار وهو مع كونه خلاف الأصل مما لا داعي إليه، وأيّا ما كان فضمير الجمع للمقترحين، وهو الظاهر المروي عن الحسن وإليه ذهب الجبائي وأبو مسلم، وأخرج ابن جريج عن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه للملائكة وروي ذلك عن قتادة أيضا أي فظل الملائكة الذين اقترحوا إتيانهم يعرجون في ذلك الباب وهم يرونهم على أتم وجه. وقرأ الأعمش. وأبو حيوة «يعرجون» بكسر الراء وهي لغة هذيل في العروج بمعنى الصعود لَقالُوا لفرط عنادهم وغلوهم في المكابرة وتفاديهم عن قبول الحق: إِنَّما سُكِّرَتْ أَبْصارُنا أي سدت ومنعت من الإبصار حقيقة وما نراه تخيل لا حقيقة له، أخرجه ابن أبي حاتم وغيره عن مجاهد، وروي أيضا عن ابن عباس. وقتادة فهو من السكر بالفتح، وقال أبو حيان: بالكسر السد والحبس، وقال ابن السيد: السكر بالفتح سد الباب والنهر وبالكسر السد نفسه ويجمع على سكور، قال الرفاء:
{ وَلَوْ فَتَحْنا عَلَيْهِمْ } “Onların üzerlerine açsaydık”, yani bu inatçı ve teklifte bulunan kimselerin üzerine; { باباً مِنَ السَّماءِ } “gökten bir kapı”, zahirine göre bilinen kapılarından biri değil, herhangi bir kapıyı; denildiği gibi: { فَظَلُّوا فِيهِ } “onun içinde olsalardı”, yani o kapının içinde; { يَعْرُجُونَ } “yükselip çıksalardı”, kendilerine kolaylaştıracağımız şekilde yükselselerdi de gündüzleri boyunca gördüklerini apaçık idrak ederek oradaki melekleri ve akıl almaz harikaları görselerdi; nitekim 'zallû' (ظلوا) fiili bunu ifade eder, çünkü bir kimse bir şeyi gölgesi oluşacak şekilde gündüz vakti yaptığında 'zalle ya'melu kezâ' (ظل يعمل كذا) denir. el-Bahr'da 'zalle' fiilinin 'sâra' (صار / oldu) manasında olması caiz görülmüştür; ancak bu, asıl anlama aykırı olmakla birlikte gerektirecek bir sebep de bulunmamaktadır. Her ne olursa olsun çoğul zamiri teklifte bulunanlara aittir; Hasan'dan rivayet edilen zahir görüş budur, el-Cübbâî ve Ebû Müslim de buna meyletmiştir. İbn Cüreyc, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan zamirin meleklere ait olduğunu rivayet etmiştir; bu Katâde'den de rivayet edilmiştir; yani gelmelerini teklif ettikleri melekler o kapıdan yükselseler ve onlar da melekleri en kâmil şekilde görselerdi [demektir]. el-A‘meş ve Ebû Hayve, urûc (çıkmak/yükselmek) anlamında Hüzeyl lügatine göre râ harfinin kesresiyle 'ya'ricûn' (يعرجون) şeklinde okumuşlardır. İnatlarının aşırılığı, büyüklenmedeki taşkınlıkları ve hakkı kabul etmekten kaçınmaları sebebiyle { لَقالُوا } “mutlaka şöyle derlerdi”: { إِنَّما سُكِّرَتْ أَبْصارُنا } “Gözlerimiz döndürüldü / perdelendi”, yani kapatıldı ve hakikati görmekten alıkonuldu, gördüğümüz şey ise hakikati olmayan bir hayalden ibarettir. Bunu İbn Ebî Hâtim ve başkaları Mücâhid'den rivayet etmiştir; aynı şekilde İbn Abbâs ve Katâde'den de rivayet edilmiştir. Bu, fetha ile 'es-sekr' (السَّكْر) kökünden gelir. Ebû Hayyân kesre ile 'es-sikr'in engellemek ve hapsetmek olduğunu söylemiştir. İbnü's-Sîd ise şöyle demiştir: Fetha ile 'es-sekr', kapıyı ve nehri tıkamak/kapatmaktır; kesre ile 'es-sikr' ise bendin/setin kendisidir ve çoğulu 'sükûr' gelir. er-Reffâ şöyle demiştir:
غناؤنا فيه ألحان السكور إذا ... قل الغناء ورنات النواعير
“Şarkıların tükendiği ve su dolaplarının iniltilerinin duyulduğu anda oradaki ezgimiz, bendin nağmeleridir.”
ويشهد لهذا المعنى قراءة ابن كثير والحسن ومجاهد «سكرت أبصارنا» بتخفيف الكاف مبنيا للمفعول لأن سكر المخفف المتعدي اشتهر في معنى السد، وعن عمرو بن العلاء أن المراد حيرت فهو من السكر بالضم ضد الصحو، وفسروه بأنه حالة تعرض بين المرء وعقله، وأكثر ما يستعمل ذلك في الشراب وقد يعتري من الغضب والعشق، ولذا قال الشاعر:
İbn Kesîr, el-Hasan ve Mücâhid'in meçhul sığasıyla ve kâf harfinin şeddesiz okunuşuyla 'sükirat ebsârunâ' (سُكِرَتْ أَبْصارُنا) şeklindeki kıraati bu anlama şahittir; zira şeddesiz müteaddi 'sekere' fiili tıkamak/kapatmak manasında meşhurdur. Amr b. el-Alâ'dan ise kastedilenin 'hayrete düşürüldü' olduğu rivayet edilmiştir ki bu, ayıklığın zıddı olan ötreli 'es-sükr' (السُّكْر / sarhoşluk) kökündendir. Bunu da kişinin aklı ile kendi arasına giren bir hâl olarak tefsir etmişlerdir; bu kelime çoğunlukla içki için kullanılır, bazen de öfke ve aşktan kaynaklanabilir. Bu sebeple şair şöyle demiştir:
سكران سكر هوى وسكر مدامة ... أنّى يفيق فتى به سكران
“Biri aşk sarhoşu, diğeri şarap sarhoşu iki sarhoşluk; kendisinde iki sarhoşluk bulunan bir genç nasıl ayılsın?”
والتشديد في ذلك للتعدية لأن سكر كفرح لازم في الأشهر وقد حكى تعديه فيكون للتكثير والمبالغة، وأرادوا بذلك أنه فسدت أبصارنا واعتراها خلل في إحساسها كما يعتري عقل السكران ذلك فيختل إدراكه ففي الكلام على
Bundaki şedde ta'diye (geçişli kılmak) içindir; zira 'ferihe' gibi olan 'sekire' fiili en meşhur kullanıma göre lâzımdır, müteaddi olduğu da nakledilmiştir, bu takdirde çokluk ve mübalağa için olur. Bununla şunu kastetmişlerdir: Sarhoşun aklına gelen ve idrakini bozan hâl gibi gözlerimiz bozuldu ve duyularına bir arıza ilişti. Dolayısıyla bu sözde
هذا استعارة وكذا على الأول عند بعض ويشهد لهذا المعنى قراءة الزهري «سكرة» بفتح السين وكسر الكاف مخففة مبنيا للفاعل لأن الثلاثي اللازم مشهور فيه ولأن سكر بمعنى سد المعروف فيه فتح الكاف.
istiâre vardır; bazılarına göre birinci anlama göre de böyledir. ez-Zührî'nin sîn harfinin fethası, kâf harfinin kesresiyle ve şeddesiz malum sığasıyla 'sekirat' (سَكِرَتْ) kıraati de bu manaya şahittir; çünkü sülasi lâzım fiil bu vezinde meşhurdur ve 'sedde' (tıkadı) manasındaki 'sekere' fiilinde bilinen, kâf harfinin fethalı olmasıdır.
واختار الزجاج أن المعنى سكنت عن أبصار الحقائق من سكرت الريح تسكر سكرا إذا ركدت ويقال: ليلة ساكرة لا ريح فيها والتضعيف للتعدية ولهم أقوال أخر متقاربة في المعنى. وقرأ أبان بن تغلب وحملت لمخالفتها سواد المصحف على التفسير سحرت أبصارنا بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُورُونَ قد سحرنا محمد ﷺ كما قالوا ذلك عند ظهور سائر الآيات الباهرة، والظاهر على ما قال القطب إنهم أرادوا أولا سكرت أبصارنا لا عقولنا فنحن وإن تخيلنا هذه الأشياء بأبصارنا لكن نعلم بعقولنا أن الحال بخلاف ثم أضربوا عن الحصر في الأبصار وقالوا: بل تجاوز ذلك إلى عقولنا، وفسر الزمخشري الحصر بأن ذلك ليس إلا تسكيرا فأورد عليه بأن إِنَّما تفيد الحصر في المذكور آخرا وحينئذ يكون المعنى ما تقدم وهو مبني على أن تقديم المقصود على المقصور عليه لازم وخلافه ممتنع، وقد قال المحقق في شرح التخليص إنه يجوز إذا كان نفس التقديم يفيد الحصر كما في قولنا: إنما زيدا ضربت فإنه لقصر الضرب على زيد، وقال أبو الطيب:
ez-Zeccâc ise mananın, rüzgar dindiğinde kullanılan 'sekerati'r-rîhu teskürü sekren' (سَكَرَتِ الرِّيحُ تَسْكُرُ سَكْرًا) ifadesinden hareketle 'hakikatleri görmekten dindi/durgunlaştı' şeklinde olmasını tercih etmiştir; rüzgarsız gece için 'leyletün sâkireh' (ليلة ساكرة) denir ve şeddeleme ta'diye içindir. Bu konuda birbirine yakın başka görüşler de vardır. Ebân b. Tağlib —Mushaf hattına aykırılığı sebebiyle tefsire hamledilerek— 'sühırat ebsârunâ' (سُحِرَتْ أَبْصارُنا / gözlerimiz büyülendi) şeklinde okumuştur; { بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُورُونَ } “Doğrusu biz büyülenmiş bir topluluğuz”, diğer apaçık mucizeler ortaya çıktığında söyledikleri gibi, 'Bizi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem büyüledi' [demişlerdir]. Kutub'un belirttiğine göre zahir olan şudur: Onlar önce 'Aklımız değil, sadece gözlerimiz bağlandı; dolayısıyla biz bu şeyleri gözlerimizle böyle hayal etsek de aklımızla durumun böyle olmadığını biliyoruz' demek istemişler, sonra gözlerle sınırlamaktan vazgeçip (idrâb yapıp) 'Bilakis bu durum aklımıza da sirayet etti' demişlerdir. Zemahşerî hasrı, durumun sadece bir göz bağcılıktan ibaret olduğu şeklinde tefsir etmiştir; ancak { إِنَّما } edatının en son zikredilende hasır ifade edeceği, bu durumda mananın daha önce geçen şekilde olacağı ve bunun da maksûdun maksûr aleyh üzerine takdim edilmesinin zorunlu, aksinin ise imkânsız olduğu esasına dayandığı itirazı getirilmiştir. Muhakkik âlim Telhîs şerhinde, bizzat takdimin kendisi hasır ifade ettiği takdirde bunun caiz olduğunu belirtmiştir; nitekim 'innemâ Zeyden darabtü' (إنما زيدا ضربت) sözümüz vurmayı sadece Zeyd'e hasretmek içindir. Ebü't-Tayyib şöyle demiştir:
صفاته لم تزده معرفة ... لكنها لذة ذكرناها
“Onun vasıfları onu daha fazla tanıtmış değildir; lakin o vasıflar andığımız bir lezzettir.”
أي ما ذكرناها إلا لذة إلا أن هذا لا ينفع فيما نحن فيه. نعم نقل عن عروس الأفراح أن حكم أهل المعاني غير مسلم فإن قولك: إنما قمت معناه لم يقع إلا القيام فهو لحصر الفعل وليس بآخر ولو قصد حصر الفاعل لا نفصل، ثم أورد عدة أمثلة من كلام المفسرين تدل على ما ذكروه في المسألة، فالظاهر أن الزمخشري لا يرى ما قالوه مطردا وهم قد غفلوا عن مراده هنا قاله الشهاب، وما نقله عن عروس الأفراح في إنما قمت من أنه لحصر الفعل ولو كان لحصر الفاعل لا نفصل يخالفه ما في شرح المفتاح الشريفي من أنه إذا أريد حصر الفعل في الفاعل المضمر فإن ذكر بعد الفعل شيء من متعلقاته وجب انفصال الفاعل وتأخيره كما في قولك: إنما ضرب اليوم أنا، وكما في قول الفرزدق:
Yani 'Biz onları ancak bir lezzet olsun diye andık' demektir; ne var ki bunun üzerinde bulunduğumuz meseleye bir faydası yoktur. Evet, Arûsü'l-Efrâh'tan nakledildiğine göre meani ehlinin bu hükmü kabul görmemiştir; zira 'innemâ kumtü' (إنما قمت) sözünün anlamı 'Kalkmaktan başka bir şey vaki olmadı' demektir, dolayısıyla bu fiilin hasrı içindir ve en son zikredilen de değildir; şayet failin hasrı kastedilseydi zamir munfasıl gelirdi. Ardından tefsir ehlinin kelamından bu meselede zikrettikleri hususa delalet eden pek çok örnek getirmiştir. Dolayısıyla zahir olan şudur ki Zemahşerî onların söylediklerini muttarit (her durumda geçerli) görmemektedir ve onlar da Şihâb'ın belirttiği üzere onun buradaki maksadından gafil olmuşlardır. Onun Arûsü'l-Efrâh'tan 'innemâ kumtü' ifadesinin fiili hasretmek için olduğu, faili hasretmek için olsaydı munfasıl geleceği şeklindeki nakline gelince; Şerîf'in Miftâh Şerhi'nde yer alan şu ifadeler buna aykırıdır: Fiilin muzmer (gizli) faile hasredilmesi murat edildiğinde, eğer fiilden sonra müteallaklarından bir şey zikredilirse failin munfasıl olması ve sonraya bırakılması vacip olur; nitekim 'innemâ darabe'l-yevme ene' (إنما ضرب اليوم أنا) sözünde ve el-Ferazdak'ın şu beytinde olduğu gibi:
أنا الذائد الحامي الذمار وإنما ... يدافع عن أحسابهم أنا أو مثلي
“Savunulması gereken değerleri koruyup savunan benim; onların şereflerini savunan ancak ben veya benim gibisidir.”
وإن لم يذكر احتمل الوجوب طردا للباب وعدمه بأن يجوز الانفصال نظرا إلى المعنى والاتصال نظرا إلى اللفظ إذ لا فاصل لفظيا اه فإنه صريح في أن إنما قمت لحصر الفاعل وإن لم يجب الانفصال لكن اختار السعد في شرحه وجوب الانفصال مطلقا وحكم بأن الظاهر أن معنى إنما أقول ما أنا إلا أقوم كما نقله السمرقندي. وأبو حيان مع طائفة يسيرة من النحاة أنكروا إفادة إنما للحصر أصلا وليس بالمعول عليه عند المحققين لكنهم قالوا: إنها قد تأتي لمجرد التأكيد وتمام الكلام في هذا المقام يطلب من محله. ووجه الشهاب الإضراب بعد أن قال هو جعل الأول في حكم المسكوت عنه دون النفي ويحتمل الثاني بأنه إضراب لأن هذا ليس بواقع في نفس الأمر بل بطريق السحر أو هو باعتبار ما تفيده الجملة من الاستمرار الذي دلت عليه الاسمية أي مسحوريتنا لا تختص بهذه الحالة بل نحن مستمرون عليها في كل ما يرينا من الآيات، هذا وفي هذه الآية من وصفهم بالعناد وتواطئهم على ما هم فيه من التكذيب والفساد ما لا يخفى، وفي ذلك تأكيد لما يفهم من الآية الأولى، وقد ذكر ابن المنير في المراد منها وجها بعيدا جدا فيما أرى فقال: المراد والله تعالى أعلم إقامة الحجة على المكذبين بأن الله تعالى سلك القرآن في قلوبهم وأدخله في سويدائها كما سلك في قلوب المؤمنين المصدقين فكذب به هؤلاء وصدق به هؤلاء كل على علم وفهم ليهلك من هلك عن بينة ويحيا من حي عن بينة ولئلا يكون للكفار على الله تعالى حجة بأنهم ما فهموا وجه الإعجاز كما فهمها من آمن فأعلمهم الله تعالى- وهم في مهلة وإمكان- أنهم ما كفروا إلا على علم معاندين باغين غير
Şayet [müteallaklarından bir şey] zikredilmezse, kaideye uyularak vacip olması da caizdir, lafzi bir fasıla bulunmadığı için manaya bakılarak munfasıl, lafza bakılarak muttasıl olmasının caiz görülmesi suretiyle vacip olmaması da ihtimal dahilindedir. Bu ifade, infisal vacip olmasa da 'innemâ kumtü'nün faili hasretmek için olduğuna dair sarihtir. Ancak Sa‘d kendi şerhinde infisalin mutlak olarak vacip olduğunu tercih etmiş ve Semerkandî'nin naklettiği üzere 'innemâ ekûlü' ifadesinin zahir anlamının 'mâ ene illâ ekûmü' (ما أنا إلا أقوم) olduğuna hükmetmiştir. Ebû Hayyân ile az sayıdaki nahivci ise 'innemâ'nın aslında hasır ifade ettiğini inkâr etmişlerdir; muhakkik âlimler nezdinde itimat edilen görüş bu olmamakla birlikte onlar, bunun sadece tekit için gelebileceğini söylemişlerdir. Bu makamdaki sözün tamamı kendi yerinden talep edilmelidir. Şihâb, idrâbın nefiy değil de birincisini sükût geçilmiş hükmünde kılmak olduğunu söyledikten sonra bunu şöyle gerekçelendirmiştir: Bu, durumun gerçekte vaki olmayıp büyü yoluyla meydana geldiği için yapılmış bir idrâbdır; yahut isim cümlesinin delalet ettiği süreklilik manası itibarıyladır; yani 'Büyülenmişliğimiz sadece bu duruma has değildir, bilakis o bize hangi mucizeyi gösterirse göstersin biz sürekli bu hâl üzereyiz' demektir. Bu ayette onların inatla nitelendirilmeleri ve içinde bulundukları yalanlama ve fesat üzerindeki ittifakları açıkça görülmektedir; bunda ilk ayetten anlaşılan manaya bir tekit vardır. İbnü'l-Münîr ayetten kastedilen mana hakkında kanaatimce çok uzak bir vecih zikrederek şöyle demiştir: Allah Teâlâ en doğrusunu bilir ya, murat şudur: İnanıp tasdik edenlerin kalplerine Kur'an'ı soktuğu gibi yalanlayanların da kalplerine ve ta derinliklerine Kur'an'ı soktuğuna dair aleyhlerine hüccet ikame edilmesidir; ta ki helak olan apaçık bir delilden ötürü helak olsun, yaşayan da apaçık bir delilden ötürü yaşasın; kâfirlerin 'İman edenlerin anladığı gibi biz mucizelik yönünü anlamadık' diye Allah Teâlâ'ya karşı bir hüccetleri olmasın. Allah Teâlâ —onlar henüz mühlet ve imkân içindeyken— ancak bilerek, inatlaşarak, haddi aşarak ve asla
معذورين ولذلك عقبه سبحانه بقوله تعالى: وَلَوْ فَتَحْنا عَلَيْهِمْ إلخ أي هؤلاء فهموا القرآن وعلموا وجوه إعجازه وولج ذلك في قلوبهم ووقر ولكنهم قوم سجيتهم العناد وسمتهم اللداد حتى لو سلك بهم أوضح السبل وأدعاها إلى الإيمان لقالوا بعد الإيضاح العظيم: إنما سكرت أبصارنا وسحرنا وما هذه إلا خيالات لا حقائق تحتها فأسجل سبحانه عليهم بذلك أنهم لا عذر لهم بالتكذيب من عدم سماع ووعي ووصول إلى القلوب وفهم كما فهم غيرهم من المصدقين لأن ذلك كان حاصلا لهم وليس بهم إلا العناد والإصرار لا غير اه فليتأمل والله تعالى الهادي إلى سواء السبيل، ثم إنه تعالى لما ذكر حال منكري النبوة وكانت مفرعة على التوحيد ذكر دلائله السماوية والأرضية فقال عز قائلا: وَلَقَدْ جَعَلْنا فِي السَّماءِ بُرُوجاً إلخ وإلى هذا ذهب الإمام وغيره في وجه الربط.
mazur olmaksızın inkâr ettiklerini kendilerine bildirmiştir. Bu sebeple Allah Teâlâ bunu şu buyruğuyla takip ettirmiştir: { وَلَوْ فَتَحْنا عَلَيْهِمْ } “Onların üzerlerine açsaydık...” ilh. Yani bunlar Kur'an'ı anladılar, mucizelik yönlerini bildiler, bu onların kalplerine girdi ve yerleşti; fakat onlar öyle bir topluluktur ki huyları inat, vasıfları şiddetli düşmanlıktır. Öyle ki kendilerine en açık ve imana en çok sevk eden yollar açılsa bile bu muazzam açıklıktan sonra 'Gözlerimiz bağlandı, büyülendik, bunlar arkasında gerçek olmayan birer hayalden ibarettir' derlerdi. Böylece Allah Teâlâ, tasdik eden diğer kimselerin anladığı gibi işitmemek, kavramamak, kalbe ulaşmamak ve anlamamak gibi yalanlamaya dair hiçbir mazeretlerinin bulunmadığını tescil etmiştir; çünkü bu onlar için hasıl olmuştu ve onlarda inat ve ısrardan başka hiçbir şey yoktu. Bu husus üzerinde düşünülsün; doğru yola hidayet eden Allah Teâlâ'dır. Sonra Allah Teâlâ nübüvveti inkâr edenlerin durumunu zikredip bu da tevhid esasına dayalı olunca, tevhidin semavi ve arzi delillerini zikrederek şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ جَعَلْنا فِي السَّماءِ بُرُوجاً } “Andolsun biz gökte burçlar kıldık...” İmam [Râzî] ve başkaları irtibat yönü hususunda bu görüşe varmışlardır.
