تريك سنة وجه غير مقرفة ... ملساء ليس بها خال ولا ندب
“Sana, soylu ve kusursuz bir yüz şekli gösterir; pürüzsüzdür, onda ne bir ben ne de bir yara izi vardır.”
أو مصبوب من سن الماء صبه ويقال شن بالشين أيضا أي مفرغ على هيئة الإنسان كما تفرغ الصور من الجواهر المذابة في القوالب، وقال قتادة ومعمر: المسنون المنتن، قيل: وهو من سننت الحجر على الحجر إذا حككته به فالذي يسيل بينهما سنين ولا يكون إلا منتنا، وقيل: هو من سننت الحديدة على المسن إذا غيرتها بالتحديد، وأصله الاستمرار في جهة من قولهم: هو على سنن واحد وهو صفة الحمإ، ويجوز أن يكون صفة لصلصال ولا ضير في تقدم الصفة الغير الصريحة على الصريحة، فقد قال الرضي: إذا وصفت النكرة بمفرد أو ظرف أو جملة قدم المفرد في الأغلب وليس بواجب خلافا لبعضهم، والدليل عليه قوله تعالى: وَهذا ذِكْرٌ مُبارَكٌ أَنْزَلْناهُ [الأنبياء: ٥٠] لكنه يحتاج إلى نكتة لا سيما في كلام الله تعالى لأنه لا يعدل عن الأصل لغير مقتض، ولعل النكتة هاهنا مناسبة المقدم لما قبله في أن كلا منهما من جنس المادة، وقيل: إنما أخرت الصفة الصريحة تنبيها على أن ابتداء مسنونيته ليس في حال كونه صلصالا بل في حال كونه حمأ كأنه سبحانه أفرغ الحمأ فصور من ذلك تمثال إنسان أجوف فيبس حتى إذا نقر صوت ثم غيره طورا بعد طور حتى نفخ فيه من روحه فتبارك الله أحسن الخالقين، وقيل: المسنون المنسوب أي نسب إليه ذريته وهو كما ترى. وَالْجَانَّ هو أبو الجن كما روي عن ابن عباس ويجمع على جنان كحائط وحيطان وراع ورعيان قاله الطبرسي، وقيل: هو إبليس وروي عن الحسن وقتادة لكن في الدر المصون أنه هو أبو الجن، وقال ابن بحر: هو اسم لجنس الجن وتشعب الجنس لما كان من فرد واحد مخلوق من مادة واحدة كان الجنس مخلوقا منها.
Yahut suyun dökülmesini ifade eden 'senne'l-mâe'den [türeyerek] 'dökülmüş, boşaltılmış' demektir; şîn harfiyle 'şenne' de denir. Yani eritilmiş cevherlerin kalıplara dökülerek suret verilmesi gibi, insan sureti üzere kalıba dökülmüş [çamur] manasındadır. Katâde ve Ma'mer: 'Mesnûn, kokuşmuş olandır' demişlerdir. Bunun, bir taşı diğer taşa sürttüğünde söylenen 'senentü'l-hacere ale'l-hacer' ifadesinden geldiği söylenmiştir; nitekim iki taş arasından sızıp akan şeye 'senîn' denir ve bu da ancak kokuşmuş olur. Bir diğer görüşe göre ise bileği taşında bileyerek değiştirdiğinde söylenen 'senentü'l-hadîdete ale'l-misen' tabirinden gelmektedir. Kelimenin aslı, 'O tek bir doğrultu (senen) üzeredir' sözlerinden hareketle bir yönde devam etmektir. Bu kelime 'hamee'nin sıfatıdır; 'salsâl' kelimesinin sıfatı olması da caizdir ve sarih olmayan sıfatın sarih sıfattan önce gelmesinde bir sakınca yoktur. Nitekim Radî şöyle demiştir: 'Nekre bir kelime; müfred, zarf veya cümle ile sıfatlandığında çoğunlukla müfred öne alınır; fakat bazılarının aksine bu zorunlu değildir.' Bunun delili Yüce Allah'ın şu kavlidir: { وَهذا ذِكْرٌ مُبارَكٌ أَنْزَلْناهُ } “İşte bu da indirdiğimiz mübarek bir zikirdir.” Ancak bunun için -özellikle Allah Teâlâ'nın kelamında- nükteye ihtiyaç vardır; zira bir gerektirici sebep olmaksızın asıldan sapılmaz. Muhtemelen buradaki nükte, öne alınan kelimenin maddî cins olma bakımından kendisinden öncekine uygun düşmesidir. Bir diğer görüşe göre, sarih sıfatın sonraya bırakılması, onun mesnûn (şekillendirilmiş) oluşunun başlangıcının salsâl (kuru çamur) halindeyken değil, balçık halindeyken olduğuna dikkat çekmek içindir. Sanki Allah Teâlâ balçığı döküp boşaltmış, ondan içi boş bir insan heykeli sureti yapmış, o da kuruyup tıklatıldığında ses çıkarır hale gelmiş, sonra da ona Kendi ruhundan üfleyinceye kadar aşama aşama onu değiştirmiştir. Yaratanların en güzeli olan Allah pek yücedir! Mesnûn'un 'mensûb' yani zürriyeti kendisine nispet edilen manasında olduğu da söylenmiştir ki bunun durumu ortadadır. { وَالْجَانَّ } “ve can'ı da”, İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre cinlerin atasıdır. Tabersî'nin belirttiğine göre 'hâit/hîtân' ve 'râin/ru'yân' gibi 'cân/cinnân' şeklinde çoğullanır. Onun İblis olduğu da söylenmiş olup Hasan ve Katâde'den rivayet edilmiştir; ancak ed-Dürrü'l-Masûn'da onun cinlerin atası olduğu belirtilmiştir. İbn Bahr ise: 'Cin cinsinin ismidir; cinsin kollara ayrılması tek bir maddeden yaratılmış tek bir fertten kaynaklandığı için cins de o maddeden yaratılmış olur' demiştir.
وقرأ الحسن وعمرو بن عبيد «والجأن» بالهمز وانتصابه بفعل يفسره خَلَقْناهُ وهو هنا أقوى من الرفع للعطف على الجملة الفعلية مِنْ قَبْلُ أي من قبل خلق الإنسان، قيل: ومن هنا يظهر جواز كون الرماد بالمستقدمين أحد الثقلين وبالمستأخرين الآخر والخطاب بقوله تعالى: مِنْكُمْ للكل وهو بعيد غاية البعد.
Hasan ve Amr b. Ubeyd hemze ile «ve'l-ce'ne» şeklinde okumuşlardır. Kelimenin mensub oluşu, { خَلَقْناهُ } “onu yarattık” fiilinin tefsir ettiği bir fiille [meful oluşundandır] ve fiil cümlesine atfedildiği için burada mensub olması merfu olmasından daha kuvvetlidir. { مِنْ قَبْلُ } “daha önce”, yani insanın yaratılışından önce [yarattık]. Şöyle denilmiştir: Buradan hareketle, [önceki ayetlerde geçen] öne geçenlerin iki ağır topluluktan (insan ve cin) biri, geride kalanların da diğeri olması ve Yüce Allah'ın { مِنْكُمْ } “sizden” hitabının da hepsine yönelik olması ihtimali caiz görünmektedir; ancak bu son derece uzak bir ihtimaldir.
مِنْ نارِ السَّمُومِ أي الريح الحارة التي تقتل. وروي ذلك عن ابن عباس، وأكثر ما تهب في النهار وقد تهب
{ مِنْ نارِ السَّمُومِ } “kavurucu ateşten”, yani öldürücü sıcak rüzgârdan [yarattık]. Bu [izah], İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir. Bu rüzgâr çoğunlukla gündüzleri eser, bazen de
ليلا. وسميت سموما لأنها بلطفها تنفذ في مسام البدن ومنه السم القاتل، ويقال: سم يومنا يسم إذا هبت فيه تلك الريح، وقيل: السموم نار لا دخان لها ومنها تكون الصواعق، وروى ذلك أبو روق عن الضحاك عن ابن عباس فالإضافة من إضافة العام إلى الخاص، وقيل: السموم إفراط الحر والإضافة من إضافة الموصوف إلى الصفة، والمراد من النار المفرطة الحرارة، وقد جاء في بعض الآثار ما يدل على أن النار التي خلق منها الجان أشد حرارة من النار المعروفة.
geceleyin eser. İnceliği ve şiddeti sebebiyle bedenin gözeneklerine (mesâm) nüfuz ettiği için ona 'semûm' denilmiştir; öldürücü zehir (semm) de bundandır. O rüzgâr estiğinde 'günümüz semûm oldu (semme yevmunâ yesümmü)' denir. Bir görüşe göre semûm, dumansız bir ateştir ve yıldırımlar ondan meydana gelir. Bunu Ebû Ravk, Dahhâk vasıtasıyla İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir; buna göre tamlama genel olanın özel olana izafetidir. Bir diğer görüşe göre ise semûm, aşırı sıcaklık demektir ve tamlama mevsun sıfata izafetidir; kastedilen ise son derece sıcak ateştir. Bazı rivayetlerde cinnin kendisinden yaratıldığı ateşin bilinen ateşten çok daha sıcak olduğuna delalet eden hususlar nakledilmiştir.
فقد أخرج ابن مردويه عن ابن مسعود عن النبي ﷺ أنه قال: «رؤيا المسلم جزء من سبعين جزءا من النبوة وهذه النار جزء من سبعين جزءا من السموم التي خلق منها الجان وتلا ﵊ الآية»
Nitekim İbn Merdûye'nin İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre Hz. Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: «Müslümanın rüyası peygamberliğin yetmiş cüzünden bir cüzdür; şu [dünya] ateşi de cinnin kendisinden yaratıldığı semûm ateşinin yetmiş cüzünden bir cüzdür.» Ardından [aleyhisselâm] bu ayeti okumuştur.
واستشكل الخلق من النار بأنه كيف تخلق الحياة فيها وهي بسيطة ليست متركبة من أجزاء مختلفة الطبع والحياة كالمزاج لا تكون إلا في المركبات وقد اشترط الحكماء فيها البنية المركبة.
Ateşten yaratılma hususunda şöyle bir müşkül ortaya konmuştur: Ateş, tabiatları farklı cüzlerden mürekkep olmayıp basit (yalın) bir madde iken onda hayat nasıl yaratılabilir? Zira hayat mizaç gibidir, ancak mürekkep varlıklarda bulunur; nitekim felsefeciler hayat için mürekkep bir bünyeyi şart koşmuşlardır.
وأجيب بمنع ذلك لأنها إذا خلقت في المجردات كالملائكة على قول والعقول التي أثبتها الفلاسفة فبالطريق الأولى البسائط بل لا مانع أيضا أن تخلق في الأجزاء الفردة خلافا للمعتزلة حيث اشترطوا البنية المركبة من الجواهر وليس لهم سوى شبه أوهن من بين العنكبوت على أن ذلك غير وارد رأسا لأن معنى كون الجن مخلوقة من نار أنها الجزء الأعظم الغالب عليها كالتراب في الإنسان فليست بسيطة، وقال بعضهم: إن الجن أجسام هوائية أو نارية بمعنى أنهم يغلب عليهم ذلك وهم مركبون من العناصر الأربعة كالملائكة ﵈ على قول.
Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu iddia kabul edilemez; zira bir görüşe göre melekler gibi mücerret varlıklarda ve felsefecilerin ispat ettiği akıllarda hayat yaratılabiliyorsa, basit maddelerde evleviyetle yaratılır. Hatta Mu'tezile'nin -cevherlerden mürekkep bünyeyi şart koşmalarının aksine- bölünemeyen tekil cüzlerde de hayatın yaratılmasına hiçbir engel yoktur; onların örümcek ağından daha çürük şüphelerinden başka dayanakları da yoktur. Kaldı ki bu itiraz kökten geçersizdir; çünkü cinlerin ateşten yaratılmış olmasının anlamı, insandaki toprak gibi, onlarda baskın ve en büyük cüzün ateş olmasıdır; dolayısıyla onlar basit (yalın) değillerdir. Bazıları şöyle demiştir: Cinler hevâî veya nârî cisimlerdir; yani bu unsurlar onlarda baskındır ve onlar bir görüşe göre melekler [aleyhimüsselâm] gibi dört unsurdan mürekkeptirler.
ثم إن النقل الظاهر عن أكثر الفلاسفة إنكار الجن وليس ذلك مذهب جميعهم فقد ذهب جمع عظيم من قدمائهم إلى وجودهم وهو مذهب جمهور أرباب الملل وأصحاب الروحانيات ويسمونهم بالأرواح السفلية وزعموا أنهم أسرع إجابة من الأرواح الفلكية إلا أنها أضعف. نعم اختلف المثبتون فمنهم من زعم أنهم ليسوا أجساما ولا حالين فيها بل هم جواهر قائمة بأنفسها لكنها أنواع مختلفة بالماهية كاختلاف ماهيات الأعراض بعد استوائها في الحاجة إلى المحل فبعضها كريمة حرة محبة للخيرات وبعضها دنية خسيسة محبة للشرور ولا يعلم عدد أنواعهم إلا الله تعالى ولا يبعد أن يكون من أنواعها من يقدر على أفعال شاقة يعجز عنها قدرة البشر وكذا لا يبعد لكل نوع منها تعلق بنوع مخصوص من أجسام هذا العالم. ومن الناس من زعم أن هذه الأرواح البشرية والنفوس الناطقة إذا فارقت أبدانها وازدادت قوة وكمالا بسبب ما في ذلك العالم الروحاني من انكشاف الأسرار الروحانية فإذا اتفق حدوث بدن مشابه للبدن الذي فارقته فبسبب تلك المشابهة يحصل لتلك النفس المفارقة تعلق ما بهذا البدن وتصير معاونة لنفس ذلك البدن في أفعالها وتدبيرها لذلك البدن فإن اتفقت هذه الحالة في النفوس الخيرة سمي ذلك المعين ملكا وتلك الإعانة إلهاما، وإن اتفقت في النفوس الشريرة سمي ذلك المعين شيطانا وتلك الإعانة وسوسة، ومنهم من قال: إنهم أجسام لكن اختلفوا فقال بعضهم: هي مختلفة الماهية وإن اشتركت في صفة، وقال آخرون: إنها متساوية في تمام الماهية، وقد أطال الكلام في ذلك الإمام في تفسير سورة الجن، وذكر في تفسير هذه الآية أنهم اختلفوا في الجن فقال بعضهم:
Felsefecilerin çoğundan nakledilen zahirî görüş cinleri inkâr etmeleridir; fakat bu hepsinin mezhebi değildir. Kadim felsefecilerden büyük bir topluluk onların varlığına kani olmuştur ki bu, din mensuplarının ve ruhanîler ekolünün cumhurunun mezhebidir. Onları 'süflî ruhlar' olarak adlandırırlar ve felekî ruhlara kıyasla dualara daha hızlı icabet ettiklerini, ancak daha zayıf olduklarını iddia ederler. Evet, varlıklarını kabul edenler ihtilaf etmişlerdir: Kimileri onların cisim olmadıklarını ve cisimlerde bulunmadıklarını, bilakis kendi başlarına kaim cevherler olduklarını; ancak arazların bir mahalle muhtaç olma noktasında eşitlendikten sonra mahiyetlerinin farklılaşması gibi, onların da mahiyet bakımından farklı türler olduğunu öne sürmüşlerdir. Bunların bir kısmı şerefli, hür ve hayırseverdir; bir kısmı ise alçak, bayağı ve şerseverdir. Onların türlerinin sayısını ancak Allah Teâlâ bilir. Bu türlerden bazılarının beşer gücünün yetmeyeceği meşakkatli fiillere güç yetirmesi uzak bir ihtimal olmadığı gibi, her bir türün bu âlemin cisimlerinden belirli bir türe taalluk etmesi de uzak değildir. İnsanlardan bazıları ise bu beşerî ruhların ve nâtık nefislerin bedenlerinden ayrıldıklarında, o ruhanî âlemdeki ruhanî sırların inkişafı sebebiyle güç ve kemal yönünden ziyadeleştiğini iddia etmişlerdir. Ayrıldığı bedene benzer bir beden meydana geldiğinde, bu benzerlik sebebiyle ayrılan o nefis için bu yeni bedenle bir tür taalluk hâsıl olur ve o bedenin nefsiyle onun fiillerinde ve bedenini idare etmesinde ona yardımcı haline gelir. Şayet bu durum hayırlı nefislerde gerçekleşirse o yardımcıya 'melek', bu yardıma 'ilham' adı verilir; şayet şerli nefislerde gerçekleşirse o yardımcıya 'şeytan', bu yardıma da 'vesvese' adı verilir. Onlardan bazıları ise cinlerin cisim olduğunu söylemiş, ancak aralarında ihtilaf etmişlerdir: Bir kısmı, bir sıfatta ortak olsalar da mahiyetlerinin farklı olduğunu söylemiş; diğerleri ise tam mahiyet bakımından eşit olduklarını belirtmiştir. İmam [Râzî], Cin Suresi tefsirinde bu husustaki sözü uzatmış ve bu ayetin tefsirinde cinler hakkında ihtilaf ettiklerini zikrederek bazılarının şöyle dediğini nakletmiştir:
إنهم جنس غير الشياطين، والأصح أن الشياطين قسم من الجن، فكل من كان منهم مؤمنا فإنه لا يسمى بالشيطان، وكل من كان منهم كافرا سمي بهذا الاسم، والدليل على صحة ذلك أن لفظ الجن مشتق من الاستتار فكل من كان كذلك كان من الجن اه، وما ذكره من الأصح هو الذي ذهب إليه المعظم لكن ما ذكره من الدليل ضعيف.
Cinler şeytanlardan ayrı bir cinstir. En sahih olan görüşe göre ise şeytanlar cinlerin bir kısmıdır; binaenaleyh onlardan mümin olanına şeytan denilmez, kâfir olanına ise bu isim verilir. Bunun sahihliğinin delili, 'cin' lafzının gizlenmekten türemiş olmasıdır; dolayısıyla gizli olan herkes cinlerdendir (nakil bitti). [İmam'ın] 'en sahih olan' diye zikrettiği görüş, ulemanın ekseriyetinin benimsediği görüştür; ancak zikrettiği delil zayıftır.
وقال وهب: إن من الجن من يولد له ويأكلون ويشربون بمنزلة الآدميين، ومنهم من هو بمنزلة الريح لا يتوالدون ولا يأكلون ولا يشربون وهم الشياطين. وذكر ابن عربي أن تناسل الجن بإلقاء الهواء في رحم الأنثى كما أن التناسل في البشر بإلقاء الماء في الرحم، وأنهم محصورون في اثنتي عشرة قبيلة أصولا ثم يتفرعون إلى أفخاذ، ويقع بينهم حروب
Vehb şöyle demiştir: Cinlerin bir kısmı vardır ki çocukları olur, insanlar gibi yer ve içerler; bir kısmı da vardır ki rüzgâr gibidirler, doğurmazlar, yemez ve içmezler; bunlar şeytanlardır. İbnü'l-Arabî, insanların tenasülünün rahme suyun bırakılmasıyla olduğu gibi, cinlerin tenasülünün de dişinin rahmine havanın bırakılmasıyla olduğunu; onların asıl olarak on iki kabileye ayrıldıklarını, sonra kollara bölündüklerini ve aralarında savaşlar vuku bulduğunu zikretmiştir.
وبعض الزوابع يكون عند حربهم، فإن الزوبعة تقابل ريحين تمنع كل صاحبتها أن تخترقها فيؤدي ذلك إلى الدور وما كل زوبعة حرب.
Bazı kasırgalar onların savaşı esnasında meydana gelir; zira kasırga, her birinin diğerinin içinden geçmesine engel olan iki rüzgârın karşılaşmasıdır ve bu durum dönmeye yol açar; ancak her kasırga da savaş değildir.
وأخرج البيهقي في الأسماء وأبو نعيم والديلمي وغيرهم بإسناد صحيح- كما قال العراقي- عن أبي ثعلبة مرفوعا الجن ثلاثة أصناف فصنف لهم أجنحة يطيرون في الهواء. وصنف حيات وكلاب. وصنف يحلون ويظعنون،
Beyhakî el-Esmâ'da, Ebû Nuaym, Deylemî ve başkaları -Irâkî'nin belirttiği üzere- sahih bir isnatla Ebû Sa'lebe'den merfû olarak rivayet etmişlerdir: «Cinler üç sınıftır: Bir sınıfın kanatları vardır, havada uçarlar. Bir sınıf yılanlar ve köpeklerdir. Bir sınıf da konup göçerler.»
وفي هذه القسمة عندي إشكال يظهر بالتدبر، ولعل حاصلها أن صنفا منهم يغلب عليهم الطيران في الهواء، وصنف يغلب عليهم الحل والارتحال، وصنف يغلب عليهم المكث والتوطن ببعض المواطن، وعبر عنهم بالحيات والكلاب لكثرة تشكلهم بذلك دون الصنفين الآخرين، فإنهم وإن جاز عليهم التشكل بالأشكال المختلفة لأنهم من الجن، وقد قالوا: إنهم قادرون على ذلك وإن نوزع فيه بأنه يستلزم أن لا تبقى ثقة بشيء. ورد بأن الله تعالى قد تكفل لهذه الأمة بعصمتها عن أن يقع فيها ما يترتب عليه الريبة في الدين ورفع الثقة بعالم وغيره فاستحال شرعا الاستلزام المذكور- إلا أنهم لا يكثر تشكلهم بذلك، وربما يقال: إن القدرة على التشكل إنما هي لصنف المتوطنين، وإثباتها في كلامهم للجن يكفي فيه صحتها باعتبار بعض الأصناف لكنه بعيد جدا فليتدبر حقه، وقد قال الهيتمي: إن رجال هذا الحديث وثقوا وفي بعضهم ضعف، فإن كان الحديث لذلك ضعيفا فلا قيل ولا قال والله تعالى أعلم بحقيقة الحال، وسيأتي إن شاء الله تعالى استيفاء الكلام في هذا المقام بعون الله تعالى الملك العلام، ثم إن مساق الآية الكريمة- على ما قيل- كما هو للدلالة على كمال قدرته تعالى شأنه وبيان بدء خلق الثقلين فهو للتنبيه على مقدمة يتوقف عليها إمكان الحشر وهي قبول المواد للجمع والإحياء فتدبر.