وقال ابن عطية: أنه سبحانه لما ذكر أنهم لو رأوا الآية المطلوبة في السماء لعاندوا وبقوا على ما هم فيه من الضلال عقب ذلك بهذه الآية كأنه جل شأنه قال: وإن في السماء لعبرا منصوبة غير هذه المذكورة وكفرهم بها وإعراضهم عنها إصرار منهم وعتو اهـ والظاهر أن الجعل بمعنى الخلق والإبداع فالجار والمجرور متعلق به، وجوز أن يكون بمعنى التصيير فهو متعلق بمحذوف على أنه مفعول ثان له وبروجا مفعوله الأول، والبروج جمع برج وهو لغة القصر والحصن وبذلك فسره هنا عطية، فقد أخرج عنه ابن أبي حاتم أنه قال: جعلنا قصورا في السماء فيها الحرس، وأخرج عن أبي صالح أن المراد بالبروج الكواكب العظام.
İbn Atıyye ise şöyle demiştir: Allah Teâlâ, gökte istedikleri mucizeyi görseler bile inat edip içinde bulundukları sapıklıkta kalacaklarını zikredince bunu bu ayetle takip ettirmiştir; sanki şanı yüce olan Allah şöyle buyurmuştur: 'Gökte bu zikredilenin dışında dikilmiş nice ibretler vardır; onların bunları inkâr etmesi ve bunlardan yüz çevirmesi ise bir ısrar ve azgınlıktır.' Zahir olan, 'ceale' (جعل) fiilinin yaratmak ve icat etmek manasında olmasıdır; dolayısıyla harf-i cer ile mecrur ona taalluk eder. Dönüştürmek/kılmak manasında olması da caiz görülmüştür; bu takdirde onun ikinci mefulü olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder, 'burûcen' ise birinci mefulü olur. 'el-Burûc' kelimesi 'burc'un çoğuludur; sözlükte köşk ve kale demektir. Atıyye de bunu burada böyle tefsir etmiştir; nitekim İbn Ebî Hâtim ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Gökte içinde muhafızlar bulunan köşkler kıldık.' Ebû Sâlih'ten ise burçlardan maksadın büyük yıldızlar olduğu rivayet edilmiştir.
وفي البحر عنه الكواكب السيارة وروى غير واحد عن مجاهد وقتادة أنها الكواكب من غير قيد. وروي عن ابن عباس تفسير ذلك بالبروج الاثني عشر المشهورة وهي ستة شمالية ثلاثة ربيعية وثلاثة صيفية وأولها الحمل وستة جنوبية ثلاثة خريفية وثلاثة شتائية وأولها الميزان وطول كل برج عندهم ل درجة وعرضه قف درجة ص منها في جهة الشمال ومثلها في جهة الجنوب وكأنها إنما سميت بذلك لأنها كالحصن أو القصر للكوكب الحال فيها وهي في الحقيقة أجزاء الفلك الأعظم وهو المحدد المسمى بلسانهم الفلك الأطلس وفلك الأفلاك وبلسان الشرع بعكسه ولهذا يسمى الشيخ الأكبر قدس سره الفلك الأطلس بفلك البروج والمشهور تسمية الفلك الثامن وهو فلك الثوابت به لاعتبارهم الانقسام فيه وكأن ذلك لظهور ما تتعين به الأجزاء من الصور فيه وإن كان كل منها منتقلا عما عينه إلى آخر منها لثبوت الحركة الذاتية للثوابت على خلاف التوالي وإن لم يثبتها لها لعدم الإحساس بها قدماء الفلاسفة كما لم يثبت الأكثرون حركتها على نفسها وأثبتها الشيخ أبو علي ومن تبعه من المحققين، وقد صرحوا بأن هذه الصور المسماة بالأسماء المعلومة توهمت على المنطقة وما يقرب منها من الجانبين من كواكب ثابتة تنظمها خطوط موهومة وقعت وقت القسمة في تلك الأقسام ونقل ذلك في الكفاية عن عامة المنجمين وأنهم إنما توهموا لكل قسم صورة ليحصل التفهيم والتعليم بأن يقال: الدبران مثلا عين الأسد.
el-Bahr'da ondan gezegenler olduğu nakledilmiştir. Pek çok âlim Mücâhid ve Katâde'den bunların herhangi bir kayıt olmaksızın yıldızlar olduğunu rivayet etmiştir. İbn Abbâs'tan ise bunun meşhur on iki burç olduğu şeklinde tefsir rivayet edilmiştir: Bunlar altısı kuzeyde —üçü bahar, üçü yaz; ilki Koç burcudur—, altısı güneyde —üçü sonbahar, üçü kış; ilki Terazi burcudur— olmak üzere on ikidir. Onlara göre her bir burcun boylamı 30 derece, enlemi 180 derecedir; 90'ı kuzey tarafında, bir o kadarı da güney tarafındadır. Sanki bunlar, içinde yer alan yıldız için bir kale veya köşk gibi olduğu için bu şekilde isimlendirilmiştir. Bunlar hakikatte en büyük feleğin (Felek-i Âzam) parçalarıdır; o da kendi lisanlarında 'Felek-i Atlas' ve 'Felek-i Eflâk', şeriat lisanında ise bunun aksiyle isimlendirilen muhaddiddir. Bu sebeple Şeyhü'l-Ekber kuddise sirruh Felek-i Atlas'ı 'Felek-i Burûc' olarak isimlendirir. Meşhur olan ise, bölünmeyi onda kabul ettikleri için sekizinci feleğin yani sabit yıldızlar feleğinin bu isimle anılmasıdır. Bu da her ne kadar sabit yıldızların tevâlî hilafına olan zatî hareketlerinin sabit olmasından ötürü her biri kendisini belirleyen kısımdan diğerine intikal etse de parçaların kendisiyle belirlendiği suretlerin onda zuhur etmesindendir. Eski filozoflar bunu hissetmedikleri için sabit yıldızlara bu hareketi sabit görmedikleri gibi, çoğunluk da onların kendi ekseni etrafındaki hareketini kabul etmemiş; Şeyh Ebû Ali [İbn Sînâ] ve ona tabi olan muhakkikler ise bunu kabul etmiştir. Onlar, bilinen isimlerle anılan bu suretlerin taksimat vaktinde o kısımlara düşen ve vehmedilen çizgilerin birleştirdiği sabit yıldızlardan müteşekkil olarak bölge (mıntıka) ve ona iki taraftan yakın yerler üzerinde vehmedildiğini açıkça ifade etmişlerdir. el-Kifâye'de bu durum müneccimlerin genelinden nakledilmiş ve onların, örneğin 'ed-Deberân aslanın gözüdür' denilerek anlatım ve öğretim sağlansın diye her kısım için bir suret vehmettikleri belirtilmiştir.
وتعقب ذلك بقوله: وهذا ليس بسديد عندي لأن تلك الصور لو كانت وهمية لم يكن لها أثر في أمثالها من العالم السفلي مع أن الأمر ليس كذلك فقد قال بطليموس في الثمرة. الصور التي في عالم التركيب مطيعة للصور الفلكية إذ هي في ذواتها على تلك الصور فأدركتها الأوهام على ما هي عليه وفيه بحث ثم هذه البروج مختلفة الآثار والخواص بل لكل جزء من كل منها وإن كان أقل من عاشرة بل أقل الأقل آثار تخالف آثار الجزء الآخر وكل ذلك آثار حكمة الله تعالى وقدرته ﷿. وقد ذكر الشيخ الأكبر قدس سره في بعض كتبه أن آثار النجوم وأحكامها مفاضة عليها من تلك البروج المعتبرة في المحدد.
Buna şu sözleriyle itiraz etmiştir: Bana göre bu isabetli değildir; çünkü bu suretler vehmî olsaydı, süflî âlemdeki benzerlerinde bir tesiri olmazdı; oysa durum böyle değildir. Nitekim Batlamyus es-Semere'de şöyle demiştir: 'Terkip âlemindeki suretler feleki suretlere boyun eğer; zira onlar zatları itibarıyla o suretler üzeredir ve vehimler onları oldukları gibi idrak etmiştir.' Bu konuda tartışma vardır. Sonra bu burçlar tesir ve özellik bakımından farklıdır; bilakis onda bir parçadan daha az, hatta en azın da azı olsa bile her bir parçanın diğer parçanın tesirine zıt tesirleri vardır. Bütün bunlar Allah Teâlâ'nın hikmetinin ve kudretinin azze ve celle eserleridir. Şeyhü'l-Ekber kuddise sirruh bazı kitaplarında yıldızların tesir ve hükümlerinin muhaddidde itibar edilen o burçlardan kendilerine feyiz yoluyla aktarıldığını zikretmiştir.
وفي الفصل الثالث من الباب الحادي والسبعين والثلاثمائة من فتوحاته ما منه أن الله تعالى قسم الفلك الأطلس
Fütûhât'ının 371. babının üçüncü faslında yer alan açıklamalardan biri de şudur: Allah Teâlâ Felek-i Atlas'ı
اثني عشر قسما سماها بروجا وأسكن كل برج منها ملكا وهؤلاء الملائكة أئمة العالم وجعل لكل منهم ثلاثين خزانة تحتوي كل منها على علوم شتى يهبون منها للنازل بهم قدر ما تعطيه رتبته وهي الخزائن التي قال الله تعالى فيها:
on iki kısma ayırmış, bunları burçlar olarak isimlendirmiş ve her bir burca bir melek yerleştirmiştir. Bu melekler âlemin önderleridir. Her biri için, içinde çeşitli ilimler bulunan otuzar hazine kılmış olup kendilerine inen/konaklayan kimseye mertebesinin gerektirdiği miktarda bunlardan bağışta bulunurlar; işte bunlar Allah Teâlâ'nın haklarında şöyle buyurduğu hazinelerdir:
وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ [الحجر: ٢١] وتسمى عند أهل التعاليم بدرجات الفلك والنازلون بها هم الجواري والمنازل وعيوقاتها من الثوابت والعلوم الحاصلة من تلك الخزائن الإلهية هي ما يظهر في عام الأركان من التأثيرات بل ما يظهر في مقعر فلك الثوابت إلى الأرض إلى آخر ما قال، وقد أطال قدس سره الكلام في هذا الباب وهو بمعزل عن اعتقاد المحدثين نقلة الدين عليهم الرحمة، ثم إن في اختلاف خواص البروج حسبما تشهد به التجربة مع ما اتفق عليه الجمهور من بساطة السماء أدل دليل على وجود الصانع المختار ﷻ.
{ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ } “Hazineleri bizim yanımızda olmayan hiçbir şey yoktur; biz onu ancak bilinen bir ölçüyle indiririz” [el-Hicr 15/21]. Bu hazineler ta'lîm ehli (astronomlar) nezdinde feleğin dereceleri olarak isimlendirilir; onlara inenler/konaklayanlar ise gezegenler, menziller ve sabit yıldızlardan onların kılavuzlarıdır. Bu ilahi hazinelerden elde edilen ilimler ise unsurlar âleminde zuhur eden tesirlerdir; bilakis sabit yıldızlar feleğinin iç bükeyinden yeryüzüne kadar zuhur eden tesirlerdir... —sözünün sonuna kadar—. Kuddise sirruh bu konuda sözü uzatmıştır; ancak bu, dinin nakledicileri olan muhaddislerin —üzerlerine rahmet olsun— inancından uzaktır. Ayrıca tecrübenin şahitlik ettiği üzere burçların özelliklerinin farklılığı, cumhurun göğün basit (bileşik olmayan) bir cisim olduğu konusundaki ittifakıyla birlikte, Muhtar Yaratıcı'nın celle celâlüh varlığına en açık delildir.
وَزَيَّنَّاها أي السماء بما فيها من الكواكب السيارات وغيرها وهي كثيرة لا يعلم عددها إلا الله تعالى. نعم المرصود منها ألف ونيف وعشرون رتبوها على ستر مراتب وسموها اقدارا متزايدة سدسا حتى كان قطر ما في القدر الأول ستة أمثال ما في القدر السادس وجعلوا كل قدر على ثلاث مراتب وما دون السادس لم يثبتوه في المراتب بل إن كان كقطعة السحاب يسمونه سحابيا وإلا فمظلما، وذكر في الكفاية أن ما كان منها في القدر الأول فجرمه مائة وستة وخمسون مرة ونصف عشر الأرض. وجاء في بعض الآثار أن أصغر النجوم كالجبل العظيم واستظهر أبو حيان عود الضمير للبروج لأنها المحدث عنها والأقرب في اللفظ والجمهور على ما ذكرنا حذرا من انتشار الضمير لِلنَّاظِرِينَ أي بأبصارهم إليها كما قاله بعضهم لأنه المناسب للتزيين، وجوز أن يراد بالتزيين ترتيبها على نظام بديع مستتبعا للآثار الحسنة فيراد بالناظرين المتفكرون المستدلون بذلك على قدرة مقدرها وحكمة مدبرها جل شأنه وَحَفِظْناها مِنْ كُلِّ شَيْطانٍ رَجِيمٍ مطرود عن الخيرات، ويطلق الرجم على الرمي بالرجام وهي الحجارة، فالمراد بالرجيم المرمي بالنجوم، ويطلق أيضا على الإهلاك والقتل الشنيع، والمراد بحفظها من الشيطان إما منعه عن التعرض لها على الإطلاق والوقوف على ما فيها في الجملة فالاستثناء في قوله تعالى: إِلَّا مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ متصل، وإما المنع عن دخولها والاختلاط مع أهلها على نحو الاختلاط مع أهل الأرض فهو حينئذ منقطع، وعلى التقديرين محل مَنِ النصب على الاستثناء، وجوز أبو البقاء. والحوفي كونه في محل جر على أنه بدل مِنْ كُلِّ شَيْطانٍ بدل بعض من كل واستغنى عن الضمير الرابط بإلا. واعترض بأنه يشترط في البدلية أن تكون في كلام غير موجب وهذا الكلام مثبت.
{ وَزَيَّنَّاها } “Ve onu süsledik”, yani göğü, içinde bulunan gezegenler ve diğer yıldızlarla [süsledik]; bunlar sayısını ancak Allah Teâlâ'nın bildiği kadar çoktur. Evet, bunlardan gözlemlenebilenler bin yirmi küsurdur; onları altı mertebeye ayırmışlar ve altıda bir oranında artan kadirler (büyüklükler) olarak isimlendirmişlerdir; öyle ki birinci kadirdeki bir yıldızın çapı altıncı kadirdekinin altı katıdır. Her bir kadri de üç mertebeye ayırmışlardır; altıncı kadirden aşağısını ise mertebeler içinde tespit etmemişler, bulut parçası gibiyse 'bulutsu' (sehâbî), değilse 'karanlık' olarak isimlendirmişlerdir. el-Kifâye'de birinci kadirde olanların kütlesinin yeryüzünün yüz elli altı buçuk katı olduğu zikredilmiştir. Bazı rivayetlerde en küçük yıldızın büyük bir dağ gibi olduğu gelmiştir. Ebû Hayyân zamirin burçlara raci olmasını zahir görmüştür; zira kendisinden bahsedilen ve lafızca en yakın olan odur. Cumhur ise zamirin dağınıklığından kaçınmak için bizim zikrettiğimiz görüş üzeredir. { لِلنَّاظِرِينَ } “Bakanlar için”, bazılarının dediği gibi gözleriyle ona bakanlar için [süsledik]; çünkü süslemeye uygun olan budur. Süslemeden maksadın, güzel tesirler doğuracak şekilde eşsiz bir nizam üzere tertip edilmesi olması da caiz görülmüştür; bu takdirde bakanlardan maksat tefekkür eden, bununla onu takdir edenin kudretine ve tedbir edenin hikmetine —şânı yücedir— delil getiren kimselerdir. { وَحَفِظْناها مِنْ كُلِّ شَيْطانٍ رَجِيمٍ } “Ve onu her kovulmuş şeytandan koruduk”, hayırlardan kovulmuş şeytandan. 'Recm' kelimesi taşlar demek olan 'ricâm' (رجام) ile fırlatıp atmak için de kullanılır; dolayısıyla 'racîm'den kasıt yıldızlarla taşlanan demektir. Helak etmek ve feci şekilde öldürmek anlamında da kullanılır. Göğün şeytandan korunmasından maksat, ya ona mutlak surette yaklaşmasının ve genel olarak içindekilere muttali olmasının engellenmesidir ki bu durumda Allah Teâlâ'nın { إِلَّا مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ } “Ancak kulak hırsızlığı yapan müstesna” kavlindeki istisna muttasıldır; yahut yeryüzü halkıyla karışmaları gibi göğe girmelerinin ve gök ehliyle karışmalarının engellenmesidir ki bu takdirde istisna munkatıdır. Her iki takdire göre { مَنِ } kelimesinin mahalli istisna üzere nasbtır. Ebû’l-Bekâ ve el-Havfî, { مِنْ كُلِّ شَيْطانٍ } ifadesinden ba'zın külden bedeli (bedel-i ba'z mine'l-küll) olarak cer mahallinde olmasını caiz görmüşler ve 'illâ' edatı sebebiyle rabıt zamirine ihtiyaç kalmadığını belirtmişlerdir. Buna ise bedeliyetin olumsuz kelamda olmasının şart koşulduğu, bu kelamın ise olumlu (müsbet) olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir.