Bu taksimde benim nazarımda düşünüldüğünde ortaya çıkan bir müşkül vardır. Belki de bunun özeti şudur: Onlardan bir sınıfında havada uçma baskındır, bir sınıfında konup göçme baskındır, bir diğer sınıfında ise bazı mekânlarda yerleşip yurt edinme baskındır. Diğer iki sınıfın aksine, bu suretlere çokça girdikleri için onlardan 'yılanlar ve köpekler' diye söz edilmiştir. Zira her ne kadar cin oldukları için farklı suretlere girmeleri caiz olsa da -nitekim buna güç yetirdiklerini söylemişlerdir; gerçi bu duruma, 'hiçbir şeye güvenin kalmamasını gerektirir' diye itiraz edilmiş ve Allah Teâlâ'nın bu ümmeti dinde şüpheye düşürecek ve âlime yahut başkasına olan güveni sarsacak şeylerin meydana gelmesinden korumayı taahhüt ettiği, dolayısıyla söz konusu gerekliliğin şer'an imkânsız olduğu şeklinde cevap verilmiştir- onlar bu suretlere pek sık girmezler. Muhtemelen şöyle de denilebilir: Suret değiştirme kudreti sadece yerleşik olan sınıfa aittir; ulemanın sözlerinde bunun [mutlak olarak] cinlere nispet edilmesi, bazı sınıfları itibarıyla sahih olması sebebiyle yeterli görülmüştür; ancak bu son derece uzaktır, hakkıyla tefekkür edilmelidir. Heytemî bu hadisin ravilerinin sika kabul edildiğini, ancak bazılarında zayıflık bulunduğunu belirtmiştir. Şayet hadis bu sebeple zayıf ise dedikoduya mahal yoktur; durumun hakikatini en iyi Allah Teâlâ bilir. Allah Teâlâ'nın, Mülk ve Allâm olanın yardımıyla bu makamdaki sözün tamamı inşallah ileride gelecektir. Sonra, yüce ayetin sevk ediliş gayesi -söylendiği üzere- Yüce Şanı'nın kemal-i kudretine ve iki ağır topluluğun (insan ve cin) yaratılışının başlangıcını beyan etmeye yönelik olduğu gibi, haşrin imkânının kendisine bağlı olduğu bir öncüle, yani maddelerin toplanmayı ve diriltilmeyi kabule müsait olduğuna dikkat çekmek içindir; iyi düşün.
وَإِذْ قالَ رَبُّكَ نصب بإضمار أذكر، وتذكير الوقت لما مر مرارا من أنه أدخل في تذكير ما وقع فيه، وفي التعرض لوصف الربوبية مع الإضافة إلى ضميره ﵊ إشعار بعلة الحكم وتشريف له ﷺ أي أذكر وقت قوله تعالى: لِلْمَلائِكَةِ الظاهر أن المراد بهم ملائكة السماء والأرض، وزعم بعض الصوفية أن المراد بهم ملائكة الأرض ولا دليل له عليه إِنِّي خالِقٌ فيما سيأتي وفيه ما ليس في صيغة المضارع من الدلالة على أنه تعالى فاعل لذلك البتة من غير صارف ولا عاطف بَشَراً أي إنسانا، وعبر به عنه اعتبارا بظهور بشرته وهي ظاهر الجلد عكس الأدمة خلافا لأبي زيد حيث عكس وغلطه في ذلك أبو العباس. وغيره من الصوف والوبر ونحوهما، ولبعض أكابر الصوفية وجه آخر في التسمية سنذكره إن شاء الله تعالى في باب الإشارة، ويستوي فيه الواحد والجمع.
{ وَإِذْ قالَ رَبُّكَ } “Hani Rabbin demişti”, gizli bir 'üzkür' (hatırla) fiili ile mensubdur. Vaktin hatırlatılması, defalarca geçtiği üzere o vakitte gerçekleşen olayın hatırlatılmasında daha beliğ olduğu içindir. Rablik vasfının O'nun [aleyhisselâm] zamirine izafetle getirilmesinde hükmün illetine bir işaret ve Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] bir teşrif vardır; yani Allah Teâlâ'nın şu hitabının vaktini hatırla: { لِلْمَلائِكَةِ } “meleklere”, zahir olan mana bunların sema ve arz melekleri olduğudur. Bazı mutasavvıflar bunlardan kastın arz melekleri olduğunu iddia etmişse de buna dair bir delilleri yoktur. { إِنِّي خالِقٌ } “Ben mutlaka yaratacağım”, gelecekte [yaratacağım]. Bu ifadede, hiçbir engelleyici ve çevirici olmaksızın Allah Teâlâ'nın bunu kesinlikle yapacağına dair muzari kalıbında bulunmayan bir delalet vardır. { بَشَراً } “bir beşer”, yani bir insan [yaratacağım]. İnsanın bu şekilde adlandırılması, yün ve tüy gibi şeylerin aksine, derisinin dış yüzeyi demek olan beşeresinin açıkta bulunması (zuhûru) itibarıyladır; nitekim Ebû Zeyd bunun tersini söylemiş, Ebû'l-Abbâs ve diğerleri bu konuda onu hatalı bulmuştur. Bazı büyük mutasavvıfların bu isimlendirme hakkında başka bir izahı daha vardır ki inşallah işaret bahsinde bunu zikredeceğiz. Bu kelime tekil ve çoğul için aynı şekilde kullanılır.
وذكر الراغب أنه جاء جمع البشرة بشرا وأبشارا، وقيل: أريد جسما كثيفا يلاقي ويباشر أو جسما بادي البشرة ولم يرد إنسانا وإن كان هو إياه في الواقع، وبعض من قال إنه المراد قال: ليس هذا صيغة عين الحادثة وقت الخطاب بل الظاهر أن يكون قد قيل لهم: ٧ ني خالق خلقا من صفته كيت وكيت ولكن اقتصر عند الحكاية على الاسم مِنْ صَلْصالٍ متعلق- بخالق- أو بمحذوف وقع صفة بَشَراً مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ تقدم تفسيره وإعرابه فتذكر فما في العهد من قدم فَإِذا سَوَّيْتُهُ فعلت فيه ما يصير به مستويا معتدلا مستعدا لفيضان الروح وقيل: صورته بالصور الإنسانية والخلقة البشرية وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي النفح في العرف إجراء الريح من الفم أو غيره في تجويف جسم صالح لإمساكها والامتلاء بها، والمراد هنا تمثيل إفاضة ما به الحياة بالفعل على المادة القابلة لها وليس هناك نفخ حقيقة.
Râgıb, 'beşere'nin çoğulunun 'beşer' ve 'ebşâr' şeklinde geldiğini zikretmiştir. Bir görüşe göre, hakikatte insan olsa bile, doğrudan insan kastedilmemiş; temas edilen ve dokunulan kesif bir cisim veya derisi açıkta olan bir cisim kastedilmiştir. İnsanın kastedildiğini söyleyenlerin bir kısmı ise şöyle demiştir: Bu ifade, hitap anındaki olayın bizzat aynısının lafzı değildir; zahir olan, onlara 'Ben sıfatı şöyle şöyle olan bir mahluk yaratacağım' denilmiş olması, fakat hikâye edilirken isimle yetinilmiş olmasıdır. { مِنْ صَلْصالٍ } “kuru bir çamurdan”, 'hâlikun' kelimesine veya 'beşeran' kelimesinin sıfatı olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır. { مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ } “şekil verilmiş bir balçıktan”, bunun tefsiri ve irabı daha önce geçmişti, hatırla; bilinen şeyde eskilik yoktur. { فَإِذا سَوَّيْتُهُ } “Onu düzeltip tamamladığım”, yani onu düzgün, mutedil ve ruhun akışına hazır hale getirecek fiili onda işlediğimde; bir görüşe göre: onu insan suretleri ve beşerî hilkat ile suretlendirdiğimde, { وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي } “ve ona ruhumdan üflediğim zaman”. Örfte üflemek (nefh), nefesi ağızdan veya başka bir yerden, onu tutmaya ve onunla dolmaya elverişli bir cismin boşluğuna akıtmaktır. Burada kastedilen ise hayatı fiilen sağlayan şeyin onu kabule elverişli maddeye akıtılmasının temsilidir; yoksa orada hakiki bir üfleme yoktur.
وقال حجة الإسلام: عبر بالنفخ الذي يكون سببا لاشتعال فتيلة القابل من الطين الذي تعاقبت عليه الأطوار حتى اعتدل واستوى واستعد استعدادا تاما بنور الروح كما يكون سببا لاشتعال الحطب القابل مثلا بالنار عن نتيجته ومسببه
Hüccetü'l-İslâm [Gazâlî] şöyle demiştir: Mutedil, düzgün ve ruhun nuru için tam bir istidat kazanacak şekilde aşamalardan geçen kabil çamur fitilinin tutuşmasına sebep olan üfleme ile -tıpkı kabil odunun ateşle tutuşmasına sebep olması gibi- onun neticesi ve sebebi kastedilmiştir
وهو ذلك الاشتعال. وقد يكنى بالسبب عن الفعل المستفاد الذي يحصل منه على سبيل المجاز وإن لم يكن الفعل المستفاد على صورة الفعل المستفاد منه. ثم هذا الروح عنده وكذا عند جماعة من المحققين ليس بجسم يحل البدن حلول الماء في الإناء مثلا، ولا هو عرض يحل القلب أو الدماغ حلول السواد في الأسود والعلم في العالم بل هو جوهر مجرد ليس داخل البدن ولا خارجه ولا متصلا به ولا منفصلا عنه، ولهم على ذلك عدة أدلة.
ki o da bu tutuşmadır. Bazen mecaz yoluyla, sebep ile ondan hâsıl olan müstefad fiil kastedilir; her ne kadar müstefad fiil, kendisinden istifade edilen fiilin suretinde olmasa da. Sonra bu ruh, ona ve muhakkiklerden bir cemaate göre suyun kaba girmesi gibi bedene giren bir cisim olmadığı gibi; siyahlığın siyahta veya ilmin âlimde bulunması gibi kalbe yahut beyne hulûl eden bir araz da değildir. Bilakis o, bedenin içinde veya dışında, ona bitişik veya ondan ayrı olmayan mücerret bir cevherdir. Bu konuda onların birçok delili vardır.
الدليل الأول: أن الإنسان يمكنه إدراك الأمور الكلية وذلك بارتسام صور المدركات في المدرك فمحل تلك الصور إن كان جسما فإما أن يحل غير منقسم أو منقسما، والأول محال لأن الذي لا ينقسم من الجسم طرف نقطي والنقطة تمتنع أن تكون محلا للصور العقلية لأنها مما لا يعقل حصول المزاج لها حتى يختلف حال استعدادها في القابلية وعدمها بل إن كانت قابلة للصور المذكورة وجب أن يكون ذلك القبول حاصلا أبدا ولو كان كذلك لكان المقبول حاصلا أبدا لما أن المبادي الفعالة المفارقة عامة الفيض فلا يتخصص إلا لاختلاف أحوال القوابل فلو كان القابل تام الاستعداد لكان المقبول واجب الحصول وحينئذ يكون جميع الأجسام ذوات النقط عاقلة، ويجب أيضا أن يبقى البدن بعد الموت عاقلا لبقاء محل الصور على استعداده وليس كذلك، والثاني أيضا محال لأن الحال في المنقسم منقسم فيلزم أن تكون تلك الصورة منقسمة أبدا وذلك محال لوجوه مقررة فيما بينهم.
Birinci Delil: İnsan küllî hususları idrak edebilir; bu da idrak edilenlerin suretlerinin idrak edende nakşolmasıyla gerçekleşir. Bu suretlerin mahalli şayet bir cisim ise, ya bölünemez olarak yahut bölünür olarak [onda] yerleşir. Birincisi muhaldir; çünkü cismin bölünmeyen kısmı noktasal uçtur ve noktanın aklî suretlere mahal olması imkânsızdır; zira kabiliyet ve adem-i kabiliyet açısından istidadının halinin farklılaşması için onda bir mizacın hâsıl olması aklen düşünülemez. Bilakis eğer zikredilen suretleri kabule müsait olsaydı, bu kabulün daima hâsıl olması gerekirdi; eğer öyle olsaydı, müfârık faal mebde'lerin feyzi umumi olduğu ve sadece kabullerin hallerinin farklılığı sebebiyle tahsis edildiği için, kabul edilen şeyin de daima hâsıl olması gerekirdi. Şayet kabil olan tam istidatlı olsaydı, makbulün hâsıl olması vacip olurdu ve bu durumda noktaya sahip bütün cisimlerin akleden olması gerekirdi; ayrıca ölümden sonra da suretlerin mahallinin istidadı üzere baki kalması sebebiyle bedenin akleden olarak kalması gerekirdi, oysa durum böyle değildir. İkincisi de muhaldir; çünkü bölünen şeyde yerleşen de bölünür; bu takdirde o suretin de daima bölünmüş olması gerekir ki bu da aralarında yerleşmiş birçok yönden ötürü muhaldir.
الدليل الثاني: ما عول عليه الشيخ وزعم أنه أجل ما عنده في هذا الباب وهو أنه يمكننا أن نعقل ذواتنا وكل من عقل ذاتا فله ماهية ذلك الذات فإذا لنا ماهية ذاتنا فلا يخلو إما أن يكون تعقلنا لذاتنا لأجل صورة أخرى مساوية لها تحصل فيها وإما أن لا يكون بل لأجل أن نفسها حاضرة لها، والأول محال لأنه يفضي إلى الجمع بين المثلين فتعين الثاني، وكل ما ذاته حاصل لذاته كان قائما بذاته، فإذن القوة العاقلة وهي الروح والنفس الناطقة قائمة بنفسها، وكل جسم أو جسماني فإنه غير قائم بنفسه، وأكثر تلامذته من الاعتراضات وأجاب عنها.
İkinci Delil: Şeyh'in [İbn Sînâ] dayandığı ve bu babda katındaki en yüce delil olduğunu öne sürdüğü husustur. O da şudur: Biz zatlarımızı akledebiliriz ve bir zatı akleden herkes için o zatın mahiyeti vardır; öyleyse bizim için zatımızın mahiyeti vardır. Zatımızı akletmemiz ya onda hâsıl olan ve ona denk başka bir suret sebebiyle olur ya da böyle olmayıp bizzat kendisinin kendisine hazır olması sebebiyle olur. Birincisi muhaldir; çünkü iki benzerin bir arada toplanmasına yol açar; bu durumda ikincisi kesinleşir. Zatı zatı için hâsıl olan her şey kendi zatıyla kaimdir. Öyleyse akleden kuvvet -ki o ruhtur ve nâtık nefistir- kendi nefsiyle kaimdir; her cisim veya cismanî ise kendi nefsiyle kaim değildir. Talebeleri bu hususta itirazları çoğaltmış, o da bunlara cevap vermiştir.
الدليل الثالث: ما عول عليه أفلاطون وهو أنا نتخيل صورا لا وجود لها في الخارج ونميز بينها وبين غيرها فهذه الصور أمور وجودية ومحلها يمتنع أن يكون جسمانيا فإن جملة بدننا بالنسبة إلى الأمور المتخيلة لنا قليل من كثير فكيف ينطبق الصور العظيمة على المقادير الصغيرة؟ وليس يمكن أن يقال: إن بعض تلك الصور منطبعة في أبداننا وبعضها في الهواء المحيط بنا إذ الهواء ليس من جملة أبداننا ولا آلة لنفوسنا في أفعالها أيضا وهو ظاهر، فإذن محل هذه الصور شيء غير جسماني وذلك هو النفس الناطقة.
Üçüncü Delil: Eflâtun'un dayandığı husustur ki o da şudur: Biz dış dünyada varlığı olmayan suretleri hayal eder ve bunları diğerlerinden ayırt ederiz. Bu suretler varlıksal durumlardır ve bunların mahallinin cismanî olması imkânsızdır; zira hayal ettiğimiz şeylere nispetle bedenimizin bütünü pek az kalır; öyleyse büyük suretler küçük miktarlara nasıl intibak edebilir? Bu suretlerin bir kısmının bedenlerimize, bir kısmının da bizi kuşatan havaya intiba ettiğini söylemek de mümkün değildir; zira hava bedenlerimizin cümlesinden olmadığı gibi fiillerinde nefislerimiz için bir alet de değildir, bu da açıktır. Öyleyse bu suretlerin mahalli cismanî olmayan bir şeydir ki o da nâtık nefistir.
الدليل الرابع: لو كان محل الإدراكات شيئا جسمانيا لصح أن يقوم ببعض ذلك الجسم علم وبالبعض الآخر جهل فيكون الشيء الواحد عالما جاهلا بشيء واحد في حالة واحدة.
Dördüncü Delil: İdraklerin mahalli cismanî bir şey olsaydı, o cismin bir kısmıyla ilmin, diğer bir kısmıyla da cehlin kaim olması sahih olurdu; böylece tek bir şey aynı anda tek bir şeyi hem bilen hem de bilmeyen olurdu.
الدليل الخامس: أن الروح لو كان منطبعا في جسم مثل قلب أو دماغ لكان إما أن يعقل دائما ذلك الجسم أو لا يعقله كذلك أو يعقله في وقت دون وقت والأقسام باطلة فالقول بانطباعه باطل، وبيان ذلك أن تعقل الروح لذلك الجسم إما أن يكون لأجل أن الآلة حاضرة عنده أو لأن صورة أخرى من تلك الآلة تحصل له فإن كان الأول فالروح إن أمكنه إدراك تلك الآلة وإدراك نفس مقارنتها له فما دامت الآلة مقارنة وجب أن يعقلها الروح فيكون دائم الإدراك لتلك الآلة وإن امتنع على الروح إدراك الآلة وجب أن لا يدركها أبدا فظاهر أنه لو كان تعقل الروح لتلك الآلة لأجل المقارنة لوجب أن يعقلها دائما أو لا يعقلها كذلك وكلا القسمين باطلا، وأما إن كان تعقله لها لأجل حصول صورة أخرى منها فالروح إن كانت في تلك الآلة والصورة الثانية حاصلة فيه يكون الصورة الثانية للآلة حالة أيضا في الآلة لأن الحال
Beşinci Delil: Şayet ruh kalp veya beyin gibi bir cisme intiba etmiş olsaydı, ya o cismi daima aklederdi yahut onu hiçbir şekilde akletmezdi ya da onu bazen akledip bazen akletmezdi; bütün bu kısımlar batıldır, dolayısıyla onun intiba ettiği sözü de batıldır. Bunun beyanı şudur: Ruhun o cismi akletmesi, ya aletin onun katında hazır olmasından yahut o aletten başka bir suretin onda hâsıl olmasından ötürüdür. Şayet birinci şık ise; ruhun o aleti idrak etmesi ve kendisinin onunla bitişikliğini idrak etmesi mümkün olduğunda, alet bitişik olduğu sürece ruhun onu akletmesi vacip olurdu ve ruh o aleti daima idrak eden olurdu. Şayet ruhun aleti idrak etmesi imkânsız olsaydı, onu asla idrak etmemesi gerekirdi. Açıktır ki ruhun o aleti akletmesi bitişiklik sebebiyle olsaydı, onu daima akletmesi veya hiç akletmemesi gerekirdi; oysa her iki şık da batıldır. Şayet onu akletmesi ondan başka bir suretin hâsıl olması sebebiyle ise; ruh şayet o alette ise ve ikinci suret de onda hâsıl olmuşsa, aletin ikinci sureti de alette yerleşmiş olur; çünkü yerleşende
في الحال في الشيء حال في ذلك الشيء فيلزم الجمع بين المثلين وإن لم يكن الروح في تلك الحالة بل مجردة فذلك المطلوب واستدل بغير ذلك أيضا.
yerleşen şey, o şeyde de yerleşmiş demektir; bu ise iki benzerin bir arada toplanmasını iktiza eder. Şayet ruh o durumda [alette] olmayıp bilakis mücerret ise, aranan gaye zâhir olur. Başka deliller de getirilmiştir.