ودفع بأنه في تأويل المنفي أي لم نمكن منها كل شيطان أو نحوه وأورد أن تأويل المثبت في غير أبي ومتصرفاته غير مقيس ولا حسن فلا يقال مات القوم إلا زيد بمعنى لم يعيشوا، ولعل القائل بالبدلية لا يسم ذلك، وقد أولوا بالمنفي قوله تعالى: فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلَّا قَلِيلًا [البقرة: ٢٤٩]
Buna, cümlenin menfi tevilinde olduğu, yani 'Hiçbir şeytana oradan imkân vermedik' veya benzeri bir anlamda olduğu söylenerek cevap verilmiştir. Ancak 'ebâ' (أبى) fiili ve türevleri dışındaki olumlu kelamların menfiye tevil edilmesinin kıyasa uygun ve güzel olmadığı itirazı getirilmiştir; nitekim 'yaşamadılar' anlamında 'Zeyd hariç topluluk öldü' (mâte'l-kavmü illâ Zeyden) denilmez. Bedeliyeti savunan kimse belki de bunu şart koşmamaktadır. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavlini menfiye tevil etmişlerdir: { فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلَّا قَلِيلًا } “Pek azı müstesna ondan içtiler” [el-Bakara 2/249].
وقوله ﵊: «العالم هلكى إلا العالمون» الخبر
Ve Peygamber'in aleyhisselâm şu hadisini: “Âlimler müstesna, bütün insanlar helak olmuştur...”
وغير ذلك مما ليس فيه أبى ولا شيء من متصرفاته لكن الإنصاف ضعف هذه البدلية كما لا يخفى.
Ve içinde 'ebâ' fiili veya türevlerinden hiçbir şey bulunmayan diğer benzeri ifadeleri de [böyle tevil etmişlerdir]. Ancak insafla bakıldığında, gizli olmadığı üzere bu bedeliyet zayıftır.
وجوز أبو البقاء أيضا أن يكون في محل رفع على الابتداء والخبر جملة قوله تعالى: فَأَتْبَعَهُ شِهابٌ مُبِينٌ وذكر أن الفاء من أجل أن مَنِ موصول أو شرط والاستراق افتعال من السرقة وهو أخذ الشيء بخفية شبه به خطفتهم اليسيرة من الملأ الأعلى وهو المذكور في قوله تعالى: إِلَّا مَنْ خَطِفَ الْخَطْفَةَ [الصافات: ١٠] والمراد بالسمع المسموع، والشهاب- على ما قال الراغب- الشعلة الساطعة من النار الموقدة ومن العارض في الجو ويطلق على الكوكب لبريقه كشعلة النار.
Ebû’l-Bekâ ayrıca [kelimenin] mübteda olarak ref mahallinde olmasını ve haberin de Allah Teâlâ'nın { فَأَتْبَعَهُ شِهابٌ مُبِينٌ } “Hemen onu apaçık bir alev/ışık takip eder” cümlesi olmasını caiz görmüştür. O, fâ harfinin { مَنِ } kelimesinin mevsul veya şart olmasından kaynaklandığını zikretmiştir. 'İstirâk' (استراق), hırsızlık demek olan 'serika' kökünden iftiâl veznindedir ve bir şeyi gizlice almak demektir; onların Mele-i A‘lâ'dan alelacele az bir şey kapmaları buna benzetilmiştir. Nitekim bu durum Allah Teâlâ'nın şu kavlinde zikredilmektedir: { إِلَّا مَنْ خَطِفَ الْخَطْفَةَ } “Ancak bir söz kapan müstesna” [es-Sâffât 37/10]. 'Sem'den (السمع) maksat işitilen sözdür (mesmû‘). 'Şihâb' ise —Râgıb'ın belirttiğine göre— tutuşturulmuş ateşten ve havada zuhur eden parıltıdan yayılan alevdir; ateş alevi gibi parlaklığından dolayı yıldıza da şihâb denir.
وأصله من الشهبة وهي بياض مختلط بسواد وليست البياض الصافي كما يغلط فيه العامة فيقولون فرس أشهب للقرطاسي، والمراد- بمبين- ظاهر أمره للمبصرين ومعنى اتبعه تبعه عند الأخفش نحو ردفته وأردفته فليست الهمزة فيه
Aslı ise siyahla karışık beyazlık demek olan 'şühbe' (الشهبة) kökünden gelir; avamın yanılarak bembeyaz ata 'feresün eşheb' (فرس أشهب) demesi gibi saf beyazlık değildir. 'Mübîn'den maksat ise görenler için durumu apaçık olandır. Ahfeş'e göre 'etbeahu'nun (أتبعه) manası 'radiftühü ve erdeftühü' (ردفته وأردفته / peşine takıldım) örneklerinde olduğu gibi 'tebiahu' (تبعه / onu takip etti) demektir; dolayısıyla buradaki hemze
للتعدية، وقيل: أتبعه أخص من تبعه لما قال الجوهري تبعت القوم تبعا وتباعة بالفتح إذا مشيت خلفهم أو مروا بك فمضيت معهم وأتبعت القوم على أفعلت إذا كانوا قد سبقوك فلحقتهم واستحسن الفرق بينهما الشهاب، ولما كان الاتباع محتملا للإهلاك وغيره اختلف العلماء في ذلك فحكى القرطبي عن ابن عباس أن الشهاب يجرح ويحرق ولا يقتل، وعن الحسن وطائفة أنه يقتل، وادعى أن الأول أصح، ونقل غير واحد عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال: إن الشياطين يركب بعضهم بعضا إلى السماء الدنيا يسترقون السمع من الملائكة ﵈ فيرمون بالكواكب فلا تخطئ أبدا فمنهم من تقتله ومنهم من تحرق وجهه أو جنبه أو يده أو حيث يشاء الله تعالى ومنهم من تخبله فيصير غولا فيضل الناس في البراري، ومما لا يعول عليه ما يروى من أن منهم من يقع في البحر فيكون تمساحا ومن الناس من طعن كما قال الإمام في أمر هذا الاستراق والرمي من وجوه. أحدها أن انقضاض الكواكب مذكور في كتب قدماء الفلاسفة وذكروا فيه أن الأرض إذا سخنت بالشمس ارتفع منها بخار يابس فإذا بلغ كرة النار التي دون الفلك احترق بها فتلك الشعلة هي الشهاب. وقد يبقى زمانا مشتعلا إذا كان كثيفا وربما حميت الأدخنة في برد الهواء للتعاقب فانضغطت مشتعلة، وجاء أيضا في شعر الجاهلية قال بشر بن أبي حازم:
ta'diye için değildir. Şöyle de denilmiştir: 'Etbeahu' ifadesi 'tebiahu' ifadesinden daha özeldir; zira el-Cevherî şöyle demiştir: 'Kavmin arkasından yürüdüğünde veya yanından geçip gittiklerinde onlarla birlikte gittiğinde fetha ile 'tebi'tü'l-kavme tebean ve tebâaten' (تبعت القوم تبعا وتباعة) dersin; onlar seni geçtiklerinde arkalarından yetiştiğinde ise ef'ale vezninde 'etba'tü'l-kavme' (أتبعت القوم) dersin.' Şihâb bu ikisi arasındaki farkı güzel bulmuştur. Takip etme (itbâ') fiili helak etmeyi ve başka durumları ihtiva ettiği için âlimler bu konuda ihtilaf etmişlerdir: Kurtubî, İbn Abbâs'tan şihabın yaralayıp yaktığını fakat öldürmediğini; Hasan ve bir topluluktan ise öldürdüğünü nakletmiş ve birincisinin daha sahih olduğunu iddia etmiştir. Pek çok âlim İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şöyle dediğini nakletmiştir: 'Şeytanlar meleklerden aleyhimüsselâm kulak hırsızlığı yapmak için dünya semasına doğru birbirlerinin üzerine binerler; bunun üzerine yıldızlarla taşlanırlar ve [o ateşler] asla ıskalamaz; onlardan kimini öldürür, kiminin yüzünü, yanını, elini veya Allah Teâlâ'nın dilediği bir yerini yakar; kiminin de aklını başından alır, böylece o gulyabaniye (gûl) dönüşerek insanları çöllerde saptırır.' Onlardan denize düşüp timsaha dönüşenlerin olduğuna dair rivayet edilen şeyler ise itibar edilmeyecek rivayetlerdendir. İmam'ın [Râzî] belirttiği üzere, insanlardan bazıları bu kulak hırsızlığı ve taşlanma meselesine çeşitli açılardan itiraz etmişlerdir: Birincisi: Yıldızların kayması (inkıdâz) eski filozofların kitaplarında zikredilmiştir ve onlar bu konuda şöyle demişlerdir: Yeryüzü güneşle ısındığında oradan kuru bir buhar yükselir; feleğin altındaki ateş küresine ulaştığında onunla alev alır, işte o alev şihabdır. Şayet kesif olursa bir süre alevli kalabilir; bazen de dumanlar havanın soğuğunda birbirini takip ederek ısınır ve tutuşarak sıkışır. Bu husus Câhiliye şiirinde de gelmiştir; Bişr b. Ebî Hâzim şöyle demiştir:
والعير يلحقها الغبار وجحشها ... ينقض خلفهما انقضاض الكوكب
“Toz duman yaban eşeğine yetişir, sıpası ise arkalarından yıldızın kayışı gibi süzülüp iner.”
وقال أوس بن حجر:
Evs b. Hacer de şöyle demiştir:
وانقض كالدريّ يتبعه ... نقع يثور تخاله طنبا
“Çadır ipi zannedeceğin kabaran bir toz bulutunun takip ettiği parlak bir yıldız gibi kayıp indi.”
إلى غير ذلك. وثانيها أن هؤلاء الشياطين كيف يجوز فيهم أن يشاهدوا ألوفا من جنسهم يسترقون السمع فيحترقون ثم إنهم مع ذلك يعودون لصنيعهم فإن من له أدنى عقل إذا رأى هلاك أبناء جنسه من تعاطي شيء مرارا امتنع منه. وثالثها أن يقال: إن ثخن السماء خمسمائة عام فهؤلاء الشياطين إن نفذوا في جرمها وخرقوها فهو باطل لنفي أن يكون لها فطور على ما قال سبحانه: فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرى مِنْ فُطُورٍ [الملك: ٣] وإن كانوا لا ينفذون فكيف يمكنهم سماع أسرار الملائكة ﵈ مع هذا البعد العظيم. ورابعها أن الملائكة ﵈ إنما اطلعوا على الأحوال المستقبلة إما لأنهم طالعوها من اللوح المحفوظ أو لأنهم تلقفوها بالوحي، وعلى التقديرين لم لم يسكتوا عن ذكرها حتى لا تتمكن الشياطين من الوقوف عليها؟. وخامسها أن الشياطين مخلوقون من النار والنار لا تحرق النار بل تقويها فكيف يعقل زجرهم بهذه الشهب؟. وسادسها أنكم قلتم: إن هذا القذف لأجل النبوة فلما دام بعد وفاة النبي ﷺ؟. وسابعها أن هذه الشهب إنما تحدث بقرب الأرض بدليل أنا نشاهد حركاتها ولو كانت قريبة من الفلك لما شاهدناها كما لم نشاهد حركات الأفلاك والكواكب، وإذا ثبت أنها تحدث بالقرب من الأرض فكيف يقال: إنها تمنع الشياطين من الوصول إلى الفلك؟. وثامنها أن هؤلاء الشياطين لو كان يمكنهم أن ينقلوا أخبار الملائكة ﵈ عن المغيبات إلى الكهنة فلم لم ينقلوا أسرار المؤمنين إلى الكفار حتى يتوصلوا بواسطة وقوفهم على أسرارهم إلى إلحاق الضرر بهم؟. وتاسعها لم لم يمنعهم الله تعالى من الصعود ابتداء حتى لا يحتاج في دفعهم إلى هذه الشهب؟
Ve benzeri diğer şiirler. İkincisi: Bu şeytanların, kendi cinslerinden binlercesinin kulak hırsızlığı yaparken yandıklarını gördükleri halde yine de bu yaptıklarına geri dönmeleri nasıl caiz olabilir? Zira en az akla sahip olan biri bile, kendi cinsinden olanların bir şeyi defalarca yapmaktan dolayı helak olduğunu görse ondan vazgeçer. Üçüncüsü: Göğün kalınlığı beş yüz yıllık mesafedir; bu şeytanlar şayet onun cismine nüfuz edip onu deliyorlarsa, bu durum Allah Teâlâ'nın { فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرى مِنْ فُطُورٍ } “Gözünü bir çevir bak, hiçbir çatlak/yarık görüyor musun?” [el-Mülk 67/3] buyruğu gereğince gökte hiçbir çatlak bulunmadığının nefyi sebebiyle bâtıldır; şayet nüfuz edemiyorlarsa bu muazzam uzaklığa rağmen meleklerin aleyhimüsselâm sırlarını işitmeleri nasıl mümkün olabilir? Dördüncüsü: Melekler aleyhimüsselâm gelecekteki durumlara ya Levh-i Mahfuz'dan mütalaa ettikleri için ya da vahiy yoluyla telakki ettikleri için muttali olmuşlardır; her iki takdirde de şeytanlar buna vakıf olamasın diye melekler onu konuşmaktan niçin sükût etmediler? Beşincisi: Şeytanlar ateşten yaratılmıştır; ateş ise ateşi yakmaz, bilakis onu güçlendirir; öyleyse bu şihablarla engellenmeleri nasıl akla uygun olabilir? Altıncısı: Siz bu taşlamanın peygamberlik sebebiyle olduğunu söylediniz; öyleyse Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatından sonra niçin devam etti? Yedincisi: Bu şihablar yeryüzünün yakınında meydana gelmektedir; bunun delili hareketlerini bizzat müşahede etmemizdir. Şayet feleğin yakınında olsaydı, feleklerin ve yıldızların hareketlerini müşahede edemediğimiz gibi onları da müşahede edemezdik. Yeryüzünün yakınında meydana geldiği sabit olduğuna göre, şeytanların feleğe ulaşmasını nasıl engellediği söylenebilir? Sekizincisi: Bu şeytanların meleklerin aleyhimüsselâm gayba dair haberlerini kâhinlere aktarmaları mümkün idiyse, müminlerin sırlarına vakıf olmaları vasıtasıyla onlara zarar verebilmek için müminlerin sırlarını niçin kâfirlere aktarmadılar? Dokuzuncusu: Onları defetmek için bu şihablara ihtiyaç kalmasın diye Allah Teâlâ onları en baştan yükselmekten niçin engellemedi?
وقال بعضهم: أيضا: إن السماع إنما يفيدهم إذا عرفوا لغة الملائكة فلم لم يجعلهم الله سبحانه جاهلين بلغتهم لئلا يفيدهم السماع شيئا، وأيضا ان انقطع الهواء دون مقعر فلك القمر لم يحدث هناك صوت إذ هو من تموج الهواء والمفروض عدمه وإن لم ينقطع كان دون ذلك أصوات هائلة من تموج الهواء بحركة الأجرام العظيمة وهي تمنع من سماع أصوات الملائكة ﵈ في محاوراتهم ولا يكاد يظن أن أصواتهم في المحاورات تغلب هاتيك الأصوات لتسمع معها، وأيضا ليس في السماء الدنيا إلا القمر ولا نراه يرمي به وسائر السيارات فوق كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ [الأنبياء: ٣٣] والثوابت في الفلك الثامن والرمي بشيء من ذلك يستدعي خرق السماء وتشققها ليصل
Bazıları ayrıca şöyle demiştir: İşitmek ancak meleklerin dilini bildikleri takdirde kendilerine fayda verir; öyleyse işitmenin kendilerine hiçbir fayda sağlamaması için Allah Teâlâ onları meleklerin dilinden niçin gafil kılmadı? Ayrıca şayet ay feleğinin iç bükeyinin altında hava kesiliyorsa orada ses meydana gelmez; çünkü ses havanın dalgalanmasından ibarettir ve havanın olmadığı varsayılmıştır. Şayet hava kesilmiyorsa, bunun altında muazzam gök cisimlerinin hareketiyle havanın dalgalanmasından kaynaklanan korkunç sesler bulunur; bu sesler meleklerin aleyhimüsselâm karşılıklı konuşmalarındaki seslerini işitmeye engel olur ve karşılıklı konuşmalardaki seslerinin bu sesleri bastırıp onlarla birlikte işitilebileceği pek zannedilmez. Ayrıca dünya semasında sadece ay vardır ve onun fırlatıldığını görmüyoruz; diğer gezegenler ise daha yukarıda olup { كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ } “Her biri bir yörüngede yüzmektedir” [el-Enbiyâ 21/33], sabit yıldızlar ise sekizinci felektedir; bunlardan herhangi biriyle taşlama yapılması ise şihabın şeytana ulaşabilmesi için göğün yarılmasını ve çatlamasını
الشهاب إلى الشيطان وهو مما لا يكاد يقال. وأجاب الإمام عن الأول. أولا بأن الشهب لم تكن موجودة قبل البعثة وهذا قول ابن عباس،
gerektirir ki bu da asla söylenemeyecek bir şeydir. İmam [Râzî] birinci soruya öncelikle şöyle cevap vermiştir: Şihablar bi'setten önce mevcut değildi; bu İbn Abbâs'ın görüşüdür.
فقد روي عنه أنه قال: «كان الجن يصعدون إلى السماء فيستمعون الوحي فإذا سمعوا الكلمة زادوا فيها أشياء من عند أنفسهم فلما بعث النبي ﷺ منعوا مقاعدهم ولم يكن النجوم يرمى بها قبل ذلك فقال لهم إبليس: ما هذا إلا لأمر حدث» الخبر.
Nitekim ondan şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Cinler göğe yükselir ve vahyi dinlerlerdi; bir kelime işittiklerinde ona kendiliklerinden bir şeyler eklerlerdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilince oturma yerlerinden engellendiler; bundan önce yıldızlarla taşlama yapılmazdı. Bunun üzerine İblis onlara: 'Bu ancak yeni meydana gelen büyük bir işten ötürüdür' dedi...” [hadisin sonuna kadar].
وروي عن أبي بن كعب أنه قال: «لم يرم بنجم منذ رفع عيسى ﵇ حتى بعث رسول الله ﷺ فرمى بها فرأت قريش (١) ما لم تر قبل فجعلوا يسيبون أنعامهم ويعتقون رقابهم يظنون أنه الفناء فبلغ ذلك كبيرهم فقال: لم تفعلون؟ فقالوا: رمي بالنجوم فقال: اعتبروا فإن تكن نجوم معروفة فهو وقت فناء الناس وإلا فهو أمر حدث فنظروا فإذا هي لا تعرف فأخبروه فقال: في الأمر مهلة وهذا عند ظهور نبي» الخبر،
Übey b. Ka‘b'dan da şöyle dediği rivayet edilmiştir: “İsa aleyhisselâm göğe yükseltildiğinden beri Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilinceye kadar hiçbir yıldızla taşlama yapılmadı. O gönderilince yıldızlarla taşlama yapıldı ve Kureyş daha önce görmediği bir şeyi gördü(١); bunun üzerine hayvanlarını salıvermeye ve kölelerini azat etmeye başladılar, bunun kıyamet/yok oluş olduğunu zannettiler. Bu durum onların ileri gelenlerinden birine ulaşınca: 'Bunu niçin yapıyorsunuz?' dedi. 'Yıldızlar fırlatıldı' dediler. O da şöyle dedi: 'İyice bakın, şayet bilinen yıldızlarsa insanların helak olma vaktidir; yok eğer bilinenler değilse yeni meydana gelmiş bir iştir.' Baktılar ve onların tanınmayan [yıldızlar] olduğunu gördüler; ona haber verdiklerinde: 'Bu işte bir mühlet vardır ve bu durum bir peygamberin ortaya çıkması anındadır' dedi...” [hadisin sonuna kadar].
وكتب الأوائل قد توالت عليها التحريفات فلعل المتأخرين ألحقوا هذه المسألة بها طعنا في هذه المعجزة، وكذا الأشعار المنسوبة إلى أهل الجاهلية لعلها مختلفة عليهم. وثانيا وهو الحق بأنها كانت موجودة قبل البعثة لأسباب أخر ولا ننكر ذلك إلا أنه لا ينافي أنها بعد البعثة قد توجد بسبب دفع الشياطين وزجرهم. يروى أنه قيل للزهري: أكان يرمى في الجاهلية؟ قال: نعم قيل: أفرأيت قوله تعالى: وَأَنَّا كُنَّا نَقْعُدُ مِنْها مَقاعِدَ لِلسَّمْعِ فَمَنْ يَسْتَمِعِ الْآنَ يَجِدْ لَهُ شِهاباً رَصَداً [الجن: ٩] قال: غلظ وشدد أمرها حيث بعث النبي ﷺ، وعلى نحو هذا يخرج ما روي عن ابن عباس. وأبي رضي الله تعالى عنهم إن صح. وعن الثاني بأنه إذا جاء القدر عمي البصر فإذا قضى الله تعالى على طائفة منهم الحرق لطغيانهم وضلالهم قيض لهم من الدواعي ما تقدم معه على الفعل المفضي إلى الهلاك. وعن الثالث بأن البعد بين الأرض والسماء خمسمائة عام فأما ثخن الفلك فإنه لا يكون عظيما. وعن الرابع بأنه
Eski kavimlerin kitaplarına peş peşe tahrifler girmiştir; muhtemelen sonradan gelenler bu mucizeyi lekelemek için bu meseleyi o kitaplara eklemişlerdir. Aynı şekilde Câhiliye ehline nispet edilen şiirlerin de onlara sonradan uydurulup isnat edilmiş olması muhtemeldir. İkinci olarak —ki hak olan da budur— şihablar bi'setten önce başka sebeplerle mevcuttu ve biz bunu inkâr etmiyoruz; ancak bu durum, bi'setten sonra şeytanları defetmek ve engellemek sebebiyle bulunmalarına engel değildir. Rivayet edildiğine göre ez-Zührî'ye: 'Câhiliyede taşlama yapılır mıydı?' diye sorulmuş, o da: 'Evet' demiştir. Kendisine: 'Peki Allah Teâlâ'nın { وَأَنَّا كُنَّا نَقْعُدُ مِنْها مَقاعِدَ لِلسَّمْعِ فَمَنْ يَسْتَمِعِ الْآنَ يَجِدْ لَهُ شِهاباً رَصَداً } “Halbuki biz dinlemek için onun uygun yerlerinde otururduk; fakat şimdi kim dinlemek isterse kendisini gözetleyen bir alev bulur” [el-Cin 72/9] kavli hakkında ne dersin?' denilince; 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem gönderildiğinde bu iş şiddetlendirildi ve sıkılaştırıldı' demiştir. İbn Abbâs ve Übey radıyallâhu anhüm'den rivayet edilen haberler de eğer sahih ise bu şekilde yorumlanır. İkinci soruya verilen cevap şudur: Kader geldiğinde göz kör olur; Allah Teâlâ azgınlıkları ve sapıklıkları sebebiyle onlardan bir topluluğun yanmasına hükmettiğinde, helake götüren fiile atılmalarını sağlayacak sebepleri onlar için hazırlar. Üçüncü soruya verilen cevap: Yer ile gök arasındaki mesafe beş yüz yıllık mesafedir; feleğin kalınlığı ise o kadar büyük değildir. Dördüncü soruya verilen cevap ise şudur:
روي عن الزهري (٢) عن علي بن الحسين بن علي كرم الله تعالى وجهه عن ابن عباس قال: بينا النبي ﷺ جالس في نفر من أصحابه إذ رمي بنجم فاستنار فقال ﵊: «ما كنتم تقولون في الجاهلية إذا حدث مثل هذا؟» قالوا: كنا نقول يولد عظيم أو يموت عظيم قال ﵊: «فإنها لا ترمى لموت أحد ولا لحياته ولكن ربنا تعالى إذا قضى الأمر في السماء سبحت حملة العرش ثم سبح أهل السماء وسبح أهل كل سماء حتى ينتهي التسبيح إلى هذه السماء ويستخير أهل السماء حملة العرش ماذا قال ربكم؟ فيخبرونهم ولا يزال ينتهي الخبر إلى هذه السماء فيتخطفه الجن فيرمون فما جاؤوا به فهو حق ولكنهم يزيدون فيه» .
ez-Zührî'den(٢), o Ali b. el-Hüseyn b. Ali'den —Allah Teâlâ onun yüzünü ak etsin—, o da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından bir toplulukla otururken bir yıldız kaydı ve ortalık aydınlandı. Peygamber aleyhisselâm: 'Câhiliyede böyle bir şey olduğunda ne derdiniz?' buyurdu. 'Büyük biri doğdu veya büyük biri öldü derdik' dediler. Peygamber aleyhisselâm şöyle buyurdu: 'O bir kimsenin ölümü veya hayatı için fırlatılmaz; fakat Rabbimiz Teâlâ gökte bir işe hükmettiğinde Arş'ı taşıyanlar tesbih eder, sonra gök ehli tesbih eder ve her göğün ehli tesbih eder; nihayet tesbih bu dünya semasına kadar ulaşır. Gök ehli Arş'ı taşıyanlara 'Rabbiniz ne buyurdu?' diye sorarlar, onlar da haber verirler. Haber bu dünya semasına ulaşıncaya kadar devam eder; cinler onu kapıp kaçmaya çalışırlar ve fırlatılırlar. Getirdikleri [ilk] şey haktır, fakat ona kendiliklerinden eklemeler yaparlar.'”
وعن الخامس بأن النار قد تكون أقوى من نار أخرى فالأقوى تبطل ما دونها. وعن السادس بأنه إنما دام لأنه ﵊ أخبر ببطلان الكهانة فلو لم يدم هذا القذف لعادت الكهانة وذلك يقدح في خبر الرسول ﷺ عن بطلانها. وعن السابع بأن البعد على مذهبنا غير مانع من السماع فلعله ﷾ أجرى عادته بأنهم إذا وقفوا في تلك المواضع سمعوا كلام الملائكة ﵈. وعن الثامن بأنه لعل الله تعالى أقدرهم على استماع الغيوب من الملائكة وأعجزهم عن إيصال أسرار المؤمنين إلى الكفار. وعن التاسع بأنه ﷿ يفعل ما يشاء ويحكم ما يريد، وبهذا يجاب عن الأول فيما قيل.
Beşinci soruya verilen cevap: Bir ateş diğer bir ateşten daha güçlü olabilir; dolayısıyla daha güçlü olan, kendisinden zayıf olanı yok eder. Altıncı soruya verilen cevap: Bu durum devam etmiştir, çünkü Peygamber aleyhisselâm kâhinliğin bâtıl olduğunu haber vermiştir; şayet bu taşlama devam etmeseydi kâhinlik geri dönerdi ve bu da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onun bâtıl olduğuna dair haberini zedelerdi. Yedinci soruya verilen cevap: Bizim mezhebimize göre uzaklık işitmeye engel değildir; belki de Allah Teâlâ azze ve celle onlar o mekânlarda durduklarında meleklerin aleyhimüsselâm kelamını işitecekleri şeklinde bir âdet جاری kılmıştır. Sekizinci soruya verilen cevap: Belki de Allah Teâlâ onları meleklerden gaybı dinlemeye muktedir kılmış, fakat müminlerin sırlarını kâfirlere ulaştırmaktan âciz bırakmıştır. Dokuzuncu soruya verilen cevap: Allah Teâlâ azze ve celle dilediğini yapar ve dilediği şekilde hükmeder. Söylenen hususlarda birinci soruya da bu şekilde cevap verilir.
وأجيب عن الثاني بأنا نختار انقطاع الهواء والسماع عندنا بخلق الله تعالى ولا يتوقف على وجود الهواء وتموجه، وقد يختار عدم الانقطاع ويقال: إنه تعالى شأنه قادر على منع الهواء من التموج بحركة هاتيك الأجرام، وكذا هو سبحانه قادر على إسماعهم مع هاتيك الأصوات الهائلة السر وأخفى. وعن الثالث بأن كون الثوابت في الفلك الثامن هو الذي
İkinci [itiraza] şöyle cevap verilmiştir: Biz [felekler arasında] havanın kesintiye uğradığını (bulunmadığını) tercih ederiz; bize göre işitme, Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla [gerçekleşir], havanın varlığına ve dalgalanmasına bağlı değildir. Bazen de havanın kesintiye uğramadığı tercihi benimsenir ve şöyle denilir: Şânı yüce olan Allah, şu gök cisimlerinin hareketi sebebiyle havanın dalgalanmasını engellemeye kādirdir. Aynı şekilde O Sübhânehû, o dehşetli seslerle birlikte onlara gizliyi ve en gizliyi işittirmeye de kādirdir. Üçüncü [itiraza verilen cevap] ise: Sabit yıldızların sekizinci felekte bulunması, [filozofların]...
ذهب إليه الفلاسفة واحتجوا عليه بأن بعضها فيه فيجب أن يكون كلها كذلك، أما الأول فلأن الثوابت التي تكون قريبة من المنطقة تنكسف بالسيارات فوجب أن تكون الثوابت المنكسفة فوق السيارات الكاسفة، وأما الثاني فلأنها بأسرها متحركة حركة واحدة بطيئة كل مائة سنة أو أقل على الخلاف درجة فلا بد أن تكون مركوزة في كرة واحدة، وهو احتجاج ضعيف لأنه لا يلزم من كون بعض الثوابت فوق السيارات كون كلها هنا لأنه لا يبعد وجود كرة تحت كرة القمر وتكون في البطء مساوية لكرة الثوابت وتكون الكواكب المركوزة فيما يقارب القطبين مركوزة في هذه الكرة السفلية إذ لا يبعد وجود كرتين مختلفتين بالصغر والكبر مع كونهما متشابهتين في الحركة، وعلى هذا لا يمتنع أن تكون هذه النجوم في السماء الدنيا، وقد ذكر الجلال السيوطي وغيره أنه جاء في بعض الآثار أن الكواكب معلقة بسلاسل من نور بأيدي ملائكة في السماء الدنيا يسيرونها حيث شاء الله تعالى وكيف شاء إلا أن في صحة ذلك ما فيه، على أن ما ذكر في السؤال من أن ذلك يستلزم الخرق وهو مما لا يكاد يقال إما أن يكون مبنيا على القول بامتناع الخرق والالتئام على الفلك المحدد وغيره فقد تقرر فساد ذلك وحقق إمكان الخرق والالتئام بما لا مزيد عليه في غير كتاب من كتب الكلام، وإما أن يكون مبنيا على مجرد الاستبعاد فهو مما لا يفيد شيئا لأن أكثر الممكنات مستبعدة وهي واقعة ولا أظنك في مرية من ذلك بل قد يقال: نحن لا نلتزم أن الكوكب نفسه يتبع الشيطان فيحرقه، والشهاب ليس نصا في الكوكب لما علمت ما قيل في معناه وإن قيل: إنه بنفسه ينقض ويرمي الشيطان ثم يعود إلى مكان لظاهر إطلاق الرجوم على النجوم وقولهم رمي بالنجم مثلا.
gittiği görüştür ve buna onların bir kısmının orada bulunması sebebiyle hepsinin öyle olması gerektiği şeklinde delil getirmişlerdir. Birincisine delilleri: Bölgeye (mıntıkaya) yakın olan sabit yıldızlar gezegenler tarafından tutulur (örtülür); dolayısıyla tutulan sabit yıldızların tutan gezegenlerin üzerinde olması vaciptir. İkincisine delilleri ise: Bunların tamamının her yüz yılda veya ihtilafa göre daha az bir sürede bir derece olmak üzere yavaş bir tek hareketle hareket etmeleridir; bu sebeple tek bir kürede yerleşik olmaları gerekir. Bu ise zayıf bir delillendirmedir; çünkü sabit yıldızların bir kısmının gezegenlerin üzerinde olmasından tamamının orada olması gerekmez. Zira ay küresinin altında, yavaşlık bakımından sabit yıldızlar küresine eşit olan ve iki kutba yakın yerleşik yıldızların bu süflî kürede yerleşik bulunduğu bir kürenin varlığı uzak bir ihtimal değildir; zira küçüklük ve büyüklük bakımından farklı olmakla birlikte harekette birbirine benzeyen iki kürenin bulunması imkânsız değildir. Buna göre bu yıldızların dünya semasında olması imkânsız değildir. Celâl es-Süyûtî ve başkaları bazı rivayetlerde şöyle geldiğini zikretmişlerdir: 'Yıldızlar dünya semasında meleklerin ellerindeki nurdan zincirlerle asılıdır; melekler onları Allah Teâlâ'nın dilediği yere ve dilediği şekilde yürütürler'; ancak bunun sıhhatinde şüphe vardır. Kaldı ki soruda zikredilen 'bunun delinmeyi gerektirdiği ve bunun da söylenemeyecek bir şey olduğu' iddiası, ya muhaddid ve diğer felekler üzerinde delinme ve birleşmenin (hark ve iltiyâm) imkânsızlığı görüşüne dayanmaktadır ki kelam kitaplarında bunun bozukluğu ve hark ile iltiyâmın imkânı daha fazlası olmayacak şekilde ortaya konulup tahkik edilmiştir; ya da sırf uzak görmeye (istib'âda) dayanmaktadır ki bunun hiçbir faydası yoktur; zira mümkün olan şeylerin çoğu uzak görülür fakat vuku bulur, senin de bundan şüphe duyacağını sanmam. Hatta şöyle de denilebilir: Biz bizzat yıldızın şeytanı takip edip yaktığını zorunlu görmüyoruz; nitekim anlamı hakkında zikredilenleri bildiğin üzere 'şihâb' lafzı bizzat yıldız anlamında nass değildir. Her ne kadar yıldızlar için 'rücûm' (taşlar) lafzının zahiri kullanımından ve örneğin 'yıldızla taşlandı' sözlerinden dolayı bizzat kendisinin kayıp şeytanı taşladığı ve sonra yerine döndüğü söylense de böyledir.
وكذا لا نلتزم القول بأنه ينفصل عن الكوكب شعلة كالقبس الذي يؤخذ من النار فيرمى بها كما قاله غير واحد لنحتاج في الجواب عن السؤال بما تقدم إذ يجوز أن يقال: إنه يؤثر حين كان بإذن الله تعالى هذه الشعلة المسماة بالشهاب ويحرق بها من شاء الله تعالى من الشياطين، وإطلاق الرجوم على النجوم وقولهم: رمي بالنجم يحتمل أن يكون مبينا على الظاهر للرائي كما في قوله تعالى في الشمس: تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ [الكهف: ٨٦] وقال الإمام:
Aynı şekilde, soruya yukarıda geçen şekilde cevap vermeye ihtiyaç duyalım diye, pek çok kimsenin söylediği gibi ateşten alınan bir kor gibi yıldızdan bir alevin koptuğu ve onunla taşlama yapıldığı görüşünü de zorunlu görmüyoruz; zira şöyle denilmesi mümkündür: [Yıldız] o anda Allah Teâlâ'nın izniyle şihâb adı verilen bu alevi etkileyip meydana getirir ve Allah Teâlâ'nın dilediği şeytanları onunla yakar. Yıldızlar için 'rücûm' ifadesinin kullanılması ve 'yıldızla fırlatıldı' denilmesi, güneş hakkında Allah Teâlâ'nın { تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ } “Balçıklı bir pınarda batıyor” [el-Kehf 18/86] buyruğunda olduğu gibi görene göre zahir olan duruma bina edilmiş olması muhtemeldir. İmam [Râzî] şöyle demiştir:
إن هذه الشهب ليست هي الثوابت المركوزة في الفلك والإظهار نقصان كثير في أعدادها مع أنه لم يوجد نقصان أصلا. وأيضا إن في جعلها رجوما ما يوجب النقصان في زينة السماء بل هي جنس آخر غيرها يحدثها الله تعالى ويجعلها رجوما للشياطين، ولا يأباه قوله تعالى: وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِمَصابِيحَ وَجَعَلْناها رُجُوماً لِلشَّياطِينِ [الملك:
“Bu şihablar felekte yerleşik bulunan sabit yıldızlar değildir; öyle olsaydı sayılarında büyük bir eksilme görülürdü, oysa hiçbir eksilme vaki olmamıştır. Ayrıca onların taşlar kılınmasında göğün zinetinde bir eksilme meydana gelirdi; bilakis onlar yıldızlardan başka bir türdür ki Allah Teâlâ onları yaratır ve şeytanlar için taşlar kılar. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da buna aykırı değildir: { وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِمَصابِيحَ وَجَعَلْناها رُجُوماً لِلشَّياطِينِ } “Andolsun biz en yakın göğü kandillerle donattık ve onları şeytanlara atılan taşlar yaptık” [el-Mülk 67/5].”