وقد ذكر الإمام في المباحث من الأدلة اثني عشر دليلا منها ما ذكر وأطال الكلام في ذلك جرحا وتعديلا وعول في إثبات هذا المطلب على غير ذلك فقال: والذي نعول عليه أن نقول: إن كل عاقل يجد من نفسه أنه الذي كان قبل فهويته إما أن تكون جسما وإما أن تكون قائمة بالجسم وإما أن لا تكون شيئا من الأمرين والأول بالباطل، أما أولا فلأن الإنسان قد يكون عالما بهويته عند ذهوله عن جملة أعضائه الظاهرة والباطنة، وأما ثانيا فلأن الأبعاض الجسمانية دائمة التحلل والتبدل لأن الأسباب المحالة من الحرارة الخارجية والداخلية والحركات النفسانية والبدنية مما لا تختص بجز دون جزء والبدن مركب من الأعضاء المركبة وهي مركبة من الأعضاء البسيطة مثل اللحم والعظم فيكون كل جزء من اللحم مثل الآخر في الاستعداد للتحلل فإذا كانت الأجزاء كلها متساوية في ذلك كانت نسبة المحللات إلى كل واحد من الأجزاء كنسبته إلى الجزاء الآخر فلم يكن عروض التحلل لبعض أولى من عروضه للبعض الآخر فثبت أن هوية الإنسان ليست جسما وليست أيضا قائمة بالجسم لأن القائم به يجب أن يتبدل عند تبدله لاستحالة انتقال الأعراض فكان يلزم أن لا يجد الإنسان من نفسه أنه الذي كان موجودا قبل، ولما كان هذا العلم من العلوم البديهية علمنا أن هوية الإنسان ليست جسما ولا محتاجة إليه فهو جوهر مجرد وهو المطلوب. ولا يلزم أن يكون لسائر الحيوانات هذا الجوهر لأنا وإن عرفنا أنها تعلم هويات أنفسها لكن لا نعرف أنها تعلم من أنفسها أنها هي التي كانت موجودة قبل ويمكن أن يحتج أيضا على هذا المطلب بأنا قد دللنا على أن المدرك بجميع أصناف الإدراكات لجميع المدركات شيء واحد في الإنسان فنقول ذلك المدرك إما أن يكون جسما أو قائما به ولا، والأول ظاهر الفساد لأن الجسم من حيث هو جسم لا يمكن أن يكون مدركا، والثاني أيضا باطل لأن تلك الصفة إما أن تكون قائمة بجميع أجزاء البدن أو ببعض دون بعض والأول باطل وإلا لكان كل جزء من أجزاء البدن مبصرا سامعا متخيلا متفكرا عاقلا وليس كذلك، وبطل أيضا أن يقال: إن بعض الأعضاء قامت به القوة المدركة لجميع هذه المدركات لأنه يلزم أن يكون في البدن عضو واحد سامع مبصر متخيل متفكر عاقل ولسنا نجد ذلك فينا، وبهذا ظهر أيضا فساد ما قيل: لعل القوة المدركة لجميع المدركات قائمة بجسم لطيف محصور في بعض الأعضاء لظهور أنا لا نجد من أبداننا موضعا مشتملا على هذا الجسم اللطيف السامع المبصر المتخيل المتفكر العاقل، وليس لأحد أن يقول: هب أنكم لا تعرفون هذا الموضع لكن ذلك لا يدل على عدمه لأنا نقول إنا قد دللنا على أنا السامعون المبصرون المتخيلون العاقلون فلو كان بعض الأجسام سواء كان جزءأ من البدن أو محصورا في جزء منه موصوفا بالقوة المتعلقة بجميع هذه المدركات لم يكن حقيقتنا وهويتنا إلا ذلك الجسم فلو لم نعرفه لكنا لا نعرف حقيقة أنفسنا وذلك باطل فثبت أن الموصوف بالقوة المدركة لجميع المدركات ليس جسما أصلا ولا قائما به فهو جوهر مجرد وهو المطلوب، وذكر هؤلاء الذاهبون إلى التجرد أنه متعلق بالبدن كتعلق العاشق عشقا جبليا إلهاميا بالمعشوق حتى أنه لا ينقطع ذلك التعلق ما دام البدن مستعدا لأن يتعلق به بل تعلق الروح أقوى من هذا التعلق بكثير وهو تعلق التدبير والتصريف وإضافته إلى ضميره تعالى في الآية لأنه ﷾ خلقه من غير واسطة تجري مجرى الأصل والمادة أو للتشريف، وسئل حجة الإسلام عن ذلك فقال: لو نطقت الشمس وقالت: أفضت على الأرض من نوري يكون ذلك صدقا ويكون معنى النسبة أن النور الحاصل للأرض من جنس نور الشمس بوجه من الوجوه. وإن كان في غاية من الضعف بالنسبة إليه وقد عرفت أن الروح منزه عن الجهة والمكان وفي وقوته العلم بجميع الأشياء وذلك مضاهاة ومناسبة ولذلك خص بالإضافة وهذه المضاهاة ليست للجسمانيات أصلا، وليس لأحد أن يقول: إن في تنزيه الروح عن المكان وصفا له بصفة الله
İmam [Râzî] el-Mebâhis'te zikredilenlerin de dahil olduğu on iki delil zikretmiş, tenkit ve tadil bağlamında bu hususta sözü uzatmış ve bu matlubu ispatta başka bir delile dayanarak şöyle demiştir: 'Dayandığımız delil şudur: Her akıl sahibi, kendisinin daha önce var olan kişi olduğunu bizzat kendi nefsinde bulur. Onun hüviyeti ya cisimdir ya cisimle kaimdir ya da bu iki durumun dışındadır. Birincisi batıldır; evvelemirde çünkü insan, zâhirî ve bâtınî bütün organlarından gafil olduğu esnada bile kendi hüviyetini bilmektedir. İkincisi, cismanî parçalar sürekli çözülme ve değişme halindedir; çünkü dâhilî ve haricî hararetten, nefsânî ve bedenî hareketlerden kaynaklanan dönüştürücü sebepler belirli bir parçaya has olmayıp tamamı içindir. Beden mürekkep organlardan oluşur, onlar da et ve kemik gibi basit organlardan meydana gelir; binaenaleyh etin her bir parçası çözülmeye istidat bakımından diğerinin benzeridir. Parçaların tamamı bu hususta eşit olduğunda, çözücü etkenlerin her bir parçaya nispeti diğer parçaya nispeti gibi olur ve çözülmenin bir parçaya arız olması diğerine arız olmasından daha evlâ olmaz. Böylece insanın hüviyetinin cisim olmadığı sabit olur; aynı şekilde arazların intikalinin imkânsızlığı sebebiyle cisimle kaim olanın da onun değişmesiyle değişmesi gerekeceğinden cisimle kaim de değildir; aksi takdirde insanın daha önce mevcut olan kişi olduğunu kendinde bulamaması gerekirdi. Bu bilgi bedihî ilimlerden olduğuna göre bildik ki insanın hüviyeti cisim değildir ve ona muhtaç da değildir; binaenaleyh o mücerret bir cevherdir, aranan da budur. Diğer hayvanlar için bu cevherin bulunması gerekmez; zira biz onların kendi hüviyetlerini bildiklerini bilsek bile, daha önce mevcut olan fertler olduklarını nefislerinde bildiklerini bilemeyiz. Bu matluba şöyle de istidlal edilebilir: Biz idrak edilen bütün türleri bütün idrak çeşitleriyle idrak edenin insanda tek bir şey olduğunu delillendirdik. Deriz ki: O idrak edici ya cisimdir ya da cisimle kaimdir veya değildir. Birincisinin fesadı açıktır; çünkü cisim olması haysiyetiyle cismin idrak edici olması mümkün değildir. İkincisi de batıldır; çünkü o sıfat ya bedenin bütün parçalarıyla kaimdir yahut bazılarıyla kaim olup bazılarıyla değildir. Birincisi batıldır; aksi takdirde bedenin her bir parçası gören, işiten, hayal eden, düşünen ve akleden olurdu, oysa öyle değildir. Organların bazısının bütün bu idrak edilenleri idrak edici kuvvetle kaim olduğunu söylemek de batıl olmuştur; zira bu takdirde bedende işiten, gören, hayal eden, düşünen ve akleden tek bir organın bulunması gerekirdi, oysa bunu kendimizde bulmuyoruz. Bununla şu sözün fesadı da açığa çıkmıştır: Bütün müdrekâtı idrak eden kuvvet, muhtemelen bazı organlarda mahsur bulunan latif bir cisimle kaimdir. Zira bedenlerimizde bu işiten, gören, hayal eden, düşünen ve akleden latif cismi ihtiva eden bir mekân bulamadığımız açıktır. Hiç kimsenin: Farz edelim ki siz bu mekânı bilmiyorsunuz, ancak bu durum onun yokluğuna delalet etmez, deme hakkı yoktur; zira biz deriz ki: Biz işitenler, görenler, hayal edenler ve akledenler olduğumuzu delillendirdik. Şayet cisimlerin bir kısmı -ister bedenin bir parçası olsun ister onda mahsur bir cüz olsun- bütün bu idraklere taalluk eden kuvvetle nitelenmiş olsaydı, bizim hakikatimiz ve hüviyetimiz ancak o cisimden ibaret olurdu; onu bilmeseydik kendi nefislerimizin hakikatini bilmemiş olurduk ki bu da batıldır. Böylece bütün müdrekâtı idrak edici kuvvetle nitelenen varlığın asla cisim olmadığı ve cisimle kaim bulunmadığı, binaenaleyh mücerret bir cevher olduğu sabit olur, matlup da budur.' Tecerrüd görüşünü savunanlar, onun bedene olan taallukunun, âşığın mâşuka olan fıtrî ve ilhamî aşkla bağlanması gibi olduğunu; öyle ki beden onunla taalluk kurmaya hazır olduğu müddetçe bu taallukun kesilmeyeceğini belirtmişlerdir. Hatta ruhun taalluku bu taalluktan çok daha güçlüdür; o da tedbir ve tasarruf taallukudur. Ayette ruhun Allah Teâlâ'nın zamirine izafe edilmesi, O'nun [celle ve alâ] asıl ve madde mesabesinde olan bir vasıta bulunmaksızın onu yaratmış olmasından yahut teşrif içindir. Hüccetü'l-İslâm'a [Gazâlî] bundan sorulduğunda şöyle demiştir: Şayet güneş dile gelip: 'Nurumdan yeryüzüne akıttım' deseydi, bu söz doğru olurdu ve bu nispetin manası yeryüzü için hâsıl olan nurun bir yönden güneşin nuru cinsinden olduğu anlamına gelirdi; her ne kadar ona nispetle son derece zayıf olsa da. Bilmiş oldun ki ruh cihetten ve mekândan münezzehtir, onun kuvvetinde bütün şeyleri bilmek vardır; bu ise bir benzeşme ve münasebettir, bu sebeple izafetle tahsis edilmiştir ve bu benzeşme cismanî varlıklar için asla söz konusu değildir. Hiç kimsenin: 'Ruhun mekândan tenzih edilmesinde onu Allah Teâlâ'nın
تعالى شأنه وتقدست صفاته بل بأخص صفاته سبحانه ويلزم من ذلك عدم التميز فقد قالوا: كما يستحيل اجتماع جسمين في مكان واحد يستحيل أن يجتمع اثنان لا في مكان لأنه إنما استحال اجتماع جسمين في مكان لأنه لو اجتمعا لم يتميز
şanı yüce ve sıfatları mukaddes olan Zâtı'nın sıfatıyla, hatta Sübhânehu'nun en has sıfatıyla nitelemek vardır ve bundan bir temayüzün (ayrışmanın) bulunmaması lazım gelir' deme hakkı yoktur. Zira ulema şöyle demiştir: İki cismin tek bir mekânda toplanması nasıl imkânsız ise, mekânda bulunmayan iki şeyin bir arada bulunması da imkânsızdır; çünkü iki cismin bir mekânda toplanması, toplandıkları takdirde
أحدهما عن الآخر فكذلك لو وجد اثنان كل واحد منهما ليس في مكان لم يحصل التميز والفرق بينهما ولذا قالوا: لا يجتمع سوادان في محل واحد حتى قيل المثلان كالضدين لأنا نقول: التميز غير منحصر بالمكان بل يكون به لجسمين في مكانين وبالزمان كسوادين في جوهر واحد في زمانين وبالحد والحقيقة كالأعراض المختلفة في محل واحد مثل الطعم واللوم والبرودة والرطوبة في جسم واحد فإن تميز كل منها عن الآخر بذاته لا بمكان ولا زمان ومثل ذلك العلم والإرادة والقدرة فإن تميز كل أيضا بذاته وإن كان الجميع لشيء واحد فإذا تصور أعراض مختلفة الحقائق في محل واحد فبأن يتصور أشياء مختلفة الحقائق بذواتها في غير مكان أولى، وكون الوجود لا في مكان أخص صفاته سبحانه في حيز المنع بل الأخص أنه جل شأنه قيوم أي قائم بذاته وكل ما سواه قائم به وأنه ﵎ موجود بذاته وكل ما سواه تعالى موجود لا بذاته بل ليس للأشياء من ذواتها إلا العدم وإنما لها الوجود من غيرها على سبيل العارية والوجود له سبحانه ذاتي غير مستعار فالقيومية ليس إلا لله ﷿ انتهى.
birbirinden ayırt edilemeyeceği için imkânsız olmuştur. Aynı şekilde her biri mekânda bulunmayan iki varlık bulunursa aralarındaki temayüz ve fark hâsıl olmaz; nitekim 'tek bir mahalde iki siyahlık birleşmez' denilmiş, hatta iki benzer zıt iki şey gibi kabul edilmiştir. Zira biz deriz ki: Temayüz mekâna münhasır değildir; bilakis iki mekândaki iki cisim için mekânla olduğu gibi, tek bir cevherde iki ayrı zamandaki iki siyahlık gibi zamanla da olur; aynı şekilde tek bir cisimdeki tat, renk, soğukluk ve ıslaklık gibi bir mahalde bulunan farklı arazlar gibi had ve hakikatle de olur. Nitekim bunların her birinin diğerinden ayrışması mekânla veya zamanla değil zâtı iledir. İlim, irade ve kudret de böyledir; tamamı tek bir şeye ait olsa bile her birinin ayrışması bizzat kendisiyledir. Tek bir mahalde hakikatleri farklı arazlar tasavvur edilebildiğine göre, bir mekânda olmaksızın zâtları itibarıyla hakikatleri farklı şeylerin tasavvur edilmesi evleviyetle caizdir. Bir mekânda olmaksızın var olmanın Allah Sübhânehu'nun en has sıfatı olduğu iddiası men edilmiştir; bilakis en has sıfat O'nun celâli yüce bir Kayyûm olmasıdır, yani Kendi Zâtı ile kaim olması ve O'nun dışındaki her şeyin O'nunla kaim bulunmasıdır. O [celle celâluhû] Zâtı ile mevcuttur; Teâlâ'nın dışındaki her şey ise kendi zâtı ile değil, bilakis şeylerin kendi zâtları itibarıyla yokluktan başka bir şeyi yoktur, onlara varlık başkasından emanet yoluyla verilmiştir. Varlık ise Sübhânehu için zâtîdir, iğreti değildir; binaenaleyh kayyûmiyet sadece ve sadece Allah'a [celle ve alâ] aittir (nakil bitti).
وهذا الذي قالوه من تجرد الروح خلاف ما عليه جمهور أهل السنة. قال الشيخ عبد الرؤوف المناوي: قد خاض سائر الفرق غمرة الكلام في الروح فما ظفروا بطائل ولا رجعوا بنائل وفيها أكثر من ألف قول وليس فيها- على ما قال ابن جماعة- قول صحيح بل كلها قياسات وتجليات عقلية، وجمهور أهل السنة على أنها جسم لطيف يخالف الأجسام بالماهية والصفة متصرف في البدن حال فيه حلول الزيت في الزيتون والنار في الفحم يعبر عنه بأنا وأنت.
Ruhun mücerret oluşuna dair söyledikleri bu görüş, Ehl-i Sünnet cumhurunun üzerinde bulunduğu görüşe muhaliftir. Şeyh Abdürraûf el-Münâvî şöyle demiştir: 'Bütün fırkalar ruh konusundaki kelam deryasına dalmış, ancak kayda değer bir netice elde edememiş ve bir kazançla dönememişlerdir. Bu hususta binden fazla görüş vardır ve İbn Cemâa'nın belirttiğine göre içlerinde sahih bir görüş yoktur; bilakis hepsi aklî kıyaslar ve keşiflerden ibarettir. Ehl-i Sünnet cumhuru ise ruhun; mahiyet ve sıfat bakımından [diğer] cisimlere benzemeyen, bedende tasarruf eden, zeytinyağının zeytine ve ateşin kömüre sirayet ettiği gibi bedene hulûl eden, 'ben' ve 'sen' diye ifade edilen latif bir cisim olduğu görüşündedir.'
وإلى ذلك ذهب إمام الحرمين، وقال اللقاني: جمهور المتكلمين على أنها جسم مخالف بالماهية للجسم الذي تتولد منه الأعضاء نوراني علوي خفيف حي لذاته نافذ في جوهر الأعضاء سار فيه سريان ماء الورد في الورد والنار في الفحم لا يتطرق إليه تبدل ولا انحلال بقاؤه في الأعضاء حياة وانفصاله عنها إلى عالم الأرواح موت.
İmâmü'l-Haremeyn de bu görüşe meyletmiştir. Lekânî şöyle demiştir: 'Kelamcıların cumhuru, ruhun organların kendisinden meydana geldiği cisme mahiyet bakımından muhalif, nuranî, ulvî, hafif, zâtı gereği diri, organların cevherine nüfuz eden, gül suyunun güle ve ateşin kömüre sirayeti gibi onda cereyan eden, kendisine başkalaşma ve çözülme ilişmeyen bir cisim olduğu kanaatindedir. Onun organlarda kalması hayat, onlardan ayrılıp ruhlar âlemine gitmesi ise ölümdür.'
وزعم بعضهم أن الإنسان هو هذا الهيكل المحسوس وروحه عرض قائم به وعزاه بعض المتأخرين من المعاصرين إلى جمهور المتكلمين وجعله وامتناع اتحاد القابل والفاعل دليلا على إبطال كون العبد خالقا لأفعاله، وقد رد الإمام في التفسير ذلك الزعم وارتضى ما نقلناه عن الجمهور فقال: إنهم قالوا لا يجوز أن يكون الإنسان عبارة عن هذا الهيكل المحسوس لأن أجزاءه أبدا في الذبول والنمو والزيادة والنقصان والاستكمال والذوبان ولا شك أن الإنسان من حيث هو- هو- أمر باق من أول عمره إلى آخره وغير الباقي غير الباقي فالمشار إليه عند كل أحد بقوله أنا وجب أن يكون مغايرا لهذا الهيكل.
Bazıları insanın bu hissedilen heykelden (bedenden) ibaret olduğunu, ruhunun ise onunla kaim bir araz olduğunu iddia etmiş; muasır müteahhirînden bazıları bunu mütekellimînin cumhuruna nispet etmiş, bunu ve kabil ile failin birleşmesinin imkânsızlığını kulun kendi fiillerinin yaratıcısı oluşunu iptal etmeye delil kılmıştır. İmam [Râzî] Tefsir'de bu iddiayı reddetmiş ve cumhurdan naklettiğimiz görüşü benimseyerek şöyle demiştir: 'Ulema dediler ki: İnsanın bu hissedilen heykelden ibaret olması caiz değildir; çünkü onun parçaları daima erime, büyüme, artma, eksilme, yetkinleşme ve çözülme halindedir. Şüphe yok ki insan, o olması haysiyetiyle ömrünün başından sonuna kadar baki bir varlıktır; baki olmayan ise baki olandan başkadır. Öyleyse herkesin 'ben' sözüyle işaret ettiği şeyin bu heykelden farklı olması vaciptir.'
ثم اختلفوا عند ذلك في أن المشار إليه بأنا أي شيء هو؟ والأقوال فيه كثيرة إلى أن أسدها تحصيلا وتلخيصا أنها أجزاء جسمانية سارية في هذا الهيكل سريان الماء في الورد والدهن في السمسم ثم إن المحققين منهم قالوا إن الأجسام التي هي باقية من أول العمر إلى آخره مخالفة بالماهية لما تركب منه الهيكل وهي حية لذاتها مدركة لذاتها نورانية لذاتها فإذا خالطت ذلك وصارت سارية فيه صار مستنيرا بنورها متحركا بتحريكها ثم إنه أبدا في الذوبان والتحلل والتبدل وتلك الأجزاء لمخالفتها له بالماهية باقية بحالها وإذا فسد انفصلت عنه إلى عالم القدس إن كانت سعيدة أو عالم الآفات إن كانت شقية اه، ومنه يعلم بطلان الاستدلال على تجرد الروح بإبطال كون الإنسان عبارة
Sonra bu noktada "ben" [ifadesi] ile işaret edilen şeyin ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bu konudaki görüşler pek çoktur; ancak tahkik ve hülasa bakımından en isabetlisi, [ruhun] suyun güle ve yağın susama sirayeti gibi bu heykele (bedene) sirayet etmiş cismanî cüzler olduğudur. Sonra onlardan tahkik ehli olanlar şöyle demiştir: Ömrün başından sonuna kadar baki kalan cisimler, heykelin kendisinden terekküp ettiği şeye mahiyet bakımından muhaliftir; zâtı gereği diridir, zâtı gereği idrak edicidir ve zâtı gereği nuranîdir. Bu [cisimler] heykele karışıp onda cereyan ettiğinde [beden] onun nuruyla aydınlanır ve onun hareket ettirmesiyle hareket eder. Sonra [beden] daima erime, çözülme ve başkalaşma içindedir; o cüzler ise ona mahiyet bakımından muhalif olmaları sebebiyle kendi hâli üzere bakidir. [Beden] bozulup dağıldığında ise, eğer [ruh] sait ise kudsiyet âlemine, şaki ise afetler âlemine ayrılıp gider.' Bundan anlaşılmaktadır ki insanın [hissedilen] heykelden ibaret
عن الهيكل المحسوس كما يقتضيه كلام صاحب الهياكل حسبما يدل عليه كلام شارحه الجلال حيث قال في الهيكل الثاني: أنت لا تغفل عن ذاتك أبدا وما جزء من أجزاء بدنك إلا تنساه أحيانا ولا يدرك الكل إلا بأجزائه فلو كنت أنت هذه الجملة ما كان يستمر شعورك بذاتك مع نسيانها فأنت وراء هذا البدن وقال الجلال: فلا تكون النفس جسما أصلا لأن غاية ذلك إثبات النفس وراء هذا البدن لا إثبات أنها مع ذلك مجردة لجواز أن تكون جسما لطيفا كما علمت. وزعم القاضي أن مذهب أكثر المتكلمين أن الروح عرض وأنها هي الحياة واختاره الأستاذ أبو إسحاق ولم يبال بلزوم قيام العرض بالعرض. واعترض هذا الزاعم القول بالجسمية بأنها لو كانت جسما لجاز عليها الحركة والسكون كسائر الأجسام فيلزم أن تكون كلها أرواحا ولوجب أن يكون للروح روح أخرى لا إلى نهاية، وفيه أنه إنما يلزم ما ذكر أن لو كان الجسم إنما كان روحا لكونه جسما وليس فليس فإنه إنما كان روحا لمعنى خصه الله تعالى به وقد علمت أن القائل بالجسمية يقول: إنه حي لذاته فلا يلزم التسلسل وبينه وبين الجسم عنده علاقة بحسب بخار لطيف يعبر عنه بالروح الحيواني، وعرفه في الهياكل بأنه جسم لطيف بخاري يتولد من لطائف الأخلاط وينبعث من التجويف الأيسر من القلب وينبث في البدن بعد أن يكتسب السلطان النوري من النفس الناطقة ولولا لطفه لما سرى وهو مطية تصرفات النفس ومتى انقطع انقطع تصرفها، وقال بعضهم: إنه اعتدال مزاج دم القلب والأمر في ذلك سهل، وذهب بعض المحققين إلى أن الروح تطلق على الروح التي ذكر أنها جسم لطيف سار في البدن سريان ماء الورد في الورد وهو غير الروح الحيواني وعلى أمر رباني شريف له إشراق على ذلك الجسم اللطيف ولعل ذلك هو سبب حياة الروح بالمعنى الأول وإدراكها ونورانيتها ويعبر عنه بالروح الأمري وهو المراد من الروح في قوله تعالى: يَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ [الإسراء: ٨٥] الآية، ويطلقون كثيرا على الروح بالمعنى الأول النفس الإنسانية وعليها بالمعنى الثاني النفس الناطقة والذي يقال فيه: إنه جوهر مجرد ليس جسما ولا جسمانيا ولا متصلا ولا منفصلا ولا داخل العالم ولا خارجه وأنه نور من أنوار الله تعالى القائمة لا في أين من الله ﷿ مشرقه وإليه سبحانه مغربه هو الروح بهذا الإطلاق، واختلفوا في أن حدوثها هل هو قبل الأبدان أو بعدها فقال حجة الإسلام: الحق أن الأرواح حدثت عند استعداد الجسد للقبول كما حدثت الصورة في المرآة بحدوث الصقالة وإن كان ذو الصورة سابق الوجود على الصقيل، وقد قال بذلك من الفلاسفة أرسطو ومتبعوه، واستدلوا عليه بأنها لو كانت موجودة قبل الأبدان فإما أن تكون واحدة أو كثيرة وعلى الأول إما أن تتكثر عند التعلق بالبدن أو لا فإن لم تتكثر كانت الروح الواحدة روحا لكل بدن ولو كان كذلك لكان ما علمه إنسان علمه الكل وما جهله جهله وذلك محال، وإن تكثرت لزم انقسام ما ليس له حجم وهو أيضا محال، وعلى الثاني لا بد أن يمتاز كل واحدة منها عن صاحبتها إما بالماهية أو لوازمها أو عوارضها، والأولان محالان لأن الأرواح متحدة بالنوع والواحد بالنوع يتساوى جميع أفراده بالذاتيات ولوازمها، وأما العوارض فحدوثها إنما هو بسبب المادة وهي هنا البدن فقبله لا مادة فلا يمكن أن يكون هناك عوارض مختلفة وبعد أن ساق حجة الإسلام الدليل على هذا الطرز قيل له: ما تقول
heykelden ibaret oluşunun iptali üzerinden ruhun mücerretliğine istidlal etmek bâtıldır; nitekim Heyâkil şârihi Celâl'in [Devvânî] sözlerinin delalet ettiği üzere Heyâkil sahibinin [Sühreverdî] sözü de bunu iktiza etmektedir. Zira o İkinci Heykel'de şöyle demiştir: 'Sen kendi zâtından asla gafil olmazsın; bedeninin ise zaman zaman unuttuğun bir parçası mutlaka vardır; bütün ise ancak parçalarıyla idrak edilir. Şayet sen bu bütünden ibaret olsaydın, bedenini unutmanla birlikte kendi zâtına dair şuurun devam etmezdi; öyleyse sen bu bedenin ötesindesin.' Celâl şöyle demiştir: 'Böylece nefis kesinlikle cisim olmaz; çünkü bunun varacağı son nokta nefsin bu bedenin ötesinde olduğunu ispat etmektir, bildiğin üzere latif bir cisim olması caiz olduğu için onun bununla birlikte mücerret olduğunu ispat etmek değildir.' Kâdı, kelamcıların çoğunun mezhebinin ruhun bir araz olduğu ve onun hayatın ta kendisi olduğu yönünde bulunduğunu iddia etmiş; Üstat Ebû İshak [İsferâyînî] da bunu tercih etmiş ve arazın arazla kaim olmasının gerekmesine aldırmamıştır. Bu iddia sahibi, ruhun cisim olduğunu savunan görüşe şöyle itiraz etmiştir: Şayet o bir cisim olsaydı, diğer cisimler gibi onun hakkında da hareket ve sükûn caiz olurdu; bu takdirde bütün cisimlerin ruh olması gerekirdi ve ruh için de sonsuza kadar başka bir ruhun bulunması icap ederdi. Bu itirazda şu vardır: Zikredilen gereklilik ancak cisim cisim olması sebebiyle ruh olsaydı lazım gelirdi; oysa durum böyle değildir; o ancak Allah Teâlâ'nın kendisini tahsis ettiği bir mana sebebiyle ruh olmuştur. Bilmiş oldun ki cisim olduğunu söyleyen zat, onun 'bizzat diri' olduğunu ifade etmektedir; binaenaleyh teselsül gerekmez. Ona göre ruh ile cisim arasında, 'hayvanî ruh' diye tabir edilen latif bir buhar vasıtasıyla bir alaka vardır. Heyâkil'de hayvanî ruh şöyle tarif edilmiştir: Ahlatın latif kısımlarından doğan, kalbin sol boşluğundan fışkıran ve nâtık nefisten nuranî hâkimiyeti elde ettikten sonra bedene yayılan latif, buharımsı bir cisimdir; inceliği olmasaydı sirayet edemezdi. O, nefsin tasarruflarının bineğidir; o kesildiği zaman nefsin tasarrufu da kesilir. Bazıları onun kalp kanının mizacının itidali olduğunu söylemiştir ki bu konudaki durum kolaydır. Bazı muhakkikler, ruh lafzının hem bedende gül suyunun güle sirayeti gibi aktığı zikredilen latif cisme -ki bu hayvanî ruhtan başkadır- hem de o latif cisim üzerine işrâkı bulunan şerefli rabbanî bir emre ıtlak edildiğini benimsemişlerdir. Muhtemelen birinci manadaki ruhun hayatının, idrakinin ve nuranîliğinin sebebi budur; buna 'emrî ruh' tabir edilir ve Allah Teâlâ'nın: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ } “Sana ruhtan sorarlar” [el-İsrâ: 85] ayetindeki ruhtan murat da budur. Birinci manadaki ruha çoklukla 'insanî nefis', ikinci manadaki ruha ise 'nâtık nefis' derler. Kendisi hakkında: Cisim ve cismanî olmayan, bitişik yahut ayrı bulunmayan, âlemin içinde veya dışında yer almayan, Allah Teâlâ'nın mekândan münezzeh kaim nurlarından bir nur olup doğuşu Allah'tan [celle ve alâ] ve batışı da Sübhânehu'ya olan mücerret bir cevherdir denilen ruh, bu ıtlakla kastedilen ruhtur. Ruhların bedenlerden önce mi yoksa sonra mı yaratıldığı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Hüccetü'l-İslâm [Gazâlî] şöyle demiştir: Hak olan şudur ki aynadaki suretin cilanın meydana gelmesiyle hâsıl olması gibi -her ne kadar suret sahibi cilalı maddeden önce var olsa da- ruhlar da cesedin kabule istidat kazanması anında meydana gelmiştir. Felsefecilerden Aristoteles ve tâbileri de bunu söylemiş ve şöyle istidlal etmişlerdir: Şayet ruhlar bedenlerden önce mevcut olsaydı, ya tek yahut çok olurlardı. Birinci şıkka göre, bedenle taalluk esnasında ya çoğalırlar veya çoğalmazlar. Şayet çoğalmazlarsa tek bir ruh her bedenin ruhu olurdu; eğer öyle olsaydı, bir insanın bildiğini herkes bilir, bilmediğini de herkes bilmezdi; bu ise muhaldir. Şayet çoğalsalar, hacmi olmayan şeyin bölünmesi gerekirdi ki bu da muhaldir. İkinci şıkka göre, her birinin diğerinden ya mahiyet yahut mahiyetin gerekleri veya arazları bakımından ayrışması gerekirdi. İlk iki şık muhaldir; çünkü ruhlar tür bakımından birdir ve türce bir olan varlığın bütün fertleri zâtî hususlarda ve onların gereklerinde eşittir. Arazlara gelince, onların meydana gelmesi ancak madde sebebiyledir ki buradaki madde bedendir; bedenden önce ise madde yoktur, dolayısıyla orada farklı arazların bulunması mümkün değildir. Hüccetü'l-İslâm delili bu tarzda sevk ettikten sonra kendisine denildi ki: Ne dersin
في خبر «إن الله تعالى خلق الأرواح قبل الأجسام بألفي عام» ؟
«Şüphesiz Allah Teâlâ ruhları cesetlerden iki bin yıl önce yarattı» rivayeti hakkında?