٥] حيث أفاد أن تلك المصابيح هي الرجوم بأعيانها لأنا نقول: كل نير يحصل في الجو العالي فهو مصباح لأهل الأرض إلا أن المصابيح منها باقية على وجه الدهر أمنة من التغير والفساد ومنها ما لا يكون كذلك والشهاب من هذا القسم وحينئذ يزول الاشكال انتهى. والجرح والتعديل بين القولين مفوضان إلى شهاب ذهنك الثقاب، وفي أجوبته السابقة رحمه الله تعالى ما لا يخفى ضعفه، وكذا شاهدة عليه بقلة الاطلاع على الأخبار الصحيح المشهورة، ألا ترى قوله في الجواب عن ثالث الأسئلة التسعة: إن البعد بين السماء والأرض خمسمائة عام وأما ثخن الفلك فإنه لا يكون عظيما فإنه مخالف لما نطقت به الشريعة وهذت به الفلسفة، أما مخالفته للأول فلأنه قد صح أن سمك كل سماء خمسائة عام كما صح أن بين السماء والأرض كذلك، وأما مخلفته للثاني فلأنه لم يقل أحد من الفلاسفة: أن بين السماء والأرض هذه المسافة التي ذكرها، والافلاك عندهم مخالفتة في الثخن، وقد بينوا ثخن كل بالفراسخ حسبما ذكر في كتب الأجرام والابعاد، وذكروا في ثخن المحدد ما يشهد بمزيد عظمة الله ﷻ لكن لا مستند لهم قطعي في ذلك بل إن قولهم: لا فضل في الفلكيات مع كونه أشبه شيء بالخطابيات يعكر عليه. وقوله في الجواب عن السادس: إنه إنما دام لئلا يقدح انقطاعه في خبر الرسول ﷺ عن بطلان الكهانة فإنه مستلزم للدور إذ الظاهر أنه عليه
5] [buyruğunda], bu kandillerin bizzat o taşların kendisi olduğunu ifade etmesine [binaen böyle bir itiraz gelirse] şöyle deriz: Yüksek feza boşluğunda meydana gelen her aydınlatıcı cisim yeryüzü halkı için bir kandildir; şu kadar var ki bu kandillerin bir kısmı zamanın akışı boyunca kalıcı olup değişim ve bozulmadan emindir, bir kısmı ise böyle değildir; işte şihab bu ikinci kısımdandır ve bu durumda müşkil ortadan kalkar.” [İmam Râzî'nin sözü] bitti. Bu iki görüş arasındaki cerh ve ta'dil (eleştiri ve tercih) senin delip geçen zihin şihabına havale edilmiştir. Onun (Allah Teâlâ ona rahmet etsin) önceki cevaplarında zayıflığı gizlenemeyecek hususlar bulunduğu gibi, bunlar sahih ve meşhur haberlere vukufunun azlığına da şahittir. Görmez misin, dokuz sorudan üçüncüsüne verdiği cevapta şöyle demektedir: “Gök ile yer arasındaki mesafe beş yüz yıldır, feleğin kalınlığına gelince o büyük değildir.” Bu söz, şeriatın açıkça bildirdiğine ve felsefenin saçmaladığına aykırıdır. Birincisine aykırılığına gelince; zira yer ile gök arasının böyle olduğu sahih olduğu gibi, her bir göğün kalınlığının da beş yüz yıl olduğu sahih olarak rivayet edilmiştir. İkincisine aykırılığına gelince; çünkü filozoflardan hiçbiri yer ile gök arasında onun zikrettiği bu mesafenin olduğunu söylememiştir; onlara göre feleklerin kalınlıkları birbirinden farklıdır ve cisimler ile mesafeler (el-Ecrâm ve'l-Eb'âd) kitaplarında zikredildiği üzere her birinin kalınlığını fersahlarla açıklamışlardır. Ayrıca muhaddid (en dıştaki kuşatıcı) feleğin kalınlığı hususunda Allah Teâlâ'nın azametinin büyüklüğüne şahitlik eden şeyler zikretmişlerdir; ancak bu konuda kesin bir dayanakları yoktur, bilakis “felekiyat aleminde fazlalık yoktur” şeklindeki sözleri iknaî/hitabî delillere çok benzemekle birlikte bu durumu bulandırmaktadır. Altıncı soruya verdiği şu cevabına gelince: “Bu durum, kesintiye uğraması Resûlullah'ın [sallallâhu aleyhi ve sellem] kâhinliğin batıl olduğuna dair haberine halel getirmesin diye devam etmiştir.” Bu ifade devri (kısır döngüyü) gerektirir; zira zahir olan şudur ki o [aleyhissalâtü vesselâm]
الصلاة والسلام إنما أخبر بذلك لعلمه بدوام القذف المانع من تحقق ما تتوقف عليه الكهانة. وقوله في الجواب عن الخامس: إن النار قد تكون أقوى من نار أخرى فتبطلها ظاهر في أن الشياطين نار صرفة وليس كذلك بل الحق أنهم يغلب عليهم العنصر الناري وقد حصل لهم بالتركيب ولو مع غلبة هذا العنصر ما ليس للنار الصرفة وهو ظاهر.
bunu ancak kâhinliğin dayandığı şeyin gerçekleşmesini engelleyen taşlamanın devamlılığını bildiği için haber vermiştir. Beşinci soruya verdiği; “Bir ateş diğer bir ateşten daha güçlü olabilir ve onu yok edebilir” şeklindeki cevabı ise, şeytanların sırf ateşten ibaret olduğunu ima etmektedir ki durum böyle değildir; bilakis hak olan şudur ki, onlarda ateş unsuru galiptir ve bu unsurun baskınlığıyla birlikte bileşimleri sebebiyle, sırf ateşte bulunmayan özellikler kendilerinde meydana gelmiştir; bu da açıktır.
هذا ثم اعلم أنه يجوز أن يكون استراق السمع من الملائكة الذين عند السماء لا من الملائكة الذين بين كل سماء وسماء ليجيء حديث الثخن واستبعاد السماع معه، ويشهد لهذا ما
Bundan sonra şunu bil ki; kulak hırsızlığının, [göğün] kalınlığına dair rivayet ve bununla birlikte işitmenin uzak görülmesi durumu gündeme gelsin diye her bir gök arasındaki meleklerden değil, göğün yanındaki meleklerden yapılmış olması caizdir. Buna şu rivayet de şahitlik etmektedir:
رواه البخاري عن عروة بن الزبير عن عائشة رضي الله تعالى عنهم قالت: «سمعت رسول الله ﷺ يقول: إن الملائكة تنزل في العنان وهو السحاب فتذكر الأمر قضي في السماء فتسترق الشياطين السمع فتسمعه فتوحيه إلى الكهان فيكذبون مع الكلمة مائة كذبة من عند أنفسهم»
Buhârî'nin Urve b. ez-Zübeyr'den, onun da Âişe'den [radıyallâhu anhâ] rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah'ın [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurduğunu işittim: “Melekler anân'a yani bulutlara inerler ve gökte hükmedilen emri birbirlerine anlatırlar. Şeytanlar da kulak hırsızlığı yaparak onu işitir ve kâhinlere fısıldarlar; onlar da bu tek kelimeye kendilerinden yüz yalan katarlar.”»
ولا ينافيه ما
Buna şu da aykırı değildir:
رواه أيضا عن عكرمة أنه قال: «سمعت أبا هريرة يقول: إن النبي ﷺ قال: إذا أقضي الله تعالى الأمر في السماء ضربت الملائكة أجنحتها خضعانا لقوله سبحانه كأنه سلسلة على صفوان فإذا فزع عن قلوبهم قالوا: ماذا قال ربكم؟ قالوا: الحق وهو العلي الكبير فيسمعها مسترق السمع» الخبر،
Yine [Buhârî'nin] İkrime'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Ebû Hüreyre'nin şöyle dediğini işittim: Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: “Allah Teâlâ gökte bir emri takdir edip hükme bağladığı zaman melekler, O'nun [Sübhânehu] sözüne boyun eğerek kanatlarını çırparlar; [bu ses] düz kaya üzerindeki zincir sesi gibidir. Nihayet kalplerinden korku giderilince: 'Rabbiniz ne buyurdu?' derler. Onlar da: 'Hakkı buyurdu, O çok yücedir, çok büyüktür' derler. İşte kulak hırsızı [şeytan] bunu işitir...”» [hadisin devamı].
إذ ليس فيه أكثر من سماع المسترق الكلمة بعد قول الملائكة ﵈ بعضهم لبعض، وعدم منافاة هذا لذاك ظاهر عند من ألقي السمع وهو شهيد، وأنه ليس في الآيات ما هو نص في أن ما نراه من الشهب لا يكون إلا لرمي شيطان يسترق بل غاية ما فيها أنه إذا استرق شيطان أتبعه شهاب ورمي بنجم وأين هذا من ذاك؟ نعم في خبر الزهري ما يحتاج معه إلى تأمل، وعلى هذا فيجوز أن يكون حدوث بعض ما نراه من الشهب لتصاعد البخار حسبما تقدم عن الفلاسفة، وكذا يجوز أن يكون صعود الشياطين للاستراق في كل سنة مثلا مرة، ولا يخفى نفع هذا في الجواب عن السؤال الثاني.
Zira bu hadiste, meleklerin [aleyhimüsselâm] birbirlerine söylemesinden sonra kulak hırsızının bu kelimeyi işitmesinden fazlası yer almamaktadır; bunun ötekine aykırı olmadığı ise kulak verip şahit olan kimse için gayet açıktır. Ayrıca ayetlerde gördüğümüz şihabların yalnızca kulak hırsızlığı yapan şeytanı taşlamak için olduğuna dair kesin bir nass yoktur; bilakis ayetlerin en fazla ifade ettiği şey, bir şeytan kulak hırsızlığı yaptığında arkasından bir şihabın yetişip onun bir yıldızla taşlandığıdır; nerede bu, nerede o? Evet, ez-Zührî'nin rivayetinde üzerinde düşünülmesi gereken bir husus vardır; buna göre gördüğümüz şihabların bazısının meydana gelmesi, filozoflardan daha önce aktarıldığı üzere buharın yükselmesinden kaynaklanıyor olabilir. Aynı şekilde şeytanların kulak hırsızlığı için yükselmesinin mesela her yılda bir defa olması da caizdir; bunun ikinci soruya cevap vermedeki faydası ise gizli değildir.
ومن الناس من أجاب عنه بأنه لا يبعد أن يكون المسترقون صنفا من الشياطين تقتضي ذواتهم التصاعد نظير تصاعد الأبخرة، بل يجوز أن يكون أولئك الشياطين أبخرة تعلقت بها أنفس خبيثة على نحو ما ذكر الفلاسفة من أنه قد يتعلق بذوات الأذناب نفس فتغيب وتطلع بنفسها وفيه بحث. ونقل الإمام عن الجبائي أنه قال في الجواب عن ذلك:
İnsanlardan bazıları buna şöyle cevap vermiştir: Kulak hırsızlığı yapanların, buharların yükselmesine benzer şekilde bizzat zatları yükselmeyi gerektiren bir şeytan türü olması uzak değildir; hatta filozofların, kuyruklu yıldızlara habis bir nefsin taalluk edip kendiliğinden kaybolması ve doğması hakkında zikrettikleri tarzda, bu şeytanların kendilerine habis nefislerin bağlandığı buharlar olması da caizdir; ancak bu görüş tartışmaya açıktır. İmam [Râzî], Cübbâî'den buna cevap olarak şöyle dediğini nakletmiştir:
إن الحالة التي تعتريهم ليس لها موضع معين وإلا لم يذهبوا إليه وإنما يمنعون من المصير إلى مواضع الملائكة ومواضعها مختلفة فربما صاروا إلى موضعهم فتصيبهم الشهب وربما صاروا إلى غيره ولا يصادفون الملائكة فلا يصيبهم شيء فلما هلكوا في بعض الأوقات وسلموا في بعضها جاز أن يصيروا إلى موضع يغلب على ظنونهم أنها لا تصيبهم فيه كما يجوز فيمن يسلك البحر أن يسلكه في موضع يغلب على ظنه حصول النجاة فيه.
“Onların başına gelen bu durumun belirli bir yeri yoktur, aksi takdirde oraya gitmezlerdi. Onlar ancak meleklerin bulunduğu yerlere varmaktan engellenirler; meleklerin bulundukları yerler ise muhteliftir. Bazen onların bulunduğu yere varırlar ve şihablar onlara isabet eder; bazen de başka bir yere varırlar, meleklere rastlamazlar ve kendilerine hiçbir şey isabet etmez. Bazı vakitlerde helak olup bazı vakitlerde kurtuldukları için, tıpkı denizde yolculuk yapan bir kimsenin kurtulma zannının galip olduğu bir rotayı tutması gibi, şihabın kendilerine isabet etmeyeceği zannının galip olduğu bir yöne gitmeleri caizdir.”
وتعقبه بقوله: ولقائل أن يقول: إنهم إن صعدوا فإما أن يصلوا إلى مواضع الملائكة أو إلى غيرها فإن وصلوا إلى الأول احترقوا وإن إلى الثاني لم يظفروا بمقصود أصلا، فعلى كلا التقديرين المقصود غير حاصل فإذا حصلت هذه التجربة وثبت بالاستقراء أن الفوز بالمقصود محقق وجب أن يمتنعوا، وهذا بخلاف حال المسافر في البحر فإن الغالب على المسافرين فيه الفوز بالمقصود، ثم قال: فالأقرب في الجواب أن نقول: هذه الواقعة إنما تتفق في الندرة فلعلها لا تشتهر بسبب كونها نادرة فيما بين الشياطين اه.
İmam [Râzî] buna şöyle itiraz etmiştir: “Biri çıkıp şöyle diyebilir: Onlar yukarı çıktıklarında ya meleklerin bulunduğu yerlere ulaşırlar ya da başka yerlere. Eğer birincisine ulaşırlarsa yanarlar, ikincisine ulaşırlarsa maksatlarına asla nail olamazlar. O halde her iki ihtimalde de maksat hasıl olmamaktadır. Bu tecrübe gerçekleşip istikrâ (tümevarım) yoluyla maksada ulaşmanın muhakkak olduğu [yani imkânsızlığı] sabit olunca bundan vazgeçmeleri gerekirdi. Bu durum denizde yolculuk yapanın durumundan farklıdır; zira denizde yolculuk yapanların çoğunluğu maksatlarına ulaşırlar.” Sonra şöyle demiştir: “Bu hususta verilecek cevabın en makulü şöyle dememizdir: Bu hadise ancak nadiren vuku bulur; dolayısıyla nadir oluşu sebebiyle şeytanlar arasında meşhur olmamış olabilir.” [İmam Râzî'nin sözü] bitti.
وأنت تعلم أن هذا لا يكاد يتم إلا مع القول بأنه ليس كل ما نراه من الشهب يحرق به الشياطين والأمر مع هذا القول سهل كما لا يخفى. وذكر البيضاوي أن استراق السمع خطفتهم اليسيرة من قطان السموات لما بينهم من المناسبة في الجوهر. أو بالاستدلال من أوضاع الكواكب وحركاتها، وذكر عند قوله تعالى: إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ [الشعراء: ٢١٢] أن السمع مشروط بمشاركتهم في صفات الذات وقبول فيضان الحق والانتقاش بالصورة الملكوتية ونفوسهم خبيثة ظلمانية شريرة بالذات لا تقبل ذلك، ولا يخفى ما فيه، فإنه ظاهر في أن الاستراق يقتضي
Sen de bilirsin ki bu açıklama, ancak gördüğümüz her şihab ile şeytanların yakılmadığı görüşüyle birlikte tam olabilir; bu görüş kabul edildiğinde ise mesele gizli kalmayacağı üzere kolaylaşır. Beyzâvî, kulak hırsızlığının, aralarındaki cevherî münasebet sebebiyle gök sakinlerinden yaptıkları azıcık bir kapıp kaçırma olduğunu veya yıldızların konum ve hareketlerinden istidlal yoluyla gerçekleştiğini zikretmiştir. Ayrıca Allah Teâlâ'nın { إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ } “Şüphesiz onlar işitmekten kesinlikle uzaklaştırılmışlardır” [eş-Şuarâ 26/212] buyruğunun tefsirinde, işitmenin [meleklerle] zâtî sıfatlarda ortaklığa, Hakk'ın feyzini kabule ve melekûtî suretlerle nakşolunmaya bağlı olduğunu, şeytanların nefislerinin ise bizzat habis, karanlık ve şerli olup bunu kabul etmeyeceğini zikretmiştir. Bu izahtaki kusur ise açıktır; zira bu söz kulak hırsızlığının
مناسبة الجوهر والسمع التام يقتضي المشاركة المذكورة وهو لا يتمشى على أصول الشرع، وفي أن تلقيهم يكون من الأوضاع الفلكية وهو مخالف لصريح النظم والأحاديث مع أنه يقتضي أن يكون قطان السماء بمعنى الكواكب وشمول مَنِ شياطين الانس من المنجمين وهو كما ترى. وذكر هو وغيره عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن الشياطين كانوا لا يحجبون عن السموات فلما ولد عيسى ﵇ منعوا من ثلاث سموات ولما ولد النبي ﷺ منعوا من السموات كلها اه.
cevher münasebetini, tam işitmenin ise zikredilen ortaklığı gerektirdiğini açıkça ifade etmektedir ki bu şeriatın asıllarına uymaz. Ayrıca onların bu bilgiyi feleki konum ve durumlardan aldığı manasını taşır ki bu da nassın ve hadislerin sarih ifadesine aykırıdır; üstelik gök sakinlerinin 'yıldızlar' manasına gelmesini ve 'insan şeytanları' olan müneccimleri de kapsamasını gerektirir ki bu da gördüğün gibi [isabetsiz]dir. O ve başkaları İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] şunu nakletmişlerdir: Şeytanlar göklerden perdelenip engellenmiyorlardı; İsa [aleyhisselâm] doğunca üç gökten menedildiler, Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] doğunca ise bütün göklerden menedildiler.
ومن الناس من ذهب أخذا ببعض الظواهر إلى أن المنع عند البعثة والله تعالى أعلم «بقي هاهنا إشكال» ذكره الإمام مع جوابه فقال: ولقائل أن يقول: إذا جوزتم في الجملة أن يصعد الشيطان إلى السماء ويسمع أخبار الغيوب من الملائكة ﵈ ثم يلقيها إلى الكهنة وجب أن يخرج الأخبار عن المغيبات عن كونه معجزا دالا على الصدق لأن كل غيب يخبر عنه الرسول ﵊ يقوم فيه هذا الاحتمال، ولا يقال: إن الله تعالى أخبر أنهم عجزوا عن ذلك بعد مولده ﷺ لأنا نقول: هذا المعجز لا يمكن إثباته إلا بعد القطع بكونه ﵊ رسولا وبكون القرآن حقا والقطع بهذا لا يمكن إلا بواسطة المعجز، وكون الإخبار عن الغيوب معجزا لا يثبت إلا بعد إبطال هذا الاحتمال وحينئذ يلزم الدور وهو محال. ويمكن أن يجلب عنه بأنا نثبت كونه ﷺ رسولا بسائر المعجزات ثم بعد العلم بثبوت ذلك نقطع بأن الله تعالى أعجز الشياطين عن تلقف الغيب بهذا الطريق وعند ذلك يصير الإخبار عن الغيوب معجزا ولا يلزم الدور اه فتدبر والله سبحانه ولي التوفيق وبيده أزمة التحقيق.
İnsanlardan bazıları ise birtakım zahirî delilleri esas alarak bu engellemenin bi'set (peygamberlik) anında olduğu görüşüne varmışlardır; en doğrusunu Allah Teâlâ bilir. «Burada bir müşkil kalmaktadır»; İmam [Râzî] cevabıyla birlikte bunu zikrederek şöyle demiştir: Biri çıkıp şöyle diyebilir: “Eğer şeytanın genel olarak göğe yükselip meleklerden [aleyhimüsselâm] gayb haberlerini işitebileceğini, sonra da bunu kâhinlere aktarabileceğini caiz görürseniz, gaybî şeyleri haber vermenin doğruluğa delalet eden bir mucize olmaktan çıkması gerekir; zira Resûl'ün [aleyhisselâm] haber verdiği her gayb hakkında bu ihtimal geçerli olur. 'Allah Teâlâ onun [sallallâhu aleyhi ve sellem] doğumundan sonra şeytanların bundan aciz kaldığını haber vermiştir' de denilemez; zira biz deriz ki: Bu mucize ancak onun [aleyhisselâm] resûl olduğu ve Kur'an'ın hak olduğu kesinleştikten sonra ispatlanabilir; bunun kesinleşmesi ise ancak mucize vasıtasıyla mümkündür. Gaybları haber vermenin mucize olması da ancak bu ihtimalin iptal edilmesinden sonra sabit olur; bu durumda ise devr (kısır döngü) gerekir ki bu muhaldir.” Buna şöyle cevap verilebilir: Biz onun [sallallâhu aleyhi ve sellem] resûl olduğunu diğer mucizelerle ispat ederiz; sonra bunun sabit olduğunu bildikten sonra Allah Teâlâ'nın şeytanları bu yolla gaybı kapıp kaçırmaktan aciz bıraktığını kesin olarak anlarız. İşte o vakit gaybları haber vermek mucize olur ve devr gerekmez. [İmam Râzî'nin sözü] bitti. İyi düşün; başarıyı ihsan eden ve hakikatin dizginlerini elinde tutan Sübhânehu ve Teâlâ'dır.