وقوله ﷺ: «أنا أول الأنبياء خلقا وآخرهم بعثا وكنت نبيا وآدم بين الماء والطين»
Ve Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Ben yaratılış bakımından peygamberlerin ilki, gönderiliş bakımından sonuncusuyum; Âdem su ile çamur arasındayken ben peygamberdim» hadisi hakkında?
فقال رحمه الله تعالى: نعم هذا يدل بظاهره على تقدم وجود الروح على الجسد ولكن أمر الظواهر هين لسعة باب التأويل، وقد قالوا: إن البرهان القاطع لا يدرأ بالظاهر بل يؤول له الظاهر كما في ظواهر الكتاب والسنة في حق الله تعالى المنافية لما يدل عليه البرهان القطعي، وحينئذ يقال: لعل المراد من الأرواح في الخبر الأول الملائكة ﵈ وبالأجساد أجساد العالم من العرش والكرسي والسموات ونحوها، وإذا تفكرت في عظم هذه الأجساد لم تكد تستحضر أجساد الآدميين ولم تفهمها من مطلق لفظ الأجساد، ونسبة أرواح البشر إلى أرواح الملائكة ﵈ كنسبة أجسادهم إلى أجساد العالم ولو انفتح عليك باب معرفة أرواح الملائكة
Bunun üzerine [Gazâlî] rahmetullâhi aleyh şöyle dedi: Evet, bu zahiri itibarıyla ruhun varlığının cesetten önce olduğuna delalet eder; ancak tevil kapısının genişliği sebebiyle zahirlerin durumu kolaydır. Ulema şöyle demişlerdir: Kati bürhan zahirle defedilmez, bilakis Allah Teâlâ hakkındaki Kitap ve Sünnet'in kati bürhanın gösterdiğine zıt düşen zahirlerinde olduğu gibi zahir bürhana göre tevil edilir. Bu durumda şöyle denilir: Muhtemelen birinci rivayetteki ruhlardan murat melekler [aleyhimüsselâm], cesetlerden murat ise Arş, Kürsî, semavat ve benzeri âlemin cesetleridir. Sen bu cesetlerin büyüklüğünü düşündüğünde ademoğullarının cesetlerini neredeyse hiç hatırına getirmezsin ve mutlak ceset lafzından onları anlamazsın. İnsanların ruhlarının meleklerin [aleyhimüsselâm] ruhlarına nispeti, onların cesetlerinin âlemin cesetlerine nispeti gibidir. Şayet sana meleklerin ruhlarını tanıma kapısı açılsaydı,
لرأيت الأرواح البشرية كسراج اقتبس من نار عظيمة طبقت العالم وتلك النار هي الروح الأخيرة من أرواح الملائكة.
beşerî ruhları, âlemi kaplamış azametli bir ateşten tutuşturulmuş bir kandil gibi görürdün; o ateş ise meleklerin ruhlarından en son ruhtur.
وأما
Amma
قوله ﵊: «أنا أول الأنبياء خلقا»
O'nun [aleyhisselâm]: «Ben yaratılış bakımından peygamberlerin ilkiyim» kavline gelince;
فالخلق فيه بمعنى التقدير دون الإيجاد فإنه ﷺ قبل أن يولد لم يكن مخلوقا موجودا ولكن الغايات سابقة في التقدير ولا حقة في الوجود، وهو معنى قوله الحكيم: أول الفكر آخر العمل، فالدار الكاملة أول الأشياء في حق المهندس مثلا تقديرا وآخرها وجودا وما يتقدم على وجودها من ضرب اللبن ونحوه وسيلة إليها ومقصود لأجلها، ولما كان المقصود من فطرة الآدميين إدراكهم لسعادة القرب من الحضرة الإلهية ولم يمكنهم ذلك إلا بتعريف الأنبياء ﵈ كانت النبوة مقصودة والمقصود كمالها وغايتها لا أولها وتمهيد أولها وسيلة إلى ذلك وكمالها به ﷺ فلذلك كان أولا في التقدير وآخرا في الوجود، وقوله ﵊: «كنت نبيا وآدم بين الماء والطين» إشارة إلى هذا أيضا وإنه لم يشأ سبحانه خلق آدم إلا لينتزع الصافي من ذريته ولم يزل يستصفي تدريجا إلى أن بلغ كمال الصفاء، ولا يفهم هذا إلا بأن يعلم أن للدار مثلا وجودين وجودا في ذهن المهندس حتى كأنه ينظر إلى صورتها ووجودا خارج الذهن مسببا عن الوجود الأول فهو سابق عليه لا محالة.
buradaki yaratma (halk), icat manasında değil takdir manasındadır. Zira Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] doğmadan önce yaratılmış mevcut bir varlık değildi; fakat gayeler takdirde önde, varlık sahasında ise sondadır. Hakîm zatın: 'Fikrin ilki, amelin sonudur' sözünün manası da budur. Meselâ kâmil bir ev, mühendis açısından takdirde şeylerin ilki, varlıkta ise sonuncusudur; onun varlığından önce gelen kerpiç dökme ve benzeri işler ise ona birer vasıtadır ve onun için amaçlanmıştır. İnsanoğlunun yaratılış fıtratından maksat ilahî huzura yakınlık saadetini idrak etmeleri olduğu ve bu da ancak peygamberlerin [aleyhimüsselâm] bildirmesiyle mümkün kılındığı için nübüvvet amaçlanmıştır; asıl maksat ise nübüvvetin başlangıcı değil kemali ve gayesidir, başlangıcının hazırlanması ise buna bir vasıtadır. Nübüvvetin kemali de Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] ile olmuştur; bu sebeple o takdirde ilk, varlıkta sonuncu olmuştur. O'nun [aleyhisselâm]: «Âdem su ile çamur arasındayken ben peygamberdim» sözü de buna bir işarettir; zira Allah Sübhânehu, Âdem'i ancak zürriyetinden saf olanı çekip çıkarmak için yaratmayı murat etmiş ve kemal derecesinde saflığa ulaşıncaya kadar kademe kademe süzmeye devam etmiştir. Bu durum ancak meselâ evin iki varlığı olduğu bilinirse anlaşılır: Biri mühendisin zihnindeki varlıktır ki sanki onun suretine bakmaktadır; diğeri ise zihnin dışındaki varlıktır ve birinci varlığın neticesidir, dolayısıyla [zihindeki] zorunlu olarak ondan öncedir.
وحينئذ يقال: إن الله تعالى يقدر أولا ثم يوجد على وفق التقدير ثانيا والتقدير يرسم في اللوح المحفوظ كما يرسم تقدير المهندس أولا في لوح أو قرطاس فتصير الدار موجودة بكمال صورتها نوعا من الوجود يكون سببا للوجود الحقيقي، وكما أن هذه الصورة ترتسم في لوح المهندس بواسطة القلم والقلم يجري على وفق العلم بل العلم يجريه كذلك تقرير صورة الأمور الإلهية ترتسم أولا في اللوح المحفوظ بواسطة القلم الإلهي والقلم يجري على وفق العلم السابق الأزلي، واللوح عبارة عن موجود قابل لنقش الصور، والقلم عبارة عن موجود منه تفيض الصور على اللوح وليس من شرطهما أن يكونا جسمين ولا يبعد أن يكون قلم الله تعالى ولوحه لائقين لأصبعه ويده وكل ذلك على ما يليق بذاته الإلهية ويقدس عن حقيقة الجسمية، وقد يقال: إنهما جوهران روحانيان أحدهما متعلم وهو اللوح والآخر معلم وهو القلم، وقد أشير إلى ذلك بقوله سبحانه: عَلَّمَ بِالْقَلَمِ [العلق: ٤] فإذا فهمت معنيي الوجود فقد كان نبينا ﷺ قبل بالمعنى الأول منهما دون المعنى الثاني اه.
Bu durumda şöyle denilir: Allah Teâlâ önce takdir eder, sonra ikinci olarak takdire uygun şekilde var eder. Takdir, mühendisin takdirinin önce bir levhada veya kâğıtta çizilmesi gibi Levh-i Mahfûz'da resmedilir; böylece ev kâmil suretiyle hakiki varlığa sebep olacak bir tür varlığa kavuşur. Bu suretin mühendisin levhasında kalem vasıtasıyla çizilmesi ve kalemin ilme uygun olarak akması, hatta ilmin onu akıtması gibi; ilahî emirlerin suretlerinin takdiri de ilahî kalem vasıtasıyla öncelikle Levh-i Mahfûz'da resmedilir ve kalem ezeli sabık ilme uygun olarak akar. Levh, suretlerin nakşını kabule elverişli bir mevcuttan ibarettir; Kalem ise suretlerin levha üzerine feyzolduğu mevcuttan ibarettir. Her ikisinin de cisim olması şart değildir; Allah Teâlâ'nın kalemi ve levhasının O'nun parmağına ve eline layık olması uzak bir ihtimal değildir; bütün bunlar O'nun ilahî Zâtı'na yakışır ve cismaniyet hakikatinden münezzehtir. Şöyle de denilebilir: Onlar ruhanî iki cevherdir; biri öğrenen yani Levh, diğeri öğreten yani Kalem'dir. Yüce Allah'ın: { عَلَّمَ بِالْقَلَمِ } “Kalemle öğretti” [el-Alak: 4] kavliyle buna işaret edilmiştir. İki varlık manasını anladığın takdirde, Peygamberimiz [sallallâhu aleyhi ve sellem] daha önce ikinci mana ile değil, bunlardan birinci mana ile var idi (nakil bitti).
واعترض على الاستدلال من وجوه منها ما هو جار على رأي الفلاسفة المستدلين بذلك أيضا ومنها ما لا اختصاص له برأيهم. الأول لم لا يجوز أن يقال: إنها كانت قبل الأبدان واحدة ثم تكثرت ولا يقال: الكل لو كان واحدا وكان قابلا للانقسام يلزم أن تكون وحدته اتصالية فيكون جسما لأنا نقول: مسلم أن كل ما وحدته اتصالية فإنه واحد قابل للانقسام ولا نسلم أن كل واحد قابل للانقسام فوحدته اتصالية لأن الموجبة الكلية لا تنعكس كنفسها.
Bu istidlale çeşitli yönlerden itiraz edilmiştir; bunlardan bir kısmı yine bununla istidlal eden felsefecilerin görüşlerine göre cereyan etmekte, bir kısmı ise onların görüşüne has bulunmamaktadır. Birincisi: Neden bedenlerden önce tek bir varlık olup sonra çoğaldığı söylenemez? Şayet 'Bütün tek bir varlık olsaydı ve bölünmeyi kabul etseydi, birliğinin ittisalî (bitişik) olması ve dolayısıyla cisim olması gerekirdi' denilemez; çünkü biz deriz ki: Birliği ittisalî olan her şeyin bölünmeyi kabul eden bir varlık olduğu kabulümüzdür; fakat bölünmeyi kabul eden her birliğin ittisalî olduğu kabulümüz değildir, zira tümel olumlu önerme kendisi gibi tersine dönmez.
الثاني سلمنا أنها كانت متكثرة لكن لم قلتم لا بد أن يختص كل بصفة مميزة لأنه لو كان التميز للاختصاص بأمر ما لكان ذلك الأمر أيضا متميزا عن غيره فإما أن يكون تميزه بما به تميزه فيلزم الدور أو بثالث فيلزم التسلسل ولأن التميز لا يختص بشيء بعينه إلا بعد تميزه فلو كان تميز الشيء عن غيره باختصاصه بشيء لزم الدور. الثالث سلمنا أنه لا بد من مميز فلم لا يجوز أن يكون بذاتي، وبيانه ما بينوه من اختلاف النفوس بالنوع. الرابع سلمنا أنها لا تتميز بشيء من الذاتيات فلم لا يجوز أن تتميز بالعوارض قولكم: إن حدوثها بسبب المادة وهي هنا البدن ولا بدن فنقول لم لا يجوز أن يكون هناك بدن تتعلق به وقبله آخر وهكذا ولا مخلص من هذا إلا بإبطال التناسخ فتوقف حجة إثبات حدوث الأرواح على ذلك الإبطال مع أن الحكماء بنوا ذلك على الحدوث حيث قالوا بعد الفراغ من دليله: إذا ثبت حدوث النفس فلا بد وأن يكون لحدوثها سبب وذلك هو حدوث البدن فإذا حدث البدن وتعلقت به نفس على سبيل التناسخ وثبت أن حدوث النفس سبب لأن يحدث عن المبادئ المفارقة نفس أخرى فحينئذ يلزم اجتماع نفسين في بدن
İkincisi: Onların çok olduğunu kabul ettik; fakat neden her birinin ayırt edici bir sıfatla tahsis edilmesi gerektiğini söylediniz? Zira ayrışma belirli bir hususla tahsisten kaynaklansaydı, o hususun da başkasından ayrışmış olması gerekirdi; onun ayrışması ya kendisini ayrıştıran şeyle olurdu ki bu takdirde devir gerekir, yahut üçüncü bir şeyle olurdu ki teselsül gerekir. Çünkü ayrışma, bizzat ayrışmasından sonra belirli bir şeye tahsis edilir; şayet bir şeyin diğerinden ayrışması bir şeye tahsisi ile olsaydı devir gerekirdi. Üçüncüsü: Ayırt edici bir şeyin zorunlu olduğunu kabul ettik; peki bunun zâtî bir özellikle olması neden caiz olmasın? Bunun beyanı nefislerin türce farklılığına dair açıkladıkları husustur. Dördüncüsü: Zâtî hususlardan hiçbiriyle ayrışmadıklarını kabul ettik; arazlarla ayrışmaları neden caiz olmasın? 'Arazların meydana gelmesi madde sebebiyledir, o da burada bedendir ve beden yoktur' sözünüze karşılık deriz ki: Taalluk edeceği bir bedenin ve ondan önce bir başkasının bulunması ve bu şekilde sürüp gitmesi neden caiz olmasın? Tenasüh bâtıl kılınmadıkça bundan kurtuluş yoktur; dolayısıyla ruhların hadis olduğunu ispat bürhanı bu iptale dayanmaktadır. Oysa felsefeciler delili tamamladıktan sonra bunu hudûs üzerine bina etmişler ve şöyle demişlerdir: 'Nefsin hadis olduğu sabit olunca, onun meydana gelişinin mutlaka bir sebebi olmalıdır, o da bedenin meydana gelmesidir. Beden meydana gelip tenasüh yoluyla ona bir nefis taalluk ettiğinde ve nefsin meydana gelişinin müfârık mebde'lerden başka bir nefsin meydana gelmesine sebep olduğu sabit olduğunda, bu durumda bir bedende iki nefsin toplanması gerekir'
فيجيء الدور. الخامس سلمنا عدم تعلقها ببدن قبل لكن لم لا يجوز أن تكون موصوفة بعارض باعتباره كانت متميزة ثم يكون كل عارض بسبب عارض آخر لا إلى أول.
ve devir ortaya çıkar. Beşincisi: Daha önce bir bedene taalluk etmediğini kabul ettik; fakat kendisiyle ayrışmış olduğu bir arazla nitelenmesi ve sonra her bir arazın başlangıcı olmaksızın başka bir araz sebebiyle meydana gelmesi neden caiz olmasın?
السادس: المعارضة وهي أن الأرواح عند الفريقين باقية بعد المفارقة ولا يكون تمايزها بالماهية ولوازمها بل بالعوارض لكن الأرواح الهيولانية التي لم تكتسب شيئا من العوارض إذا فارقت لا يكون فيها شيء من العوارض سوى أنها كانت متعلقة بأبدان فإن كفى هذا القدر في وقوع التمايز فليكف أيضا كونها بحيث يحدث لها بعد التعلق بأبدان متمايزة، قولهم: لم لا يجوز أن تكون قبل واحدة فتكسرت، قلنا: لا يجوز لأن كل ما انقسم وجوب أن يكون جزؤه مخالفا لكله ضرورة أن الشيء مع غيره ليس هو لا مع غيره فتلك المخالفة إن كانت بالماهية أو لوازمها وجب أن يكون كل واحد من الأجزاء مخالفا للآخر بالماهية فتكون تلك الأجزاء قد كانت متميزة أبدا وكانت موجودة قبل التعلق.
Altıncısı: Muârızadır; o da şudur: Her iki fırkaya göre de ruhlar bedenden ayrıldıktan sonra bakidir ve onların ayrışması mahiyet ve gerekleriyle değil arazlarladır. Ancak hiçbir araz kazanmamış heyûlânî ruhlar bedenden ayrıldıklarında, bedenlere taalluk etmiş olmalarından başka kendilerinde hiçbir araz bulunmaz. Şayet bu kadarı ayrışmanın vuku bulması için yeterli ise, farklı bedenlere taalluk ettikten sonra onlar için [arazların] meydana gelmesi kabiliyetinde olmaları da yeterli olsun. 'Ruhların daha önce bir olup sonradan parçalanması neden caiz olmasın?' şeklindeki sözlerine deriz ki: Bu caiz değildir; çünkü bölünen her şeyin parçasının bütününe muhalif olması zorunludur, nitekim bir şey başkasıyla beraber olduğunda başkasıyla beraber olmadığı haldeki gibi değildir. Bu muhalefet şayet mahiyet yahut gerekleri bakımından ise, parçaların her birinin mahiyet bakımından diğerine muhalif olması gerekir; bu takdirde o parçalar ezelden beri ayrışmış olur ve taalluktan önce de mevcut bulunurlar.