وَالْأَرْضَ مَدَدْناها بسطناها، قال الحسن: أخذ الله تعالى طينة فقال لها: انبسطي فانبسطت، وعن قتادة أنه قال: ذكر لنا أن أم القرى مكة ومنها دحيت الأرض وبسطت، وعن ابن عباس أنه قال: بسطناها على وجه الماء، وقيل:
{ وَالْأَرْضَ مَدَدْناها } Onu yayıp döşedik. Hasan [el-Basrî] şöyle demiştir: “Allah Teâlâ bir çamur parçası aldı ve ona: 'Yayıl!' buyurdu, o da yayıldı.” Katâde'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Bize anlatıldığına göre Ümmü'l-Kurâ (şehirlerin anası) Mekke'dir; yeryüzü oradan yayılıp döşenmiştir.” İbn Abbâs'tan da: “Onu suyun yüzeyine yaydık” dediği rivayet edilmiştir. Şöyle de denilmiştir:
يحتمل أن يكون المراد جعلناها ممتدة في الجهات الثلاث الطول والعرض والعمق، والظاهر أن المراد بسطها وتوسعتها ليحصل بها الانتفاع لمن حلها ولا يلزم من ذلك نفي كرويتها لما أن الكرة العظيمة لعظمها ترى كالسطح المستوي، ونسب الْأَرْضَ على الحذف على شريطة التفسير وهو في مثل ذلك أرجح من الرفع على الابتداء للعطف على الجملة الفعلية أعني قوله تعالى: وَلَقَدْ جَعَلْنا إلخ وليوافق ما بعده أعني قوله سبحانه: وَأَلْقَيْنا فِيها رَواسِيَ أي جبالا ثوابت جمع راسية جمع رأس على ما قيل، وقد بين حكمة إلقاء ذلك فيها في قوله سبحانه: وَأَلْقى فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ [النحل: ١٥، لقمان: ١٠] .
Kastedilenin, onu uzunluk, genişlik ve derinlik olmak üzere üç boyutta uzatıp yaymamız olması muhtemeldir. Zahir olan ise, üzerinde yerleşenlerin ondan faydalanması için onun yayılıp genişletilmesidir; bundan onun küre oluşunun nefyedilmesi gerekmez, çünkü büyük küre azametinden ötürü düz bir yüzey gibi görünür. { الْأَرْضَ } lafzı, tefsir şartıyla [amel eden mahzuf fiil sebebiyle] mensup kılınmıştır; fiil cümlesine yani Allah Teâlâ'nın { وَلَقَدْ جَعَلْنا } buyruğuna atfedilmesi ve kendisinden sonrakine yani { وَأَلْقَيْنا فِيها رَواسِيَ } “Ona sabit dağlar yerleştirdik” buyruğuna uygun düşmesi için bu gibi yerlerde nasb ile okumak, mübteda olarak ref ile okumaktan daha tercihe şayandır. { رَواسِيَ } sabit dağlar demektir; denildiğine göre [râsî] kökünden gelen 'râsiye' kelimesinin çoğuludur. Dağların oraya yerleştirilmesinin hikmeti Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda açıklanmıştır: { وَأَلْقى فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ } “Sizi sarsmasın diye yeryüzüne sabit dağlar yerleştirdi” [en-Nahl 16/15; Lokmân 31/10].
قال ابن عباس: إن الله تعالى لما بسط الأرض على الماء مالت كالسفينة فأرساها بالجبال الثقال لئلا تميل بأهلها، وقد تقدم الكلام في ذلك. وزعم بعضهم أنه يجوز أن يكون المراد أنه تعالى فعل ذلك لتكون الجبال دالة على طرق الأرض ونواحيها فلا تميد الناس عن الجادة المستقيمة ولا يقعون في الضلال، ثم قال: وهذا الوجه ظاهر الاحتمال. وأنت تعلم أنه لا يسوغ الذهاب إليه مع وجود أخبار تأباه كالجبال وَأَنْبَتْنا فِيها أي في الأرض، وهي إما شاملة للجبال لأنها تعد منها أو خاصة بغيرها لأن أكثر النبات وأحسنه في ذلك. وجوز أن يكون الضمير للجبال والأرض بتأويل المذكورات مثلا أو للأرض بمعنى ما يقابل السماء بطريق الاستخدام، وعوده على الرواسي لقربها وحمل الإنبات على إخراج المعادن بعيد مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْزُونٍ أي مقدر بمقدار معين تقتضيه الحكمة فهو مجاز مستعمل في لازم معناه أو كناية أو من كل شيء مستحسن متناسب من قولهم: كلام موزون، وأنشد المرتضى في
İbn Abbâs şöyle demiştir: Allah Teâlâ yeryüzünü suyun üzerine yaydığında o bir gemi gibi yalpaladı; bunun üzerine [üzerindeki] insanlarla birlikte yalpalamasın diye onu ağır dağlarla sabitledi. Bu konudaki açıklama daha önce geçmişti. Bazıları kastedilenin, dağların yeryüzünün yollarına ve taraflarına delalet etmesi, böylece insanların ana caddeden (doğru yoldan) sapmaması ve dalalete düşmemesi için Allah Teâlâ'nın bunu yapmış olmasının caiz olduğunu iddia etmiş, ardından şöyle demiştir: “Bu vechin ihtimali zahirdir.” Sen ise bilirsin ki, dağlar gibi [sağlam] buna engel olan haberler mevcutken bu görüşe meyletmek caiz olmaz. { وَأَنْبَتْنا فِيها } “Ve orada bitirdik”, yani yeryüzünde. Bu [ifade], ya dağları da kapsar çünkü onlar da yeryüzünden sayılır ya da dağların dışındakilere mahsustur çünkü bitkilerin çoğu ve en güzeli dağların dışındaki yerlerdedir. Zamirin, mesela zikredilenler teviliyle hem dağlara hem de yeryüzüne raci olması veya istihdam yoluyla göğün mukabili anlamındaki yeryüzüne dönmesi de caiz görülmüştür. [Fakat zamirin] yakınlığından ötürü er-ravâsîye (sabit dağlara) dönmesi ve inbât (bitirme) ifadesinin madenlerin çıkarılmasına hamledilmesi uzak bir ihtimaldir. { مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْزُونٍ } “Ölçülü her şeyden”, yani hikmetin gerektirdiği muayyen bir miktar ile takdir edilmiş [her şeyden]. Bu [ifade], manasının lazımı üzere kullanılmış bir mecaz veya kinayedir. Yahut onların “kelâmün mevzûn” (ölçülü/uyumlu söz) demelerinden hareketle, beğenilen ve ahenkli olan her şeyden [demektir]. el-Murtazâ,
درره لهذا المعنى قول عمر بن أبي ربيعة:
ed-Dürer adlı eserinde bu anlam için Ömer b. Ebî Rebîa'nın şu beytini inşad etmiştir:
وحديث ألذه وهو مما ... تشتهيه النفوس يوزن وزنا
“Nefislerin arzuladığı, lezzet aldığım öyle bir söz ki, tartıldıkça tartılır (pek ölçülüdür).”
وقد شاع استعمال ذلك في كلام العجم والمولدين فيقولون: قوام موزون أي متناسب معتدل، أو ما له قدر واعتبار عند الناس في أبواب النعمة والمنفعة، وقال ابن زيد: المراد ما يوزن حقيقة كالذهب والفضة وغيرهما، ومِنْ كما في البحر للتبعيض، وقال الأخفش: هي زائدة أي كل شيء وَجَعَلْنا لَكُمْ فِيها مَعايِشَ ما تعيشون به من المطاعم والمشارب والملابس وغيرها مما يتعلق به البقاء وهي بياء صريحة. وقرأ الأعرج وخارجة عن نافع بالهمز، قال ابن عطية: والوجه تركه لأن الياء في ذلك عين الكلمة، والقياس في مثله أن لا يبدل همزة وإنما يبدل إذا كان زائدا كياء شمائل وخبائث. لكن لما كان الياء هنا مشابها للياء هناك في وقوعه بعد مدة زائدة في الجمع عومل معاملته على خلاف القياس وَمَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرازِقِينَ عطف على معايش أي وجعلنا لكم من لستم برازقيه من العيال والمماليك والخدم والدواب وما أشبهها على طريقة التغليب كما قال الفراء وغيره، وذكرهم بهذا العنوان لرد حسبان بعض الجهلة أنهم يرتزقون منهم أو لتحقيق أن الله تعالى يرزقهم وإياهم مع ما في ذلك من عظيم الامتنان، ويجوز عطفه على محل لَكُمْ وجوز الكوفيون ويونس والأخفش. وصححه أبو حيان العطف على الضمير المجرور وإن لم يعد الجار، والمعنى على التقديرين سواء أي وجعلنا لكم معايش ولمن لستم له برازقين، وقال الزجاج: إن مَنْ في محل نصب بفعل محذوف والتقدير وأعشنا من لستم إلخ أي أمما غيركم لأن المعنى أعشناكم، وقيل: إنه في محل رفع على الابتداء وخبره محذوف لدلالة المعنى عليه أي ومن لستم له برازقين جعلنا له فيها معايش وهو خلاف الظاهر، وقال أبو حيان: لا بأس به فقد أجازوا ضربت زيدا وعمرو بالرفع على الابتداء أي وعمرو ضربته فحذف الخبر لدلالة ما قبله عليه.
Bu kullanım Acemlerin ve muvelledûn şairlerinin kelamında da yaygınlaşmıştır; nitekim 'kavâmün mevzûn' (ölçülü ve mutedil boy pos) derler. Ya da nimet ve fayda kapılarında insanlar nezdinde bir değeri ve itibarı olan şeyler demektir. İbn Zeyd şöyle demiştir: Kastedilen altın, gümüş ve diğerleri gibi bizzat tartılan şeylerdir. el-Bahr'da belirtildiği üzere { مِنْ } teb'îz (kısmiyet) içindir. Ahfeş ise zâid olduğunu, yani 'her şeyi' demek olduğunu söylemiştir. { وَجَعَلْنا لَكُمْ فِيها مَعايِشَ } “Ve orada sizin için geçimlikler kıldık”; hayatta kalmanın bağlı olduğu yiyecekler, içecekler, giyecekler ve diğer şeylerden ibaret maişet vasıtaları kıldık; bu kelime açık 'yâ' (ي) iledir. el-A'rec ve Nâfi'den rivayetle Hârice bunu hemze ile okumuştur. İbn Atıyye şöyle demiştir: Doğru olan hemzesiz bırakmaktır, zira bu kelimedeki 'yâ' kelimenin aynü'l-fiilidir (kök harfidir); benzerlerinde kural onun hemzeye dönüştürülmemesidir, o ancak 'şemâil' ve 'habâis' kelimelerindeki 'yâ' gibi zâid olduğu zaman dönüştürülür. Fakat buradaki 'yâ', çoğulda zâid med harfinden sonra gelmesi bakımından oradaki 'yâ'ya benzediği için kıyasa aykırı olarak onun gibi muamele görmüştür. { وَمَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرازِقِينَ } “Ve sizin rızıklarını vermediğiniz kimseleri de”; { مَعايِشَ } üzerine matuftur; yani Ferrâ ve başkalarının dediği gibi tağlîb yoluyla çoluk çocuk, köleler, hizmetçiler, binekler ve benzerlerinden ibaret olan, rızık vericisi olmadığınız kimseleri de sizin için kıldık. Bu vasıfla anılmaları, bazı cahillerin onların rızkını kendilerinin verdiğine dair zannını reddetmek veya büyük bir minnet ihtiva etmekle birlikte onları da sizi de Allah Teâlâ'nın rızıklandırdığını vurgulamak içindir. { لَكُمْ } kelimesinin mahalline atfedilmesi de caizdir; Kûfeliler, Yûnus ve Ahfeş -Ebû Hayyân da bunu tashih etmiştir- harf-i cer tekrarlanmasa bile mecrur zamire atfı caiz görmüşlerdir. Her iki takdire göre de mana birdir; yani sizin için ve rızık vericisi olmadığınız kimseler için maişetler kıldık demektir. Zeccâc ise şöyle demiştir: { مَنْ } mahzuf bir fiil ile nasb mahallindedir, takdiri: “Ve rızık vericisi olmadığınız kimseleri yaşattık” yani sizden başka ümmetleri demektir; çünkü mana “sizi yaşattık” şeklindedir. Bir görüşe göre ise cümlenin delaletinden dolayı haberi mahzuf bir mübteda olarak ref mahallindedir; yani “Rızık vericisi olmadığınız kimselere gelince, onlar için de orada maişetler kıldık” demektir ki bu zahire aykırıdır. Ebû Hayyân ise şöyle demiştir: Bunda bir sakınca yoktur; nitekim 'Zeyd'e vurdum, Amr ise...' [yani Amr'a da vurdum] şeklinde haberi mahzuf mübteda olarak ref ile caiz görmüşlerdir; çünkü öncesi ona delalet etmektedir.
وأخرج ابن المنذر وغيره عن مجاهد أن المراد ب مَنْ لَسْتُمْ إلخ الدواب والأنعام، وعن منصور الوحش، وعن بعضهم ذاك والطير- فمن- على هذه الأقوال لما لا يعقل وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِنْ نافية ومِنْ مزيدة للتأكيد وشَيْءٍ في محل الرفع على الابتداء أي ما شيء من الأشياء الممكنة فيدخل فيها ما ذكر دخولا أوليا والاقتصار عليه قصور. وزعم ابن جريج وغيره أن الشيء هنا المطر خاصة.
İbnü'l-Münzir ve diğerleri Mücâhid'den, { مَنْ لَسْتُمْ } ifadesiyle binek ve davarların kastedildiğini rivayet etmişlerdir; Mansûr'dan vahşi hayvanlar, bazılarından ise vahşi hayvanlar ve kuşlar kastedildiği rivayet edilmiştir; bu görüşlere göre { مَنْ } akıl sahibi olmayan varlıklar için kullanılmıştır. { وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ } “Hiçbir şey yoktur ki...”; { إِنْ } nâfiyedir (olumsuzluk bildirir), { مِنْ } tekit için zâiddir ve { شَيْءٍ } mübteda olarak ref mahallindedir; yani mümkün olan şeylerden hiçbir şey yoktur ki... Dolayısıyla zikredilenler buraya öncelikle dahil olur; bunu sadece onlarla sınırlamak ise eksikliktir. İbn Cüreyc ve başkaları ise buradaki 'şey'in özellikle yağmur olduğunu ileri sürmüşlerdir.
إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ الظرف خبر للمبتدأ وخَزائِنُهُ مرتفع به على أنه فاعله لاعتماده أو مبتدأ والظرف خبره والجملة خبر للمبتدأ الأول، والخزائن جمع خزانة ولا تفتح وهي اسم للمكان الذي يحفظ فيه نفائس الأموال لا غير غلبت- على ما قيل- في العرف على ما للملوك والسلاطين من خزائن أرزاق الناس، شبهت مقدوراته تعالى الغائبة للحصر المندرجة تحت قدرته الشاملة في كونها مستورة عن علوم العالمين ومصونة عن وصول أيديهم مع وفور رغبتهم فيها وكونها متهيئة متأتية لإيجاده وتكوينه بحيث متى تعلقت الإرادة بوجودها وجدت بلا تأخر بنفائس الأموال المخزونة في الخزائن السلطانية فذكر الخزائن على طريقة الاستعارة التخييلية قاله غير واحد، وجوز أن يكون قد شبه اقتداره تعالى على كل شيء وإيجاده لما يشاء بالخزائن المودعة فيها الأشياء المعدة لأن يخرج منها ما شاء فذكر ذلك على سبيل الاستعارة التمثيلية، والمراد ما من شيء إلا ونحن قادرون على إيجاده وتكوينه، وقيل: الأنسب أنه مثل لعلمه تعالى بكل معلوم، ووجهه- على ما قيل- أنه يبقى شَيْءٍ على عمومه لشموله الواجب والممكن بخلاف القدرة ولأن عند أنسب بالعلم لأن المقدور ليس عنده إلا بعد الوجود. وتعقب بأن كون المقدورات في خزان القدرة ليس باعتبار الوجود الخارجي بل الوجود العلمي، وقال قوم: الخزائن على حقيقتها وهي الأماكن التي تحفظ
{ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ } “Hazineleri bizim katımızda olmasın”; zarf mübtedanın haberidir, { خَزائِنُهُ } ise [zarfa] dayandığı için faili olarak onunla merfûdur; ya da mübtedadır, zarf onun haberidir ve cümle ilk mübtedanın haberidir. 'Hazâin', 'hizâne' kelimesinin çoğuludur ve fetha ile okunmaz; o, sadece değerli malların saklandığı yerin ismidir. Denildiğine göre örfte kralların ve sultanların halkın rızıklarına dair hazineleri için galip olarak kullanılmıştır. Allah Teâlâ'nın kuşatıcı kudreti altında bulunan ve sınırlandırılamayan kudretine dahil gaybî şeyler, yaratılmışların bilgisinden gizli kalması, çok arzulamalarına rağmen ellerinin ulaşmasından korunmuş olması ve irade onların varlığına taalluk ettiği anda gecikmeksizin var olacak şekilde O'nun var etmesine ve icadına hazır ve amade bulunması bakımından sultan hazinelerinde saklanan değerli mallara benzetilmiştir. Böylece hazinelerin zikredilmesi istiare-i tahyiliyye yoluyla olmuştur; bunu pek çok kimse söylemiştir. Allah Teâlâ'nın her şeye kādir oluşu ve dilediğini var edişinin, içinden dilediğini çıkarmaya hazır şeylerin tevdi edildiği hazinelere benzetilmiş olması da caiz görülmüştür; bu durumda temsilî istiare yoluyla zikredilmiş olur. Kastedilen mana şudur: Hiçbir şey yoktur ki biz onu var etmeye ve meydana getirmeye kādir olmayalım. Şöyle de denilmiştir: En uygun olanı, bunun Allah Teâlâ'nın bilinen her şeye dair ilmine bir temsil olmasıdır; denildiğine göre bunun gerekçesi şudur: Kudretin aksine 'şey' kelimesi vacibi ve mümkünü kapsaması bakımından umumiliği üzere kalır ve 'katımızda' ifadesi ilme daha uygundur; zira makdur olan şey var olmadan önce O'nun katında bulunmaz. Buna karşılık, makduratın kudret hazinesinde bulunmasının harici varlık itibariyle değil, ilmî varlık itibariyle olduğu söylenerek itiraz edilmiştir. Bir topluluk ise şöyle demiştir: Hazineler hakiki anlamındadır; onlar şeylerin muhafaza edildiği
فيها الأشياء وإن للريح مكانا وللمطر مكانا ولكل مكان حفظة من الملائكة ﵈، ولا يخفى أنه لا يمكن مع تعميم الشيء وَما نُنَزِّلُهُ أي نوجد ما نكون شيئا من تلك الأشياء ملتبسا بشيء من الأشياء إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ أي إلا ملتبسا بمقدار معين تقتضيه الحكمة وتستدعيه المشيئة التابعة لها من بين المقدورات الغير المتناهية فإن تخصيص كل شيء بصفة معينة وقدر معين ووقت محدود دون ما عدا ذلك مع استواء الكل في الأشكال وصحة تعلق القدرة به لا بد له من حكمة تقتضي اختصاص كل من ذلك بما اختص به.
yerlerdir; rüzgârın bir yeri, yağmurun bir yeri vardır ve her bir yerin meleklerden [aleyhimüsselâm] koruyucuları bulunmaktadır. Gizli değildir ki 'şey' lafzı umumileştirildiğinde bu görüş mümkün olamaz. { وَما نُنَزِّلُهُ } “Biz onu indirmiyoruz”, yani o şeylerden var ettiğimiz hiçbir şeyi bir şeye bağlı ve bitişik kılmıyoruz { إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ } “ancak belirli bir ölçüyle [indiriyoruz]”, yani ancak sonsuz makdurat arasından hikmetin gerektirdiği ve ona tâbi olan meşietin icap ettirdiği belirli bir ölçüyle sınırlandırılmış olarak var ediyoruz. Zira her bir şeyin, tüm şekillerde eşit olmasına ve kudretin ona taallukunun sahih bulunmasına rağmen, diğerlerinin değil de belirli bir sıfata, muayyen bir ölçüye ve sınırlı bir vakte tahsis edilmesi, her birinin bu tahsise mazhar olmasını gerektiren bir hikmeti zorunlu kılar.
وهذا لبيان سر عدم تكون الأشياء على وجه الكثرة حسبما هو في الخزائن، وهو إما عطف على مقدر أي ننزله وما ننزله إلا بقدر إلى آخره أو حال مما سبق أي عندنا خزائن كل شيء والحال أنا ما ننزله إلا بقدر إلى آخره، فالأول لبيان سعة القدرة، والثاني لبيان بالغ الحكمة قاله. مولانا شيخ الإسلام. وقرأ الأعمش «وما نرسله إلا» إلى آخره، وهي على ما في البحر قراءة تفسير لمخالفتها لسواد المصحف، والأولى في التفسير ما ذكرنا، وإنما عبر عن إيجاد ذلك وإنشائه بالتنزيل لما أنه بطريق التفضل من العالم العلوي إلى العالم السفلي وقيل: لما أن فيه إخراج الشيء مما تميل إليه ذاته من العدم إلى ما لا تميل إليه ذاته من الوجود، وهذا كما في قوله تعالى: وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ الْأَنْعامِ ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ
Bu [ifade], şeylerin hazinelerdeki gibi [bir anda ve] çokluk üzere meydana gelmeyişinin sırrını açıklamak içindir. Bu cümle ya takdiri bir ifadeye matuftur; yani “Onu indiririz ve ancak belirli bir ölçüyle indiririz” demektir, ya da önceki ifadeden haldir; yani “Her şeyin hazineleri bizim katımızdadır, şu halde ki biz onu ancak belirli bir ölçüyle indiririz” manasındadır. Birincisi kudretin genişliğini, ikincisi ise hikmetin kemalini beyan etmek içindir; bunu Şeyhülislam efendimiz söylemiştir. el-A'meş bu kısmı «وما نرسله إلا» şeklinde okumuştur; el-Bahr'da belirtildiği üzere bu, Mushaf hattına aykırı olduğundan tefsir kabilinden bir kıraattir. Tefsirde en evla olan ise bizim zikrettiğimizdir. Eşyanın var edilip yaratılmasının 'tenzîl' (indirme) ile ifade edilmesi, yüce alemden aşağı aleme bir lütuf ve ikram yoluyla olmasından ötürüdür. Şöyle de denilmiştir: Çünkü bunda bir şeyi zatının meylettiği yokluktan, zatının meyletmediği varlığa çıkarmak vardır; bu durum Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda olduğu gibidir: { وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ الْأَنْعامِ ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ }
[الزمر: ٦] وقوله سبحانه: وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ [الحديد: ٢٥] وكأن من حمل الشيء على المطر غره ظاهر التنزيل فارتكب خلاف ظاهره وجدا، وكأنه لما كان ذلك بطريق التدريج عبر عنه بالتنزيل، وجيء بصيغة المضارع للدلالة على الاستمرار. واستدل بعض القائلين يشيئية المعدوم على ذلك بهذه الآية، وقد بين وجهه والجواب عنه الإمام ونحن مع القائلين بالشيئية وَأَرْسَلْنَا الرِّياحَ لَواقِحَ عطف على جَعَلْنا لَكُمْ فِيها مَعايِشَ وما بينهما اعتراض لتحقيق ما سبق وترشيح ما لحق، واللواقح جمع لاقح بمعنى حامل يقال: ناقة لاقح أي حامل، ووصف الرياح بذلك على التشبيه البليغ، شبهت الريح التي بالسحاب الماطر بالناقة الحامل لأنها حاملة لذلك السحاب أو للماء الذي فيه، وقال الفراء: إنها جمع لاقح على النسب كلابن وتامر أي ذات لقاح وحمل، وذهب إليه الراغب، ويقال لضدها ريح عقيم، وقال أبو عبيدة: لَواقِحَ أي ملاقح جمع ملقحة كالطوائح في قوله:
“Sizin için hayvanlardan sekiz çift indirdi” [ez-Zümer 39/6] ve Sübhânehu'nun şu buyruğu gibidir: { وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ } “Kendisinde çetin bir güç bulunan demiri de indirdik” [el-Hadîd 57/25]. Sanki 'şey'i yağmura hamleden kimseyi tenzîl lafzının zahiri yanıltmış, bu yüzden zahirin hilafına şiddetle yönelmiştir. Bu durum peyderpey gerçekleştiği için tenzîl ile ifade edilmiş ve süreklilik bildirmesi için muzari sığasıyla getirilmiştir. Madumun 'şey' olduğunu söyleyen bazı kelamcılar bu ayeti delil getirmişlerdir; İmam [Râzî] bunun vechini ve cevabını açıklamıştır, biz de şey'iyyet görüşünü savunanlarla beraberiz. { وَأَرْسَلْنَا الرِّياحَ لَواقِحَ } “Rüzgârları da aşılayıcı olarak gönderdik”; { جَعَلْنا لَكُمْ فِيها مَعايِشَ } cümlesine matuftur, aralarındaki kısım ise öncekini pekiştirmek ve sonrakini hazırlamak için bir itiraziyye (ara cümle)dir. 'Levâkıh', yüklü/gebe manasındaki 'lâkıh' kelimesinin çoğuludur; 'nâkatün lâkıh' (gebe deve) denir. Rüzgârların bununla nitelenmesi beliğ bir teşbih iledir; yağmur getiren bulutları taşıyan rüzgâr, o bulutu veya içindeki suyu taşıdığı için gebe deveye benzetilmiştir. Ferrâ şöyle demiştir: O, 'lâbin' (sütlü) ve 'tâmir' (hurmalı) gibi nisbet bildiren 'lâkıh' kelimesinin çoğuludur; yani aşı ve yük sahibi demektir. Râgıb da bu görüşe meyletmiştir; zıddı için ise 'akîm rüzgâr' (kısır rüzgâr) denir. Ebû Ubeyde ise şöyle demiştir: { لَواقِحَ } yani aşılayıcılar demektir; şu beyitte geçen 'tavâih' kelimesi gibi 'mülkıha'nın çoğuludur:
لبيك يزيد ضارع لخصومة ... ومختبط مما تطيح الطوائح
“Huzuruna geldim ey Yezîd! Bir husumet sebebiyle boyun bükmüş ve helak edici felaketlerin savurduğu şeylerden mustarip bir halde.”
أي المطاوح جمع مطيحة، وهو من ألقح الفحل الناقة إذا ألقى ماءه فيها لتحمل، والمراد ملقحات للسحاب أو الشجر فيكون قد استعير اللقح لصب المطر في السحاب أو الشجر، وإسناده إليها على الأول حقيقة وعلى الثاني مجاز إذ الملقى في الشجر السحاب لا الريح والرياح اللواقح هي ريح الجنوب كما
Yani helak edip savuranlar demektir ki 'mütîha'nın çoğulu olan 'metâvih' anlamındadır. Bu tabir, devenin gebe kalması için erkeğin suyunu ona akıtması anlamındaki 'elkaha' fiilinden gelir. Kastedilen, bulutları veya ağaçları aşılayıcı olmalarıdır; bu takdirde aşılama, yağmurun buluta veya ağaca dökülmesi için istiare edilmiş olur. Aşılama fiilinin rüzgârlara nispet edilmesi birinci ihtimale göre hakikat, ikinciye göre mecazdır; zira ağaca dökülen rüzgâr değil buluttur. Aşılayıcı rüzgârlar güney rüzgârıdır; nitekim
رواه ابن أبي الدنيا عن قتادة مرفوعا، وروى الديلمي بسند ضعيف عن أبي هريرة نحوه، وأخرج ابن جرير وغيره عن عبيد بن عمير قال: يبعث الله تعالى المبشرة فتقم الأرض قما ثم يبعث المثيرة فتثير السحاب فتجعله كسفا ثم يبعث المؤلفة فتؤلف بينه فيجعله ركاما ثم يبعث اللواقح فتلقحه فيمطر.
İbn Ebî'd-Dünyâ bunu Katâde'den merfû olarak rivayet etmiştir; Deylemî de zayıf bir senetle Ebû Hüreyre'den benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve başkaları Ubeyd b. Umeyr'den şöyle dediğini nakletmişlerdir: “Allah Teâlâ müjdeci rüzgârı gönderir, o yeryüzünü süpürür; sonra harekete geçirici rüzgârı gönderir, o bulutu kaldırıp parça parça eder; sonra birleştirici rüzgârı gönderir, o bulut parçalarını bir araya getirip yığın haline sokar; sonra aşılayıcı rüzgârları gönderir, o da bulutu aşılar ve yağmur yağar.”
وقرأ حمزة «وأرسلنا الريح» بالإفراد على تأويل الجنس فتكون في معنى الجمع فلذا صح جعل لَواقِحَ حالا منها وذلك كقولهم: أهلك الناس الدينار الصفر والدرهم البيض، ولا تخالف هذه القراءة ما قالوه
Hamza bu kelimeyi cins anlamı yükleyerek müfred olarak «وأرسلنا الريح» şeklinde okumuştur; bu takdirde çoğul manasında olur ve bundan ötürü { لَواقِحَ } kelimesinin ondan hal yapılması sahih olmuştur; bu da onların “İnsanları sarı dinar ve beyaz dirhem helak etti” sözleri gibidir. Bu kıraat,
في حديث «اللهم اجعلها رياحا ولا تجعلها ريحا»
«Allahım, onu rüzgârlar (riyâh) kıl, tek bir rüzgâr (rîh) kılma» hadisi hakkında ulemanın söylediği,
من أن الرياح تستعمل للخير والريح للشر لما قال الشهاب من أن ذلك ليس من الوضع وإنما هو من الاستعمال وهو أمر أغلبي لا كلي فقد استعملت الريح في الخير أيضا نحو قوله تعالى: وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ [يونس: ٢٢] أو هو محمول على الإطلاق بأن لا يكون معه قرينة كالصفة والحال، وأما كون المراد بالخير الدعاء بطول العمر ليرى رياحا كثيرة فلا وجه له.
çoğul şeklindeki 'riyâh' lafzının hayır için, müfred olan 'rîh' lafzının ise şer için kullanıldığı kuralına aykırı düşmez. Zira Şihâb'ın belirttiği üzere bu durum kelimenin asıl vazedilişinden değil kullanımından kaynaklanmaktadır ve küllî değil ekserî (çoğunlukla geçerli) bir durumdur; nitekim rüzgâr tekil haliyle de hayırda kullanılmıştır, Allah Teâlâ'nın: { وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ } “Ve onları hoş bir rüzgârla alıp götürdükleri zaman...” [Yûnus 10/22] buyruğu böyledir. Ya da bu kural, sıfat ve hal gibi bir karine bulunmaksızın mutlak kullanıldığı durumlara hamledilir. Hayırdan maksadın çok rüzgâr görmek için uzun ömür duası yapılması olduğuna dair görüşe gelince, bunun hiçbir tutar tarafı yoktur.
فَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ بعد ما أنشأنا بتلك الرياح سحابا ماطرا ماءً فَأَسْقَيْناكُمُوهُ جعلناه لكم سقيا تسقون به
{ فَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ } “Böylece gökten indirdik”, o rüzgârlarla yağmur yüklü bulutlar oluşturduktan sonra { ماءً فَأَسْقَيْناكُمُوهُ } “bir su [indirdik] de sizi onunla suladık”, yani onunla sulayacağınız bir içecek kıldık;
مزارعكم ومواشيكم وهو على ما قيل أبلغ من سقيناكم لما فيه من الدلالة على جعل الماء معدا لهم ينتفعون به متى شاؤوا، وقد فرق بين أسقى وسقى غير واحد فقد قال الأزهري: العرب تقول لكل ما كان من بطون الأنعام أو من السماء أو من نهر جار أسقيته أي جعلت شربا له وجعلت له منه مسقى فإذا كان للشفة قالوا سقى ولم يقولوا أسقى، وقال أبو علي: يقال سقيته حتى روي وأسقيته نهرا جعلته شربا له، وربما استعملوا سقى بلا همزة كأسقى كما في قول لبيد يصف سحابا:
ekimlerinizi ve hayvanlarınızı sularsınız. Denildiğine göre bu ifade, suyun diledikleri zaman faydalanmaları için hazır kılındığına delalet etmesi bakımından 'sekaynâküm' ifadesinden daha beliğdir. Pek çok âlim 'eskâ' ile 'sekâ' fiilleri arasını ayırt etmiştir; nitekim Ezherî şöyle demiştir: “Araplar davarların karnından olan süt, gökten inen yağmur veya akan bir nehirden olan her şey için 'eskaytühû' derler; yani ona bir içecek kıldım ve ondan içilecek bir kaynak tahsis ettim demektir. Fakat doğrudan dudağa verilen içecek için 'sekâ' derler, 'eskâ' demezler.” Ebû Ali ise şöyle demiştir: “Kanıncaya kadar içirdiğinde 'sekaytühû', onun için bir nehri içme kaynağı kıldığında 'eskaytühû nehran' denir.” Bazen de Lebîd'in bir bulutu vasfederken söylediği şu beyitte olduğu gibi 'sekâ' fiilini hemzesiz olarak 'eskâ' anlamında kullanırlar:
أقول وصوته مني بعيد ... يحط اللث (١) من قلل الجبال
“Sesi benden uzak olduğu halde derim ki: Dağların doruklarındaki ağaç sakızını söküp indirmektedir.”
سقى قومي بني نجد وأسقى ... نميرا والقبائل من هلال
“Kavmim Necidoğullarını sulasın, Nümeyr'e ve Hilâl kabilelerine de su versin.”
فإنه لا يريد بسقى قومي ما يروي عطاشهم ولكن يريد رزقهم سقيا لبلادهم يخصبون بها وبعيد أن يسأل لقومه ما يروي ولغيرهم ما يخصبون به، ولا يرد على قول الأزهري أنه لا يقال أسقي في سقيا الشفة قول ذي الرمة:
Zira o, 'sekâ kavmî' sözüyle onların susuzluğunu giderecek şeyi değil, beldelerine bereket getirecek bir yağmur rızkı vermesini murat etmektedir; kendi kavmi için sadece içecek su isterken başkaları için bereketli yağmur istemesi ise uzak bir ihtimaldir. Ezherî'nin 'dudağın sulanmasında eskâ denilmez' sözüne Zü'r-Rimme'nin şu beyti itiraz olarak getirilemez:
وأسقيه حتى كاد مما أبثه ... يكلمني أحجاره وملاعبه
“Ona su veririm; öyle ki içimi döktüğüm şeylerden ötürü neredeyse taşları ve konak yerleri benimle konuşacaktı.”
قال الإمام: لأنه أراد بأسقيه أدعو له بالسقيا ولا يقال في ذلك كما قال أبو عبيد سوى أسقي، هذا وقد جاء الضمير هنا متصلا بعد ضمير منصوب متصل أعرف منه ومذهب سيبويه في مثل ذلك وجوب الاتصال.
İmam şöyle demiştir: Çünkü o 'eskîhi' sözüyle ona yağmur ve sulanma duası etmeyi murat etmiştir; Ebû Ubeyd'in dediği gibi bu anlamda sadece 'eskâ' kullanılır. Öte yandan burada zamir, kendisinden daha marife olan mensup ve muttasıl bir zamirden sonra muttasıl olarak gelmiştir; bu gibi durumlarda Sîbeveyh'in mezhebi muttasıl gelmesinin vacip olduğudur.
وَما أَنْتُمْ لَهُ بِخازِنِينَ نفى سبحانه عنهم ما أثبته لجنابه بقوله ﷻ: وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ كأنه قيل: نحن القادرون على إيجاده وخزنه في السحاب وإنزاله، وما أنتم على ذلك بقادرين، وقيل: المراد نفي حفظه أي وما أنتم له بحافظين في مجاريه عن أن يغور فلا تنتفعون به وعن سفيان أن المعنى وما أنتم له بمانعين لإنزاله من السماء وَإِنَّا لَنَحْنُ نُحْيِي بإيجاد الحياة في بعض الأجسام القابلة لها وَنُمِيتُ بإزالتها عنها فالحياة صفة وجودية وهي كما قيل صفة تقتضي الحس والحركة الإرادية والموت زوال تلك الصفة، وقال بعضهم: إنه صفة وجودية تضاد الحياة لظاهر قوله تعالى: الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ [الملك: ٢] وسيأتي إن شاء الله تعالى تحقيق ذلك، وقد يعمم الإحياء والإماتة بحيث يشمل الحيوان والنبات مثل أن يقال: المراد إعطاء قوة النماء وسلبها، وتقديم الضمير للحصر، وهو إما توكيد للأول أو مبتدأ خبره الجملة بعده والمجموع خبر لإنا، وجوز كونه ضمير فصل ورده أبو البقاء بوجهين أحدهما أنه لا يدخل على الخبر الفعلي والثاني أن اللام لا تدخل عليه، وتعقب ذلك في الدر المصون بأن الثاني غلط فإنه ورد دخول اللام عليه في قوله تعالى: إِنَّ هذا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ [آل عمران: ٦٢] ودخوله على المضارع مما ذهب إليه الجرجاني وبعض النحاة، وجعلوا من ذلك قوله تعالى: إِنَّهُ هُوَ يُبْدِئُ وَيُعِيدُ [البروج: ١٣] ولعل ذلك المجوز ممن يرى هذا الرأي والعجب من أبي البقاء فإنه رد ذلك هنا وجوزه في قوله تعالى: وَمَكْرُ أُولئِكَ هُوَ يَبُورُ [فاطر:
{ وَما أَنْتُمْ لَهُ بِخازِنِينَ } “Siz onu depolayamazsınız”; Sübhânehu ve Teâlâ, { وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ } buyruğuyla kendi yüce zatı için ispat ettiği şeyi onlardan nefyetmiştir; sanki şöyle buyrulmuştur: Onu var etmeye, bulutlarda depolamaya ve indirmeye kādir olan biziz; siz ise buna kādir değilsiniz. Şöyle de denilmiştir: Kastedilen onun muhafaza edilmesini nefyetmektir; yani siz yeraltı yollarında onun çekilip gitmesini ve böylece faydalanamaz hale gelmenizi engelleyecek muhafızlar değilsiniz. Süfyân'dan nakledildiğine göre mana: “Siz onun gökten indirilmesini engelleyecek değilsiniz” şeklindedir. { وَإِنَّا لَنَحْنُ نُحْيِي } “Şüphesiz biz, evet biz hayat veririz”, hayatı kabul eden bazı cisimlerde hayatı var ederek; { وَنُمِيتُ } “ve öldürürüz”, hayatı onlardan gidererek. Hayat varlıksal bir sıfattır ve denildiğine göre hissi ve iradî hareketi gerektiren bir niteliktir; ölüm ise bu sıfatın zevalidir. Bazıları ise Allah Teâlâ'nın: { الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ } “Ölümü yaratan...” [el-Mülk 67/2] buyruğunun zahirinden hareketle ölümün hayata zıt varlıksal bir sıfat olduğunu söylemişlerdir; inşallah bunun tahkiki gelecektir. İhya ve imâte fiilleri bazen hayvanları ve bitkileri de kapsayacak şekilde umumileştirilir; örneğin büyüme gücünün verilmesi ve geri alınması manasının kastedildiği söylenir. Zamirin öne alınması hasr (vurgu) içindir; o ya birincinin tekididir ya da haberinin kendisinden sonraki cümle olduğu bir mübtedadır ve cümlenin tamamı 'innâ'nın haberidir. Fasl zamiri olması da caiz görülmüştür; ancak Ebû'l-Bekâ buna iki vecihle itiraz etmiştir: Birincisi fiil cümlesi olan haberin başına gelmemesidir, ikincisi ise lâm harfinin onun üzerine dahil olmamasıdır. ed-Dürrü'l-Mesûn'da bu itiraza, ikinci gerekçenin bir hata olduğu; zira Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ هذا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ } “Şüphesiz bu, elbette dosdoğru kıssadır” [Âl-i İmrân 3/62] buyruğunda lü'nün onun üzerine dahil olduğunun varid bulunduğu belirtilerek cevap verilmiştir. Muzari fiilin başına dahil olması ise Cürcânî ve bazı nahivcilerin benimsediği bir görüştür; nitekim Allah Teâlâ'nın { إِنَّهُ هُوَ يُبْدِئُ وَيُعِيدُ } “Şüphesiz O'dur ilk baştan yaratan ve tekrar dirilten” [el-Bürûc 85/13] buyruğunu buna örnek göstermişlerdir. Muhtemelen buna cevaz veren kişi bu görüşü benimseyenlerdendir. Şaşılacak şeydir ki Ebû'l-Bekâ bunu burada reddetmiş, fakat Allah Teâlâ'nın { وَمَكْرُ أُولئِكَ هُوَ يَبُورُ } “İşte onların tuzakları ise bizzat kendisi mahvolur” [Fâtır 35/10]
١٠] كما نقله في المغني.
buyruğunda ise el-Muğnî'de nakledildiği üzere caiz görmüştür.