فهذه الأمور المتعلقة الآن بالأبدان كانت متميزة قبل التعلق بها وإن كانت المخالفة لا بالماهية ولا بلوازمها فلا بد أن يكون الجزء أصغر مقدارا من الكل وإلا لم يكن أحدهما أولى بأن يكون جزء الآخر من العكس، فثبت أن كل واحد قابل للانقسام فلا بد أن يكون ذا مقدار. سلمنا أن المجرد لا يمكن أن ينقسم بعد وحدته لكن تعينات تلك الأجزاء إنما تحدث بعد الانقسام الحاصل بعد التعلق بالبدن فيكون تعين كل واحد من تلك الأجزاء بعد التعلق بالبدن فيكون تعين كل واحدة من تلك النفوس من حيث هي حادثا وهو المطلوب.
Şu halde şu an bedenlerle taalluk kurmuş olan bu varlıklar, onlarla taalluktan önce de ayrışmış haldeydiler. Şayet muhalefet mahiyet ve gerekleri bakımından değilse, parçanın bütünden miktar olarak daha küçük olması gerekir; aksi takdirde birinin diğerinin parçası olması tersinden daha evlâ olmazdı. Böylece her birinin bölünmeyi kabul ettiği sabit olur ki mutlaka bir miktara sahip olması gerekir. Mücerret olanın birliğinden sonra bölünemeyeceğini kabul ettik; fakat o parçaların tayinleri ancak bedene taalluktan sonra hâsıl olan bölünmeden sonra meydana gelir; öyleyse o parçaların her birinin tayini bedene taalluktan sonradır, dolayısıyla o nefislerin her birinin tayini kendisi olması haysiyetiyle hadistir, matlup olan da budur.
وقولهم: لم قلتم إن الامتياز لا يوجد إلا عند عند الاختصاص بوصف، قلنا: يجاب بنحو ما ذكروه في تشخص التشخص، وقولهم لم قلتم: إن النفوس لا يجوز أن تتمايز بالصفات المقومة؟ قلنا: هب أن الأمر كما قلتموه إلا أنا لا نعرف بالبديهة أن كل نوع من أنواعها فإنها مقولة على أشخاص عدة بالضرورة فإنا نعلم أنه ليس يجب أن يكون كل إنسان مخالفا لجميع الناس في الماهية، وإذا وجد في كل نوع من أنواعها شخص فقد تمت الحجة.
'Ayrışmanın ancak bir vasıfla tahsis esnasında bulunduğunu neden söylediniz?' sözlerine deriz ki: Teşahhunun teşahhusu hakkında zikrettikleri tarzda cevap verilir. 'Nefislerin kurucu (mukavvim) sıfatlarla ayrışmasının caiz olmadığını neden söylediniz?' sözlerine deriz ki: Durumun söylediğiniz gibi olduğunu farz edelim; ancak biz onun türlerinden her bir türün zorunlu olarak birçok şahsa şamil olduğunu bedahetle bilmiyoruz. Zira biz biliyoruz ki her insanın mahiyet bakımından bütün insanlara muhalif olması zorunlu değildir; onun türlerinin her birinde bir fert bulunduğunda delil tamamlanmış olur.
وقولهم: إن هذه الحجة مبنية على إبطال التناسخ. قلنا: ليس كذلك. لأنا إذا وجدنا من النوع الواحد شخصين علمنا أن تلك الشخصية ليست معلولة لتلك الماهية لأن كل ما كان كذلك كان نوعه في شخصه، ولما لم يكن كذلك علمنا أن شخصيته ليست من لوازم ماهيته فهي إذن لعلة خارجية، وقد عرفت أن العلة هي المادة ومادة النفس هي البدن فإذن تعينها لا بد وأن يكون للتعلق ببدن معين فتكون لا محالة غير متعينة قبل ذلك البدن فهي معدومة قبله.
'Bu hüccet tenasühün iptali üzerine kuruludur' sözlerine deriz ki: Öyle değildir. Çünkü tek bir türden iki şahıs bulduğumuzda biliriz ki o şahsiyet o mahiyetin mâlûlü değildir; zira böyle olan her şeyin türü şahsında münhasır olurdu. Böyle olmadığına göre bildik ki onun şahsiyeti mahiyetinin gereklerinden değildir, öyleyse haricî bir illet sebebiyledir. Bildin ki illet maddedir, nefsin maddesi ise bedendir; binaenaleyh onun tayin bulması mutlaka muayyen bir bedenle taalluk sebebiyle olmalıdır. Dolayısıyla o bedenden önce kesinlikle tayin bulmamıştır, öyleyse ondan önce ma'dumdur (yoktur).
وبهذا يظهر أن كل ما نوعه مقول على كثيرين بالفعل فهو محدث، فاتضح من هذا أنه متى سلم كون النفوس متحدة في النوع يلزم حدوثها وأنه لا يحتاج في ذلك إلى إبطال التناسخ ليجيء الدور السابق. قولهم: لم لا يجوز أن تكون موصوفة بعارض إلخ؟ قلنا: لا يجوز أن يكون امتيازها بذلك لأن النفس المعينة عن غيرها حكم معين لا بد له من علة معينة، وتلك العلة لا يمكن أن تكون حالة فيها لأن ذلك متوقف على امتيازها عن غيرها فلو توقف ذلك الامتياز على حلول ذلك الحال لزم الدور، فإذن تلك العلة أمر عائد إلى القابل وقبل البدن لا قابل فلا تميز. والمتكلمون يبطلون مثل ما ذكر بلزوم التسلسل الذي يبطله برهان التطبيق.
Bununla açığa çıkmaktadır ki türü fiilen çoklara şamil olan her varlık hadistir. Bundan anlaşıldı ki nefislerin türde bir olduğu kabul edildiğinde onların hadis olması gerekir ve önceki devrin gelmesi için bu hususta tenasühün iptaline ihtiyaç yoktur. 'Bir arazla nitelenmiş olması neden caiz olmasın...' sözlerine deriz ki: Onun bununla ayrışması caiz değildir; çünkü başkasından muayyen olan nefis muayyen bir hükümdür ve onun mutlaka muayyen bir illeti olmalıdır. O illetin onda yerleşmiş olması mümkün değildir; çünkü bu durum onun başkasından ayrışmasına bağlıdır. Şayet o ayrışma o halin hulûlüne bağlı olsaydı devir gerekirdi; öyleyse o illet kâbile dönük bir husustur ve bedenden önce kâbil yoktur, dolayısıyla ayrışma da yoktur. Mütekellimîn ise zikredilen bu tür şeyleri, tatbik bürhanının iptal ettiği teselsülün gerekliliği sebebiyle iptal ederler.
وأما المعارضة فالجواب عنها بأن النفوس الهيولانية يتميز بعضها عن البعض أولا بسبب تعلقها بالقابل المعين ثم إنه يلزم من تعين كل واحد منها شعورها بذاتها الخاصة وقد بين أن شعور الشيء بذاته حالة زائدة على ذاته ثم إن ذلك الشعور يستمر فلا جرم يبقى الامتياز.
Muârazaya gelince; ona verilecek cevap şudur: Heyûlânî nefislerin bir kısmı diğerinden öncelikle muayyen bir kâbile taalluku sebebiyle ayrışır; sonra her birinin tayin bulmasından kendi özel zâtını hissetmesi (şuuru) lazım gelir. Bir şeyin kendi zâtına şuurunun zâtına zâit bir hal olduğu beyan edilmiştir; sonra bu şuur devam eder ve şüphesiz ayrışma da baki kalır.
والحاصل أن الامتياز لا بد وأن يحصل أولا بسبب آخر حتى يحصل لكل من النفوس شعور بذاته الخاص
Hâsıl-ı kelâm; nefislerden her birinin kendi özel zâtına dair bir şuur elde etmesi için ayrışmanın öncelikle başka bir sebeple hâsıl olması zorunludur
وذلك السبب في النفوس الهيولانية تعلقها بالأبدان، وأما التي قبل الأبدان فلو تميزت لكان المميز سوى الشعور حتى يترتب هو عليه، وقد بين أنه ليس هناك مميز فلا جرم استحال حصول التميز وظهر الفرق والله تعالى الموفق.
Heyûlânî nefislerdeki o sebep ise onların bedenlere taallukudur. Bedenlerden öncekilere gelince; şayet bunlar ayrışmış olsalardı, şuurun ona terettüp edebilmesi için ayrıştırıcının şuurdan başka bir şey olması gerekirdi. Oysa orada bir ayrıştırıcının bulunmadığı açıklanmıştır; dolayısıyla ayrışmanın meydana gelmesi muhal olmuş ve aradaki fark açığa çıkmıştır. Muvaffakiyet Allah Teâlâ'dandır.
وقد استدل صاحب المعتبر على حدوثها بأنها لو كانت موجودة قبل الأبدان لكانت إما متعلقة بأبدان أخر أو لا والأول باطل لأنه قول بالتناسخ وهو باطل لأن أنفسنا لو كانت من قبل في بدن آخر لكنا نعلم الآن شيئا من الأحوال الماضية ونتذكر ذلك البدن وليس فليس، والثاني كذلك لأنها تكون حينئذ معطلة ولا معطل في الطبيعة وهو دليل بجميع مقدماته ضعيف جدا فلا تعتبره، وزعم قوم من قدماء الفلاسفة قدمها وأوردوا لذلك أمورا.
el-Mu'teber sahibi, nefislerin hadis oluşuna dair şöyle delil getirmiştir: Şayet nefisler bedenlerden önce var olsaydı, ya başka bedenlerle taalluk halinde olurlardı ya da olmazlardı. Birincisi batıldır; çünkü bu tenasühü savunmaktır ki o da batıldır. Zira nefislerimiz daha önce başka bir bedende bulunsaydı, şimdi geçmiş hallerden bir şey bilir ve o bedeni hatırlardık; durum böyle olmadığına göre bu iddia da geçersizdir. İkincisi de aynı şekilde [batıldır]; çünkü o takdirde nefisler muattal (işlevsiz) kalırdı, tabiatta ise muattal hiçbir şey yoktur. Oysa bu delil, bütün öncülleriyle birlikte son derece zayıftır, bu yüzden ona itibar etme. İlk dönem filozoflarından bir grup ise nefsin kıdemini (ezelî olduğunu) iddia etmiş ve buna dair birtakım gerekçeler ileri sürmüşlerdir:
الأول: أن كل ما يحدث فلا بد أن يكون له مادة تكون سببا لأن يصير أولى بالوجود بعد أن كان أولى بالعدم فلو كانت النفوس حادثة لكانت مادية وليس فليس. الثاني أنها لو كانت حادثة لكان حدوثها لحدوث الأبدان لكن الأبدان الماضية غير متناهية فالنفوس الآن غير متناهية لكن ذلك محال لكونها قابلة للزيادة والنقصان والقابل لهما متناه فهي الآن متناهية، فإذن ليس حدوث الأبدان علة لحدوثها فلا يتوقف صدورها عن عللها على حدوث أمر فتكون قديمة.
Birincisi: Hadis olan her şeyin, ademe (yokluğa) daha layık iken vücuda (varlığa) daha layık hale gelmesine sebep olacak bir maddesi bulunması şarttır. Şayet nefisler hadis olsaydı maddî olurlardı; durum böyle olmadığına göre bu iddia da geçersizdir. İkincisi: Şayet nefisler hadis olsaydı, onların hadis olması bedenlerin hadis olmasından ötürü olurdu; fakat geçmiş bedenler sonsuzdur, dolayısıyla şu anki nefisler de sonsuz olurdu. Ne var ki bu imkânsızdır; çünkü nefisler artma ve eksilmeyi kabul eder niteliktedir, her iki duruma kâbil olan ise sonludur; o halde nefisler şu anda sonludur. Binaenaleyh bedenlerin hadis olması, nefislerin hadis olmasının illeti değildir. Dolayısıyla nefislerin illetlerinden sâdır olması bir durumun hadis olmasına bağlı değildir, öyleyse nefisler kadimdir.
الثالث: أنها لو لم تكن أزلية لم تكن أبدية لما ثبت أن كل كائن فاسد لكنها أبدية إجماعا فهي أزلية، ويرد عليهم أنه إن أريد بكونها مادية أن حدوثها يكون متوقفا على حدوث البدن فالأمر كذلك، وإن أريد به أنها تكون منطبعة في البدن فلم قلتم: إنه لو توقف حدوثها على حدوث البدن وجب أن تكون منطبعة فيه، وأيضا للمانع أن يمنع فساد لزوم كون النفوس الآن غير متناهية، والمقدمة القائلة إن كل قابل للزيادة والنقصان متناه ليست من الأوليات قطعا كما هو ظاهر فإذن لا تصح إلا ببرهان وهو لا يتقرر إلا فيما يحتمل الانطباق على ما بين في محله، وقولهم: لو لم تكن أزلية لم تكن أبدية قضية لا حجة لهم على تصحيحها فلا تقبل، ثم إن كون النفوس متحدة بالنوع مما قد صرح به جماعة من المتكلمين كالغزالي وغيره، وإليه ذهب الشيخ من الفلاسفة إلا أنه لم يأت لذلك بشبهة فضلا عن حجة واستدل غيره بأمور:
Üçüncüsü: Şayet nefisler ezelî olmasaydı, 'vücuda gelen her şey yok olur' hükmü sabit olduğundan ebedî de olmazdı; halbuki nefisler icmâ ile ebedîdir, öyleyse ezelîdir. Onlara şu şekilde itiraz edilir: Şayet nefislerin maddî olmasından kastedilen, hadis olmalarının bedenin hadis olmasına bağlı bulunması ise durum zaten böyledir. Yok eğer bundan kastedilen, nefislerin bedende münba' (baskılanmış/yerleşmiş) olması ise, onların hadis olmasının bedenin hadis olmasına bağlı bulunması durumunda neden bedende münba' olmalarının vacip olduğunu söylediniz? Ayrıca itiraz eden bir kimse, şu an nefislerin sonsuz olması gerekliliğinin bâtıl olduğunu inkâr edebilir. 'Artma ve eksilmeyi kabul eden her şey sonludur' diyen öncül de açıkça görüldüğü üzere kesinlikle evveliyattan (zorunlu apaçık bilgilerden) değildir; dolayısıyla ancak bir bürhan ile sahih olur. Bu bürhan ise ancak kendi yerinde açıklandığı üzere tatbike elverişli olan şeylerde geçerlidir. Onların 'Ezelî olmasaydı ebedî de olmazdı' sözü ise, sıhhatine dair ellerinde hiçbir delil bulunmayan bir kaziyyedir, dolayısıyla kabul edilemez. Sonra, nefislerin türde bir olduğu hususu Gazâlî ve başkaları gibi mütekellimînden bir cemaatin açıkça belirttiği bir husustur. Filozoflardan Şeyh [İbn Sînâ] de bu görüşe meyletmiştir; ancak o bu hususta bırakınız hücceti, bir şüphe dahi getirememiştir. Başkaları ise birtakım hususlarla delil getirmişlerdir:
الأول: أن النفوس مشتركة في أنها نفوس بشرية فلو انفصل بعضها عن بعض بمقوم ذاتي مع هذا الاشتراك لزم التركيب فكانت جسمانية.
Birincisi: Nefisler, beşerî nefisler olma noktasında müşterektir. Şayet bu iştirakle (ortaklıkla) birlikte bir kısmı diğerinden zâtî bir mukavvim (kurucu unsur) ile ayrılsaydı terkip (bileşiklik) gerekir ve cismanî olurlardı.
الثاني: أنا نرى الناس مشتركين في صحة العلم بالمعلومات، وفي صحة التخلق بالأخلاق فالنفوس متساوية في صحة اتصافها بالأفعال الإدراكية والتحريكية، وذلك يوجب أن تكون متساوية مطلقا لأنا لا نعقل من صفاتها إلا كونها مدركة ومتحركة بالإرادة وهي متساوية فيهما فهي إذن متساوية في جميع صفاتها المعقولة فلو اختلفت بعد ذلك لكان اختلافها في صفات غير معقولة، ولو فتحنا هذا الباب لزم تعذر الحكم بتماثل شيئين لجواز اختلافهما في غير معقول عندنا وذلك يؤدي إلى القدح في تماثل المتماثلات.
İkincisi: Biz insanların malumatı bilmeye elverişli olmada ve ahlak ile ahlaklanmaya elverişli olmada ortak olduklarını görmekteyiz; dolayısıyla nefisler idrak ve hareket fiilleriyle nitelenmeye elverişli olma hususunda eşittir. Bu durum, onların mutlak olarak eşit olmalarını gerektirir; zira biz onların sıfatlarından sadece idrak edici ve irade ile hareket edici olduklarını aklederiz, bu ikisinde ise eşittirler. O halde nefisler akledilen bütün sıfatlarında eşittir. Şayet bundan sonra farklılaşsalardı, onların farklılaşması akledilemeyen sıfatlarda olurdu. Eğer bu kapıyı açarsak, iki şeyin bizim nezdimizde akledilemeyen bir hususta farklılaşabilmesi caiz olacağından bu iki şeyin birbirine benzediğine hükmetmek imkânsız hale gelir; bu da birbirinin misli olan şeylerin benzerliğine halel getirmeye yol açar.
الثالث: أنه بين في محله أن كل ماهية مجردة لا بد وأن تكون عاقلة لحقيقة ذاتها لكن نفس زيد مثلا مجردة فهي عاقلة لذلك ثم إنها لا تعقل إلا ماهية قوية على الإدراك والتحريك فإذن ماهيته هذا القدر وهو مشترك بينه وبين سائر النفوس بالأدلة التي ذكروها في بيان أن الوجود مشترك فيكون حينئذ تمام ماهيته مقولا على سائر النفوس، ويمتنع أن يكون هذا المشترك فصل مقوم في غيره إذ هو غير محتاج إليه في زيد إلى فصل يميزه عن غيره فلا يحتاج في
Üçüncüsü: Kendi yerinde beyan edilmiştir ki, her mücerred mahiyetin kendi zâtının hakikatini aklediyor olması zorunludur. Ancak mesela Zeyd'in nefsi mücerreddir; dolayısıyla o bunu akleder. Sonra o, ancak idrak etmeye ve hareket ettirmeye muktedir olan bir mahiyeti akleder. O halde onun mahiyeti bu kadardır ve varlığın müşterek olduğunu beyan sadedinde zikrettikleri deliller gereğince bu [durum], onunla diğer nefisler arasında müşterektir. Bu takdirde onun mahiyetinin tamamı diğer nefisler için de söylenmiş (yüklem yapılmış) olur. Bu müşterek olan şeyin bir başkasında mukavvim (kurucu) bir fasıl (ayırıcı unsur) olması ise imkânsızdır; zira o, Zeyd'de kendisini başkasından ayıran bir fasla muhtaç değildir dolayısıyla
غيره أيضا إلى فصل فإن الطبيعة الواحدة لا تكون محتاجة غنية معا، فثبت الاتفاق في النوع وهي أدلة واهية.
başkasında da bir fasla muhtaç olmaz. Çünkü tek bir tabiat aynı anda hem muhtaç hem de müstağni olamaz. Böylece türde birlik sabit olmuştur. Oysa bunlar çürük delillerdir.
أما الأول فلقائل أن يقول: لم لا يجوز أن هذه النفوس وإن كانت مختلفة بالنوع فهي غير متشاركة في الجنس فلا يلزم من ذلك الاختلاف كونها مركبة؟ والاشتراك في كونها نفوسا بشرية ونحوه يجوز أن يكون اشتراكا في أمور لازمة لجوهرها ولا تكون مقومة لها فتكون مختلفة في تمام ماهياتها، ومشتركة في اللوازم الخارجية مثل اشتراك الفصول المقومة لأنواع جنس واحد في ذلك الجنس فلا يلزم التركيب، ولو سلمنا أن هذه الأوصاف ذاتية فلم لا يجوز أن تكون النفوس مركبة في ماهياتها مع عدم كونها جسمانية فالسواد والبياض مثلا مندرجان تحت جنس وهو اللون فيكون كل منهما مركبا لا تركيبا جسمانيا، ومثل هذا يقال هنا كيف لا وقد قالوا: الجوهر مقول على النفس والجسم.
Birincisine gelince, bir kimse şöyle diyebilir: Bu nefisler tür bakımından farklı olsalar bile cinsten pay almamış (cins bakımından müşterek olmamış) olmaları neden caiz olmasın? Bu durumda o farklılıktan onların mürekkep (bileşik) olması gerekmez. Beşerî nefisler olmalarındaki ortaklık ve benzeri durumların, onların cevherine lâzım olan ancak onu kurucu (mukavvim) olmayan hususlarda bir iştirak olması caizdir; dolayısıyla mahiyetlerinin tamamında farklı, haricî lâzımlarda ise ortak olurlar. Tıpkı tek bir cinsin türlerini kuran fasılların o cinste ortak olması gibi; böylece terkip gerekmez. Bu vasıfların zâtî olduğunu kabul etsek dahi nefislerin cismanî olmamakla birlikte mahiyetlerinde mürekkep olmaları neden caiz olmasın? Mesela siyahlık ve beyazlık, renk olan bir cinsin altına girer; dolayısıyla her ikisi de cismanî olmayan bir terkip ile mürekkeptir. Aynısı burada da söylenir. Nasıl söylenmesin ki onlar: 'Cevher [kavramı] nefse ve cisme şamildir' demişlerdir.
وأما الثاني فمداره الاستقراء، ويضعف ذلك لوجهين: أحدهما: أنه لا يمكننا أن نحكم على كل إنسان بكونه قابلا لجميع المدركات. وثانيهما أنه لا يمكننا أن نحكم على النفس التي علمنا قبولها لصفة أنها قابلة لجميع الصفات كيف وضبط الصفات غير ممكن.
İkincisine gelince; onun dayanağı istikradır (tümevarımdır). Bu da iki yönden zayıftır: Birincisi: Her bir insanın bütün idrak edilenleri kabule elverişli olduğuna hükmetmemiz mümkün değildir. İkincisi: Bir sıfatı kabul ettiğini bildiğimiz nefsin bütün sıfatları kabule elverişli olduğuna hükmetmemiz mümkün değildir; kaldı ki sıfatları sınırlandırmak ve zapt etmek mümkün değildir.
وأما الثالث: فهو يقتضي أن يكون جميع المفارقات نوعا واحدا وهو مما لا سبيل إليه، وذهب شرذمة إلى اختلافها بالنوع، وهذا المعتبر عند صاحب المعتبر وطول الكلام في ذلك، وأحسن ما عول عليه في الاستدلال له اختلاف الناس في العلم والجهل والقوة والضعف والغضب والتحمل وغير ذلك فقال: ليس ذلك لاختلاف المزاج لما أنا نجد متساويين مزاجا مختلفين أخلاقا وبالعكس، وأيضا أن نفس النبي ﵊ تبلغ قوتها إلى حيث تكون قوية على التصرف في هيولى هذا العالم ومعلوم أن ذلك ليس لقوة مزاجه فليس ذلك الاختلاف إلا لاختلاف الجواهر، وأنت تعلم أن هذا ليس في الحقيقة من البراهين بل هو من الإقناعات الضعيفة فتدبر جميع ما ذكرناه وسيأتي إن شاء الله تعالى تتمة للكلام في هذا المقام وهو لعمر الله تعالى طويل الذيل، وبالجملة أن الوقوف على حقيقة الروح أمر عسر والطريق إليه وعر، وقد جعل الله سبحانه ذلك من أعظم آياته الدالة على جلال ذاته وكمال صفاته فسبحانه من إله ما أجله ومن رب ما أكمله.
Üçüncüsüne gelince: Bu durum, bütün müfârık varlıkların tek bir tür olmasını gerektirir ki bu da asla mümkün olmayan bir şeydir. Küçük bir grup ise nefislerin tür bakımından farklı olduğu görüşüne gitmiştir. el-Mu'teber sahibinin benimsediği görüş budur ve o bu husustaki sözü uzatmıştır. Bu görüşü için dayandığı en güzel delil, insanların ilim ve cehalet, kuvvet ve zayıflık, öfke ve tahammül gibi hususlardaki farklılığıdır. O şöyle demiştir: 'Bu durum mizaç farklılığından kaynaklanmaz; zira biz mizacı eşit olan kimseleri farklı ahlakta, bunun aksini de [mizacı farklı olanları aynı ahlakta] görmekteyiz. Ayrıca Nebî'nin (aleyhisselâm) nefsinin kuvveti bu âlemin heyûlâsında tasarruf edebilecek bir güce ulaşır; malumdur ki bu onun mizacının kuvvetinden ötürü değildir. Dolayısıyla bu farklılık ancak cevherlerin farklılığından kaynaklanır.' Sen de bilirsin ki bu gerçekte bürhanlardan (kesin delillerden) değil, bilakis zayıf iknâî delillerdendir. Zikrettiğimiz bütün hususları etraflıca düşün; Allah Teâlâ'nın izniyle bu makamdaki sözün tamamı gelecektir ki Allah Teâlâ'ya yemin olsun bu, etki alanı çok geniş bir konudur. Hâsılı, ruhun hakikatine vâkıf olmak çetin bir iş ve ona giden yol sarptır. Allah Sübhânehu bunu zâtının celâline ve sıfatlarının kemâline delalet eden en büyük ayetlerinden kılmıştır; O ilah ne kadar yüce ve O Rab ne kadar kâmildir!
فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ أمر للملائكة ﵈ بالسجود لآدم ﵇ على وجه التحية والتعظيم أو لله تعالى وهو ﵇ بمنزلة القبلة حيث ظهرت فيه تعاجيب آثار قدرته ﷿ كقول حسان:
{ فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ } “Hemen onun için secdeye kapanın!” buyruğu, meleklere (aleyhimüsselâm) Âdem'e (aleyhisselâm) selamlama ve tazim amacıyla secde etmelerini emirdir; yahut kudretinin şaşırtıcı eserleri onda zuhur ettiği için Âdem (aleyhisselâm) kıble mesabesinde olmak üzere Allah Teâlâ'ya [secde etmelerini emirdir]; nitekim Hassân'ın şu sözündeki gibidir:
أليس أول من صلى لقبلتكم ... وأعلم الناس بالقرآن والسنن
O sizin kıblenize ilk namaz kılan... Ve insanların Kur'an'ı ve sünnetleri en iyi bileni değil midir?
وفي أمرهم بالوقوع أي السقوط دليل على أن ليس المأمور به مجرد الانحناء كما قيل بل السجود بالمعنى المتبادر.
Onlara 'vukû'' yani düşme (kapanma) emredilmesinde, emredilen şeyin iddia edildiği gibi sırf eğilmek değil, akla ilk gelen anlamıyla secde olduğuna dair bir delil vardır.
فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ أي فخلقه فسواه فنفخ فيه من روحه فسجد له الملائكة كُلُّهُمْ بحيث لم يشذ منهم أحد أَجْمَعُونَ بحيث لم يتأخر في ذلك أحد منهم عن أحد بل أوقعوا الفعل مجتمعين في وقت واحد، هذا على ما ذهب إليه الفراء والمبرد من دلالة أجمعين على الاجتماع في وقت الفعل، وقال البصريون: إنها ككل لإفادة العموم مطلقا.
{ فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ } “Bunun üzerine melekler secde ettiler” yani [Allah] onu yarattı, şekil verdi, ona ruhundan üfledi ve melekler ona secde ettiler; { كُلُّهُمْ } “hepsi”, öyle ki içlerinden hiçbiri istisna kalmadı; { أَجْمَعُونَ } “toptan”, öyle ki bu hususta hiçbiri diğerinden geri kalmadı, bilakis bu fiili hep birlikte aynı vakitte icra ettiler. Bu, Ferrâ ve Müberred'in 'ecmaûn' lafzının fiil vaktinde toplanmaya delalet ettiği yönündeki görüşüne göredir. Basralılar ise şöyle demiştir: O lafız, mutlak umum ifade etmesi bakımından 'küll' gibidir.
ومن هنا منع تعاطفهما فلا يقال جاء القوم كلهم وأجمعون وردوا على ذلك بقوله تعالى حكاية عن إبليس:
Buradan hareketle her iki lafzın birbirine atfedilmesini menettiler; bu sebeple 'Kavim hepsi ve toptan geldi' denilmez. Onlar buna karşı Allah Teâlâ'nın İblis'ten naklettiği şu sözüyle cevap vermişlerdir:
لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ [ص: ٨٢] لظهور أن لا اجتماع هناك. ورده في الكشف بأن الاشتقاق من الجمع يقتضيه لأنه ينصرف إلى أكمل الأحوال فإذا فهمت الإحاطة من لفظ آخر وهو كل لم يكن بد من كونه في وقت واحد وإلا كان لغوا، والرد بالآية منشؤه عدم تصور وجه الدلالة، ومنه يعلم وجه فساد النظر بأنه لو كان الأمر كذلك لكان حالا لا
{ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ } “Onların hepsini mutlaka azdıracağım” [Sâd, 82]; zira orada bir toplanmanın bulunmadığı açıktır. el-Keşşâf sahibi bunu şu şekilde reddetmiştir: Cem' kökünden türemiş olması bunu gerektirir; çünkü bu en kâmil hallere hamledilir. İhâta (kapsam) anlamı bir diğer lafız olan 'küll'den anlaşıldığına göre, bunun aynı vakitte olması kaçınılmazdır, aksi takdirde lağiv (anlamsız) olurdu. Ayetle reddetmenin kaynağı delalet yönünü tasavvur edememektir. Buradan, 'şayet durum böyle olsaydı bu tekit değil hâl olurdu' şeklindeki değerlendirmenin bozukluğu anlaşılır;
تأكيدا، فالحق في المسألة مع الفراء والمبرد وذلك هو الموافق لبلاغة التنزيل، وزعم البصريون أنه إنما أكد بتأكيدين للمبالغة في التعميم ومنع التخصيص.
öyleyse bu meselede hak olan Ferrâ ve Müberred'in görüşüdür; tenzilin (Kur'an'ın) belagatine uygun olan da budur. Basralılar ise umumda mübalağa yapmak ve tahsisi engellemek için iki tekit ile tekit edildiğini iddia etmişlerdir.
وزعم غير واحد أنه لا يؤكد بأجمع دون كل اختيارا والمختار وفاقا لأبي حيان جوازه لكثرة وروده في الفصيح ففي القرآن عدة آيات من ذلك
Birden fazla âlim, ihtiyarî kelamda 'küll' olmaksızın sadece 'ecma'' ile tekit yapılamayacağını iddia etmiştir. Ebû Hayyân'a muvafakatle tercih edilen görüş ise, fasih kelamda çokça gelmesi sebebiyle bunun caiz olduğudur; nitekim Kur'an'da buna dair birçok ayet vardır.
وفي الصحيح «فله سلبه أجمع. فصلوا جلوسا أجمعون»
Sahih hadiste: «Öldürdüğü kimsenin techizatı bütünüyle (ecma') onundur. Hep birlikte (ecmaûn) oturarak namaz kılınız» buyrulmuştur.
ولعل منشأ الزعم وجوب تقديم كل عند الاجتماع، ويرده أن النفس يجب تقديمها على العين إذا اجتمعا مع جواز التأكيد بالعين على الانفراد، وما ذكروه من وجوب تقديم كل إنما هو بناء على ما علمت من الحق لرعاية البساطة والتركيب هذا. ثم إنه قد تقدم الكلام في تحقيق أن سجدوهم هذا هل ترتب على ما حكي من الأمر التعليقي كما يقتضيه هذه الآية الكريمة أو على الأمر التنجيزي كما يستدعيه بعض الآيات فتذكر.
Bu iddianın kaynağı, muhtemelen birlikte bulunduklarında 'küll' lafzının önce getirilmesinin vacip olmasıdır. Tek başına 'ayn' ile tekit yapmak caiz olduğu halde, nefis ve ayn bir araya geldiğinde nefsin ayndan önce getirilmesinin vacip oluşu bu iddiayı reddeder. 'Küll' lafzının önce getirilmesinin vacipliğine dair zikrettikleri husus ise ancak basitlik ve terkip gözetildiği için bildiğin hak üzere bina edilmiştir. Sonra, onların bu secdelerinin, bu kerim ayetin gerektirdiği üzere nakledilen ta'lîkî emre mi yoksa bazı ayetlerin iktiza ettiği üzere tencîzî (kesin/derhal) emre mi terettüp ettiği tahkikine dair söz daha önce geçmişti, hatırla.
إِلَّا إِبْلِيسَ استثناء متصل إما لأنه كان جنيا مفردا مغمورا بألوف من الملائكة فعد منهم تغليبا وإما لأن من الملائكة جنسا يتوالدون يقال لهم جن وهو منهم وإما لأنه ملك لا جني، وقوله تعالى: كانَ مِنَ الْجِنِّ [الكهف:
{ إِلَّا إِبْلِيسَ } “İblis hariç” muttasıl istisnadır; ya o binlerce meleğin arasına karışmış münferit bir cin olduğu için tağlib yoluyla onlardan sayılmıştır ya meleklerden tenasül eden ve kendilerine cin denilen bir zümre vardır ve o da onlardandır ya da o bir cin değil melektir. Allah Teâlâ'nın: { كانَ مِنَ الْجِنِّ } “O cinlerdendi” [Kehf, 50] buyruğu ise
٥٠] مؤول كما ستعلمه إن شاء الله تعالى، وقوله سبحانه: أَبى أَنْ يَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ استئناف مبين لكيفية عدم السجود المفهوم من الاستثناء بناء على أنه من الإثبات نفي ومن النفي إثبات وهو الذي تميل إليه النفس فإن مطلق عدم السجود قد يكون مع التردد وبه علم أنه مع الإباء والاستكبار، وجوز أن يكون الاستثناء منقطعا فجملة أَبى إلخ متصلة بما قبلها، ووجه ذلك بأن إلا بمعنى لكن وإبليس اسمها، والجملة خبرها كذا قيل: وفي الهمع أن البصريين يقدرون المنقطع بلكن المشددة ويقولون: إنما يقدر بذلك لأنه في حكم جملة منفصلة عن الأولى فقولك: ما في الدار أحد إلا حمارا في تقدير لكن فيها حمارا على أنه استدراك يخالف ما بعد لكن فيها ما قبلها غير أنهم اتسعوا فأجروا إلا مجرى لكن لكن لما كانت لا يقع بعدها إلا المفرد بخلاف لكن فإنه لا يقع بعدها إلا كلام تام لقبوه بالاستثناء تشبيها بها إذا كانت استثناء حقيقة وتفريقا بينها وبين لكن، والكوفيون يقدرونه بسوى، وقال قوم منهم ابن يسعون: إلا مع الاسم الواقع بعدها في المنقطع يكون كلاما مستأنفا، وقال في قوله: وما بالربع من أحد إلا الاواري- إلا فيه بمعنى لكن الاواري اسم لها منصوب بها والخبر محذوف كأنه قال: لكن الأواري بالربع وحذف خبر إلا كما حذف خبر لكن في قوله ولكن زنجيا عظيم المشافر. اه.
inşallah Teâlâ bileceğin üzere müevveldir. Sübhânehu'nun: { أَبى أَنْ يَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ } “Secde edenlerle beraber olmaktan kaçındı” buyruğu, istisnanın müsbette nefy, menfîde ispat ifade etmesi esasına göre istisnadan anlaşılan secde etmeyişin keyfiyetini beyan eden bir istînâftır ki nefsin meylettiği de budur. Zira mutlak secde etmeme durumu tereddütle de olabilir; bununla ise onun çekinme ve kibirlenmeyle birlikte olduğu bilinmiştir. İstisnanın munkatı' olması da caiz görülmüştür; bu takdirde { أَبى } vb. cümlesi kendisinden öncekine muttasıl olur. Bunun izahı şöyledir: 'İllâ' lâkin mânasındadır, İblis onun ismidir ve cümle de haberidir. Böyle denilmiştir. Hem'ul-hevâmi'de belirtildiğine göre Basralılar munkatı' istisnayı şeddeli lâkin ile takdir ederler ve şöyle derler: Bu ancak birinci cümleden müstakil bir cümle hükmünde olduğu için böyle takdir edilir. Nitekim 'Evde bir merkep dışında kimse yoktur' sözün, 'Lâkin orada bir merkep vardır' takdirindedir; şu kadar var ki bu, lâkin'den sonraki kısmın kendisinden öncekine muhalif olduğu bir istidraktir. Ancak onlar genişlik göstererek illâ'yı lâkin yerine koymuşlardır; fakat lâkin'in aksine illâ'dan sonra ancak müfred kelime gelebildiği için -ki lâkin'den sonra ancak tam bir kelam gelir- hakiki istisna olduğunda ona benzemesi sebebiyle ve illâ ile lâkin arasını ayırmak maksadıyla buna istisna adını vermişlerdir. Kûfeliler ise bunu 'sivâ' ile takdir ederler. İbn Yes'ûn'un da aralarında bulunduğu bir topluluk şöyle demiştir: Munkatı' istisnada illâ kendisinden sonra gelen isimle birlikte müstakil bir kelam olur. O, 'Yıkık yurtta kazıklardan başka kimse yok' mısrasındaki illâ'nın lâkin mânasında olduğunu, el-Evârî kelimesinin onunla mansup ismi olup haberin mahzuf olduğunu, sanki 'Lâkin kazıklar yurttadır' denilmiş gibi olduğunu ve 'Lâkin dudakları büyük bir zenci' sözünde lâkin'in haberi hazfedildiği gibi illâ'nın haberinin de hazfedildiğini söylemiştir. [İktibas sonu].
والظاهر منه أن البصريين وإن قدروه بلكن لا يعربونه هذا الإعراب فهو تقدير معنى لا تقدير إعراب، ولعل التوجيه السابق مبني على مذهب ابن يسعون إلا أنه لم يصرح فيه بورود الخبر مصرحا به، نعم صرح بعضهم بذلك وسيأتي إن شاء الله تعالى تتمة لهذا المبحث في هذه السورة فافهم، ووجه الانقطاع ظاهر لأن المشهور أنه ليس من جنس الملائكة ﵈، والانقطاع- على ما قال غير واحد- يتحقق بعدم دخوله في المستثنى منه أو في حكمه، وما قيل: إنه حينئذ لا يكون مأمورا بالسجود فلا يلزم والاعتذار عنه بأن الجن كانوا مأمورين أيضا واستغني بذكر الملائكة ﵈ عنهم وأنه معنى الانقطاع وتوجه اللوم من ضيق العطن. قالَ استئناف مبني على سؤال من قال: فماذا قال الرب تعالى عند إبائه؟ فقيل قال سبحانه: يا إِبْلِيسُ ما لَكَ أي أي سبب لك كما يقتضيه الجواب، وقوله تعالى: ما منعك أَلَّا تَكُونَ أي في أن لا تكون مَعَ السَّاجِدِينَ لما خلقت مع أنهم هم ومنزلتهم في الشرف منزلتهم، وكأن في صيغة الاستقبال إيماء إلى مزيد قبح حاله، ولعل التوبيخ ليس لمجرد تخلفه عن أولئك الكرام بل لأمور حكيت متفرقة إشعارا بأن كلّا منها كاف في التوبيخ وإظهار بطلان ما ارتكبه وشناعته، وقد تركت حكاية التوبيخ رأسا في غير سورة اكتفاء بحكايتها في موضع آخر، والظاهر أن قول الله تعالى له ذلك لم يكن بواسطة وهو
Ondan anlaşılan zahir mânaya göre Basralılar munkatı' istisnayı lâkin ile takdir etseler de ona bu irabı vermezler; dolayısıyla bu bir irab takdiri değil, mâna takdiridir. Önceki izah muhtemelen İbn Yes'ûn'un mezhebine dayanmaktadır; şu kadar var ki o mezhepte haberin açıkça zikredilerek geldiği belirtilmemiştir. Evet, bazısı bunu açıkça ifade etmiştir; inşallah Teâlâ bu surede bu bahsin tamamı gelecektir, iyi anla. İnkıtâın (kesintili olmanın) yönü açıktır; zira meşhur olan görüşe göre o, melekler (aleyhimüsselâm) cinsinden değildir. İnkıtâ -birden fazla âlimin belirttiği üzere- müstesnâ minh'e veya onun hükmüne girmemekle gerçekleşir. Bu durumda onun secde ile emredilmiş olmayacağı, dolayısıyla [itaatsizliğin] gerekmediği şeklindeki iddia ve buna karşılık cinlerin de emredildiği, meleklerin (aleyhimüsselâm) zikredilmesiyle onlardan müstağni kalındığı, inkıtâın ve kınamanın yönelmesinin mânasının bu olduğu şeklindeki mazeret ise darlık ve sığlıktan kaynaklanmaktadır. { قالَ } “[Allah] buyurdu” ifadesi, 'Rab Teâlâ onun kaçınması üzerine ne dedi?' diyen kimsenin sorusuna dayalı bir istînâftır. Şöyle buyruldu: { يا إِبْلِيسُ ما لَكَ } “Ey İblis! Neyin var?” yani cevabın da gerektirdiği üzere 'Sana ne sebep oldu?'; Allah Teâlâ'nın: { ما مَنَعَكَ أَلَّا تَكُونَ } buyruğu ise yani { مَعَ السَّاجِدِينَ } “secde edenlerle beraber olmaktan [seni alıkoyan nedir?]” [demektir], üstelik onlar öyle şerefli ve konumları itibarıyla o mertebede kimseler olduğu halde bizzat yarattığım şeye secde etmekten [seni ne alıkoydu?]. Gelecek zaman kipi kullanılmasında sanki onun durumunun çirkinliğinin fazlalığına bir işaret vardır. Azarlama muhtemelen sırf o şerefli zatlara uymamasından ötürü değil, bilakis her birinin azarlamaya ve irtikâp ettiği fiilin bâtıllığını ve çirkinliğini göstermeye kâfi olduğunu hissettirmek üzere dağınık halde nakledilen hususlardan ötürüdür. Bir başka yerde zikredilmesiyle yetinilerek diğer bir surede azarlamanın nakli tamamen terk edilmiştir. Zahir olan odur ki Allah Teâlâ'nın bunu ona söylemesi bir vasıta ile olmamıştır; bu ise
منصب عال إذا كان على سبيل الإعظام والإجلال دون الإهانة والإذلال كما لا يخفى. قالَ استئناف على نحو ما تقدم لَمْ أَكُنْ لِأَسْجُدَ اللام لتأكيد النفي أي ينافي حالي ولا يستقيم مني أن أسجد لِبَشَرٍ جسماني كثيف خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ إشارة إجمالية إلى ادعاء خيريته وشرف مادته، وقد نقل عنه لعنه الله تعالى التصريح بذلك في آية أخرى، وقد عنى اللعين بهذا الوصف بيان مزيد خسة أصل من لم يسجد له وحاشاه وقد اكتفى في غير موضع بحكاية بعض ما زعمه موجبا للخسة، وفي عدوله عن تطبيق جوابه على السؤال روم للتفصي عن المناقشة وأنى له ذلك كأنه قيل: لم أمتنع عن الانتظام في سلك الساجدين بل عما لا يليق بشأني من السجود للمفضول، وقد أخطأ اللعين حيث ظن أن الفضل كله باعتبار المادة وما درى أنه يكون باعتبار الفاعل وباعتبار الصورة وباعتبار الغاية بل إن ملاك الفضل والكمال هو التخلي عن الملكات الردية والتحلي بالمعارف الربانية:
gizli olmadığı üzere aşağılama ve zelil kılma yoluyla değil de tazim ve iclal yoluyla olduğunda yüksek bir mertebedir. { قالَ } “[İblis] dedi”, daha önce geçtiği üzere bir istînâftır; { لَمْ أَكُنْ لِأَسْجُدَ } “Ben secde edecek değilim” ifadesindeki lâm harfi nefyi tekit içindir; yani durumuma aykırıdır ve benden sadır olması yakışık almaz; { لِبَشَرٍ } “bir beşere”, cismanî ve kesif olan bir kimseye; { خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ } “kuru bir çamurdan, şekillenmiş kara balçıktan yarattığın [bir beşere]”. Bu, kendi hayırlılığına ve maddesinin şerefine yönelik icmâlî bir iddiaya işarettir. Allah Teâlâ ona lanet etsin, başka bir ayette bunu açıkça söylediği nakledilmiştir. O lanetli bu vasıfla, kendisine secde etmediği kimsenin aslının düşüklüğünü daha da fazla beyan etmeyi kastetmiştir -hâşâ ondan-. Diğer yerlerde düşüklüğü gerektirdiğini iddia ettiği hususların bir kısmını nakletmekle yetinilmiştir. Cevabını soruya tam uygun kılmayıp saptırmasında münakaşadan sıyrılma gayreti vardır, nerede onda o yetenek! Sanki şöyle denilmiştir: 'Ben secde edenlerin safına katılmaktan değil, şanıma yakışmayan şeyden, yani mefdûl (derecesi düşük) olana secde etmekten imtina ettim.' O lanetli faziletin tamamının maddeye göre olduğunu zannetmekle hata etmiştir; o bilmedi ki [üstünlük] fâile, sûrete ve gâyeye göredir. Hatta fazilet ve kemâlin asıl dayanağı kötü melekelerden arınmak ve rabbânî marifetlerle bezenmektir:
فشمال والكأس فيها يمين ... ويمين لا كاس فيها شمال
İçinde kadeh bulunan sol el sağ eldir... İçinde kadeh olmayan sağ el ise sol eldir.
ولله تعالى در من قال:
Şu sözü söyleyen ne güzel söylemiştir:
كن ابن من شئت واكتسب أدبا ... يغنيك مضمونه عن النسب
İstediğin kimsenin oğlu ol ve bir edep kazan... Ki onun muhtevası seni soydan sop [övüncün]den müstağni kılsın.
إن الفتى من يقول ها أنا ذا ... ليس الفتى من يقول كان أبي
Gerçek yiğit 'İşte ben buyum!' diyendir... 'Babam şuydu' diyen yiğit değildir.
على أن فيما زعمه من فضل النار على التراب منعا ظاهرا وقد تقدم الكلام في ذلك. قالَ استئناف كما تقدم أيضا فَاخْرُجْ مِنْها قيل: الظاهر أن الضمير للسماء وإن لم يجر لها ذكر، وأيد بظاهر قوله تعالى: فَاهْبِطْ مِنْها [الأعراف: ١٣] وقيل لزمرة الملائكة ﵈ ويلزم خروجه من السماء إذ كونه بانزوائه عنهم في جانب لا يعد خروجا في المتبادر وكفى به قرينة، وقيل: للجنة لقوله تعالى: اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ [البقرة: ٣٥، الأعراف: ١٩] ولوقوع الوسوسة فيها ورد بأن وقوعها كان بعد الأمر بالخروج فَإِنَّكَ رَجِيمٌ مطرود من كل خير وكرامة فإن من يطرد يرجم بالحجارة فالكلام من باب الكناية، وقيل: أي شيطان يرجم بالشهب وهو وعيد بالرجم بها، وقد تضمن هذا الكلام الجواب عن شبهته حيث تضمن سوء حاله، فكأنه قيل: إن المانع لك عن السجود شقاوتك وسوء خاتمتك وبعدك عن الخير لا شرف عنصرك الذي تزعمه، وقيل: تضمنه ذلك لأنه علم منه أن الشرف بتشريف الله تعالى وتكريمه فبطل ما زعمه من رجحانه إذ أبعده الله تعالى وأهانه وقرب آدم ﵊ وكرمه، وقيل:
Kaldı ki onun ateşin topraktan üstün olduğuna dair iddiasında açık bir tutarsızlık vardır ve buna dair söz daha önce geçmişti. { قالَ } “[Allah] buyurdu”, daha önce geçtiği gibi yine istînâftır; { فَاخْرُجْ مِنْها } “Öyleyse çık oradan!”. Zamirin daha önce zikri geçmemiş olsa da semaya ait olmasının zahir olduğu söylenmiştir; bu görüş Allah Teâlâ'nın: { فَاهْبِطْ مِنْها } “İn oradan!” [A'râf, 13] buyruğunun zahiriyle desteklenmiştir. Melekler (aleyhimüsselâm) zümresine ait olduğu da söylenmiştir; bu takdirde semadan çıkması da gerekir, zira bir kenara çekilerek onlardan ayrı kalması akla ilk gelen anlamıyla bir 'çıkış' sayılmaz ve bu karine olarak yeterlidir. Cennete ait olduğu da söylenmiştir; zira Allah Teâlâ: { اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ } “Sen ve eşin cennette oturun” [Bakara, 35; A'râf, 19] buyurmuştur ve vesvese de orada gerçekleşmiştir. Buna karşı vesvesenin çıkma emrinden sonra meydana geldiği belirtilerek itiraz edilmiştir. { فَإِنَّكَ رَجِيمٌ } “Çünkü sen kovulmuşsun”, bütün hayır ve ikramlardan tardedilmişsin; zira kovulan kimse taşlanır, dolayısıyla bu ifade kinaye kabilindendir. Şihaplarla taşlanan bir şeytansın denildiği de söylenmiştir ki bu şihaplarla taşlanacağına dair bir tehdittir. Bu söz onun kötü durumunu ihtiva ettiğinden şüphesine bir cevap teşkil etmiştir. Sanki şöyle denilmiştir: 'Seni secde etmekten alıkoyan şey senin şekavetin, kötü akıbetin ve hayırdan uzak oluşundur; iddia ettiğin gibi unsurunun şerefi değildir.' Yine şöyle denilmiştir: Bu söz cevabı içermektedir; zira şerefin Allah Teâlâ'nın şereflendirmesi ve ikramıyla olduğu bundan anlaşılmıştır, böylece Allah Teâlâ onu uzaklaştırıp zelil kıldığında, Âdem'i (aleyhisselâm) ise yaklaştırıp ikramda bulunduğunda onun üstünlük iddiası bâtıl olmuştur. Şöyle de denilmiştir:
تضمنه للجواب بالسكوت كما قيل: جواب ما لا يرتضي السكوت، وفي تفسير الرجيم بالمرجوم بالشهب إشارة لطيفة إلى أن اللعين لما افتخر بالنار عذب بها في الدنيا فهو كعابد النار يهواها وتحرقه. وَإِنَّ عَلَيْكَ اللَّعْنَةَ الإبعاد على سبيل السخط وذلك من الله تعالى في الآخرة عقوبة وفي الدنيا انقطاع من قبول فيضه تعالى وتوفيقه سبحانه، ومن الإنسان دعاء بذلك والظاهر أن المراد لعنة الله تعالى لقوله سبحانه: وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي [ص: ٧٨] إِلى يَوْمِ الدِّينِ إلى يوم الجزاء، وفيه إشعار بتأخير جزائه إليه وإن اللعنة مع كمال فظاعتها ليست جزاء لفعله وإنما يتحقق ذلك يومئذ، وفيه من التهويل ما فيه، وجعل ذلك غاية أمد اللعنة قيل ليس لأنها تنقطع هنالك بل لأنه عند ذلك يعذب بما ينسى به اللعنة من أفانين العذاب فتصير هي كالزائل، وقيل: إنما غيا بذلك لأنه أبعد غاية يضربها الناس في كلامهم فهو نظير قوله تعالى: خالِدِينَ فِيها ما دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ [هود: ١٠٧، ١٠٨] على قول.
Bu söz 'Razı olunmayan sözün cevabı sükûttur' denildiği gibi sükût ile cevabı ihtiva etmiştir. 'Racîm' kelimesinin şihaplarla taşlanan şeklinde tefsir edilmesinde latif bir işaret vardır: O lanetli ateşle övününce dünyada onunla azap görmüştür; dolayısıyla o, ateşi sevip de onun kendisini yaktığı ateşperest gibidir. { وَإِنَّ عَلَيْكَ اللَّعْنَةَ } “Şüphesiz lanet senin üzerinedir”, gazap yoluyla uzaklaştırma; bu durum Allah Teâlâ katından ahirette bir ceza, dünyada ise O'nun feyzini ve tevfîkini kabulden kesilmedir; insandan ise buna dair bir bedduadır. Zahir olan, Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي } “Şüphesiz lanetim senin üzerinedir” [Sâd, 78] buyruğu sebebiyle muradın Allah Teâlâ'nın laneti olduğudur; { إِلى يَوْمِ الدِّينِ } “ceza gününe kadar”. Bunda onun cezasının o güne ertelendiğine ve lanetin son derece feci olmakla birlikte fiilinin tam karşılığı olmadığına, bunun ancak o gün tahakkuk edeceğine dair bir hissettirme vardır. Bunda ne büyük bir dehşet vardır! Bunun lanet süresinin son sınırı kılınması, lanetin orada kesileceğinden ötürü değil, bilakis o vakitte laneti unutturacak çeşit çeşit azaplarla azap göreceğinden lanetin adeta yok hükmünde kalmasından ötürü olduğu söylenmiştir. Bir görüşe göre, insanların kelamlarında koyduğu en uzak sınır bu olduğu için bu gaye ile sınırlandırılmıştır; nitekim bir görüşe göre bu, Allah Teâlâ'nın: { خالِدِينَ فِيها ما دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ } “Gökler ve yer durdukça orada ebedî kalacaklardır” [Hûd, 107, 108] buyruğunun benzeridir.
وقال بعضهم: إن المراد باللعنة لعن الخلائق له لعنة الله تعالى عليه وذلك منقطع إذا نفخ في الصور وجاء يوم الدين دون لعن الله تعالى له وإبعاده إياه فإنه متصل إلى الأبد. قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي امهلني وأخرني ولا تمتني والفاء متعلقة بمحذوف مفهوم من الكلام أي إذ جعلتني رجيما فامهلني إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ أي آدم ﵇ وذريته
Bazıları şöyle demiştir: Lanetten murat mahlukatın ona lanet etmesidir -Allah Teâlâ'nın laneti üzerine olsun-; bu da Sûr'a üflenip din günü geldiğinde kesilir, fakat Allah Teâlâ'nın ona laneti ve onu kovması kesilmez, ebediyen devam eder. { قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي } “[İblis] dedi: Rabbim! Bana mühlet ver”, bana süre tanı, beni ertele ve canımı alma. Fâ harfi sözden anlaşılan mahzuf bir unsura taalluk eder; yani 'Mademki beni racîm kıldın, bana mühlet ver', { إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ } “onların diriltilecekleri güne kadar”, yani Âdem (aleyhisselâm) ve zürriyetinin
للجزاء وأراد بذلك أن يجد فسحة لإغوائهم ويأخذ منهم ثأره، قيل: ولينجو من الموت إذ لا موت بعد البعث وهو المروي عن ابن عباس والسدي، وكأنه عليه اللعنة طلب تأخير موته لذلك ولم يكتف بما أشار إليه سبحانه في التغيي من التأخير لما أنه يمكن كون تأخير العقوبة كسائر من أخرت عقوباتهم إلى الآخرة من الكفرة.
ceza için diriltilecekleri güne kadar. Bununla onları saptırmak için bir genişlik bulmayı ve onlardan intikamını almayı murat etmiştir. Bir rivayete göre ise ölümden kurtulmayı istemiştir; zira ba'sden (dirilişten) sonra ölüm yoktur. İbn Abbâs ve Süddî'den rivayet edilen budur. Sanki o lanetli, bu sebeple ölümünün ertelenmesini istemiş ve Sübhânehu'nun sınır tayinindeki erteleme işaretini yeterli bulmamıştır; zira cezanın ertelenmesinin kâfirlerden cezaları ahirete ertelenen diğer kimseler gibi olması muhtemeldir.
قالَ الرب سبحانه فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ أي من جملتهم ومنتظم في سلكهم قال بعض الأجلة: إن في ورود الجواب جملة اسمية مع التعرض لشمول ما سأله الآخرين على وجه يؤذن بكون السائل تبعا لهم في ذلك دليلا على أنه إخبار بالإنظار المقدر لهم لا لإنشاء إنظار خاص به وقع إجابة لدعائه أي أنك من جملة الذين أخرت آجالهم أزلا حسبما تقتضيه حكمة التكوين، فالفاء لربط الإخبار بالإنظار بالاستنظار كما في قوله:
Rab Sübhânehu { قالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ } “Buyurdu: Sen mühlet verilenlerdensin” yani onların cümlesindensin ve onların safına dâhil edilmişsin. Bazı büyük âlimler şöyle demiştir: Cevabın isim cümlesi olarak gelmesi ve talep edenin bu hususta başkalarına tâbi olduğunu hissettirecek şekilde talebin başkalarını da kapsadığının belirtilmesi, bunun duasına icabet olarak gerçekleşen ona mahsus bir mühlet verme inşası değil, onlar için takdir edilmiş mühletin haber verilmesi olduğuna delildir. Yani sen tekvin hikmetinin gerektirdiği üzere ezelde ecelleri ertelenenlerin cümlesindensin. Bu durumda fâ harfi, şu beyitte olduğu gibi, mühlet isteme ile mühletin haber verilmesini birbirine bağlamak içindir:
فإن ترحم فأنت لذاك أهل ... وإن تطرد فمن يرحم سواكا
Eğer merhamet edersen Sen buna layıksın... Şayet kovarsan Senden başka kim merhamet eder?
لا لربط نفس الإنظار به وأن استنظاره لتأخير الموت إذ به يتحقق كونه من جملتهم لا لتأخير العقوبة كما قيل، ونظمه في سلك من أخرت عقوبتهم إلى الآخرة في علم الله تعالى ممن سبق من الجن ولحق من الثقلين لا يلائم مقام الاستنظار مع الحياة ولأن ذلك التأخير معلوم من إضافة اليوم إلى الدين مع إضافته في السؤال إلى البعث انتهى، وقيل:
Yoksa bizzat mühlet vermeyi ona bağlamak için değildir. Onun mühlet istemesi ise ölümün ertelenmesi içindir; zira onların cümlesinden olması ancak bununla tahakkuk eder, denildiği gibi cezanın ertelenmesi için değildir. Ayrıca Allah Teâlâ'nın ilminde cezaları ahirete ertelenen geçmiş cinler ve sonradan gelen insan ve cinler safına onun dâhil edilmesi, hayatla birlikte mühlet isteme makamına uymaz; zira o erteleme, sorudaki ba's tamlaması ile birlikte din kelimesine günün izafe edilmesinden de anlaşılmaktadır. [İktibas sonu]. Şöyle de denilmiştir:
إن الفاء متعلقة كالفاء الأولى بمحذوف والكلام إجابة له في الجملة أي إذ دعوتني فإنك من المنظرين إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ وهو وقت النفخة الأولى كما روي عن ابن عباس، وعليه الجمهور.
Fâ harfi ilk fâ gibi mahzuf bir unsura taalluk eder ve kelam ona kısmen bir icabettir; yani 'Mademki bana dua ettin, sen { إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ } bilinen vaktin gününe kadar mühlet verilenlerdensin'. Bu ise İbn Abbâs'tan rivayet edildiği üzere birinci sûr vaktidir ve cumhur da bu görüştedir.
ووصفه بالمعلوم إما على معنى أن الله تعالى استأثر بعلمه أو على معنى معلوم حاله وأنه يصعق فيه من في السموات ومن في الأرض إلا ما شاء الله تعالى، وقال آخرون: إنه عليه اللعنة أعطي مسؤوله كملا وليس إلا البقاء إلى وقت النفخة الأولى وهو آخر أيام التكليف والوقت المشارف للشيء المتصل به محدود منه فأول يوم الدين وأول يوم البعث كأنه من ذلك الوقت، واستظهر ذلك بأن الملعون عالم فلا يسأل ما يعلم أنه لا يجاب إليه وبأن ما في الأعراف لعدم ذكر الغاية فيه يدل على الإجابة واعترض على الأول بأنه غير بين ولا مبين وكونه على غالب الظن لا يجدي في مثله، وعلى الثاني بأن ترك الغاية في سورة الأعراف يحتمل أن يكون كترك الفاء في الاستنظار والانظار تعويلا على ما ذكر هاهنا وفي سورة ص فإن إيراد كلام واحد على أساليب متعددة غير عزيز في الكتاب العزيز. ومن الناس القائلين بالمغايرة من قال: إن المراد باليوم المعلوم اليوم الذي علم الله تعالى فيه انقضاء أجله وهو يوم خروج الدابة فإنها هي التي تقتله، وقد قدمنا نقل هذا القول عن بعض السلف وهو من الغرابة بمكان، وأغرب منه ما قيل: إنه هلك في بعض غزواته ﷺ، وقد ذكرنا قبل أن هذا مما لا يكاد يقبل بظاهره أصلا، والمشهور المعول عليه عند الجمهور هو ما ذكرناه من أنه يموت عند النفخة الأولى وبينها وبين النفخة الثانية التي يقوم فيها الخلق لرب العالمين أربعون سنة، ونقل عن الأحنف ابن قيس عليه الرحمة أنه قال: قدمت المدينة أريد أمير المؤمنين كرم الله تعالى وجهه فإذا أنا بحلقة عظيمة وكعب الأحبار فيها يحدث وهو يقول: لما حضر آدم ﵇ الوفاة قال: يا رب سيشمت بي عدوي إبليس إذا رآني ميتا وهو منتظر إلى يوم القيامة فأجيب أن يا آدم إنك سترد إلى الجنة ويؤخر اللعين إلى النظرة ليذوق ألم الموت بعدد الأولين والآخرين، ثم قال لملك الموت: صف لي كيف تذيقه الموت؟ فلما وصفه قال: يا رب حسبي فضج الناس وقالوا: يا أبا إسحاق كيف ذلك؟ فأبى وألحوا فقال: يقول الله سبحانه لملك الموت عقيب النفخة الأولى قد جعلت فيك قوة أهل السموات وأهل الأرضين السبع وإني اليوم ألبستك أثواب السخط والغضب كلها فابرز بغضبي وسطوتي على رجيمي إبليس فأذقه الموت واحمل عليه فيه مرارة الأولين والآخرين من الثقلين أضعافا مضاعفة وليكن معك من الزبانية سبعون ألفا قد امتلؤوا غيظا وغضبا وليكن مع كل منهم سلسلة من سلاسل جهنم وغل من أغلالها
Onun 'malum' olarak nitelenmesi, ya Allah Teâlâ'nın onun ilmini zâtına tahsis etmesi ya da durumunun bilindiği ve Allah Teâlâ'nın diledikleri müstesna göklerde ve yerde bulunanların orada çarpılıp öleceği mânasınadır. Başkaları ise şöyle demiştir: O lanetliye istediği şey bütünüyle verilmiştir; bu da teklif günlerinin sonu olan birinci sûr vaktine kadar yaşamaktan ibarettir. Bir şeye yaklaşan ve ona bitişen vakit de ondan sayılır; dolayısıyla ceza gününün ilk ânı ile ba's gününün ilk ânı sanki o vakitten sayılır. Bu durum şu gerekçelerle kuvvetli görülmüştür: Lanetli olan İblis âlimdir, dolayısıyla icabet edilmeyeceğini bildiği şeyi istemez; ayrıca A'râf suresinde bir gaye zikredilmemesi icabete delalet eder. Birinci gerekçeye, bunun açık ve açıklanmış olmadığı ve galip zan üzere bulunmasının bu tür bir konuda fayda vermeyeceği söylenerek itiraz edilmiştir. İkincisine ise A'râf suresinde gayenin terk edilmesinin, tıpkı burada ve Sâd suresinde zikredilene güvenilerek istinzâr ve inzârda fâ harfinin terk edilmesi gibi olması muhtemeldir; zira Kur'ân-ı Kerîm'de tek bir sözün muhtelif üsluplarla getirilmesi nâdir bir şey değildir. Gayrılık olduğunu söyleyenlerden bazısı şöyle demiştir: Malum günden murat, Allah Teâlâ'nın onun ecelinin biteceğini bildiği gündür ki o da Dâbbe'nin çıkış günüdür; zira onu öldürecek olan Dâbbe'dir. Biz bu görüşü selefin bazısından daha önce nakletmiştik ve bu son derece garip bir görüştür. Bundan daha garibi ise onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) bazı gazvelerinde helak olduğu yönündeki sözdür; daha önce bunun zahiriyle kesinlikle kabul edilemeyecek bir şey olduğunu belirtmiştik. Meşhur ve cumhur nezdinde itimat edilen görüş, zikrettiğimiz üzere onun birinci sûrda öleceği ve bununla mahlukatın Âlemlerin Rabbi için kıyam edeceği ikinci sûr arasında kırk yıl bulunacağıdır. Ahnef b. Kays'tan -rahmetullahi aleyh- şöyle dediği nakledilmiştir: Medine'ye Emîrü'l-Mü'minîn'i -kerremallâhu teâlâ vecheh- kast ederek gelmiştim; bir de baktım ki büyük bir halka ve içinde Ka'bü'l-Ahbâr oturmuş anlatıyor ve şöyle diyordu: Âdem'e (aleyhisselâm) vefat yaklaştığında şöyle dedi: 'Ey Rabbim! Düşmanım İblis beni ölmüş, kendisini ise kıyamet gününe kadar mühlet verilmiş görünce bana sevinecektir.' Kendisine şöyle cevap verildi: 'Ey Âdem! Şüphesiz sen cennete döndürüleceksin; o lanetli ise öncekilerin ve sonrakilerin sayısı kadar ölüm acısını tatsın diye mühlet vaktine kadar ertelenecektir.' Sonra [Allah] ölüm meleğine: 'Ona ölümü nasıl tattıracağını bana vasfet' buyurdu. Melek onu vasfedince: 'Ey Rabbim, bu bana yeter' dedi. İnsanlar feryat edip: 'Ey Ebû İshak, bu nasıl olacak?' dediler. O çekindi, onlar ise ısrar ettiler. Bunun üzerine şöyle dedi: Allah Sübhânehu birinci sûrun hemen ardından ölüm meleğine buyurur ki: 'Ben sana gök ehlinin ve yedi kat yer ehlinin kuvvetini verdim; bugün sana bütün gazap ve hışım elbiselerimi giydirdim. Benim gazabım ve satvetimle racîmim İblis'in karşısına çık, ona ölümü tattır ve öncekiler ile sonrakilerin, insan ve cinlerin ölüm acısının kat kat fazlasını ona yükle! Yanında hışım ve gazapla dolmuş yetmiş bin zebâni bulunsun; her birinin yanında cehennem zincirlerinden bir zincir ve prangalarından bir pranga olsun.
وانزع روحه المنتن بسبعين ألف كلاب من كلاليبها وناد مالكا ليفتح أبواب النيران فينزل الملك بصورة لو نظر إليها أهل السموات والأرضين لماتوا بغتة من هولها فينتهي إلى إبليس فيقول: قف لي يا خبيث لأذيقنك الموت كم من عمر أدركت وقرن أضللت وهذا هو الوقت المعلوم قال: فيهرب اللعين إلى المشرق فإذا هو بملك الموت بين عينيه فيهرب إلى المغرب فإذا هو به بين عينيه فيغوص البحار فيثير منها البخار فلا تقبله فلا يزال يهرب في الأرض ولا محيص له ولا ملاذ ثم يقوم في وسط الدنيا عند قبر آدم ﵇ ويتمرغ في التراب من المشرق إلى المغرب ومن المغرب إلى المشرق حتى إذا كان في الموضع الذي أهبط فيه آدم ﵇ وقد نصبت له الزبانية الكلاليب وصارت الأرض كالجمرة احتوشته الزبانية وطعنوه بالكلاليب فيبقى في النزع والعذاب إلى حيث يشاء الله تعالى، ويقال: آدم وحواء ﵉ اطلعا اليوم على عدوكما يذوق الموت فيطلعان فينظران إلى ما هو فيه من شدة العذاب فيقولان ربنا أتممت علينا نعمتك، وجاء في بعض الأخبار أنه حين لا يجد مفرا يأتي قبر آدم ﵇ فيحثو التراب على رأسه وينادي يا آدم أنت أصل بليتي فيقال له: يا إبليس اسجد الآن لآدم ﵇ فيرتفع عنك ما ترى فيقول: كلا لم أسجد له حيا فكيف أسجد له ميتا، وهذا إن صح يدل على أن اللعين من العناد بمكان لا تصل إلى غايته الأذهان.
Onun pis ruhunu cehennem kancalarından yetmiş bin kanca ile çekip çıkar ve Mâlik'e nârın kapılarını açması için seslen!' Melek öyle bir sûrette iner ki şayet gök ve yer ehli ona baksaydı onun dehşetinden ansızın ölürlerdi. İblis'in yanına varır ve: 'Dur bakalım ey habis! Sana ölümü tattıracağım; nice ömürler sürdün ve nice nesilleri saptırdın, işte bu o malum vakittir' der. Ka'b dedi ki: Lanetli doğuya doğru kaçar, bir de bakar ki ölüm meleği tam karşısında; batıya doğru kaçar, melek yine karşısında; denizlere dalar, denizlerden buharlar fışkırtır fakat denizler onu kabul etmez. Yeryüzünde durmaksızın kaçar, ne bir sığınağı ne de bir kaçış yeri vardır. Sonra dünyanın ortasında Âdem'in (aleyhisselâm) kabrinin yanında durur ve doğudan batıya, batıdan doğuya topraklarda yuvarlanır. Nihayet Âdem'in (aleyhisselâm) indirildiği yerde zebâniler onun için kancaları dikip yer de kor gibi olunca, zebâniler onu kuşatır ve kancalarla vururlar. Allah Teâlâ'nın dilediği zamana kadar can çekişme ve azap içinde kalır. Âdem ile Havvâ'ya (aleyhimesselâm): 'Bugün ölümü tadan düşmanınıza bakın' denilir; onlar da bakıp içinde bulunduğu şiddetli azabı görürler ve: 'Rabbimiz, üzerimizdeki nimetini tamamladın' derler. Bazı rivayetlerde geldiğine göre, hiçbir kaçış yolu bulamadığı vakit Âdem'in (aleyhisselâm) kabrine gelir, başına toprak saçar ve: 'Ey Âdem! Sen benim felaketimin aslısın' diye seslenir. Ona: 'Ey İblis! Şimdi Âdem'e (aleyhisselâm) secde et de gördüğün bu azap senden kalksın' denilir. O ise: 'Asla! Ben ona diri iken secde etmedim, ölü iken nasıl secde ederim!' der. Bu rivayet şayet sahih ise o lanetlinin zihinlerin kavrayamayacağı derecede büyük bir inada sahip olduğuna delalet eder.
قالَ رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي أي بسبب إغوائك إياي لَأُزَيِّنَنَّ أي أقسم لأزينن لَهُمْ أي لذريته وهو مفهوم من السياق وإن لم يجر له ذكر، وقد جاء مصرحا به في قوله تعالى حكاية عن اللعين أيضا: لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ [الإسراء:
{ قالَ رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي } “[İblis] dedi: Rabbim! Beni azdırmana karşılık”, yani beni saptırman sebebiyle; { لَأُزَيِّنَنَّ } “mutlaka süsleyeceğim”, yani yemin olsun ki süsleyeceğim; { لَهُمْ } “onlara”, yani onun zürriyetine; zikri geçmemiş olsa da bu siyakından anlaşılmaktadır. Nitekim o lanetliden naklen Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda da açıkça ifade edilmiştir: { لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ } “Onun zürriyetini mutlaka hükmüm altına alacağım” [İsrâ,
٦٢] ومفعول لَأُزَيِّنَنَّ محذوف أي المعاصي فِي الْأَرْضِ أي هذا الجرم المدحو وكأن اللعين أشار بذلك إلى أني أقدر على الاحتيال لآدم والتزيين له الأكل من الشجرة في السماء فأنا على التزيين لذريته في الأرض أقدر، ويجوز أنه أراد بالأرض الدنيا لأنها محل متاعها ودارها، وذكر أن هذا المعنى عرفي للأرض وأنها إنما ذكرت بهذا اللفظ تحقيرا لها، ولعل التقييد على ما قيل للإشارة إلى أن للتزيين محلّا يقوي قبوله أي لأزينن لهم المعاصي في الدنيا التي هي دار الغرور، وجوز أن يكون يراد بها هذا المعنى وينزل الفعل منزلة اللازم ثم يعدى بفي، وفي ذلك دلالة على أنها مستقر التزيين وأنه تمكن المظروف في ظرفه، ونحوه قول ذي الرمة:
62]. { لَأُزَيِّنَنَّ } fiilinin mefulü mahzuftur, yani 'günahları'; { فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde”, yani bu yayılmış cisimde. Lanetli bununla sanki şöyle işaret etmiştir: 'Ben semada Âdem'e hile yapmaya ve ona ağaçtan yemeyi süslemeye muktedir olduysam, yeryüzünde onun zürriyetine [günahları] süslemeye daha çok muktedirim.' Yer ile dünyanın kastedilmiş olması da caizdir; çünkü dünya onun metaının ve yurdunun bulunduğu yerdir. Bu anlamın 'arz' lafzının örfî anlamı olduğu ve arzın sadece onu tahkir etmek için bu lafızla zikredildiği belirtilmiştir. Söylendiğine göre bu takyit (kayıtlama), süslemenin onun kabulünü güçlendirecek bir mahalli bulunduğuna işaret etmek içindir; yani 'Aldanış yurdu olan dünyada onlara günahları mutlaka süsleyeceğim'. Bu mânanın kastedilmesi ve fiilin lâzım (geçişsiz) mertebesine indirilip sonra 'fî' ile geçişli kılınması da caiz görülmüştür. Bunda süslemenin karar kılma yerinin dünya olduğuna ve mazrûfun (içtekinin) zarfında (kabında) yerleştiğine delalet vardır. Zü'r-Rumme'nin şu sözü de buna benzer:
فإن تعتذر بالمحل من ذي ضروعها ... إلى الضيف يجرح في عراقيبها نصلي
Şayet memeleri dolgun develerin kuraklığını misafire mazeret gösterirsen... Kılıcımızın ucu onların sinirlerini keser.
والمعنى لأحسنن الدنيا وأزيننها لهم حتى يشتغلوا بها عن الآخرة، وجوز جعل الباء للقسم و «ما» مصدرية أيضا أي أقسم بإغوائك إياي لأزينن، وإقسامه بعزة الله تعالى المفسرة بسلطانه وقهره لا ينافي إقسامه بهذا فإنه فرع من فروعها وأثر من آثارها فلعله أقسم بهما جميعا فحكى تارة قسمه بهذا وأخرى بذاك، وزعم بعضهم أن السببية أولى لأنه وقع في مكان آخر فَبِعِزَّتِكَ [ص: ٨٢] والقصة واحدة والحمل على محاورتين لا موجب له ولأن القسم بالإغواء غير متعارف انتهى، وفيه نظر ظاهر فإن قوله: فَبِعِزَّتِكَ يحتمل القسمية أيضا، وقد صرح الطيبي بأن مذهب الشافعية أن القسم بالعزة والجلال يمين شرعا فالآية على الزاعم لا له. نعم إن دعواه عدم تعارف القسم بالإغواء مسلمة وهو عندي يكفي لأولوية السببية ولعدم التعارف مع عدم الإشعار بالتعظيم لا يعد القسم بها يمينا شرعا فإن القائلين بانعقاد القسم بصفة له تعالى يشترطون أن تشعر بتعظيم ويتعارف مثلها، وفي نسبة الإغواء إليه تعالى بلا إنكار منه سبحانه قول بأن الشر كالخير من الله ﷿، وأول المعتزلة ذلك وقالوا: المراد النسبة إلى الغي كفسقته نسبته إلى الفسق لا فعلته أو أن المراد فعل به فعلا حسنا أفضى به لخبثه إلى الغي حيث أمره سبحانه بالسجود فأبى واستكبر أو أضله عن طريق الجنة وترك هدايته واللطف به واعتذروا عن إنظار الله تعالى إياه مع أنه مفض إلى الإغواء القبيح بأنه تعالى قد علم منه
Mânası: 'Dünyayı onlara mutlaka güzel gösterecek ve süsleyeceğim, ta ki onunla ahiretten meşgul olup kalsınlar.' Bâ harfinin kasem (yemin) için ve 'mâ'nın da masdariyye kılınması caizdir; yani 'Beni azdırmana yemin ederim ki mutlaka süsleyeceğim'. Onun, Allah Teâlâ'nın saltanatı ve kahrı ile tefsir edilen izzetine yemin etmesi, buna yemin etmesine engel değildir; zira bu onun bir şubesi ve eserlerinden bir eserdir. Muhtemelen o her ikisine de yemin etmiştir; bu sebeple bir defasında bununla, diğer defasında şununla yemini nakledilmiştir. Bazıları sebebiyet mânasının daha evlâ olduğunu iddia etmiştir; çünkü başka bir yerde: { فَبِعِزَّتِكَ } “İzzetine yemin olsun ki” [Sâd, 82] şeklinde geçmiştir, kıssa ise birdir ve iki ayrı muhavereye hamletmek için bir gerekçe yoktur; ayrıca iğvâya (azdırmaya) yemin edilmesi örfte bilinen bir şey değildir. [İktibas sonu]. Bunda açık bir noksanlık vardır; zira { فَبِعِزَّتِكَ } sözü de kasem ihtimali taşır. Tîbî, Şâfiîlerin mezhebine göre izzet ve celâle yeminin şer'an yemin olduğunu açıkça belirtmiştir; dolayısıyla ayet iddia sahibinin aleyhinedir, lehine değil. Evet, onun iğvâ ile yeminin örfte bilinmediği yönündeki iddiası müsellemdir (doğrudur); bu da bana göre sebebiyetin evleviyeti için yeterlidir. Zira tazim hissettirmemesiyle birlikte bilinmemesi sebebiyle onunla yapılan kasem şer'î yemin sayılmaz; nitekim Allah Teâlâ'nın bir sıfatıyla yeminin münakit olacağını söyleyenler, onun tazim hissettirmesini ve benzerinin örfte bilinmesini şart koşarlar. İğvânın Sübhânehu tarafından bir inkâr olmaksızın Allah Teâlâ'ya nispet edilmesinde, hayır gibi şerrin de Allah'tan (celle celâluhu) olduğuna dair bir kavil vardır. Mutezile bunu tevil etmiş ve şöyle demiştir: Murad, fesada nispet ettiğinde 'fessaktühü' (onu fasık saydım) denilmesi gibi gayya (sapıklığa) nispet etmektir, yoksa 'onu fiilen saptırdım' demek değildir; yahut murad, Sübhânehu ona secdeyi emrettiğinde kaçınıp kibirlenmesi sebebiyle habaseti yüzünden onu sapıklığa götüren güzel bir fiili onun hakkında işlemiş olmasıdır; ya da onu cennetin yolundan saptırmış, hidayetini ve ona olan lütfunu terk etmiştir. Allah Teâlâ'nın, çirkin bir saptırmaya yol açmasına rağmen ona mühlet vermesine dair ise şöyle mazeret beyan etmişlerdir: Allah Teâlâ onun
وممن اتبعه أنهم يموتون على الكفر ويصيرون إلى النار أنظر أم لم ينظر وأن في إنظاره تعريضا لمن خالفه لاستحقاق مزيد الثواب.
ve ona uyanların, mühlet verilse de verilmese de küfür üzere öleceklerini ve cehenneme gideceklerini bilmiştir; ona mühlet verilmesinde ise ona muhalefet edenlerin daha fazla sevabı hak etmelerine bir zemin hazırlama vardır.
وأنت تعلم أن في إنظار إبليس عليه اللعنة وتمكينه من الإغواء وتسليطه على أكثر بني آدم ما يأبى القول وجوب رعاية الأصلح المشهور عن المعتزلة، وأيضا من زعم أن حكيما أو غيره يحصر قوما في دار ويرسل فيها النار العظيمة والأفاعي القاتلة الكثيرة ولم يرد أذى أحد من أولئك القوم بالإحراق أو اللسع فقد خرج عن الفطرة البشرية.
Sen de bilirsin ki İblis'e -üzerine lanet olsun- mühlet verilmesinde, saptırmaya muktedir kılınmasında ve Âdemoğullarının çoğuna musallat edilmesinde, Mutezile'den meşhur olan 'aslah olanı gözetmenin vacipliği' sözünü reddeden hususlar vardır. Ayrıca kim bir hakîmin veya bir başkasının bir topluluğu bir evde hapsedip üzerlerine büyük bir ateş ve çok sayıda öldürücü yılan saldığını, buna rağmen o topluluktan hiçbirine yanma veya sokulma ile zarar gelmesini murat etmediğini iddia ederse, o kimse insan fıtratından çıkmış olur.
فحينئذ الذي تحكم به الفطرة أن الله تعالى أراد بالإنظار إضلال بعض الناس فسبحانه من إله يفعل ما يشاء ويحكم ما يريد، وتمسك بعض المعتزلة في تأويل ما تقدم بقوله: وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ حيث أفاد أن الإغواء فعله فلا ينبغي أن ينسب إلى الله تعالى، وأجيب بأن المراد به هنا الحمل على الغواية لا إيجادها وتأويل اللاحق للسابق أولى من العكس، وبالجملة ضعف الاستدلال ظاهر فلا يصلح ذلك متمسكا لهم أَجْمَعِينَ أي كلهم فهو لمجرد الإحاطة هنا.
Binaenaleyh fıtratın hükmettiği şudur: Allah Teâlâ mühlet vermekle bazı insanların sapmasını murat etmiştir. Dilediğini yapan ve dilediği gibi hükmeden O ilah her türlü noksanlıktan münezzehtir! Mutezile'nin bazıları daha önce geçen hususun tevilinde: { وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ } “onları mutlaka azdıracağım” sözüne sarılmıştır; zira bu söz iğvânın onun fiili olduğunu ifade etmektedir, binaenaleyh Allah Teâlâ'ya nispet edilmemelidir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Burada ondan murat iğvâyı icat etmek değil, sapıklığa sevk etmektir; sonraki ifadenin öncekine göre tevil edilmesi ise aksinden daha evlâdır. Hâsılı kelâm, istidlalin zayıflığı açıktır, dolayısıyla bu onlar için tutunulacak bir dayanak olamaz. { أَجْمَعِينَ } “hepsini”, yani onların tamamını; binaenaleyh bu burada sırf ihâta (kapsam) içindir.
إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ بفتح اللام وهو قراءة الكوفيين ونافع والحسن والأعرج أي الذين أخلصتهم لطاعتك وطهرتهم من كل ما ينافي ذلك، وكان الظاهر وإن منهم من لا أغويه مثلا، وعدل عنه إلى ما ذكر لكون الإخلاص والتمحض لله تعالى يستلزم ذلك فيكون من ذكر السبب وإرادة مسببه ولازمه على طريق الكناية وفيه إثبات الشيء بدليله فهو من التصريح به، وقرأ باقي السبعة والجمهور بكسر اللام أي الذين أخلصوا العمل لك ولم يشركوا معك فيه أحدا.
{ إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ } “Ancak onlardan ihlâsa erdirilmiş kulların müstesna.” Lâm harfinin fethasıyladır; bu Kûfelilerin, Nâfi'in, Hasan'ın ve A'rec'in kıraatidir; yani 'İtaatin için seçtiğin ve buna zıt olan her şeyden arındırdığın kimseler'. Zahir olan mesela 'onlardan azdırmayacağım kimseler hariç' denilmesiydi; ihlâs ve Allah Teâlâ'ya sırf yöneliş bunu gerektirdiği için bundan vazgeçilip zikredilene dönülmüştür. Dolayısıyla bu, kinaye yoluyla sebebin zikredilip müsebbebin ve lâzımının irade edilmesi kabilindendir; bunda bir şeyi deliliyle ispat etmek vardır ki bu da onu açıkça belirtmek demektir. Yedi kıraat imamının geri kalanı ile cumhur ise lâm'ın kesresiyle [el-Muhlisîn] okumuştur; yani 'Ameli sırf Senin için yapan ve onda Sana hiçbir şeyi ortak koşmayan kimseler'.
قالَ الله ﷾: هذا صِراطٌ عَلَيَّ أي حق لا بد أن أراعيه مُسْتَقِيمٌ لا انحراف فيه فلا يعدل عنه إلى غيره، والإشارة إلى ما تضمنه الاستثناء وهو تخلص المخلصين من إغوائه وكلمة عَلَيَّ تستعمل للوجوب والمعتزلة يقولون به حقيقة لقولهم بوجوب الإصلاح عليه تعالى، وقال أهل السنة: إن ذلك وإن كان تفضلا منه سبحانه إلا أنه شبه بالحق الواجب لتأكد ثبوته وتحقق وقوعه بمقتضى وعده جل وعلا فجيء- بعلي- لذلك أو إلى ما تضمنه الْمُخْلَصِينَ بالكسر من الإخلاص على معنى أنه طريق يؤدي إلى الوصول إلي من غير اعوجاج وضلال وهو على نحو طريقك علي إذا انتهى المرور عليه، وإيثار حرف الاستعلاء على حرف الانتهاء لتأكيد الاستقامة والشهادة باستعلاء من ثبت عليه فهو أدل على التمكن من الوصول، وهو تمثيل فلا استعلاء لشيء عليه سبحانه تعالى الله عن ذلك علوا كبيرا، وليست عَلَيَّ فيه بمعنى إلي. نعم أخرج ابن جرير عن الحسن أنه فسرها بها، وأخرج عن زياد بن أبي مريم وعبد الله بن كثير أنهما قرآ «هذا صراط مستقيم» وقالا: «علي» هي إلي وبمنزلتها والأمر في ذلك سهل، وهي متعلقة بيمر مقدرا وصِراطٌ متضمن له فيتعلق به.
Allah (celle ve alâ) { قالَ هذا صِراطٌ عَلَيَّ } “Buyurdu: İşte bu, üzerime [aldığım] bir yoldur” yani mutlaka riayet edeceğim bir haktır; { مُسْتَقِيمٌ } “dosdoğru [bir yoldur]”, onda hiçbir eğrilik yoktur, bu yüzden ondan başkasına sapılmaz. İşaret, istisnanın ihtiva ettiği mânayadır ki o da muhlislerin onun iğvâsından kurtulmasıdır. { عَلَيَّ } kelimesi vücub (gereklilik) için kullanılır. Mutezile, Allah Teâlâ üzerine ıslahın vacip olduğu görüşü sebebiyle bunu hakiki anlamıyla kabul eder. Ehl-i Sünnet ise şöyle demiştir: Bu durum O Sübhânehu'dan bir lütuf olmakla birlikte, celâl ve alâ olan Allah'ın vaadinin gereği olarak sabit oluşunun tekidi ve gerçekleşmesinin kesinliği sebebiyle vacip bir hakka benzetilmiştir; bu yüzden 'aleyye' lafzı getirilmiştir. Yahut işaret, kesre ile okunan { الْمُخْلَصِينَ } lafzının ihtiva ettiği ihlâsadır; bu da eğrilik ve sapma olmaksızın Bana ulaştıran bir yoldur mânasındadır. Bu, üzerinden geçiş sana vardığında söylenen 'senin yolun banadır' sözü gibidir. İntihâ (varış) harfi yerine isti'lâ (üzerine oluş) harfinin tercih edilmesi, istikameti tekit etmek ve onun üzerinde sebat edenin üstünlüğüne şahitlik etmek içindir; bu ise vuslata muktedir olmaya daha çok delalet eder. Bu bir temsildir, yoksa hiçbir şeyin Sübhânehu üzerine bir üstünlüğü ve hâkimiyeti yoktur, Allah bundan yüceler yücesi olarak münezzehtir. Buradaki { عَلَيَّ } lafzı 'ileyye' (bana) mânasında değildir. Evet, İbn Cerîr Hasan'dan onun bu şekilde tefsir ettiğini rivayet etmiştir; yine Ziyâd b. Ebî Meryem ve Abdullah b. Kesîr'den 'Hâzâ sırâtun mustakîmun' şeklinde okudukları ve 'Aleyye, ileyye demektir ve onun konumundadır' dedikleri rivayet edilmiştir; bu husustaki mesele ise kolaydır. Bu ifade takdir edilen 'yemurru' (geçer) fiiline taalluk eder, { صِراطٌ } kelimesi de onu içerdiğinden ona taalluk eder.
وقال بعضهم: الإشارة إلى انقسامهم إلى قسمين أي ذلك الانقسام إلى غاو وغيره أمر مصيره إلي وليس ذلك لك، والعرب تقول: طريقك في هذا الأمر على فلان على معنى إليه يصير النظر في أمرك، وعن مجاهد وقتادة أن هذا تهديد للعين كما تقول لغيرك افعل ما شئت فطريقك علي أي لا تفوتني، ومثله على ما قال الطبرسي قوله تعالى: إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصادِ [الفجر: ١٤] والمشار على هذا إليه ما أقسم مع التأكيد عليه، وأظهر هذه الأوجه على ما قيل هو الأول، واختار في البحر كونها إلى الإخلاص، وقيل: الأظهر أن الإشارة لما وقع في عبارة إبليس عليه اللعنة حيث قال:
Bazıları şöyle demiştir: İşaret onların iki kısma ayrılmasınadır; yani azgın olan ve olmayan şeklinde bu ayrılma varışı Bana olan bir husustur, bu sana ait değildir. Araplar: 'Bu meselede senin yolun falanadır' derler; bunun mânası 'Senin işine bakmak ona aittir' demektir. Mücâhid ve Katâde'den nakledildiğine göre bu, o lanetliye bir tehdittir; nitekim bir başkasına 'Dilediğini yap, senin yolun banadır' dersin, yani 'Elimden kaçamazsın'. Tabersî'nin belirttiğine göre Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصادِ } “Şüphesiz Rabbin gözetleme yerindedir” [Fecr, 14] buyruğu da bunun gibidir. Buna göre kendisine işaret edilen şey, tekit ile birlikte üzerine yemin ettiği husustur. Belirtildiğine göre bu vecihlerin en açığı birincisidir. el-Bahr sahibi ise işaretin ihlâsa yönelik olmasını tercih etmiştir. Şöyle de denilmiştir: En açık olanı, işaretin İblis'in -üzerine lanet olsun- sözünde geçen şu ifadeye olmasıdır:
لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ [الأعراف: ١٦] إلخ، ولا أدري ما وجه كونه أظهر.
{ لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ } “Onlar için Senin dosdoğru yoluna oturacağım, sonra onlara önlerinden ve arkalarından mutlaka geleceğim” [A'râf, 16] vb. Ancak bunun en açık vecih olmasının yönünü bilmiyorum.