وَنَحْنُ الْوارِثُونَ أي الباقون بعد فناء الخلق قاطبة المالكون للملك عند انقضاء زمان الملك المجازي، الحاكمون في الكل أولا وآخرا أو ليس لأحد إلا التصرف الصوري والملك المجازي وفي هذا تنبيه على أن المتأخر ليس بوارث للمتقدم كما يتراءى من ظاهر الحال، وتفسير الوارث بالباقي مروي عن سفيان وغيره، وفسر بذلك في
{ وَنَحْنُ الْوارِثُونَ } “Ve varis olanlar da yalnız biziz”; yani bütün yaratılmışların yok olmasından sonra baki kalan, mecazi mülkiyet zamanı bittiğinde mülkün tek sahibi olan, ilkinde de sonunda da her şey üzerinde hükümran olan biziz; yoksa hiç kimsenin zahiri bir tasarruftan ve mecazi bir mülkiyetten başka bir şeyi yoktur. Bunda, zahirî durumun gösterdiğinin aksine sonradan gelenin öncekine gerçek varis olmadığına dair bir uyarı vardır. Varis isminin 'bâkî' (ebedî kalıcı) olarak tefsir edilmesi Süfyân ve başkalarından rivayet edilmiştir; nitekim
قوله ﵊: «اللهم متعنا بأسماعنا وأبصارنا وقوتنا ما أحييتنا واجعله الوارث منا»
onun [aleyhisselâm] şu duasında da böyle tefsir edilmiştir: «Allahım! Bizi yaşattığın müddetçe kulaklarımızdan, gözlerimizden ve kuvvetimizden faydalandır ve onu bizden geriye kalan varisimiz kıl.»
وهو من باب الاستعارة وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ من مات وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ من هو حي لم يمت بعد أخرجه ابن أبي
Bu istiare kabilindendir. { وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ } “Andolsun, sizden öne geçenleri bildik” [yani] ölenleri; { وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ } “ve andolsun, geride kalanları da bildik” [yani] henüz ölmeyip hayatta olanları. Bunu İbn Ebî
حاتم وغيره عن ابن عباس، وفي رواية أخرى عنه المستقدمين آدم ﵇ ومن مضى من ذريته والمستأخرين من في أصلاب الرجال، وروي مثله عن قتادة، وعن مجاهد المستقدمين من مضى من الأمم والْمُسْتَأْخِرِينَ أمة محمد ﷺ، وقيل: من تقدم ولادة وموتا ومن تأخر كذلك مطلقا وهو من المناسبة بمكان وروي عن الحسن أنه قال:
Hâtim ve diğerleri İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir. Ondan gelen diğer bir rivayette 'önden gidenler' Âdem [aleyhisselâm] ve onun geçmiş zürriyeti, 'geri kalanlar' ise erkeklerin sulbünde bulunanlardır; benzeri Katâde'den de rivayet edilmiştir. Mücâhid'den ise 'önden gidenler' geçmiş ümmetler, 'geri kalanlar' ise Muhammed'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] ümmetidir. Şöyle de denilmiştir: Doğum ve ölüm bakımından mutlak surette önce geçenler ve sonra kalanlardır; bu mana münasebet bakımından pek kuvvetlidir. Hasan [el-Basrî]'den şöyle dediği rivayet edilmiştir:
من سبق إلى الطاعة ومن تأخر فيها، وروي عن معتمر أنه قال: بلغنا أن الآية في القتال فحدثت أبي فقال: لقد نزلت قبل أن يفرض القتال، فعلى هذا أخذ الجهاد في عموم الطاعة ليس بشيء، على أنه ليس في تفسير ذلك بالمستقدمين والمستأخرين فيها كمال مناسبة، والمراد من علمه تعالى بهؤلاء علمه سبحانه بأحوالهم، والآية لبيان كمال علمه جل وعلا بعد الاحتجاج على كمال قدرته تعالى فإن ما يدل عليها دليل عليه ضرورة أن القادر على كل شيء لا بد من علمه بما يصنعه وفي تكرير قوله تعالى: وَلَقَدْ عَلِمْنَا ما لا يخفى من الدلالة على التأكيد. وأخرج أحمد والترمذي والنسائي وابن ماجة والحاكم وصححه والبيهقي في سننه. وجماعة من طريق أبي الجوزاء عن ابن عباس قال: كانت امرأة تصلي خلف رسول الله ﷺ حسناء من أحسن الناس فكان بعض القوم يتقدم حتى يكون في الصف الأول لئلا يراها ويستأخر بعضهم حتى يكون في الصف المؤخر فإذا ركع نظر من تحت إبطيه فأنزل الله تعالى الآية، وأخرج عبد الرزاق وابن المنذر عن أبي الجوزاء أنه قال في الآية ولقد علمنا المستقدمين منكم في الصفوف في الصلاة ولم يذكر من حديث المرأة شيئا، قال الترمذي: هذا أشبه أن يكون أصح، وقال الربيع بن أنس: حرض النبي ﷺ على الصف الأول في الصلاة فازدحم الناس عليه وكان بنو عذرة دورهم قاصية عن المسجد فقالوا: نبيع دورنا ونشتري دورا قريبة من المسجد فأنزل الله تعالى الآية، وأنت تعلم أن العبرة بعموم اللفظ لا بخصوص السبب، ومن هنا قال بعضهم:
İtaatte öne geçenler ve itaatte geri kalanlardır. Mu'temir'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: Bize ayetin savaş hakkında indiği ulaştı; bunu babama anlattım, o da: “Bu ayet savaş farz kılınmadan önce indi” dedi. Buna göre cihadın itaatin geneline dahil edilmesi tutarlı değildir; üstelik ayetin itaatte öne geçenler ve geri kalanlar şeklinde tefsir edilmesinde tam bir münasebet de yoktur. Allah Teâlâ'nın bunları bilmesinden maksat, hallerini bilmesidir. Ayet, kudretinin kemaline delil getirildikten sonra O'nun [Celle ve Alâ] ilminin kemalini beyan etmek içindir; zira kudrete delalet eden şey ilme de delildir; çünkü her şeye kādir olanın yaptığını bilmesi zorunludur. { وَلَقَدْ عَلِمْنَا } buyruğunun tekrar edilmesinde ise tekit ifade ettiği gizli değildir. Ahmed, Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce, Hâkim (sahih olduğunu belirterek), Beyhakî es-Sünen'inde ve bir topluluk Ebü'l-Cevzâ yoluyla İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Resûlullah'ın [sallallâhu aleyhi ve sellem] arkasında insanların en güzellerinden güzel bir kadın namaz kılardı. Cemaatten bazıları kadını görmemek için ilk safa geçecek kadar öne gider, bazıları ise geri kalıp arka safta dururdu; rükûya vardığında ise koltuk altlarının arasından ona bakardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.” Abdürrezzâk ve İbnü'l-Münzir ise Ebü'l-Cevzâ'dan ayet hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: “Namaz saflarında sizden öne geçenleri bildik...” ve kadın hadisinden hiçbir şey zikretmemiştir. Tirmizî: “Bunun daha sahih olması kuvvetle muhtemeldir” demiştir. Rebî' b. Enes ise şöyle demiştir: “Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] namazda ilk safa teşvik etti, insanlar da ona doğru yığıldı. Benî Uzre'nin evleri ise mescitten uzaktı; bunun üzerine 'Evlerimizi satalım ve mescide yakın evler satın alalım' dediler; Allah Teâlâ da bu ayeti indirdi.” Sen de bilirsin ki muteber olan sebebin hususiliği değil lafzın umumiliğidir; bundan dolayı bazısı şöyle demiştir:
الأولى الحمل على العموم أي علمنا من اتصف بالتقدم والتأخر في الولادة والموت والإسلام وصفوف الصلاة وغير ذلك وَإِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَحْشُرُهُمْ للجزاء، وتوسيط الضمير قيل للحصر أي هو سبحانه يحشرهم لا غير، وقيل عليه: إنه في مثل ذلك يكون الفعل مسلم الثبوت والنزاع في الفاعل وهاهنا ليس كذلك فالوجه جعله لإفادة التقوى. وتعقب بأن هذا في القصر الحقيقي غير مسلم وتصدير الجملة بإن لتحقيق الوعد والتنبيه على ما سبق يدل على صحة الحكم، وفي الالتفات والتعرض لعنوان الربوبية إشعار بعلته، وفي الإضافة إلى ضميره ﷺ دلالة على اللطف به ﵊.
Evla olan genele hamletmektir; yani doğumda, ölümde, İslam'da, namaz saflarında ve diğer hususlarda öncelik ve sonralıkla nitelenenleri bildik demektir. { وَإِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَحْشُرُهُمْ } “Şüphesiz senin Rabbin, onları toplayacak olan O'dur”, karşılık vermek için. Zamirin araya getirilmesinin hasr için olduğu, yani 'başkası değil, sadece O [Sübhânehu] onları toplayacaktır' anlamına geldiği söylenmiştir. Buna karşı şöyle itiraz edilmiştir: Bu gibi yerlerde fiilin sübûtu kabul edilmiş olup tartışma faildedir; burada ise öyle değildir, dolayısıyla uygun olan hükmü pekiştirmek için getirilmiş olmasıdır. Bu itiraza hakiki kasrda bunun kabul edilemeyeceği söylenerek cevap verilmiştir. Cümlenin 'inne' ile başlatılması vaadin gerçekleşeceğini tekit etmek içindir ve önceki hususlara dikkat çekilmesi hükmün doğruluğuna delalet eder. İltifat yapılmasında ve Rubûbiyyet unvanına yer verilmesinde hükmün illetine bir işaret, O'nun [sallallâhu aleyhi ve sellem] zamirine izafe edilmesinde ise ona [aleyhisselâm] bir lütuf delaleti vardır.
وقرأ الأعمش «يحشرهم» بكسر الشين إِنَّهُ حَكِيمٌ بالغ الحكمة متقن في أفعاله. والحكمة عندهم عبارة عن العلم بالأشياء على ما هي عليه والإتيان بالأفعال على ما ينبغي عَلِيمٌ وسع علمه كل شيء، ولعل تقديم وصف الحكمة للإيذان باقتضائها للحشر والجزاء، وقد نص بعضهم على أن الجملة مستأنفة للتعليل وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ أي هذا النوع بأن خلقنا أصله وأول فرد من أفراده خلقا بديعا منطويا على خلق سائر أفراده انطواء إجماليا.
el-A'meş 'şın' harfinin kesresiyle «يحشِرهم» şeklinde okumuştur. { إِنَّهُ حَكِيمٌ } “Şüphesiz O, tam hüküm ve hikmet sahibidir”, hikmeti kemalde olandır, fiillerinde muhkem davranandır. Onlara göre hikmet, şeyleri olduğu gibi bilmek ve fiilleri olması gerektiği gibi yerine getirmektir. { عَلِيمٌ } “hakkıyla bilendir”, ilmi her şeyi kuşatmıştır. Hikmet vasfının öne alınması, muhtemelen haşir ve cezanın hikmetin bir gereği olduğunu hissettirmek içindir; bazı âlimler bu cümlenin illet bildiren bir istînâf (başlangıç) cümlesi olduğunu açıkça belirtmişlerdir. { وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ } “Andolsun biz insanı yarattık”, yani bu türün aslını ve ilk ferdini, diğer fertlerinin yaratılışını icmâlî olarak içinde barındıran eşsiz bir yaratılışla yaratarak bu türü vücuda getirdik.
مِنْ صَلْصالٍ أي طين يابس يصلصل أي يصوت إذا نقر. أخرجه ابن أبي حاتم عن قتادة ونقله في الدر المصون عن أبي عبيدة ونقل عنه أبو حيان أنه قال: هو الطين المخلوط بالرمل وهو رواية عن ابن عباس، وفي رواية أخرى عنه أنه الطين المرقق الذي يصنع منه الفخار، وفي أخرى نحو الأول، وقيل: هو من صلصال إذ أنتن تضعيف صل يقال: صل اللحم وأصل إذا أنتن وهذا النوع من المضعف مصدر يفتح أوله ويكسر كالزلزال ووزنه عند جمهور البصريين فعلال، وقال الفراء: وكثير من النحويين فعفع كررت الفاء والعين ولا لام، وغلطهم في الدر المصون لأن أقل الأصول ثلاثة فاء وعين ولام، وقال بعض البصريين والكوفيين: فعفل ونسب أيضا إلى الفراء بل قيل هو المشهور عنه، وعن بعض آخر من الكوفيين أن وزنه فعل بتشديد العين والأصل صلل مثلا فلما اجتمع ثلاثة أمثال أبدل الثاني من جنس
{ مِنْ صَلْصالٍ } “kuru bir çamurdan”, yani vurulduğunda çınlayan/ses çıkaran kuru çamurdan. Bunu İbn Ebî Hâtim Katâde'den rivayet etmiş, ed-Dürrü'l-Mesûn'da Ebû Ubeyde'den nakledilmiş ve Ebû Hayyân da ondan: “O kumla karışık çamurdur” dediğini aktarmıştır ki bu İbn Abbâs'tan gelen bir rivayettir. Ondan gelen diğer bir rivayette ise onun kendisinden çömlek yapılan inceltilmiş çamur olduğu belirtilmiştir; başka bir rivayette de birincisi gibidir. Şöyle de denilmiştir: O, koktuğunda 'salsal' denilen şeydendir; 'salle' fiilinin şeddeli halidir, et koktuğunda 'salle'l-lahmü ve asalle' denir. Bu tür şeddeli kelimeler 'zelzâl/zılzâl' gibi evveli hem fethalı hem kesreli okunan bir masdardır; Basralıların cumhuruna göre vezni 'fe'lâl'dir. Ferrâ ve pek çok nahivci ise fa ve ayn harfleri tekrarlanmış ve lam harfi bulunmayan 'fe'fa'' vezninde olduğunu söylemişlerdir; ed-Dürrü'l-Mesûn'da ise asıl harflerin en azının fâ, ayn ve lâm olmak üzere üç tane olmasından ötürü bu görüş sahiplerinin hatalı olduğu belirtilmiştir. Bazı Basralılar ve Kûfeliler ise 'fe'fel' vezninde olduğunu söylemiş ve bu görüş Ferrâ'ya da nispet edilmiştir, hatta ondan meşhur olanın bu olduğu söylenmiştir. Kûfelilerden bir diğer kesime göre ise ayn harfinin şeddesiyle 'fa''ale' veznindedir ve aslı meselâ 'sallele'dir; üç benzer harf bir araya gelince ikincisi
إلقاء، وخص بعضهم هذا الخلاف بما إذا لم يختل المعنى بسقوط الثالث كلملم وكبكب فإنك تقول لم وكب فلو لم يصح المعنى بسقوطه نحو سمسم فلا خلاف في أصالة الجميع، وقال اليمني: ليس معنى قولهم: إن الأصل صلل أنه زيد فيه صاد بل هو رباعي كزلزل والاشتراك في أصل المعنى لا يقتضي أن يكون منه إذ الدليل دال على أن الفاء لا تزاد لكن زيادة الحرف تدل على زيادة المعنى، وذكر في البحر أن صلصال بمعنى مصلصل كالقضاض بمعنى المقضقض فهو مصدر بمعنى الوصف ومثله كثير. مِنْ حَمَإٍ من طين تغير واسود من مجاورة الماء ويقال للواحدة حمأة، قال الليث: بتحريك الميم ووهم في ذلك وقالوا: لا نعرف الحمأة في كلام العرب إلا ساكنة الميم وعلى هذا أبو عبيدة والأكثرون، والجار والمجرور في موضع الصفة لصلصال كما هو السنة الشائعة في الجار والمجرور بعد النكرة أي من صلصال كائن من حمإ، وقال الحوفي: هو بدل مما قبله بإعادة الجار فكأنه قيل خلقناه من حمإ مَسْنُونٍ أي مصور من سنة الوجه وهي صورته، وأنشد لذلك ابن عباس قول عمه حمزة يمدح النبي ﷺ:
bunun türünden bir harfle değiştirilmiştir. Bazıları bu ihtilafı, 'lemleme' ve 'kebkebe' gibi üçüncü harf düştüğünde mananın bozulmadığı kelimelere tahsis etmiştir; nitekim 'lemme' ve 'kebbe' dersin. Şayet 'simsim' (susam) gibi harfin düşmesiyle mana sahih olmuyorsa, harflerin tamamının asıl olduğu hususunda ihtilaf yoktur. el-Yemenî şöyle demiştir: Onların 'aslı salleledir' sözlerinin anlamı ona bir sâd harfinin eklendiği demek değildir; bilakis 'zelzele' gibi dört harfli bir kelimedir ve asıl manadaki ortaklık ondan türediğini gerektirmez; zira delil fâ harfinin zâid kılınamayacağını göstermektedir, ancak harfin ziyadeliği mananın ziyadeliğine delalet eder. el-Bahr'da 'salsâl'ın 'mukadkad' manasındaki 'kadâd' gibi 'musalsal' (çınlatılmış) manasında olduğu zikredilmiştir; dolayısıyla vasıf manasında bir masdardır ve benzeri çoktur. { مِنْ حَمَإٍ } “balçıktan”, suyun yanında durmaktan ötürü değişmiş ve kararmış çamurdan; tekili için 'hamee' denir. Leys mîm harfinin harekeli olduğunu söylemiş ve bunda vehme düşmüştür; ulema: “Arap kelamında hamee kelimesini sadece mîm'in sükûnu ile biliriz” demişlerdir; Ebû Ubeyde ve ekseriyet bu görüştedir. Car ve mecrur, nekre kelimeden sonra gelen car ve mecrurlarda yaygın kural olduğu üzere 'salsâl' kelimesinin sıfatı konumundadır; yani balçıktan var olmuş kuru bir çamurdan demektir. Hûfî ise car harfinin tekrarıyla öncekinden bedel olduğunu söylemiştir; sanki 'onu şekil verilmiş bir balçıktan yarattık' denilmiştir. { مَسْنُونٍ } “şekil verilmiş”, yani yüzün şekli ve sureti demek olan 'senetü'l-vech'ten türeyerek suret verilmiş demektir. İbn Abbâs bu anlam için amcası Hamza'nın Peygamber'i [sallallâhu aleyhi ve sellem] överken söylediği şu beytini inşad etmiştir:
أغر كأن البدر سنة وجهه ... جلا الغيم عنه ضوؤه فتبددا
“Yüzünün şekli dolunay gibi ak ve parlaktır; onun nuru bulutu yarıp dağıttı.”
وأنشد غيره قول ذي الرمة:
Başkası ise Zü'r-Rimme'nin şu beytini inşad etmiştir: