Binûn

Hicr Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقرأ الضحاك وإبراهيم وأبو رجاء وابن سيرين ومجاهد وقتادة وحميد وأبو شرف مولى كندة ويعقوب، وخلق كثير «عليّ مستقيم» برفع «عليّ» وتنوينه أي عال لارتفاع شأنه إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ أي تسلط وتصرف بالإغواء والمراد بالعباد المشار إليهم بالمخلصين فالإضافة للعهد، والاستثناء على هذا في قوله تعالى: إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ منقطع واختار ذلك غير واحد، واستدل عليه بسقوط الاستثناء في الإسراء، وجوز أن يكون المراد بالعباد العموم والاستثناء متصل والكلام كالتقرير لقوله: إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ ولذا لم يعطف على ما قبله، وتغيير الوضع لتعظيم المخلصين بجعلهم هم الباقين بعد الاستثناء.

Dahhâk, İbrâhim, Ebû Recâ, İbn Sîrîn, Mücâhid, Katâde, Humeyd, Kinde azatlısı Ebû Şeref, Ya'kûb ve pek çok kişi «Aliyyun mustakîmun» şeklinde «Aliyyun» kelimesini merfu ve tenvinli okumuşlardır; yani şanının yüceliğinden dolayı yücedir demektir. { إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ } “Şüphesiz kullarım üzerinde senin bir hâkimiyetin yoktur”, yani saptırma yoluyla bir hâkimiyet ve tasarrufun yoktur. Kullardan maksat ihlâslı kılınanlar olarak kendilerine işaret edilenlerdir; dolayısıyla izâfet ahd içindir. Buna göre Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ } “Ancak sana uyan azgınlar müstesna” buyruğundaki istisna munkatıdır ve birden fazla âlim bunu tercih etmiştir. İsrâ sûresinde istisnanın zikredilmemiş olması da buna delil getirilmiştir. Kullardan kastın umumi olması, istisnanın da muttasıl olması caiz görülmüştür. Bu söz ise: { إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ } “Ancak içlerinden ihlâslı kulların müstesna” sözünün teyidi gibidir; bu yüzden de kendisinden öncekine atfedilmemiştir. İfadenin dizilişinin değiştirilmesi ise, istisnadan sonra geriye kalanlar kılınarak ihlâslı kulların yüceltilmesi içindir.

وفي الآية دليل لمن جوز استثناء الأكثر وإلى ذلك ذهب أبو عبيد والسيرافي وأكثر الكوفية، واختاره ابن خروف والشلوبين وابن مالك وأجاز هؤلاء أيضا استثناء النصف، وذهب بعض البصرية إلى أنه لا يجوز كون المستثنى قدر نصف المستثنى منه أو أكثر ويتعين كونه أقل من النصف واختاره ابن عصفور والآمدي وإليه ذهب أبو بكر الباقلاني من الأصوليين، وذهب البعض الآخر من علماء البلدين إلى أنه يجوز أن يكون المخرج النصف فما دونه ولا يجوز أن يكون أكثر وإليه ذهب الحنابلة، واتفق النحويون كما قال أبو حيان وكذا الأصوليون عند الإمام والآمدي خلافا لما اقتضاه نقل القرافي عن المدخل لابن طلحة على أنه لا يجوز أن يكون المستثنى مستغرقا للمستثنى منه، ومن الغريب نقل ابن مالك عن الفراء جواز له على ألف إلا ألفين، وقيل: إن كان المستثنى منه عددا صريحا يمتنع فيه استثناء النصف والأكثر وإن كان غير صريح لا يمتنعان، وتحقيق هذه المسألة في الأصول، والمذكور في بعض كتب العربية عن أبي حيان أنه قال: المستقرأ من كلام العرب إنما هو استثناء الأقل وجميع ما استدل به على خلافه محتمل التأويل وأنت تعلم أن الآية تدفع مع ما تقدم قول من شرط الأقل لما يلزم عليه من الفساد لأن استثناء الغاوين هنا يستلزم على ذلك أن يكونوا أقل من المخلصين الذين هم الباقون بعد الاستثناء من جنس العباد، واستثناء المخلصين هناك يستلزم أن يكونوا أقل من الغاوين الذين هم الباقون بعد الاستثناء من ذلك فيكون كل من المخلصين والغاوين أقل من نفسه وهو كما ترى.

Bu ayette, çoğunluğun istisna edilmesini caiz görenler için bir delil vardır. Ebû Ubeyd, Sîrâfî ve Kûfelilerin çoğu bu görüşe gitmiş; İbn Harûf, Şelevbîn ve İbn Mâlik de bunu tercih etmiştir. Bunlar yarının istisna edilmesini de caiz görmüşlerdir. Basralıların bir kısmı ise müstesnânın, müstesnâ minh'in yarısı veya daha fazlası kadar olmasının caiz olmadığı ve mutlaka yarıdan az olması gerektiği görüşüne varmıştır. İbn Usfûr ve Âmidî bunu tercih etmiş, usulcülerden Ebû Bekir el-Bâkıllânî de bu görüşe gitmiştir. İki şehrin [Basra ve Kûfe] diğer bir kısım âlimleri ise çıkarılan kısmın yarısı veya daha azı olmasının caiz olduğunu, fazlasının ise caiz olmadığını söylemişlerdir ki Hanbelîler de bu görüştedir. Ebû Hayyân'ın belirttiğine göre nahivciler ve -İmam [Râzî] ile Âmidî'ye göre, Karâfî'nin İbn Talha'nın el-Medhal'inden yaptığı naklin gerektirdiğinin aksine- usulcüler, müstesnânın müstesnâ minh'i tamamen kaplamasının (istiğrak etmesinin) caiz olmadığı hususunda ittifak etmişlerdir. İbn Mâlik'in Ferrâ'dan naklettiği 'İki bin müstesna, onun bende bin hakkı vardır' sözünün caiz görülmesi ise gariptir. Şöyle de denilmiştir: Şayet müstesnâ minh sarih bir sayı ise onda yarısının ve çoğunun istisna edilmesi imkânsızdır; sarih değilse imkânsız değildir. Bu meselenin tahkiki usul ilmindedir. Arapça ilimlerine dair bazı kitaplarda Ebû Hayyân'dan aktarıldığına göre o şöyle demiştir: 'Arap kelâmından istikrâ yoluyla elde edilen kural, ancak az olanın istisna edilmesidir; bunun aksine delil getirilen her şey ise tevile açıktır.' Sen de bilirsin ki bu ayet, daha önce geçen hususla birlikte azlığı şart koşanların görüşünü çürütmektedir; zira bu görüşten bir fesat doğmaktadır. Çünkü burada azgınların istisna edilmesi, bu kurala göre kullar cinsinden istisnadan sonra geriye kalan ihlâslı kullardan daha az olmalarını gerektirir. Orada ise ihlâslı kulların istisna edilmesi, oradaki istisnadan sonra geriye kalan azgınlardan daha az olmalarını gerektirir; böylece hem ihlâslı kullar hem de azgınlar kendilerinden daha az olmuş olurlar ki bu da gördüğün gibi [tutarsız]dır.

وأجاب بعضهم بأن المستثنى منه هنا جنس العباد الشامل للمكلفين وغيرهم ممن مات قبل أن يكلف ولا شك أن الغاوين أقل من الباقي منهم بعد الاستثناء وهم المخلصون ومن مات غير مكلف والمستثنى منه هناك المكلفون إذ هم الذين يعقل حملهم على الغواية والضلال إذ غير المكلف لا يوصف فعله بذلك والمخلصون أقل من الباقي منهم بعد الاستثناء أيضا ولا محذور في ذلك، وذكر بعضهم أن الكثرة والقلة الادعائيتين تكفيان لصحة الشرط فقد ذكر السكاكي في آخر قسم الاستدلال وكذا لا تقول لفلان علي ألف إلا تسعمائة وتسعين إلا وأنت تنزل ذلك الواحد منزلة الألف بجهة من الجهات الخطابية مع أنه ممن يشترط كون المستثنى أقل من الباقي اه، وظاهر كلام الأصوليين ينافيه، وجوز أن يكون الاستثناء منقطعا على تقدير إرادة الجنس أيضا ويكون الكلام تكذيبا للملعون فيما أوهم أن له سلطانا على من ليس بمخلص من عباده سبحانه فإن منتهى قدرته أن يغرهم ولا يقدر على جبرهم على اتباعه كما قال:

Bazıları buna şöyle cevap vermiştir: Buradaki müstesnâ minh, mükellefleri ve mükellef olmadan önce vefat eden diğer kimseleri de kapsayan kullar cinsidir. Şüphe yok ki azgınlar, istisnadan sonra onlardan geriye kalanlardan -ki onlar ihlâslı kullar ile mükellef olmadan vefat edenlerdir- daha azdır. Oradaki müstesnâ minh ise mükelleflerdir; zira sapıklığa ve azgınlığa sevk edilmeleri aklen düşünülebilecek olanlar onlardır; çünkü mükellef olmayanın fiili bununla nitelenmez. İhlâslı kullar da istisnadan sonra onlardan geriye kalanlardan daha azdır; dolayısıyla bunda bir sakınca yoktur. Bazıları da farazi/itibari çokluk ve azlığın şartın sıhhati için yeterli olduğunu belirtmiştir. Nitekim Sekkâkî, istidlal bölümünün sonunda şöyle demiştir: 'Aynı şekilde bir kimseye hitabi yönlerden biriyle o 'bir'i 'bin' yerine koymadıkça 'Dokuz yüz doksanı hariç, falanın bende bin hakkı vardır' demezsin.' Bununla birlikte o, müstesnânın kalandan az olmasını şart koşanlardandır. Usulcülerin kelâmının zahiri ise buna manidir. Cinsin kastedildiği takdirde de istisnanın munkatı olması ve bu sözün, Sübhânehu'nun kullarından ihlâslı olmayanlar üzerinde bir hâkimiyeti olduğu vehmini uyandıran o lanetlinin yalanlanması olması caiz görülmüştür. Zira onun gücünün son noktası onları kandırmaktır; yoksa şu buyruğunda belirttiği gibi onları kendisine uymaya zorlamaya güç yetiremez:

وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي [إبراهيم: ٢٢] .

{ وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي } “Benim sizin üzerinizde hiçbir hâkimiyetim yoktu; ancak sizi çağırdım, siz de bana uydunuz” [İbrâhîm, 22].

فحاصل المعنى أن من اتبعك ليس لك عليهم سلطان وقهر بل أطاعوك في الإغواء واتبعوك لسوء اختيارهم ولا يضر في الانقطاع دخول الغاوين في العباد بناء على ما قالوا من أن المعتبر في الاتصال والانقطاع الحكم، ويفهم كلام البعض أنه يجوز أن تكون الآية تصديقا له عليه اللعنة في صريح الاستثناء وتكذيبا في جعل الإخلاص علة للخلاص حسبما يشير إليه كلامه فإن الصبيان والمجانين خلصوا من إغوائه مع فقد هذه العلة.

Mânanın özeti şudur: Sana uyanlar üzerinde senin bir hâkimiyetin ve zorlaman yoktur; bilakis onlar aldanmada sana itaat etmiş ve kötü seçimleri sebebiyle sana uymuşlardır. İttisal ve inkıtada muteber olanın hüküm olduğuna dair söylediklerine binaen azgınların kullar kapsamına girmesi inkıtaya zarar vermez. Bazılarının kelâmından anlaşıldığına göre ayetin, istisnanın sarih ifadesinde o lanetliyi tasdik, ihlâsı kurtuluşun illeti kılma hususunda ise onun sözünün işaret ettiği üzere yalanlama olması caizdir; nitekim çocuklar ve deliler bu illet bulunmaksızın onun saptırmasından kurtulmuşlardır.

ومَنِ على جميع الأوجه المذكورة لبيان الجنس أي الذين هم الغاوون. واستدل الجبائي بنفي أن يكون له

Zikredilen bütün vecihlere göre { مَنِ } cins beyanı içindir, yani 'azgınlar olan kimseler' demektir. Cübbâî, onun kullar üzerinde bir

سلطان على العباد على رد قول من يقول: إن الشيطان يمكنه صرع الناس وإزالة عقولهم، وقد تقدم الكلام في إنكار المعتزلة تخبط الشيطان والرد عليهم وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ الضمير لمن اتبع أو للغاوين ورجح الثاني بالقرب وظهور ملاءمته للضمير، والأول بأن اعتباره أدخل في الزجر عن اتباعه مع أن الثاني جيء به لبيانه وأَجْمَعِينَ توكيد للضمير، وجوز أن يكون حالا منه ويجعل على هذا الموعد مصدرا ميميا ليتحقق شرط مجيء الحال من المضاف إليه وهو كون المضاف مما يعمل عمل الفعل فإنهم اشترطوا ذلك أو كون المضاف جزء المضاف إليه أو كجزئه على ما ذكره ابن مالك وغيره ليتحد عامل الحال وصاحبها حقيقة أو حكما لكن يقدر حينئذ مضاف قبله لأن جهنم ليست عين الموعد بل محله فيقدر محل وعدهم أو مكانه، وليس بتأويل اسم المفعول كما وهم، وجوز أن يكون الموعد اسم مكان، وحينئذ لا يحتاج إلى تقدير المضاف إلا أن في جواز الحالية بحثا لأن اسم المكان لا يعمل عمل فعله كما حقق في النحو، وكون العامل معنى الإضافة وهو الاختصاص على القول بأنه الجار للمضاف إليه غير مقبول عند المحققين لأن ذلك من المعاني التي لا تنصب الحال، ولا يخفى ما في جعل جهنم موعدا لهم من التهكم والاستعارة فكأنهم كانوا على ميعاد، وفيه أيضا إشارة إلى أن ما أعد لهم فيها مما لا يوصف في الفظاعة لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ أي سبع طبقات ينزلونها بحسب مراتبهم في الغواية والمتابعة روي ذلك عن عكرمة وقتادة،

hâkimiyetinin olmasının nefyedilmesini, 'Şeytan insanları çarpabilir ve akıllarını giderebilir' diyen kimsenin sözünü reddetmeye delil getirmiştir. Mutezile'nin şeytanın çarpmasını inkâr etmesi ve onlara verilen cevap hakkındaki söz daha önce geçmişti. { وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ } “Şüphesiz cehennem, onların hepsinin buluşma yeridir”; zamir uyan kimseye yahut azgınlara aittir. İkincisi yakınlık ve zamire uygunluğunun açıklığı sebebiyle tercih edilmiştir. Birincisi ise onun dikkate alınmasının, şeytana uymaktan sakındırmada daha tesirli olması gerekçesiyle tercih edilmiştir; bununla birlikte ikincisi onu açıklamak için getirilmiştir. { أَجْمَعِينَ } kelimesi zamirin tekitidir. Ondan hal olması da caiz görülmüştür. Mضافün ileyh'ten hal gelmesinin şartı olan 'muzâfın fiil gibi amel edenlerden olması' şartının gerçekleşmesi için bu durumda { الْمَوْعِدُ } lafzı mimli masdar kılınır; zira onlar bunu veya İbn Mâlik ve başkalarının zikrettiği üzere halin âmili ile sahibinin hakikatte yahut hükmen birleşmesi için muzâfın muzâfün ileyh'in bir parçası veya parçası gibi olmasını şart koşmuşlardır. Fakat bu durumda kendisinden önce bir muzâf takdir edilir; çünkü cehennem vaadin kendisi değil, onun mekânıdır; dolayısıyla 'onların vaadinin mekânı' veya 'yeri' şeklinde takdir edilir; vehmedildiği gibi ism-i mef'ûl tevilinde değildir. { الْمَوْعِدُ } kelimesinin ism-i mekân olması da caiz görülmüştür ve bu durumda muzâf takdirine gerek kalmaz. Ancak hal olmasının caizliğinde tartışma vardır; çünkü nahivde tahkik edildiği üzere ism-i mekân kendi fiili gibi amel etmez. Âmilin izâfet mânası -ki muzâfün ileyh'in cerr edicisi olduğu görüşüne göre o da ihtisastır- olması ise muhakkikler nezdinde kabul görmez; çünkü bu, hali nasb etmeyen manalardandır. Cehennemin onlar için bir buluşma yeri kılınmasındaki istihza ve istiare gizli değildir; sanki onlar sözleşmiş gibidirler. Bunda ayrıca onlar için orada hazırlanan şeylerin dehşet bakımından tarif edilemez olduğuna da bir işaret vardır. { لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ } “Onun yedi kapısı vardır”, yani sapıklıktaki ve tabi olmadaki derecelerine göre inecekleri yedi tabakası vardır. Bu, İkrime ve Katâde'den rivayet edilmiştir.

وأخرج أحمد في الزهد والبيهقي في البعث وغيرهما من طرق عن علي كرم الله تعالى وجهه أنه قال: «أبواب جهنم سبعة بعضها فوق بعض فيملأ الأول ثم الثاني ثم الثالث حتى تملأ كلها» .

Ahmed ez-Zühd'de, Beyhakî el-Ba's'ta ve diğerleri muhtelif yollardan Ali -kerremallâhu teâlâ vecheh-'den onun şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Cehennemin birbiri üzerinde yedi kapısı vardır; önce birincisi, sonra ikincisi, sonra üçüncüsü doldurulur, nihayet hepsi dolar.»

وأخرج ابن أبي حاتم عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنها جهنم والسعير ولظى والحطمة وسقر والجحيم والهاوية وهي أسفلها، وجاء في ترتيبها عن الأعمش وابن جريج وغيرهما غير ذلك، وذكر السهيلي في كتاب الاعلام أنه وقع في كتب الرقائق أسماء هذه الأبواب ولم ترد في أثر صحيح وظاهر القرآن والحديث يدل على أن منها ما هو من أوصاف النار نحو السعير والجحيم والحطمة والهاوية ومنها ما هو علم للنار كلها نحو جهنم وسقر ولظى فلذا أضربنا عن ذكرها اه، وأقرب الآثار التي وقفنا عليها إلى الصحة فيما أظن ما روي عن علي كرم الله تعالى وجهه لكثرة مخرجيه، وتحتاج جميع الآثار إلى التزام أن يقال: إن جهنم تطلق على طبقة مخصوصة كما تطلق على النار كلها، وقيل: الأبواب على بابها والمراد أن لها سبعة أبواب يدخلونها لكثرتهم والإسراع بتعذيبهم.

İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs -radıyallâhu teâlâ anhümâ-'dan bunların Cehennem, Saîr, Lezâ, Hutame, Sakar, Cahîm ve en aşağısı olan Hâviye olduğunu rivayet etmiştir. Bunların sıralanışı hakkında A'meş, İbn Cüreyc ve başkalarından bundan farklı rivayetler de gelmiştir. Süheylî Kitâbu'l-A'lâm'da bu kapıların isimlerinin rikâk kitaplarında geçtiğini, sahih bir eserde gelmediğini; Kur'an ve hadisin zahirinin ise bunlardan bir kısmının Saîr, Cahîm, Hutame ve Hâviye gibi ateşin vasıflarından olduğunu, bir kısmının ise Cehennem, Sakar ve Lezâ gibi ateşin tamamının özel ismi olduğunu gösterdiğini, bu sebeple onları zikretmekten vazgeçtiğini belirtmiştir. Zannımca ulaştığımız eserler içinde sıhhate en yakın olanı, rivayet edenlerin çokluğu sebebiyle Ali -kerremallâhu teâlâ vecheh-'den rivayet edilendir. Bütün eserler, cehennemin ateşin tamamına ıtlak edildiği gibi özel bir tabakaya da ıtlak edildiğini kabul etmeyi gerektirir. Şöyle de denilmiştir: Kapılar hakiki mânasındadır; maksat ise çoklukları ve azaplarının çabuklaştırılması için oraya girecekleri yedi kapısının bulunmasıdır.

والجملة- كما قال أبو البقاء- يجوز أن تكون خبرا ثانيا ويجوز أن تكون مستأنفة ولا يجوز أن تكون حالا من جهنم لأن إن لا تعمل في الحال لِكُلِّ بابٍ مِنْهُمْ من الاتباع والغواة جُزْءٌ مَقْسُومٌ فريق معين مفروز من غيره حسبما يقتضيه استعداده، فباب للموحدين العصاة وباب لليهود وباب للنصارى وباب للصابئين وباب للمجوس وباب للمشركين وباب للمنافقين، وروي هذا الترتيب في بعض الآثار، وعن ابن عباس أن جهنم لمن ادعى الربوبية ولظى لعبدة النار والحطمة لعبدة الأصنام وسقر لليهود والسعير للنصارى والجحيم للصابئين والهاوية للموحدين العاصين، وروي غير ذلك، وبالجملة في تعيين أهلها كترتيبها اختلاف في الروايات.

Bu cümle -Ebû'l-Bekâ'nın dediği gibi- ikinci bir haber olması caiz olduğu gibi istînâfiyye olması da caizdir; cehennemden hal olması ise caiz değildir, zira { إِنَّ } hal üzerinde amel etmez. { لِكُلِّ بابٍ مِنْهُمْ } “Onlardan her kapı için”, yani uyanlardan ve azgınlardan, { جُزْءٌ مَقْسُومٌ } “ayrılmış bir pay vardır”, yani istidadının gerektirdiğine göre diğerinden ayrılmış belirli bir fırka vardır. Bir kapı günahkâr muvahhidler için, bir kapı Yahudiler için, bir kapı Hristiyanlar için, bir kapı Sâbiîler için, bir kapı Mecûsîler için, bir kapı müşrikler için ve bir kapı da münafıklar içindir. Bazı rivayetlerde bu sıralama aktarılmıştır. İbn Abbâs'tan ise Cehennem'in rubûbiyyet iddia edenler, Lezâ'nın ateşe tapanlar, Hutame'nin putperestler, Sakar'ın Yahudiler, Saîr'in Hristiyanlar, Cahîm'in Sâbiîler ve Hâviye'nin günahkâr muvahhidler için olduğu rivayet edilmiştir; bundan başkası da rivayet olunmuştur. Velhasıl kapıların ehlinin tayininde de sıralanışında olduğu gibi rivayetlerde ihtilaf vardır.

ولعل حكمة تخصيص هذا العدد انحصار مجامع المهلكات في المحسوسات بالحواس الخمس ومقتضيات القوة الشهوانية الغضبية أو أن أصول الفرق الداخلين فيها سبعة، وقرأ ابن القعقاع «جزّ» بتشديد الزاي من غير همز ووجهه أنه حذف الهمزة وألقى حركتها على الزاي ثم وقف بالتشديد ثم أجرى الوصل مجرى الوقف، وقرأ ابن وثاب «جزء» بضم الزاي والهمز «ومنهم» حال من «جزء» وجاء من النكرة لتقدمه ووصفها أو حال من ضميره في الجار والمجرور الواقع خبرا له، ورجح أن فيه سلامة مما في وقوع الحال من المبتدأ، والتزم بعضهم لذلك كون المرفوع

Bu sayının tahsis edilmesinin hikmeti, helak edici unsurların mecmuunun beş duyu ile idrak edilenlerde ve şehvet ile gazap kuvvetlerinin gereklerinde münhasır olması yahut oraya girecek fırkaların asıllarının yedi olması olabilir. İbnü'l-Ka'kâ' hemzesiz ve zâ'nın şeddesiyle «Cuzzin» şeklinde okumuştur; bunun izahı hemzeyi hazfedip harekesini zâ'ya aktarması, sonra şedde ile vakıf yapıp ardından vaslı vakıf gibi cereyan ettirmesidir. İbn Vessâb ise zâ'nın zammesi ve hemze ile «Cüz'un» şeklinde okumuştur. { مِنْهُمْ } ifadesi { جُزْءٌ } kelimesinden haldir; nekreden [hal olarak] gelmesi ise onun öne geçmesi ve nekrenin sıfatlanmış olması sebebiyledir; yahut onun haberi konumunda olan câr-mecrûrdaki zamirinden haldir. Bunda mübtedadan hal olmasındaki sakıncalardan selamet bulunduğu gerekçesiyle bu tercih edilmiştir. Bazıları bu sebeple merfû olan kelimenin

فاعلا بالظرف ولا يجوز أن يكون حالا من الضمير في مَقْسُومٌ لأنه صفة جُزْءٌ فلا يصح عمله فيما قبل الموصوف، وكذا لا يجوز أن يكون صفة بابٍ لأنه يقتضي أن يقال منها، وتنزيل الأبواب منزلة العقلاء لا وجه له هنا كما لا يخفى والله تعالى أعلم.

zarfla fâil olmasını iltizam etmişlerdir. { مَقْسُومٌ } kelimesindeki zamirden hal olması caiz değildir; zira o { جُزْءٌ } kelimesinin sıfatıdır ve mevsûftan önce amel etmesi sahih olmaz. Aynı şekilde { بابٍ } kelimesinin sıfatı olması da caiz değildir; zira bu durumda 'minhâ' denilmesini gerektirir; kapıların akıllılar yerine konulmasının ise gizli olmadığı üzere burada bir yönü yoktur. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

ومن باب الإشارة: ذَرْهُمْ يَأْكُلُوا وَيَتَمَتَّعُوا وَيُلْهِهِمُ الْأَمَلُ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ فيه إشارة إلى ذم من كان همه بطنه وتنفيذ شهواته، قال أبو عثمان: أسوأ الناس حالا من كان همه ذلك فإنه محروم عن الوصول إلى حرم القرب وَقالُوا يا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ رموه وحاشاه ﷺ بالجنون مشيرين إلى أن سببه دعواه ﵊ نزول الذكر الذي لم تتسع له عقولهم. والإشارة في ذلك أنه لا ينبغي لمن لم يتسع عقله لما من الله سبحانه به على أوليائه من الأسرار أن يبادروهم بالإنكار ويرموهم بما لا ينبغي كما هو عادة كثير من المنكرين اليوم على الأولياء الكاملين حيث نسبوهم فيما تكلموا به من الأسرار الإلهية والمعارف الربانية إلى الجنون وزعموا أن ما تكلموا به من ذلك ترهات وأباطيل خيلت لهم من الرياضات، ولا أعني بالأولياء الكاملين سوى من تحقق لدى المنصفين موافقتهم للشرع فيما يأتون ويذرون دون الذين يزعمون انتظامهم في سلكهم وهم أولياء الشيطان وحزبهم حزبه كبعض متصوفة هذا الزمان فإن الزنادقة بالنسبة إليهم أتقياء موحدون كما لا يخفى على من سبر أحوالهم إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ قال ابن عطاء: أي إنا نزلنا هذا الذكر شفاء ورحمة وبيانا للهدى فينتفع به من كان موسوما بالسعادة منورا بتقديس السر عن دنس المخالفة وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ في قلوب أوليائنا فهي خزائن أسرارنا وَلَقَدْ جَعَلْنا فِي السَّماءِ بُرُوجاً وَزَيَّنَّاها لِلنَّاظِرِينَ أشار سبحانه إلى سماء الذات وبروج الصفات والجلال فيسير في ذلك القلب والسر والعقل والروح فيحصل للروح التوحيد والتجريد والتفريد وللعقل المعارف والكواشف وللقلب العشق والمحبة والخوف والرجاء والقبض والبسط والعلم والخشية والأنس والانبساط وللسر الفناء والبقاء والسكر والصحو وَحَفِظْناها مِنْ كُلِّ شَيْطانٍ رَجِيمٍ إشارة إلى منع كشف جمال صفاته سبحانه وجلال ذاته ﷿ عن أبصار البطالين والمدعين والمبطلين الزائغين عن الحق إِلَّا مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ اختلس شيئا من سكان هاتيك الحضائر القدسية من الكاملين فَأَتْبَعَهُ شِهابٌ مُبِينٌ نار التحير فهلك في بوادي التيه أو صار غولا يضل السائرين السالكين لتحصيل ما ينفعهم، وقيل الإشارة في ذلك: إنا جعلنا في سماء العقل بروج المقامات ومراتب العقول من العقل الهيولاني والعقل بالملكة والعقل بالفعل والعقل المستفاد وزيناها بالعلوم والمعارف للناظرين المتفكرين وحفظناها من شياطين الأوهام الباطلة إلا من اختطف الحكم العقلي باستراق السمع لقربه من أفق العقل فأتبعه شهاب البرهان الواضح فطرده وأبطل حكمه اه ولا يخفى ما في تزيين كل مرتبة من مراتب العقول المذكورة بالعلوم والمعارف للمتفكرين من النظر على من تفكر، وقيل: الإشارة إلى أنه تعالى جعل في سماء القلوب بروج المعارف تسير فيها سيارات الهمم، وجعلها زينة للناظرين إليها المطلعين عليها من الملائكة والروحانيين وحفظها من الشياطين فلو دنا إبليس أو جنوده من قلب عارف احترق بنور معرفته ورد خاسئا. وَالْأَرْضَ مَدَدْناها وَأَلْقَيْنا فِيها رَواسِيَ وَأَنْبَتْنا فِيها مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْزُونٍ إشارة إلى أنه تعالى بسط بأنوار تجلي جماله وجلاله سبحانه أرض قلوب أوليائه حتى أن العرش وما حوى بالنسبة إليها كحلقة في فلاة بل دون ذلك بكثير،

İşârî tefsir kabilinden: { ذَرْهُمْ يَأْكُلُوا وَيَتَمَتَّعُوا وَيُلْهِهِمُ الْأَمَلُ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ } “Bırak onları yesinler, yararlansınlar ve emel onları oyalayadursun; yakında bilecekler”; bunda derdi midesi ve şehvetlerini yerine getirmek olan kimsenin yerilmesine bir işaret vardır. Ebû Osmân şöyle demiştir: 'İnsanların hali en kötü olanı, derdi bu olan kimsedir; zira o kurbiyet (yakınlık) haremine ulaşmaktan mahrumdur.' { وَقالُوا يا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ } “Ve dediler ki: 'Ey kendisine Zikir indirilen kimse! Sen mutlaka bir delisin'”; akıllarının almadığı Zikr'in indiği iddiasına [aleyhisselâm] işaret ederek onu -hâşâ [sallallâhu aleyhi ve sellem]- delilikle itham ettiler. Bundaki işaret şudur: Aklı Allah Sübhânehu'nun velilerine lütfettiği sırlara ermeyen kimsenin, günümüzde kâmil velileri inkâr eden pek çok kimsenin âdeti olduğu üzere, hemen inkâra kalkışmaması ve onlara yakışık almayan ithamlarda bulunmaması gerekir. Nitekim onlar söyledikleri ilâhî sırlar ve rabbânî marifetler hususunda velileri delilikle itham etmiş ve bu söylediklerinin riyazetlerden dolayı kendilerine vehmolunan saçmalıklar ve bâtıllar olduğunu iddia etmişlerdir. Kâmil velilerden kastım ise, yapıp ettiklerinde şeriata uygunlukları insaf sahipleri nezdinde tahakkuk etmiş olanlardan başkası değildir; yoksa onların zümresine dâhil olduklarını iddia eden, hakikatte ise şeytanın dostları olup fırkaları da onun fırkası olan bu zamanın bazı mutasavvıfları değildir. Zira hallerini inceleyen kimseye gizli kalmayacağı üzere zındıklar onlara nispetle takva sahibi muvahhidlerdir. { إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ } “Şüphesiz o Zikr'i Biz indirdik ve şüphesiz onu koruyacak olan da Biziz”; İbn Atâ şöyle demiştir: 'Yani Biz bu Zikr'i bir şifa, rahmet ve hidayet beyanı olarak indirdik; saadetle damgalanmış ve sırrı muhalefet kirinden arınmakla nurlanmış olan kimse ondan faydalanır. { وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ } Onu velilerimizin kalplerinde koruruz; zira oralar bizim sırlarımızın hazineleridir.' { وَلَقَدْ جَعَلْنا فِي السَّماءِ بُرُوجاً وَزَيَّنَّاها لِلنَّاظِرِينَ } “Andolsun, Biz gökte burçlar kıldık ve onu bakanlar için süsledik”; Sübhânehu zât semasına, sıfatlar ve celâl burçlarına işaret etmiştir; kalp, sır, akıl ve ruh bunlarda seyreder; böylece ruh için tevhid, tecrid ve tefrid; akıl için marifetler ve keşifler; kalp için aşk, muhabbet, korku, ümit, kabz, bast, ilim, haşyet, üns ve inbisat; sır için ise fenâ, bekâ, sekr ve sahv hâsıl olur. { وَحَفِظْناها مِنْ كُلِّ شَيْطانٍ رَجِيمٍ } “Ve onu her taşlanmış şeytandan koruduk”; Sübhânehu'nun sıfatlarının cemâlinin ve Zât'ının celâlinin [azze ve celle] batılların, müddeilerin ve haktan sapan iptalcilerin gözlerinden keşfolunmasının engellenmesine bir işarettir. { إِلَّا مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ } “Ancak kulak hırsızlığı yapan müstesna”; o kudsî hazîrelerin sakinleri olan kâmillerden bir şey aşıran kimse, { فَأَتْبَعَهُ شِهابٌ مُبِينٌ } “bunun üzerine onu apaçık bir alev takip etmiştir”, yani hayret ateşi [takip eder]; böylece şaşkınlık çöllerinde helak olur yahut kendilerine fayda verecek şeyleri elde etmek için yol alan sâlikleri saptıran bir gulyabani haline gelir. Şöyle de denilmiştir: Bundaki işaret şudur: 'Biz akıl semasında makamların burçlarını ve heyûlânî akıl, meleke halindeki akıl, fiil halindeki akıl ve müstefâd akıldan oluşan akıl mertebelerini kıldık; tefekkür eden bakanlar için onları ilimler ve marifetlerle süsledik; onları bâtıl vehimlerin şeytanlarından koruduk. Ancak akıl ufkuna yakınlığı sebebiyle kulak hırsızlığı yaparak aklî hükmü kapıp kaçıran müstesna; açık burhan şahabı onu takip edip kovmuş ve hükmünü iptal etmiştir.' Zikredilen akıl mertebelerinden her birinin tefekkür edenler için ilimler ve marifetlerle süslenmesindeki hususun tefekkür eden kimse için izahtan vareste olmadığı açıktır. Şöyle de denilmiştir: İşaret, Allah Teâlâ'nın kalpler semasında himmet seyyarelerinin içinde yüzdüğü marifet burçları kıldığına; bunları melekler ve ruhanîlerden oraya bakan ve muttali olanlar için bir zinet kıldığına ve onları şeytanlardan koruduğuna yöneliktir. Şayet İblis yahut orduları bir arifin kalbine yaklaşacak olsa, onun marifet nuruyla yanar ve kovulmuş olarak geri döner. { وَالْأَرْضَ مَدَدْناها وَأَلْقَيْنا فِيها رَواسِيَ وَأَنْبَتْنا فِيها مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْزُونٍ } “Yeri de yayıp döşedik, onda sabit dağlar yerleştirdik ve onda ölçülü her şeyden bitirdik”; Allah Teâlâ'nın, cemâl ve celâlinin tecelli nurlarıyla velilerinin kalplerinin arzını yaydığına işarettir; öyle ki Arş ve ihtiva ettiği şeyler bu kalplere nispetle çölde bir halka gibi, hatta bundan çok daha azdır.

وفي الخبر «ما وسعني أرضي ولا سمائي ولكن وسعني قلب عبدي المؤمن»

Habîrde şöyle buyrulmuştur: «Yeryüzüm ve gökyüzüm Beni sığdıramadı, fakat mümin kulumun kalbi Beni sığdırdı.»

ثم إنه تعالى لما تجلى عليها تزلزلت من هيبته فألقى عليها رواسي السكينة فاستقرت وأنبت فيها بمياه بحار زلال نور غيبه من جميع نباتات المعارف والكواشف والمواجيد والحالات والمقامات والآداب وكل من ذلك موزون بميزان علمه وحكمته.

Sonra Allah Teâlâ ona tecelli edince O'nun heybetinden sarsıldı; bunun üzerine onun üzerine sekinet dağlarını bıraktı ve o da karar kıldı; gaybının berrak nur denizlerinin sularıyla onda marifetler, keşifler, vecdler, haller, makamlar ve edeplerden olan bütün bitkileri bitirdi. Bunların her biri O'nun ilim ve hikmet terazisiyle ölçülmüştür.

وقال بعضهم: نفوس العابدين أرض العبادة وقلوب العارفين أرض المعرفة وأرواح المشتاقين أرض المحبة، والرواسي الرجاء والخوف والرغبة والرهبة، والازدهار الأنوار التي أشرقت فيها من نور اليقين ونور العرفان ونور الحضور ونور الشهود ونور التوحيد إلى غير ذلك، وقيل: أشير بالأرض إلى أرض النفس أي بسطنا أرض النفس بالنور القلبي وألقينا فيها رواسي الفضائل وأنبتنا فيها كل شيء من الكمالات الخلقية والأفعال الإرادية والملكات الفاضلة والإدراكات الحسية معين مقدر بميزان الحكمة والعدل وَجَعَلْنا لَكُمْ فِيها مَعايِشَ بالتدابير الجزئية وَمَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرازِقِينَ ممن ينسب إليكم ويتعلق بكم، قال بعضهم: إن سبب العيش مختلف فعيش المريدين بيمن إقباله تعالى وعيش العارفين بلطف جماله سبحانه وعيش الموحدين بكشف جلاله ﷻ.

Bazıları şöyle demiştir: Âbidlerin nefisleri ibadet arzı, ariflerin kalpleri marifet arzı ve müştakların ruhları muhabbet arzıdır. Sabit dağlar ise ümit, korku, rağbet ve rehbet (çekinme)dir. Çiçekler ise yakin nurundan, irfan nurundan, huzur nurundan, şühûd nurundan, tevhid nurundan ve diğerlerinden onda parıldayan nurlardır. Şöyle de denilmiştir: Arz ile nefis arzına işaret edilmiştir; yani nefis arzını kalbî nur ile yaydık, onda faziletler dağlarını bıraktık ve onda ahlâkî kemalâttan, iradî fiillerden, faziletli melekelerden ve hissî idraklerden hikmet ve adalet terazisiyle tayin edilip takdir edilmiş her şeyi bitirdik. { وَجَعَلْنا لَكُمْ فِيها مَعايِشَ } “Ve sizin için onda geçimlikler kıldık”, cüz'î tedbirlerle; { وَمَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرازِقِينَ } “ve sizin rızıklandırıcısı olmadığınız kimseleri de”, yani size nispet edilen ve sizinle ilgisi olan kimselerden. Bazıları şöyle demiştir: Yaşamın sebebi farklıdır; müridlerin yaşamı Allah Teâlâ'nın yönelişinin bereketiyle, ariflerin yaşamı O'nun cemâlinin lütfuyla, muvahhidlerin yaşamı ise O'nun celâlinin [celle celâluhû] keşfi iledir.

وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ أي ما من شيء إلا له عندنا خزانة في عالم القضاء وَما نُنَزِّلُهُ في عالم الشهادة إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ من شكل وقدر ووضع ووقت ومحل حسبما يقتضيه استعداده، قيل: إن الإشارة في ذلك إلى دعوة العباد إلى حقائق التوكل وقطع الأسباب والإعراض عن الأغيار، ومن هنا قال حمدون: إنه سبحانه قطع أطماع عبيده جل وعلا بهذه الآية فمن رفع بعد هذا حاجة إلى غيره تعالى شأنه فهو جاهل ملوم، وكان الجنيد قدس سره إذا قرأ هذه الآية يقول: فأين تذهبون؟ ويقال: خزائنه تعالى في الأرض قلوب العارفين وفيها جواهر الأسرار، ومنهم من قال:

{ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ } “Hazine ve kaynakları Bizim katımızda olmayan hiçbir şey yoktur”, yani hiçbir şey yoktur ki kazâ âleminde katımızda onun bir hazinesi bulunmasın. { وَما نُنَزِّلُهُ } “Biz onu ancak indiririz”, şehadet âleminde, { إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ } “ancak bilinen bir ölçüye göre”, şekil, miktar, konum, vakit ve mahal bakımından istidadının gerektirdiği ölçüde. Denildi ki: Bundaki işaret, kulları tevekkül hakikatlerine, sebepleri kesmeye ve ağyardan yüz çevirmeye davettir. Buradan hareketle Hamdûn şöyle demiştir: 'Allah Sübhânehu bu ayetle kullarının tama'larını kesmiştir; bundan sonra ihtiyacını şânı yüce olan Allah'tan başkasına arz eden kimse cahildir ve kınanmıştır.' Cüneyd -kuddise sirruh- bu ayeti okuduğunda: 'Nereye gidiyorsunuz?' derdi. Şöyle de denilir: Allah Teâlâ'nın yeryüzündeki hazineleri ariflerin kalpleridir ve oralarda sırların cevherleri vardır. Onlardan bir kısmı da şöyle demiştir:

النفوس خزائن التوفيق والقلوب خزائن التحقيق والألسنة خزائن الذكر إلى غير ذلك وَأَرْسَلْنَا على القلوب الرِّياحَ النفحات الإلهية لَواقِحَ بالحكم والمعارف، قال ابن عطاء: رياح العناية تلقح الثبات على الطاعات ورياح الكرم تلقح في القلوب معرفة المنعم ورياح التوكل تلقح في النفوس الثقة بالله تعالى والاعتماد عليه، وكل من هذه الرياح تظهر في الأبدان زيادة وفي القلوب زيادة وشقي من حرمها فَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ أي سماء الروح ماءً من العلوم الحقيقية فَأَسْقَيْناكُمُوهُ وأحييناكم به وَما أَنْتُمْ لَهُ أي لذلك الماء بِخازِنِينَ لخلوكم عن العلوم قبل أن نعلمكم وَإِنَّا لَنَحْنُ نُحْيِي القلوب بماء العلم والمشاهدة وَنُمِيتُ النفوس بالجد والمجاهدة، وقيل:

Nefisler tevfik hazineleri, kalpler tahkik hazineleri, diller ise zikir hazineleridir vb. { وَأَرْسَلْنَا } kalpler üzerine gönderdik, { الرِّياحَ } ilâhî esintileri, { لَواقِحَ } hikmetler ve marifetlerle aşılayıcı olarak. İbn Atâ şöyle demiştir: 'İnayet rüzgârları taatler üzerinde sebatı aşılar, kerem rüzgârları kalplerde Mün'im'in (nimet verenin) marifetini aşılar, tevekkül rüzgârları ise nefislerde Allah Teâlâ'ya güveni ve O'na dayanmayı aşılar. Bu rüzgârların her biri bedenlerde bir ziyadelik, kalplerde bir ziyadelik ortaya çıkarır; bunlardan mahrum olan ise şakîdir.' { فَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ } yani ruh semasından indirdik, { ماءً } hakiki ilimlerden bir su; { فَأَسْقَيْناكُمُوهُ } onu size içirdik ve onunla sizi dirilttik. { وَما أَنْتُمْ لَهُ } yani o su için, { بِخازِنِينَ } “onu depolayanlar değilsiniz”; zira Biz size öğretmeden önce ilimlerden yoksundunuz. { وَإِنَّا لَنَحْنُ نُحْيِي } kalpleri ilim ve müşahede suyuyla diriltiriz, { وَنُمِيتُ } nefisleri gayret ve mücahede ile öldürürüz. Şöyle de denilmiştir:

نحيي بالعلم ونميت بالإفناء في الوحدة، وقيل: نحيي بمشاهدتنا قلوب المطيعين من موت الفراق ونميت نفوس المريدين بالخوف منا وقهر عظمتنا عن حياة الشهوات، وقال الواسطي: نحيي من نشاء بنا ونميت من نشاء عنا، وقال الوراق: نحيي القلوب بنور الإيمان ونميت النفوس باتباع الشيطان وقيل وقيل: وَنَحْنُ الْوارِثُونَ للوجود والباقون بعد الفناء وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ وهم المشتاقون الطالبون للتقدم وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ وهم المنجذبون إلى عالم الحس باستيلاء صفات النفس الطالبون للتأخر عن عالم القدس وروضات الأنس، ومن هنا قال ابن عطاء: من القلوب قلوب همتها مرتفعة عن الأدناس والنظر إلى الأكوان ومنها ما هي مربوطة بها مقترنة بنجاستها لا تنفك عنها طرفة عين، وقيل: المستقدمين الطالبون كشف أنوار الجمال والجلال والمستأخرين أهل الرسوم الطالبون للحظوظ والأعراض، وقيل: الأولون هم أرباب الصحو الذين يتسارعون إذا دعو إلى الطاعة والآخرون سكارى التوحيد والمعرفة والمحبة، وقيل: الأولون هم الآخذون بالعزائم والآخرون هم الآخذون بالرخص، وقيل: غير ذلك وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ فيه إشارة إلى عظم شأن آدم ﵇ حيث أخبر سبحانه بخلقه قبل أن يخلقه، وسماه بشرا لأنه جل شأنه باشر خلقه بيديه، ولم يثن سبحانه اليد لأحد إلا له، وهو النسخة الإلهية الجامعة لصفات الجمال والجلال فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ أضاف سبحانه الروح إلى نفسه تشريفا لها وتعظيما لقدرها لما أنها سر خفي من أسراره جل وعلا، ولذا قيل: من عرف نفسه عرف ربه، وعلق تبارك شأنه الأمر بالسجود بالتسوية والنفخ لما أن أنوار الأسماء والصفات وسناء سبحات الذات إنما

İlimle diriltir, vahdette fenâ ile öldürürüz. Şöyle de denilmiştir: İtaatkârların kalplerini müşahedemizle ayrılık ölümünden diriltir, müridlerin nefislerini ise korkumuzla ve azametimizin kahriyle şehvet hayatından öldürürüz. Vâsıtî şöyle demiştir: Dilediğimizi kendimizle diriltir, dilediğimizi kendimizden öldürürüz. Verrâk ise şöyle demiştir: Kalpleri iman nuruyla diriltir, nefisleri şeytana uymakla öldürürüz. Daha başka sözler de söylenmiştir. { وَنَحْنُ الْوارِثُونَ } “Ve varis olanlar da Biziz”, varlığa [varis olan] ve fenâdan sonra bâkî kalanlarız. { وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ } “Andolsun, sizden öne geçenleri bilmişizdir”; onlar öne geçmeyi talep eden müştaklardır. { وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ } “ve andolsun, geride kalanları da bilmişizdir”; onlar da nefis sıfatlarının istilasıyla his âlemine cezbolunan, kuds âleminden ve üns bahçelerinden geri kalmayı talep edenlerdir. Buradan hareketle İbn Atâ şöyle demiştir: 'Kalplerden öyle kalpler vardır ki himmeti kirlerden ve kevnlere (yaratılmışlara) bakmaktan yücedir; öyle kalpler de vardır ki bunlara bağlıdır, onların pisliğine bitişiktir ve bir göz açıp kapayıncaya kadar bile onlardan ayrılmaz.' Şöyle de denilmiştir: Öne geçenler cemâl ve celâl nurlarının keşfini talep edenler; geride kalanlar ise hazları ve arazları talep eden rüsûm ehlidir. Şöyle de denilmiştir: Birinciler taate çağrıldıklarında acele eden sahv (uyanıklık) erbabıdır; diğerleri ise tevhid, marifet ve muhabbet sarhoşlarıdır. Şöyle de denilmiştir: Birinciler azimetleri alanlar, diğerleri ise ruhsatları alanlardır; bundan başkası da söylenmiştir. { وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ } “Hani Rabbin meleklere şöyle demişti: 'Ben şekillenebilir kara balçıktan, kuru bir çamurdan bir insan yaratacağım'”; bunda Âdem'in [aleyhisselâm] şanının büyüklüğüne işaret vardır; zira Sübhânehu onu yaratmadan önce yaratacağını haber vermiş ve onu beşer olarak isimlendirmiştir; çünkü şânı yüce olan bizzat kendi elleriyle yaratmıştır ve Sübhânehu iki elini O'ndan başkası için zikretmemiştir. O, cemâl ve celâl sıfatlarını toplayan ilâhî nüshadır. { فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ } “Onu tesviye edip [şekillendirip] içine ruhumdan üflediğim zaman hemen ona secdeye kapanın”; Sübhânehu, Zât'ının gizli bir sırrı olması hasebiyle ruhu şereflendirmek ve kadrini yüceltmek için Zât'ına nispet etmiştir. Bu yüzden 'Nefsini bilen Rabbini bilir' denilmiştir. Şânı mübarek olan, secde emrini tesviye ve nefhe bağlamıştır; çünkü isimlerin ve sıfatların nurları ile Zât'ın vechinin nurları ancak

تظهر إذ ذاك، ولذا لما تم الأمر وجلدت (١) النسخة فظهرت أنوار الحق وقرئت سطور الأسرار استصغروا أنفسهم فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ إِلَّا إِبْلِيسَ لما أعمى الله تعالى عينه عن مشاهدة ما شاهدوه أَبى أَنْ يَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ ولو شاهد ذلك لسجد كما سجدوا قالَ لَمْ أَكُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ غلط اللعين في زعمه أنه خير من آدم ﵇ ولم يخطر في باله أيضا أن المحب الصادق يمتثل أمر محبوبه كيف كان، ومن هنا قيل:

o vakit ortaya çıkar. Bu yüzden iş tamamlanıp nüsha ciltlenince (١) Hakk'ın nurları zahir oldu ve sırların satırları okundu; melekler kendi nefislerini küçük gördüler. { فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ } “Bunun üzerine meleklerin hepsi toptan secde ettiler”, { إِلَّا إِبْلِيسَ } “İblis müstesna”; Allah Teâlâ onun gözünü meleklerin müşahede ettiği şeyi müşahede etmekten kör kılınca, { أَبى أَنْ يَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ } “secde edenlerle beraber olmaktan kaçındı”. Şayet bunu müşahede etseydi, onların secde ettiği gibi o da secde ederdi. { قالَ لَمْ أَكُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ } “Dedi ki: 'Kuru bir çamurdan, şekillenebilir kara balçıktan yarattığın bir insana secde edecek değilim'”; o lanetli, Âdem'den [aleyhisselâm] daha hayırlı olduğu zannında yanıldı; ayrıca seven bir kimsenin, her ne şekilde olursa olsun sevgilisinin emrine itaat edeceği de hatırına gelmedi. Buradan hareketle şöyle denilmiştir:

لو قال تيها قف على جمر الغضى ... لوقفت ممتثلا ولم أتوقف

Nazlanarak 'Kızgın kor üzerinde dur' deseydi ... Emre uyarak dururdum ve hiç tereddüt etmezdim.

وقال بعض أهل الوحدة: إن الملعون ظن أنه مستحكم في توحيده حيث لم يسجد لغيره تعالى، وقد أخطأ أيضا لأنه لا غير هناك لأن في حقيقة جمع الجمع ترتفع الغيرية وتزول الاثنينية. وأنت تعلم أن هذا بمراحل عما يدل عليه كلامه وأن الغيرية إذا ارتفعت في هذا المقام ترتفع مطلقا فلا تبقى غيرية بين آدم وإبليس بل ولا بينهما وبين شخص من الأشخاص الخارجية والذهنية، ومن هنا قال قائلهم:

Vahdet ehlinden bazıları şöyle demiştir: O lanetli, Allah Teâlâ'dan başkasına secde etmediği için tevhidinde muhkem olduğunu zannetti; oysa bu hususta da hata etti, çünkü orada 'başkası' yoktur; zira cem'u'l-cem' hakikatinde gayriyyet kalkar ve ikilik zail olur. Sen de bilirsin ki bu, onun sözünün delalet ettiği mânadan fersah fersah uzaktır; ayrıca bu makamda gayriyyet kalktığı takdirde mutlak olarak kalkar ve ne Âdem ile İblis arasında ne de bu ikisi ile haricî ve zihnî şahıslardan herhangi biri arasında bir gayriyyet kalmaz. Buradan hareketle onların şairi şöyle demiştir:

ما آدم في الكون ما إبليس ... ما ملك سليمان وما بلقيس

Varlıkta Âdem nedir, İblis nedir? ... Süleyman'ın mülkü nedir, Belkıs nedir?

الكل عبارة وأنت المعنى ... يا من هو للقلوب مغناطيس

Hepsi birer ibaredir, mânası ise Sensin ... Ey kalplerin mıknatısı olan Zât!

وقال الحسين بن منصور:

Hüseyin b. Mansûr da şöyle demiştir:

جحودي لك تقديس ... وعقلي فيك منهوس (٢)

Seni inkârım bir takdistir ... Senin hakkındaki aklım ise baştan çıkmıştır (٢)

فمن آدم إلاك ... ومن في البين إبليس

Senden başka Âdem de kimdir? ... Ve ortadaki İblis de kimdir?

وقد انتشر مثل هذا الكلام اليوم في الأسواق ومجالس الجهلة والفساق واتسع الخرق على الراقع وتفاقم الأمر وما له سوى الله تعالى من دافع قالَ فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَجِيمٌ طريد عن ساحة القرب إذ القرب يقتضي الامتثال وكلما ازداد العبد قربا من ربه ازداد خضوعا وخشوعا وَإِنَّ عَلَيْكَ اللَّعْنَةَ إِلى يَوْمِ الدِّينِ لم يرد سبحانه أنه بعد ذلك يحصل له القرب خلافا لبعض أهل الوحدة بل أراد جل وعلا بعض ما قدمناه.

Bugün bu tür sözler çarşılarda, cahillerin ve fasıkların meclislerinde yayılmış, yama tutmaz bir hale gelmiş ve iş çığırından çıkmıştır; bunu Allah Teâlâ'dan başka defedecek kimse de yoktur. { قالَ فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَجِيمٌ } “Dedi ki: 'Öyleyse oradan çık, çünkü sen kovulmuş birisin'”; kurbiyet sahasından kovulmuşsun; zira kurbiyet imtisali (itaati) gerektirir ve kul Rabbine yaklaştıkça boyun eğişi ve huşûu artar. { وَإِنَّ عَلَيْكَ اللَّعْنَةَ إِلى يَوْمِ الدِّينِ } “Ve şüphesiz hesap gününe kadar lanet senin üzerinedir”; bazı vahdet ehlinin aksine Sübhânehu bundan sonra ona kurbiyet hâsıl olacağını murad etmemiştir; bilakis şânı yüce olan daha önce zikrettiğimiz şeylerin bir kısmını murad etmiştir.

قالَ رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ أي لأزينن لهم الشهوات في الجهة السفلية وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ الذين أخلصتهم لك واصطفيتهم لمحبتك أو المخلصين في طاعتهم لك ولا يلتفتون لأحد سواك، وفيه من مدح الإخلاص ما فيه،

{ قالَ رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ } “Dedi ki: 'Rabbim! Beni azdırmana karşılık, andolsun ben de onlara yeryüzünde [kötülükleri] süsleyeceğim'”, yani süflî cihette şehvetleri süsleyeceğim, { وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ } “ve onların hepsini mutlaka azdıracağım”, { إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ } “ancak içlerinden ihlâslı kulların müstesna”; yani Sana halis kıldığın ve sevgine seçtiğin kimseler yahut Sana olan taatlerinde ihlâslı olup Senden başkasına iltifat etmeyen kimseler. Bunda ihlâsın alabildiğine övülmesi vardır.

وفي الخبر «العالم هلكى إلا العالمون والعالمون هلكى إلا العاملون والعاملون هلكى إلا المخلصون والمخلصون على خطر»

Haberde şöyle gelmiştir: «Âlimler müstesna bütün insanlar helaktadır; amel edenler müstesna âlimler helaktadır; ihlâslılar müstesna amel edenler helaktadır; ihlâslılar ise büyük bir tehlike üzerindedir.»

أي شرف عظيم كما ذكره السيد السند في بعض تعليقاته.

Yani Seyyid Sened'in bazı talikâtında zikrettiği gibi büyük bir şeref üzerindedirler.

إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ أي الذين يناسبونك في الغواية والبعد وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ عدد الحواس الخمس والقوتين الشهوية والغضبية وهاتان القوتان بابان عظيمان للضلالة المفضية إلى النار.

{ إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ } “Şüphesiz kullarım üzerinde senin bir hâkimiyetin yoktur; ancak sana uyan azgınlar müstesna”, yani azgınlıkta ve uzaklıkta sana uygun olanlar. { وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ } “Ve şüphesiz cehennem, onların hepsinin buluşma yeridir”; { لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ } “Onun yedi kapısı vardır”, beş duyu ile şehvet ve gazap kuvvetlerinin sayısı kadardır; bu iki kuvvet ateşe götüren sapıklığın iki büyük kapısıdır.

أخرج ابن جرير عن يزيد بن قسيط قال: كانت للأنبياء ﵈ مساجد خارجة من قراهم فإذا أراد أحدهم أن يستنبئ ربه عن شيء خرج إلى مسجده فصلى ما كتب الله تعالى ثم سأل ما بدا

İbn Cerîr, Yezîd b. Kusayt'tan şöyle rivayet etmiştir: Peygamberlerin -aleyhimüsselâm- köylerinin dışında mescitleri vardı. Onlardan biri Rabbi'nden bir şey hakkında haber almak istediğinde mescidine çıkar, Allah Teâlâ'nın takdir ettiği kadar namaz kılar, sonra da gönlüne doğan şeyi sorardı.

له فبينما نبي في مسجده إذ جاء إبليس حتى جلس بينه وبين القبلة فقال النبي: أعوذ بالله تعالى من الشيطان الرجيم ثلاثا فقال إبليس: أخبرني بأي شيء تنجو مني؟ قال النبي: بل أخبرني بأي شيء تغلب ابن آدم فأجد كل واحد منهما على صاحبه فقال النبي: إن الله تعالى يقول: إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ قال إبليس: قد سمعت هذا قبل أن تولد قال النبي: ويقول الله تعالى وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ [الأعراف: ٢٠٠، فصلت: ٣٦] وإني والله تعالى ما أحسست بك قط إلا استعذت بالله تعالى منك قال إبليس:

Bir peygamber mescidindeyken İblis geldi ve onunla kıble arasına oturdu. Peygamber üç defa: 'Kovulmuş şeytandan Allah Teâlâ'ya sığınırım' dedi. İblis: 'Benden ne ile kurtulacağını bana haber ver' dedi. Peygamber: 'Bilakis sen Âdemoğluna ne ile galip geldiğini bana haber ver' dedi. Birbirlerine karşı ısrarcı oldular. Peygamber dedi ki: 'Allah Teâlâ şöyle buyuruyor: { إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ } “Şüphesiz kullarım üzerinde senin bir hâkimiyetin yoktur; ancak sana uyan azgınlar müstesna”.' İblis: 'Ben bunu sen doğmadan önce işittim' dedi. Peygamber dedi ki: 'Allah Teâlâ şöyle buyuruyor: { وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ } “Eğer şeytandan sana bir vesvese gelirse hemen Allah'a sığın” [A'râf, 200; Fussilet, 36]. Ve vallahi ben senin varlığını her hissettiğimde senden Allah Teâlâ'ya sığındım.' İblis dedi ki:

صدقت بهذا تنجو مني فقال النبي: أخبرني بأي شيء تغلب ابن آدم قال: آخذه عند الغضب وعند الهوى لِكُلِّ بابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ

'Doğru söyledin, işte bununla benden kurtulursun.' Peygamber: 'Âdemoğluna ne ile galip geldiğini bana haber ver' dedi. [İblis] dedi ki: 'Onu öfke anında ve hevası anında yakalarım.' { لِكُلِّ بابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ } “Onlardan her kapı için ayrılmış bir pay vardır”.

فيكون لكل باب فرقة تغلب عليها قوة ذلك الباب، نسأل الله تعالى أن يجيرنا منها بحرمة سيد ذوي الألباب ﷺ.

Böylece her kapı için, o kapının kuvvetinin kendisine galip geldiği bir fırka olur. Akıl sahiplerinin efendisi [sallallâhu aleyhi ve sellem] hürmetine Allah Teâlâ'dan bizi ondan korumasını dileriz.

إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ أي مستقرون في ذلك خالدون فيه، والمراد بهم- على ما في الكشاف عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما- الذين اتقوا الكفر والفواحش ولهم ذنوب تكفرها الصلوات وغيرها، وفيه أن المتقي على الإطلاق من يتقي ما يجب اتقاؤه مما نهي عنه، ونقل الإمام عن جمهور الصحابة والتابعين وذكر أنه المنقول عن الخير أن المراد بهم الذين اتقوا الشرك ثم قال: وهذا هو الحق الصحيح، والذي يدل عليه أن المتقي هو الآتي بالتقوى مرة واحدة كما أن الضارب هو الآتي بالضرب مرة فليس من شرط صدق الوصف بكونه متقيا كونه آتيا بجميع أنواع التقوى، والذي يقرر ذلك أن الآتي بفرد واحد من أفراد التقوى يكون آتيا بالتقوى فإن الفرد مشتمل على الماهية بالضرورة وكل آت بالتقوى يجب أن يكون متقيا فالآتي بفرد يجب كونه متقيا، ولهذا قالوا: ظاهر الأمر لا يفيد التكرار فظاهر الآية يقتضي حصول الجنات والعيون لكل من اتقى عن ذنب واحد إلا أن الأمة مجمعة على أن التقوى عن الكفر شرط في حصول هذا الحكم، وأيضا هذه الآية وردت عقيب قول إبليس: إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ وعقيب قوله تعالى: إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ فلذا اعتبر الإيمان في هذا الحكم فوجب أن لا يزاد فيه قيد آخر لأن تخصيص العام لما كان خلاف الظاهر، فكلما كان التخصيص أقل كان أوفق بمقتضى الأصل والظاهر فثبت أن الحكم المذكور يتناول جميع القائلين لا إله إلا الله محمد رسول الله ﷺ ولو كانوا من أهل المعصية، وهذا تقرير بين وكلام ظاهر اه. وقد يقال: لا شبهة في أن السياق يدل على أن المتقين هم المخلصون السابق ذكرهم وأن المطلق يحمل على الكامل والكامل ما أشار إليه الزمخشري ولا بأس بالحمل عليه وقيل إنه الأنسب.

{ إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ } “Şüphesiz takva sahipleri cennetlerde ve pınarlardadır”, yani orada yerleşmişler ve ebedî kalıcıdırlar. Onlardan kasıt -el-Keşşâf'ta İbn Abbâs -radıyallâhu teâlâ anhümâ-'dan nakledildiğine göre- küfürden ve fahşâdan sakınan ve kendileri için namazların ve diğer amellerin kefaret olduğu günahları bulunan kimselerdir. Buna karşı şöyle denilmiştir: Mutlak mânada muttakî (takva sahibi), nehyedilen şeylerden sakınılması vacip olan şeylerden sakınan kimsedir. İmam [Râzî] sahâbe ve tâbiînin cumhurundan nakletmiş ve bunun hayır ehlinden nakledilen görüş olduğunu belirterek onlardan maksadın şirkten sakınanlar olduğunu söylemiş, ardından şöyle demiştir: 'Doğru ve hak olan da budur. Buna delil şudur: Dövme fiilini bir kere yapanın 'döven' olması gibi, takva fiilini bir defa yapan da 'muttakî'dir; dolayısıyla muttakî vasfının doğruluğu için takvanın bütün türlerini yerine getirmiş olması şart değildir. Bunu takrir eden husus şudur: Takvanın fertlerinden tek bir ferdi yerine getiren kimse takvayı yerine getirmiş olur; zira fert zaruri olarak mahiyeti içerir ve takvayı yerine getiren herkesin muttakî olması vaciptir, dolayısıyla bir tek ferdi yerine getirenin muttakî olması vacip olur. Bu sebeple şöyle demişlerdir: Emrin zahiri tekrar ifade etmez. Dolayısıyla ayetin zahiri, tek bir günahtan sakınan herkes için cennetlerin ve pınarların hâsıl olmasını gerektirir; ancak ümmet, bu hükmün hâsıl olması için küfürden sakınmanın şart olduğu hususunda icma etmiştir. Ayrıca bu ayet, İblis'in: { إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ } “Ancak içlerinden ihlâslı kulların müstesna” sözünün ve Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ } “Şüphesiz kullarım üzerinde senin bir hâkimiyetin yoktur” buyruğunun hemen ardından gelmiştir; bu sebeple bu hükümde iman muteber sayılmıştır; dolayısıyla onda başka bir kaydın ziyade edilmemesi vacip olmuştur. Çünkü umumin tahsisi zahirin hilafına olduğuna göre tahsis ne kadar az olursa asıl ve zahirin gereğine o kadar uygun olur. Böylece zikredilen hükmün, günahkârlardan olsalar bile 'Lâ ilâhe illallâh Muhammedün Resûlullâh [sallallâhu aleyhi ve sellem]' diyen herkesi kapsadığı sabit olmuştur; bu açık bir takrir ve zahir bir kelâmdır.' Şöyle de denilebilir: Siyakın, muttakilerin daha önce zikri geçen ihlâslı kullar olduğuna delalet ettiğinde ve mutlakın kâmile hamledileceğinde şüphe yoktur; kâmil olan da Zemahşerî'nin işaret ettiğidir ve ona hamledilmesinde bir beis yoktur; bunun daha uygun olduğu da söylenmiştir.

وإخراج العصاة من النار ثابت بنصوص أخر، وكذا إدخال التائبين الجنة بل غيرهم أيضا فلا يلزم القائل بذلك القول بما عليه المعتزلة من تخليد أصحاب الكبائر كما لا يخفى، وأل للاستغراق وهو إما مجموعي فيكون لكل واحد من المتقين جنة وعين أو إفرادي فيكون لكل جنات وعيون، والمراد بالعيون يحتمل كما قيل أن يكون الأنهار المذكورة في قوله تعالى: مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فِيها أَنْهارٌ مِنْ ماءٍ غَيْرِ آسِنٍ وَأَنْهارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُ [محمد: ١٥] الآية، ويحتمل أن يكون منابع مغايرة لتلك الأنهار وهو الظاهر، وهل كل من المتقين مختص بعيونه أو ليس مختصا بل تجري من بعض إلى بعض احتمالان فإنه يمكن أن يكون لكل واحد عين وينتفع بها من في معيته، ويمكن أن تجري العين من بعضهم إلى بعض لأنهم مطهرون عن الحقد والحسد، وضم العين من عُيُونٍ هو الأصل وبه قرأ نافع وأبو عمرو وحفص وهشام وقرأ الباقون بالعكس وهو لمناسبة الياء. ادْخُلُوها أمر لهم بالدخول من قبله تعالى، وهو بتقدير القول على أنه حال أي وقد قيل لهم ادخلوها، فلا يرد أنه بعد الحكم بأنهم في الجنة كيف يقال

Günahkârların ateşten çıkarılması diğer nasslarla sabittir; tövbe edenlerin, hatta başkalarının da cennete girdirilmesi aynı şekildedir; dolayısıyla gizli olmadığı üzere bunu söyleyen kimsenin, Mutezile'nin büyük günah sahiplerinin ebedî kalacağı görüşünü benimsemesi gerekmez. Elif-lâm istiğrak içindir; bu ya mecmuîdir ve böylece muttakilerden her biri için bir cennet ve bir pınar olur; yahut efrâdîdir ve böylece her biri için cennetler ve pınarlar olur. Pınarlardan maksadın, belirtildiği üzere Allah Teâlâ'nın: { مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فِيها أَنْهارٌ مِنْ ماءٍ غَيْرِ آسِنٍ وَأَنْهارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُ } “Takva sahiplerine vaad olunan cennetin misali şöyledir: Onda bozulmayan sudan ırmaklar, tadı değişmeyen sütten ırmaklar vardır” [Muhammed, 15] ayetinde zikredilen nehirler olması muhtemel olduğu gibi, o nehirlerden farklı kaynaklar olması da muhtemeldir ki zahir olan budur. Muttakilerden her birinin kendi pınarlarına has mı kılındığı, yoksa has kılınmayıp bazısından bazısına mı aktığı hususunda iki ihtimal vardır: Zira her birinin bir pınarı olması ve onunla beraberindekilerin faydalanması mümkün olduğu gibi, kin ve hasetten arındırılmış oldukları için pınarın bazılarından bazısına akması da mümkündür. { عُيُونٍ } kelimesinin 'ayn' harfinin zammesi asıldır ve Nâfi', Ebû Amr, Hafs ve Hişâm bu şekilde okumuştur; diğerleri ise aksine [kesre ile] okumuşlardır ki bu da yâ harfine münasebet içindir. { ادْخُلُوها } “Oraya girin”, Allah Teâlâ tarafından onlara bir giriş emridir; bu, hal olarak sözün takdiri iledir; yani 'kendilerine oraya girin denildiği halde' demektir. Dolayısıyla onların cennette olduklarına hükmedildikten sonra nasıl olur da

لهم ادخلوها، وجوز أن يقدر مقولا لهم ذلك والمقارنة عرفية لاتصالهما، وقيل: يقدر يقال لهم فيكون مستأنفا، ووجه ذكر هذا الأمر بعد الحكم السابق بأنهم لما ملكوا جنات كثيرة كانوا كلما خرجوا من جنة إلى أخرى قيل لهم ادخلوها إلى آخره، وهو إنما يجري على تقدير أن يكون لكل جنات وبغير ذلك مما فيه دخل. وقرأ الحسن «أدخلوها» على أنه ماض مبني للمفعول من باب الأفعال والهمزة فيه للقطع، وأصل القياس أن لا يكسر التنوين قبلها إلا أن الحسن كسره على أصل التقاء الساكنين إجراء لهمزة القطع مجرى همزة الوصل في الإسقاط. وقرأ يعقوب في رواية رويس كذلك إلا أنه ضم التنوين بإلقاء حركة همزة القطع عليه، وعنه «أدخلوها» بفتح الهمزة عليه وكسر الخاء على أنه أمر للملائكة بإدخالهم إياها، وفتح في هذه القراءة التنوين بإلقاء فتحة الهمزة عليه وعلى القراءة بصيغة الماضي لا حاجة إلى تقدير القول، والفاعل عليها هو الله تعالى أي أدخلهم الله سبحانه إياها بِسَلامٍ أي ملتبسين به أي سالمين أو مسلما عليكم وعلى الأول يراد سلامتهم من الآفة والزوال في الحال، ويراد بالأمن في وقوله سبحانه: آمِنِينَ الأمن من طرو ذلك في الاستقبال فلا حاجة إلى تخصيص السلامة بما يكون جسمانيا والأمن بغيره وَنَزَعْنا ما فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ أي حقد، وأصله على ما قيل من الغلالة وهو ما يلبس بين الثوبين الشعار والدثار وتستعار للدرع كما يستعار الدرع لها، وقيل: قيل للحقد غل أخذا له من انغل في كذا وتغلل إذا دخل فيه، ومنه قيل للماء الجاري بين الشجر غلل، وقد يستعمل الغل فيما يضمر في القلب مما يذم كالحسد والحقد وغيرهما، وهذا النزع قيل في الدنيا،

kendilerine 'oraya girin' denilir şeklinde bir itiraz vârid olmaz. Bunun kendilerine söylenmiş olarak takdir edilmesi de caiz görülmüştür ve ikisinin bitişikliği sebebiyle mukarenet örfîdir. Şöyle de denilmiştir: 'Kendilerine denilir' şeklinde takdir edilir ve böylece istînâfiyye olur. Bu emrin, daha önceki hükümden sonra zikredilmesinin yönü şudur: Onlar pek çok cennete sahip olduklarında, her ne zaman bir cennetten diğerine çıksalar kendilerine 'oraya girin' denilirdi. Bu ise ancak her biri için cennetler bulunduğu takdiri üzerinde ve itiraza açık olan diğer durumlarda geçerli olur. Hasan, if'âl babından meçhul mazi fiil olarak ve kat' hemzesiyle «Udhilûhâ» şeklinde okumuştur. Asıl kıyas, kendisinden önceki tenvinin kesrelenmemesidir; ancak Hasan, kat' hemzesini düşürme hususunda vasıl hemzesi gibi kabul ederek iki sakinin buluşması kuralı gereğince onu kesrelemiştir. Ya'kûb ise Ruveys rivayetinde aynı şekilde okumuş, ancak kat' hemzesinin harekesini tenvine aktararak tenvini zammeli okumuştur. Ondan gelen bir diğer rivayette ise hemzenin fethi ve hı'nın kesresiyle meleklerin onları oraya girdirmesi için bir emir olarak «Edhilûhâ» şeklinde okunmuştur. Bu kıraatte hemzenin fethası tenvine aktarılarak tenvin fethalanmıştır. Mazi sîgasıyla olan kıraate göre 'kavl' takdirine gerek yoktur ve buna göre fâil Allah Teâlâ'dır; yani 'Allah Sübhânehu onları oraya girdirdi' demektir. { بِسَلامٍ } “esenlikle”, yani ona bürünmüş olarak; selametle yahut 'size selam olsun denilerek'. Birinciye göre hâlihazırda afetten ve zevalden selametleri murad edilir; Sübhânehu'nun: { آمِنِينَ } “güven içinde” buyruğundaki emniyetle ise gelecekte bunun başa gelmesinden emin olmaları murad edilir; dolayısıyla selameti cismanî olan şeylere, emniyeti de diğerlerine tahsis etmeye gerek yoktur. { وَنَزَعْنا ما فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ } “Göğüslerindeki kini söküp attık”, yani hıkdı [çıkardık]. Aslı belirtildiğine göre 'gılâle'den gelir ki o da iki elbise (şiar ve disar) arasına giyilen şeydir; zırh onun yerine müstear olarak kullanıldığı gibi o da zırh yerine istiare edilir. Şöyle de denilmiştir: Bir şeye girdiğinde söylenen 'anğale fî kezâ' ve 'teğallele' kökünden alınarak hıkda 'gıll' denilmiştir; ağaçlar arasından akan suya 'galele' denilmesi de bundandır. Bazen gıll, kalpte gizlenen haset, hıkd ve benzeri yerilmiş şeyler için de kullanılır. Bu söküp atmanın dünyada olduğu söylenmiştir;

فقد أخرج ابن أبي حاتم وابن عساكر عن كثير النوا قال: قلت لأبي جعفر إن فلانا حدثني عن علي بن الحسين رضي الله تعالى عنهما أن هذه الآية نزلت في أبي بكر وعمر وعلي رضي الله تعالى عنهم (١) وَنَزَعْنا ما فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ قال: والله إنها لفيهم أنزلت وفيمن تنزل إلا فيهم؟ قلت: وأي غل هو؟ قال: غل الجاهلية إن بني تيم وبني عدي وبني هاشم كان بينهم في الجاهلية فلما أسلم هؤلاء القوم تحابوا فأخذت أبا بكر الخاصرة فجعل علي كرم الله تعالى وجهه يسخن يده فيكوي بها خاصرة أبي بكر رضي الله تعالى عنه فنزلت هذه الآية،

Nitekim İbn Ebî Hâtim ve İbn Asâkir, Kesîr en-Nevâ'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Ebû Ca'fer'e dedim ki: 'Falan bana Ali b. Hüseyin -radıyallâhu teâlâ anhümâ-'dan bu ayetin Ebû Bekir, Ömer ve Ali -radıyallâhu teâlâ anhüm- hakkında nazil olduğunu nakletti (١): { وَنَزَعْنا ما فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ } “Göğüslerindeki kini söküp attık”.' Dedi ki: 'Vallahi o onlar hakkında indi; onlar hakkında inmeyecek de kimin hakkında inecek?' Dedim ki: 'O hangi gıldir?' Dedi ki: 'Cahiliye gıllidir; cahiliyede Teymoğulları, Adiyoğulları ve Hâşimoğulları arasında husumet vardı. Bu topluluk Müslüman olunca birbirlerini sevdiler. Ebû Bekir'e yan ağrısı (böbrek sancısı) isabet etti; bunun üzerine Ali -kerremallâhu teâlâ vecheh- elini ısıtıp onunla Ebû Bekir'in -radıyallâhu teâlâ anh- yan tarafını dağlamaya (ovmaya) başladı. Bunun üzerine bu ayet nazil oldu.'

ويشعر بذلك على ما قيل ما

Belirtildiğine göre şunun da buna işareti vardır:

أخرجه سعيد بن منصور وابن جرير وابن المنذر والحاكم وغيرهم من طرق عن علي كرم الله تعالى وجهه أنه قال لابن طلحة: إني لأرجو أن أكون أنا وأبوك من الذين قال الله تعالى: وَنَزَعْنا الآية فقال رجل من همذان: إن الله سبحانه أعدل من ذلك فصاح علي كرم الله تعالى وجهه عليه صيحة تداعى لها القصر، وقال: فمن إذن إن لم نكن نحن أولئك؟ وقيل: إن ذلك في الآخرة بعد دخول الجنة،

Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Hâkim ve diğerlerinin muhtelif yollardan Ali -kerremallâhu teâlâ vecheh-'den rivayet ettiklerine göre o, İbn Talha'ya şöyle demiştir: 'Ben ve senin babanın, Allah Teâlâ'nın: { وَنَزَعْنا } “Söküp attık” buyurduğu ayetteki kimselerden olmamızı çok arzu ediyorum.' Bunun üzerine Hemedânlı bir adam: 'Allah Sübhânehu bundan daha adildir' dedi. Ali -kerremallâhu teâlâ vecheh- ona öyle bir bağırdı ki saray bundan dolayı sarsıldı ve: 'Biz onlar değilsek o halde kimdir?' dedi. Bunun cennete girdikten sonra ahirette olduğu da söylenmiştir;

فقد أخرج ابن جرير وابن أبي حاتم وابن مردويه من طريق القاسم عن أبي أمامة قال: يدخل أهل الجنة الجنة على ما في صدورهم في الدنيا من الشحناء والضغائن حتى إذا تدانوا وتقابلوا على السرر نزع الله تعالى ما في صدورهم في الدنيا من غل.

Nitekim İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin Kâsım yoluyla Ebû Ümâme'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: 'Cennet ehli cennete, dünyada göğüslerinde bulunan kin ve düşmanlıklarla girerler; nihayet birbirlerine yaklaşıp tahtlar üzerinde karşılıklı oturduklarında Allah Teâlâ onların dünyadayken göğüslerinde bulunan kini söküp atar.'

وأخرج ابن أبي حاتم عن عبد الكريم بن رشيد قال: ينتهي أهل الجنة إلى باب الجنة وهم يتلاحظون تلاحظ القيران فإذا دخلوها نزع الله تعالى ما في صدورهم من الغل،

İbn Ebî Hâtim, Abdülkerîm b. Reşîd'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Cennet ehli cennetin kapısına varırlar; birbirlerine bir ipe bağlanmış develerin birbirine baktığı gibi [kırgınlıkla] bakarlar. Oraya girdiklerinde Allah Teâlâ onların göğüslerindeki kini söküp atar.'

وقيل: فيها قبل الدخول،

Bunun cennette girmeden önce olduğu da söylenmiştir;

فقد أخرج ابن أبي حاتم أيضا عن الحسن قال: بلغني أن رسول الله ﷺ قال: «يحيس أهل الجنة بعد ما يجوزون الصراط حتى يؤخذ لبعضهم من بعض ظلاماتهم في الدنيا ويدخلون الجنة وليس في قلوب بعضهم على بعض غل» .

Nitekim İbn Ebî Hâtim yine Hasan'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Bana ulaştığına göre Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: «Cennet ehli sıratı geçtikten sonra dünyadaki hakları birbirinden alınıncaya kadar tutulurlar ve kalplerinde birbirlerine karşı hiçbir kin bulunmaksızın cennete girerler.»

وهذا ونحوه يؤيد ما قاله الإمام في المتقين، وقيل: معنى الآية طهر الله تعالى قلوبهم من أن يتحاسدوا على الدرجات في الجنة ونزع سبحانه منها كل غل وألقى فيها التواد والتحاب، والآية ظاهرة في وجود الغل في صدورهم

Bu ve benzeri [rivayetler], İmam'ın müttakiler hakkında söylediği sözü desteklemektedir. Şöyle de denilmiştir: Ayetin anlamı; Allah Teâlâ'nın, cennetteki dereceler hususunda birbirlerine haset etmesinler diye onların kalplerini tertemiz kılması, oradan her türlü kini söküp atması ve [kalplerine] karşılıklı sevgi ve muhabbet yerleştirmesidir. Ayet ise [onların] göğüslerinde kinin varlığı hususunda açıktır

قبل النزع فتأمل.

göğüslerinde kinin varlığı hususunda açıktır; iyi düşün.

إِخْواناً حال من الضمير فِي جَنَّاتٍ وهي حال مترادفة إن جعل ادْخُلُوها حالا من ذلك أيضا أو حال من فاعل ادْخُلُوها وهي مقدرة إن كان النزع في الجنة أو من ضمير آمِنِينَ أو الضمير المضاف إليه في صُدُورِهِمْ وجاز لأن المضاف بعض من ذلك وهي حال مقدرة أيضا، ويقال نحو ذلك في قوله تعالى: عَلى سُرُرٍ مُتَقابِلِينَ ويجوز أن يكونا صفتين- لإخوانا- أو حالين من الضمير المستتر فيه لأنه في معنى المشتق أي متصافيين، ويجوز أن يكون مُتَقابِلِينَ حالا من المستتر في عَلى سُرُرٍ سواء كان حالا أو صفة، وأبو حيان لا يرى جواز الحال من المضاف إليه إذا كان جزأه أو كجزئه ويخصه فيما إذا كان المضاف مما يعمل في المضاف إليه الرفع أو النصب، وزعم أن جواز ذلك في الصورتين السابقتين مما تفرد به ابن مالك. ولم يقف على أنه نقله في فتاويه عن الأخفش وجماعة وافقوه فيه، واختار كون إِخْواناً منصوبا على المدح والسرر بضمتين جمع سرير وهو معروف وأخذه من السرور إذ كان ذلك لأولي النعمة، وإطلاقه على سرير الميت للتشبيه في الصورة وللتفاؤل بالسرور الذي يلحق الميت برجوعه إلى جوار الله ﷿ وخلاصه من سجنه المشار إليه بما جاء

{ إِخْواناً } “kardeşler olarak”; { فِي جَنَّاتٍ } ifadesindeki zamirden haldir ve şayet { ادْخُلُوها } da bundan hal kılınırsa müteradif bir haldir; yahut { ادْخُلُوها } kelimesinin fâilinden haldir ve şayet söküp çıkarma cennette ise mukadder bir haldir; yahut { آمِنِينَ } kelimesinin zamirinden yahut { صُدُورِهِمْ } ifadesindeki muzâfün ileyh olan zamirden haldir. Muzâf bunun bir parçası olduğu için bu caiz görülmüştür ve bu da mukadder bir haldir. Allah Teâlâ'nın: { عَلى سُرُرٍ مُتَقابِلِينَ } “tahtlar üzerinde karşılıklı otururlar” buyruğunda da buna benzer söylenir. Bu ikisinin { إِخْواناً } kelimesinin sıfatı olması yahut müştak mânasında olduğu için -yani saflık ve samimiyet içinde olanlar mânasında- ondaki müstetir zamirden hal olmaları caizdir. { مُتَقابِلِينَ } kelimesinin, ister hal ister sıfat olsun { عَلى سُرُرٍ } ifadesindeki müstetir zamirden hal olması da caizdir. Ebû Hayyân, muzâf muzâfün ileyh'in bir parçası veya parçası gibi olduğunda muzâfün ileyh'ten hal gelmesini caiz görmez ve bunu muzâfın muzâfün ileyh'te ref veya nasb ameli yapması şartına bağlar; önceki iki surette bunun caiz görülmesinin İbn Mâlik'in tek kaldığı hususlardan olduğunu iddia etmiştir. Fakat onun fetvalarında Ahfeş'ten ve bu hususta ona muvafakat eden bir cemaatten naklettiğine vâkıf olmamıştır. O, { إِخْواناً } kelimesinin medih üzere mansub olmasını tercih etmiştir. 'Surur' iki damme ile 'serîr' (taht/karyola) kelimesinin çoğuludur ve bilinmektedir; nimet sahipleri için olduğu cihetle 'sürûr' (sevinç) kökünden alınmıştır. Ölünün sedyesine mecazen ıtlak edilmesi ise sûretteki benzerlikten ve ölümün Allah'ın [azze ve celle] civarına dönmesiyle ölünün kavuşacağı sevinç ve şu gelen rivayette işaret edilen

في بعض الآثار «الدنيا سجن المؤمن» .

«Dünya müminin zindanıdır» zindanından kurtuluşuyla tefe'ül içindir.

وكلب وبعض بني تميم يفتحون الراء وكذا كل مضاعف فعيل، ويجمع أيضا على أسرة، وهي على ما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما من ذهب مكللة باليواقيت والزبرجد والدر، وسعة كل كسعة ما بين صنعاء إلى الجابية. وفي كونهم على سرر إشارة إلى أنهم في رفعة وكرامة تامة.

Kelb [kabilesi] ile Benî Temîm'in bir kısmı râ harfini fetha ile okurlar; 'faîl' veznindeki bütün muzaaf kelimeler de böyledir. Kelime ayrıca 'esirre' şeklinde de çoğul yapılır. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edildiğine göre bu tahtlar altından olup yakutlar, zebercetler ve incilerle süslenmiştir. Her birinin genişliği ise San'a ile Câbiye arası kadardır. Onların tahtlar üzerinde bulunmalarında, tam bir yücelik ve ikram içinde olduklarına bir işaret vardır.

وروي عن مجاهد أن الأسرة تدور بهم حيثما داروا فهم في جميع أحوالهم متقابلون لا ينظر بعضهم إلى قفا بعض، فالتقابل التواجه وهو نقيض التدابر، ووصفهم بذلك إشارة إلى أنهم على أشرف أحوال الاجتماع. وقيل: هو إشارة إلى أنهم يجتمعون ويتنادمون، وقيل: معنى مُتَقابِلِينَ متساوين في التواصل والتزاور.

Mücâhid'den tahtların onlar nereye dönerlerse onlarla birlikte döndüğü, böylece onların her hallerinde birbirlerinin enselerine bakmaksızın karşılıklı bulundukları rivayet edilmiştir. Tekābul (karşılıklı olma), yüz yüze gelmektir ve arkasını dönmenin zıddıdır. Onların bu şekilde nitelenmesi, bir arada bulunmanın en şerefli halleri üzere olduklarına bir işarettir. Bunun, onların bir araya gelip sohbet edip eğlendiklerine işaret ettiği de söylenmiştir. { مُتَقابِلِينَ } “karşılıklı” ifadesinin mânasının, iletişim ve karşılıklı ziyarette eşit oldukları şeklinde olduğu da söylenmiştir.

وفي بعض الأخبار أن المؤمن في الجنة إذا أراد أن يلقى أخاه المؤمن سار كل واحد منهم إلى صاحبه فيلتقيان ويتحدثان لا يَمَسُّهُمْ فِيها أي في تلك الجنات نَصَبٌ تعب ما إما بأن لا يكون لهم فيها ما يوجبه من السعي في تحصيل ما لا بد لهم منه لحصول كل ما يشتهونه من غير مزاولة عمل أصلا، وإما بأن لا يعتريهم ذلك وإن باشروا الحركات العنيفة لكمال قوتهم. وفي بعض الآثار أن قوة الواحد منهم قوة أربعين رجلا من رجال الدنيا والجملة استئناف نحوي أو بياني أو حال من الضمير في فِي جَنَّاتٍ أو من الضمير في إِخْواناً أو من الضمير في مُتَقابِلِينَ أو من الضمير في عَلى سُرُرٍ وَما هُمْ مِنْها بِمُخْرَجِينَ أي هم خالدون فيها. فالمراد استمرار النفي وذلك لأن إتمام النعمة بالخلود، وهذا متكرر مع آمِنِينَ إن أريد منه الأمن من زوالهم عن الجنة وانتقالهم منها، وارتكب ذلك للاعتناء والتأكيد وإن أريد به الأمن من زوال ما هم عليه من النعيم والسرور والصحة لا يتكرر، وبحث بعضهم في لزوم التكرار بأن الأمن من الشيء لا يستلزم عدم وقوعه كأمن الكفرة من مكر الله تعالى مثلا وأنه يجوز أن يكون المراد زوال أنفسهم بالموت لا الزوال عن الجنة، وتعقب بأن الثاني في غاية البعد فإنه لا يقال للميت: إنه فيها وإن دفن بها كالأول فإن الله تعالى إذا بشرهم بالأمن منه كيف يتوهم عدم وقوعه نَبِّئْ عِبادِي قيل: مطلقا، وقيل:

Bazı haberlerde [rivayet edilmiştir ki], cennetteki mümin kardeşine kavuşmak istediğinde her biri diğerine doğru hareket eder, böylece buluşur ve konuşurlar. { لا يَمَسُّهُمْ فِيها } “Onlara orada dokunmaz”, yani o cennetlerde; { نَصَبٌ } “hiçbir yorgunluk”, hiçbir zahmet dokunmaz; bu da ya hiç iş yapmaksızın arzuladıkları her şeyin kendiliğinden gerçekleşmesi sebebiyle kendileri için zorunlu olan şeyleri elde etmek maksadıyla buna yol açacak bir çabanın orada bulunmamasıyla, yahut güçlerinin mükemmelliği sebebiyle şiddetli hareketlere girişseler bile bunun kendilerine arız olmamasıyla gerçekleşir. Bazı rivayetlerde onların birinin gücünün dünya erkeklerinden kırk erkeğin gücünde olduğu zikredilmiştir. Bu cümle nahiv açısından istînâf, yahut beyânî istînâf, yahut { فِي جَنَّاتٍ } ifadesindeki zamirden, yahut { إِخْواناً } kelimesindeki zamirden, yahut { مُتَقابِلِينَ } kelimesindeki zamirden, yahut da { عَلى سُرُرٍ } ifadesindeki zamirden haldir. { وَما هُمْ مِنْها بِمُخْرَجِينَ } “onlar oradan çıkarılacak da değillerdir”, yani onlar orada ebedî kalıcılardır. Kastedilen, nefyin (olumsuzluğun) sürekliliğidir; zira nimetin tamamlanması ebedîlikle olur. Şayet bundan cennetten yok olmalarından ve oradan nakledilmelerinden emin olmaları kastedilirse bu, { آمِنِينَ } “güven içinde” ifadesiyle birlikte bir tekrar olur ve bu da ihtimam ve tekit için yapılmıştır. Şayet bununla bulundukları nimet, sevinç ve sıhhatin yok olmasından emin olmaları kastedilirse tekrar olmaz. Bazıları, bir şeyden emin olmanın -mesela kâfirlerin Allah Teâlâ'nın mekrinden emin olmaları gibi- o şeyin vuku bulmamasını gerektirmeyeceğini, ayrıca [burada] muradın cennetten ayrılmak değil ölümle kendilerinin yok olması olabileceğini belirterek tekrarın lüzumu konusunu tartışmışlardır. Ancak ikinci ihtimalin son derece uzak olduğu; zira birinci ihtimalde olduğu gibi cennete defnedilse bile ölüye 'cennettedir' denilemeyeceği; zira Allah Teâlâ onlara bundan emin olmayı müjdelemişken bunun gerçekleşmeyeceğinin nasıl vehmedilebileceği belirtilerek bu itiraz eleştirilmiştir. { نَبِّئْ عِبادِي } “Kullarıma haber ver”; mutlak olarak [bütün kullarıma] denildiği gibi,

الذين عبر عنهم بالمتقين أي أخبرهم أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ وَأَنَّ عَذابِي هُوَ الْعَذابُ الْأَلِيمُ وهذا إجمال لما سبق من الوعد والوعيد وتأكيد له، وأَنَا إما مبتدأ أو تأكيد أو فصل، وهو إما مبتدأ أو فصل، وأن وما بعدها- قال أبو حيان:- ساد مسد مفعولي نَبِّئْ إن قلنا: إنها تعدت إلى ثلاثة ومسد واحد إن قلنا تعدت إلى اثنين، وفي ذكر المغفرة إشعار على ما قيل بأن ليس المراد بالمتقين من يتقي جميع الذنوب إذ لو أريد ذلك لم يكن لذكرها موقع،

kendilerinden muttakiler olarak bahsedilen kimselere, yani onlara bildir ki: { أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ } “Ben, evet Ben çok bağışlayıcı, çok merhametliyim”; { وَأَنَّ عَذابِي هُوَ الْعَذابُ الْأَلِيمُ } “ve Benim azabım, işte o pek acı bir azaptır”. Bu, daha önce geçen vaad ve vaîdin (müjde ve tehdidin) özeti ve onun tekitidir. { أَنَا } kelimesi ya mübteda (özne), ya tekit yahut fasıl zamiridir. { هُوَ } zamiri de ya mübteda ya da fasıl zamiridir. Ebû Hayyân şöyle demiştir: { نَبِّئْ } fiilinin üç mef'ule geçişli olduğunu söylersek 'enne' ve sonrası onun iki mef'ulünün yerine; şayet iki mef'ule geçişli olduğunu söylersek tek bir mef'ulün yerine geçmiştir. Mağfiretin zikredilmesinde -söylendiğine göre- muttakilerden muradın bütün günahlardan sakınan kimseler olmadığına dair bir hissettirme vardır; zira şayet bu kastedilseydi mağfiretin zikredilmesinin bir yeri olmazdı.

وقيل: إن ذكرها حينئذ لدفع توهم أن غير أولئك المتقين لا يكون في الجنة بأنه يدخلها وإن لم يتب لأنه تعالى الغفور الرحيم، وله وجه، وفي توصيف ذاته تعالى بالمغفرة والرحمة دون التعذيب حيث لم يقل سبحانه: وإني أنا المعذب المؤلم ترجيح لجانب الوعد على الوعيد وإن كان الأليم على ما قال غير واحد في الحقيقة صفة العذاب، وكذا لا يضر في ذلك الإضافة لأنها لا تقتضي حصول المضاف إليه بالفعل كما إذا قيل ضربي شديد فإنه يصح أن يراد منه ذاك شدبد إذا وقع ويكفي في الإضافة أدنى ملابسة، ويقوي أمر الترجيح الإتيان بالوصفين بصيغتي المبالغة، وكذا ما

Şöyle de denilmiştir: Mağfiretin zikredilmesi o takdirde, bu muttakilerin dışındakilerin cennette olamayacağı vehmini defetmek içindir; zira Allah Teâlâ çok bağışlayıcı ve çok merhametli olduğu için, tövbe etmemiş olsa bile oraya girer. Bunun da bir vechi vardır. Allah Teâlâ'nın, 'Ben acı veren azap ediciyim' buyurmayıp zatını azap etmekle değil de bağışlama ve merhametle nitelemesinde vaad tarafının vaîd tarafına üstün tutulması vardır; gerçi pek çok âlimin belirttiği gibi { الْأَلِيمُ } “can yakıcı” vasfı hakikatte azabın sıfatıdır. Aynı şekilde bu hususta muzâfun ileyhin fiilen gerçekleşmesini gerektirmeyen izâfet de zarar vermez; nitekim 'vurmam şiddetlidir' denildiğinde bundan 'vuku bulduğunda şiddetlidir' mânasının murad edilmesi sahihtir ve izâfette en küçük bir münasebet yeterlidir. İki vasfın da mübalağa sîgasıyla getirilmiş olması üstün tutma durumunu güçlendirmektedir. Keza şu rivayet de bunu güçlendirmektedir:

أخرج ابن جرير وابن مردويه من طريق عطاء بن أبي رباح عن رجل من أصحاب النبي ﷺ قال: اطلع علينا رسول الله ﷺ من الباب الذي منه بنو شيبة فقال: ألا أراكم تضحكون ثم أدبر حتى إذا كان عند الحجر رجع إلينا القهقرى فقال: إني لما خرجت جاء جبريل ﵇ فقال: يا محمد إن الله تعالى يقول لم تقنط عبادي؟ نَبِّئْ عِبادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ الآية،

İbn Cerîr ve İbn Merdûye, Atâ b. Ebî Rebâh tarikinden Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bir zatın şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Benî Şeybe tarafındaki kapıdan yanımıza çıktı ve: «Görüyorum ki gülüyorsunuz!» buyurdu. Sonra arkasını dönüp gitti; nihayet Hicr'in yanına varınca gerisin geri bize dönüp şöyle buyurdu: «Ben çıkınca Cibrîl aleyhisselam geldi ve: 'Ey Muhammed! Allah Teâlâ, kullarımı niçin ümitsizliğe düşürüyorsun? { نَبِّئْ عِبادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ } “Kullarıma haber ver ki Ben, evet Ben çok bağışlayıcı, çok merhametliyim” ayetini [oku]' buyuruyor dedi.»

وتقديم الوعد أيضا يؤيد ذلك، وفيه إشارة إلى سبق الرحمة حسبما نطق به الخبر المشهور.

Vaadin öne alınması da bunu destekler; bunda meşhur hadiste zikredildiği üzere rahmetin [gazaba] sebkat ettiğine (önüne geçtiğine) bir işaret vardır.

ومع هذا كله في الآية ما تخشع منه القلوب،

Bütün bunlarla beraber ayette kalplerin ürpereceği hususlar da vardır.

فقد أخرج عبد بن حميد وجماعة عن قتادة أنه قال في الآية: بلغنا أن نبي الله ﷺ قال: «لو يعلم العبد قدر عفو الله تعالى لما تورع من حرام ولو يعلم قدر عذابه لبخع نفسه»

Nitekim Abd b. Humeyd ve bir cemaat Katâde'den, onun bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Bize ulaştığına göre Allah'ın Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kul, Allah Teâlâ'nın affının miktarını bilseydi hiçbir haramdan sakınmazdı; O'nun azabının miktarını bilseydi helâk oluncaya kadar nefsini tüketirdi.»

وأخرج الشيخان وغيرهما عن أبي هريرة أن رسول الله ﷺ قال: «إن الله سبحانه خلق الرحمة يوم خلقها مائة رحمة فأمسك عنده تسعة وتسعين رحمة وأرسل في خلقه كلهم رحمة واحدة فلو يعلم الكافر كل الذي عنده من رحمة لم ييأس من الرحمة ولو يعلم المؤمن بكل الذي عند الله تعالى من العذاب لم يأمن من النار»

Şeyhayn (Buhârî ve Müslim) ve başkaları Ebû Hüreyre'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Allah Sübhânehu rahmeti yarattığı gün yüz rahmet olarak yarattı; doksan dokuz rahmeti kendi katında tuttu ve bütün mahlûkatı arasına tek bir rahmet indirdi. Şayet kâfir O'nun katındaki rahmetin tamamını bilseydi rahmetten asla ümit kesmezdi; şayet mümin de Allah Teâlâ'nın katındaki azabın tamamını bilseydi ateşten asla emin olmazdı.»

ثم إنه تعالى لما ذكر الوعد والوعيد ذكر ما يحقق ذلك لما تضمنه من البشرى والإهلاك بقوله سبحانه: وَنَبِّئْهُمْ عَنْ ضَيْفِ إِبْراهِيمَ إلخ، وقيل: إنه تفصيل لما تضمنته الآية السابقة منهما لا من الوعيد فقط كما قيل، والمراد بضيف إبراهيم الملائكة ﵈ الذين بشروه بالولد وبهلك قوم لوط ﵇، وإنما سموا ضيفا لأنهم في صورة من كان ينزل به ﵇ من الأضياف وكان لا ينزل به أحد إلا أضافه، وكان لقصره ﵇ أربعة أبواب من كل جهة باب لئلا يفوته أحد، ولذا كان يكنى أبا الضيفان، واختلف في عددهم كما تقدم، وهو في الأصل مصدر والأفصح أن لا يثنى ولا يجمع ولا يؤنث للمثنى والمجموع والمؤنث فلا حاجة إلى تكلف إضمار أي اصحاب ضيف كما قاله النحاس وغيره، ولم يتعرض سبحانه لعنوان رسالتهم لأنهم لم يكونوا مرسلين إليه ﵇ بل إلى قوم لوط ﵇ كما يأتي إن شاء الله تعالى ذكره.

Sonra Allah Teâlâ vaad ve vaîdi zikredince, müjde ve helâki içermesi sebebiyle bunu gerçekleştirecek olan hususu: { وَنَبِّئْهُمْ عَنْ ضَيْفِ إِبْراهِيمَ } “Onlara İbrahim'in misafirlerinden de haber ver” ilâ âhir buyruğu ile zikretti. Bunun sadece vaîdin değil, söylendiği gibi her ikisinin de önceki ayette içerdiği mânanın tafsilatı olduğu söylenmiştir. İbrahim'in misafirlerinden murat, ona çocuk müjdesi veren ve Lût aleyhisselam kavminin helâkini haber veren meleklerdir aleyhimesselam. Onlara 'misafir' denilmesinin sebebi, İbrahim aleyhisselam'ın yanına inen misafirlerin suretinde gelmiş olmalarıdır; zira onun yanına hiç kimse inmezdi ki onu ağırlamasın. Hiç kimseyi kaçırmamak için onun sarayının dört kapısı vardı ve her cihete bakan bir kapı bulunurdu; bu sebeple 'misafirlerin babası' künyesiyle anılırdı. Sayıları hakkında daha önce geçtiği üzere ihtilaf edilmiştir. Bu kelime aslen masdardır; en fasih olanı tesniye, cemi ve müennes için tesniye, cemi ve müennes yapılmamasıdır; dolayısıyla en-Nehhâs ve başkalarının dediği gibi 'misafir sahipleri' şeklinde bir takdir külfetine gerek yoktur. Cenâb-ı Hak onların elçilik unvanına değinmemiştir; zira onlar İbrahim aleyhisselam'a değil, inşâallahu teâlâ zikri geleceği üzere Lût aleyhisselam kavmine gönderilmişlerdi.

وقرأ أبو حيوة «ونبيهم» بإبدال الهمزة ياء إِذْ دَخَلُوا عَلَيْهِ نصب على أنه مفعول بفعل محذوف معطوف على نَبِّئْ أي واذكر وقت دخولهم عليه أو ظرف- لضيف- بناء على أنه مصدر في الأصل، وجوز أبو البقاء كونه ظرفا له بناء على أنه مصدر الآن مضاف إلى المفعول حيث كان التقدير أصحاب ضيف حسبما سمعته عن النحاس وغيره، وأن يكون ظرفا لخبر مضافا إلى ضَيْفِ أي خبر ضيف إبراهيم حين دخولهم عليه فَقالُوا عند ذلك:

Ebû Hayve hemzeyi yâ harfine çevirerek «ونبيهم» şeklinde okumuştur. { إِذْ دَخَلُوا عَلَيْهِ } “Hani onun yanına girmişlerdi”; { نَبِّئْ } fiiline matuf mahzuf bir fiilin mef'ulü olarak mensubdur, yani 'onların onun yanına girdiği vakti hatırla' demektir; yahut aslen masdar olmasına binaen { ضَيْفِ } kelimesinin zarfıdır. Ebü'l-Bekā, en-Nehhâs ve başkalarından işittiğin üzere takdir 'misafir sahipleri' olduğunda mef'ule muzâf olan bir masdar olmasına binaen kelimenin zarfı olmasını ve { ضَيْفِ } kelimesine muzâf olan haberin zarfı olmasını, yani İbrahim'in misafirlerinin onun yanına girdikleri andaki haberleri mânasında olmasını caiz görmüştür. { فَقالُوا } “bunun üzerine demişlerdi ki”, o vakit:

سَلاماً مقتطع من جملة محكية بالقول وليس منصوبا به أي سلمت سلاما من السلامة أو سلمنا سلاما من التحية، وقيل: هو نعت لمصدر محذوف تقديره فقالوا قولا سلاما قالَ إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ

{ سَلاماً } “Selâm!”; sözle nakledilen bir cümleden kesilip alınmıştır, 'kāle' fiiliyle mensub değildir; yani 'esenlikten bir selâm ile selâmet diledin' yahut 'tahiyyeden bir selâm ile selâm verdik' takdirindedir. Mahzuf bir masdarın sıfatı olup takdirinin 'fe-kālû kavlen selâmen' (esenlik ifade eden bir söz söylediler) olduğu da söylenmiştir. { قالَ إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ } “[İbrahim] dedi ki: «Doğrusu biz sizden korkuyoruz!»”

أي خائفون فإن الوجل اضطراب النفس لتوقع مكروه، وقوله ﵇ هذا كان- عند غير واحد- بعد أن قرب إليهم العجل الحنيذ فلم يأكلوا منه، وكان العادة أن الضيف إذا لم يأكل مما يقدم له ظنوا أنه لم يجىء بخير، وقيل: كان عند ابتداء دخولهم حيث دخلوا عليه ﵊ بغير إذن وفي وقت لا يطرق في مثله، وتعقب بأنه لو كان كذلك لأجابوا حينئذ بما أجابوا به

Yani korkmaktayız; zira 'vecel', hoşa gitmeyen bir şeyin beklenmesi sebebiyle nefsin ıstırap duymasıdır. Onun aleyhisselam bu sözü -pek çok âlime göre- onlara kızartılmış buzağıyı ikram edip de onların ondan yememeleri üzerine olmuştur. Âdet şu idi ki, misafir kendisine ikram edilen şeyden yemediğinde onun hayırla gelmediğini zannederlerdi. Bir görüşe göre ise bu söz, onun aleyhisselam yanına izinsiz ve kapı çalınmayacak bir vakitte girdikleri ilk giriş anında söylenmiştir. Ancak buna şöyle itiraz edilmiştir: Şayet öyle olsaydı, o vakit verdikleri cevapla karşılık verirlerdi

ولم يكن ﵇ ليقرب إليهم الطعام، وأيضا قوله تعالى: فَلَمَّا رَأى أَيْدِيَهُمْ لا تَصِلُ إِلَيْهِ نَكِرَهُمْ وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً [هود: ٧٠] ظاهر فيما تقدم ولعل هذا التصريح كان بعد الإيجاس.

ve o aleyhisselam da onlara yemek ikram etmezdi. Ayrıca Allah Teâlâ'nın: { فَلَمَّا رَأى أَيْدِيَهُمْ لا تَصِلُ إِلَيْهِ نَكِرَهُمْ وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً } [Hûd: 70] “Ellerinin ona uzanmadığını görünce onları yadırgadı ve içinde onlara karşı bir korku duydu” buyruğu daha önce geçen görüş hususunda açıktır; belki de bu açıkça söyleme, içten korku duyduktan sonra gerçekleşmiştir.

وقيل: يحتمل أن يكون القول هنا مجازا بأن يكون قد ظهرت عليه ﵊ مخايل الخوف حتى صار كالقائل المصرح به، وإنما لم يذكر هنا تقريب الطعام اكتفاء بذكره في غير هذا الموضع كما لم يذكر رده ﵇ السلام عليهم لذلك، وقد تقدم ما ينفعك هنا مفصلا في هود فتذكره. قالُوا لا تَوْجَلْ لا تخف وقرأ الحسن «لا توجل» بضم التاء مبنيا للمفعول من الإيجال، وقرئ «لا تواجل» من واجله بمعنى أوجله و «لا تأجل» بإبدال الواو ألفا كما قالوا تابة في توبة. إِنَّا نُبَشِّرُكَ استئناف في معنى التعليل للنهي عن الوجل فإن المبشر لا يكاد يحوم حول ساحته خوف ولا حزن كيف لا وهي بشارة ببقائه وبقاء أهله في عافية وسلامة زمانا طويلا.

Buradaki sözün, üzerinde korku alâmetleri belirmesi sebebiyle açıkça söyleyen kimse gibi olması tarzında mecaz olma ihtimali de zikredilmiştir. Burada yemeğin ikram edilmesinin zikredilmemesi, başka bir yerde zikredilmiş olmasıyla yetinilmesindendir; nitekim onun aleyhisselam onların selâmını almasının zikredilmemesi de bundandır. Burada sana fayda sağlayacak tafsilat daha önce Hûd sûresinde geçmişti, onu hatırla. { قالُوا لا تَوْجَلْ } “Dediler ki: «Korkma!»”, yani endişe etme. Hasen 'îcâl' masdarından meçhul sîgada 'tâ' harfinin zammesiyle «لا توجل» okumuştur. 'Evcele' mânasındaki 'vâcele' fiilinden «لا تواجل» şeklinde ve 'tevbe' yerine 'tâbe' denildiği gibi vâv harfinin elife tebdiliyle «لا تأجل» şeklinde de okunmuştur. { إِنَّا نُبَشِّرُكَ } “Biz sana müjdeliyoruz”; korkmaktan nehyin gerekçesi makamında bir istînâftır; zira müjdelenen kimsenin etrafında korku ve hüzün pek dolaşmaz; nasıl dolaşsın ki, bu onun ve ailesinin uzun bir zaman afiyet ve selâmet içinde kalacağına dair bir müjdedir.

بِغُلامٍ هو إسحاق ﵇ لأنه قد صرح به في موضع آخر، وقد جعل سبحانه البشارة هنا لإبراهيم وفي آية أخرى لامرأته ولكل وجهة، ولعلها هنا كونها أوفق بإنباء العرب عما وقع لجدهم الأعلى ﵇، ولعله سبحانه لم يتعرض ببشارة يعقوب اكتفاء بما ذكر في سورة هود، والتنوين للتعظيم أي بغلام عظيم القدر عَلِيمٍ ذي علم كثير، قيل: أريد بذلك الإشارة إلى أنه يكون نبيا فهو على حد قوله تعالى: وَبَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِيًّا [الصافات:

{ بِغُلامٍ } “bir oğul”, bu İshak aleyhisselam'dır; zira başka bir yerde bu açıkça belirtilmiştir. Cenâb-ı Hak müjdeyi burada İbrahim'e, başka bir ayette ise hanımına yöneltmiştir; her birinin bir ciheti vardır. Belki de buradaki vecih, Araplara ulu atalarına aleyhisselam ne olduğunu haber vermeye daha uygun olmasıdır. Belki de Hûd sûresinde zikredilenle yetinerek Yâkub'un müjdesine değinmemiştir. Tenvin tazim içindir, yani şanı yüce bir oğul demektir; { عَلِيمٍ } “âlim”, çok ilim sahibi. Denildi ki: Bununla onun peygamber olacağına işaret edilmesi murad edilmiştir; nitekim bu, Allah Teâlâ'nın: { وَبَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِيًّا } [Sâffât: 112] “Biz onu bir peygamber olarak İshak ile müjdeledik”

١١٢] قالَ أَبَشَّرْتُمُونِي بذلك عَلى أَنْ مَسَّنِيَ الْكِبَرُ وأثر في والاستفهام للتعجب، وعَلى بمعنى مع مثلها في قوله تعالى: وَآتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ [البقرة: ١٧٧] على أحد القولين في الضمير، والجار والمجرور في موضع الحال فيكون قد تعجب ﵇ من بشارتهم إياه مع هذه الحال المنافية لذلك، ويجوز أن يكون الاستفهام للإنكار وعَلى على ما سمعت بمعنى أنه لا ينبغي أن تكون البشارة مع الحال المذكورة. وزعم بعض المنتمين إلى أهل العلم أن الأول جعل عَلى بمعنى في مثلها في قوله تعالى: وَدَخَلَ الْمَدِينَةَ عَلى حِينِ غَفْلَةٍ [القصص:

buyruğu kabilindendir. { قالَ أَبَشَّرْتُمُونِي } “[İbrahim] dedi ki: «Beni mi müjdeliyorsunuz»”, bununla; { عَلى أَنْ مَسَّنِيَ الْكِبَرُ } “ihtiyarlık bana dokunmuşken?»”, ve bende iz bırakmışken? İstifham (soru) hayret içindir. Zamir hakkındaki iki görüşten birine göre { عَلى } harfi, Allah Teâlâ'nın: { وَآتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ } [Bakara: 177] “sevmesine rağmen malı veren” buyruğunda olduğu gibi 'maa' (rağmen/ile birlikte) mânasındadır. Câr ve mecrûr hal konumundadır; dolayısıyla o aleyhisselam, bu duruma aykırı olan bu hal ile birlikte onların kendisini müjdelemesine hayret etmiş olur. İstifhamın inkâr için olması ve { عَلى } harfinin işittiğin üzere mezkûr hal varken müjdenin olmaması gerektiği mânasında olması da caizdir. İlim ehline mensup olduğunu iddia eden bazı kimseler; birinci görüşün, takdirden müstağni olmak ve beraberliğin ilk dokunmayla gerçekleşmesi cihetiyle müjdeye zıt olmaması sebebiyle, { عَلى } harfini Allah Teâlâ'nın: { وَدَخَلَ الْمَدِينَةَ عَلى حِينِ غَفْلَةٍ } [Kasas: 15] “Halkının habersiz olduğu bir sırada şehre girdi”

١٥] وقوله سبحانه: وَاتَّبَعُوا ما تَتْلُوا الشَّياطِينُ عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ [البقرة: ١٠٢] لوجهين الاستغناء عن التقدير وكون المصاحبة لصدقها بأول المس لا تنافي البشارة، وهو لعمري ضرب من الهذيان كما لا يخفى على إنسان ثم إنه ﵇ زاد في ذلك فقال: فَبِمَ تُبَشِّرُونَ أي فبأي أعجوبة تبشرون أو بأي شيء تبشرون فإن البشارة بما لا يقع عادة بشارة بغير شيء، وجوز أن تكون الباء للملابسة والاستفهام سؤال عن الوجه والطريقه أي تبشرون ملتبسين بأي طريقة ولا طريق لذلك في العادة.

ve Allah Sübhânehu'nun: { وَاتَّبَعُوا ما تَتْلُوا الشَّياطِينُ عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ } [Bakara: 102] “Süleyman'ın mülkü aleyhine şeytanların uydurup okuduğu şeylere uydular” buyruğundaki gibi 'fî' (içinde/sırasında) mânasında kıldığını iddia etmiştir. Bu ise ömrüme yemin olsun ki hiçbir insana gizli kalmayacak bir saçmalıktan ibarettir. Sonra o aleyhisselam bu sözü daha da artırarak şöyle dedi: { فَبِمَ تُبَشِّرُونَ } “Öyleyse ne ile müjdeliyorsunuz?”, yani hangi acayip şeyle müjdeliyorsunuz yahut ne ile müjdeliyorsunuz? Zira âdeten gerçekleşmeyen bir şeyle müjdelemek, bir şeyle müjdelememek gibidir. Bâ harfinin mülâbese (birliktelik) için olması ve istifhamın cihet ve tarikten soru olması da caiz görülmüştür; yani 'hangi yola dayanarak müjdeliyorsunuz, halbuki âdette buna bir yol yoktur' demektir.

وقرأ الأعرج «بشرتمون» بغير همزة الاستفهام، وابن محيصن «الكبر» بضم الكاف وسكون الباء. وقرأ ابن كثير بكسر النون مشددة بدون ياء على إدغام نون الجمع في نون الوقاية والاكتفاء بالكسرة عن الياء. وقرأ نافع بكسر النون مخففة، واعترض على ذلك أبو حاتم بأن مثله لا يكون إلا في الشعر وهو مما لا يلتفت إليه، وخرج على حذف نون الرفع كما هو مذهب سيبويه استثقالا لاجتماع المثلين ودلالة بإبقاء نون الوقاية على الياء. وقيل: حذفت نون الوقاية وكسرت نون الرفع وحذفت الياء اجتزاء بالكسرة وحذفها كذلك كثير فصيح وقد قرئ به في مواضع عديدة، ورجح الأول بقلة المئونة واحتمال عدم حذف نون في هذه القراءة بأن يكون اكتفى بكسر نون الرفع من أول الأمر خلاف المنقول في كتب النحو والتصريف وإن ذهب إليه بعضهم.

A'rec istifham hemzesi olmaksızın «بشرتمون» şeklinde; İbn Muhaysın da kâf'ın zammesi ve bâ'nın sükûnu ile «الكُبْر» şeklinde okumuştur. İbn Kesîr, cemî nûnunu vikāye nûnuna idgam ederek ve kesre ile yetinip yâ harfini hazfederek nûn harfini şeddeli kesre ile okumuştur. Nâfi' ise nûn harfini şeddesiz kesre ile okumuştur. Ebû Hâtim buna böyle bir şeyin ancak şiirde olabileceğini söyleyerek itiraz etmiş ve bu itibar edilmeyecek bir sözdür. Bu kıraat Sîbeveyhi'nin mezhebi doğrultusunda, iki benzer harfin bir araya gelmesinin ağırlığından dolayı ref nûnunun hazfedilmesi ve vikāye nûnunun kalmasıyla yâ harfine delalet edilmesi şeklinde açıklanmıştır. Şöyle de denilmiştir: Vikāye nûnu hazfedilmiş, ref nûnu kesrelenmiş ve kesre ile yetinilerek yâ hazfedilmiştir; bu şekilde hazif çoktur, fesihtir ve birçok yerde böyle okunmuştur. Birincisi külfetin azlığı sebebiyle tercih edilmiştir; bu kıraatte hiçbir nûnun hazfedilmemiş olması ihtimali -yani en başından ref nûnunun kesresiyle yetinilmiş olması ihtimali- bazıları buna meyletse de nahiv ve sarf kitaplarında nakledilene aykırıdır.

وقرأ الحسن كابن كثير إلا أنه أثبت الياء وباقي السبعة يقرؤون بفتح النون وهو نون الرفع.

Hasen, yâ harfini sabit tutması hariç İbn Kesîr gibi okumuştur. Diğer yedi kıraat imamı ise ref nûnu olan nûn harfini fetha ile okurlar.

قالُوا بَشَّرْناكَ بِالْحَقِّ أي بالأمر المحقق لا محالة أو باليقين الذي لا لبس فيه أو بطريقة هي حق، وهو أمر من له الأمر القادر على خلق الولد من غير أبوين فكيف بإيجاده من شيخ وعجوز فَلا تَكُنْ مِنَ الْقانِطِينَ أي الآيين

{ قالُوا بَشَّرْناكَ بِالْحَقِّ } “Dediler ki: «Sana gerçeği müjdeledik»”, yani kesinlikle gerçekleşecek olan işle yahut şüphe bulunmayan yakin ile yahut hak olan bir yolla [müjdeledik]. Bu, ana-baba olmaksızın çocuk yaratmaya kādir olan emir sahibinin emridir; nerede kaldı ki yaşlı bir erkek ve kısır bir kadından yaratmasın! { فَلا تَكُنْ مِنَ الْقانِطِينَ } “sakın ümitsizliğe düşenlerden olma!»”, yani ümidini kesenlerden olma,

من خرق العادة لك فإن ظهور الخوارق على يد الأنبياء ﵈ كثير حتى لا يعد بالنسبة إليهم مخالفا للعادة، وكأن مقصده ﵇ استعظام نعمته تعالى عليه في ضمن التعجب العادي المبني على سنة الله تعالى المسلوكة فيما بين عباده جلّ وعلا لا استبعاد ذلك بالنسبة إلى قدرته ﷻ، فإنه ﵇ بل النبي مطلقا أجل قدرا من ذلك، وينبئ عنه قول الملائكة ﵈: فَلا تَكُنْ مِنَ الْقانِطِينَ على ما فيه من المبالغة دون أن يقولوا: من الممترين ونحوه قالَ وَمَنْ يَقْنَطُ استفهام إنكاري أي لا يقنط مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلَّا الضَّالُّونَ أي الكفرة المخطئون طريق معرفة الله تعالى فلا يعرفون سعة رحمته وكمال علمه وقدرته ﷾، وهذا كقول ولده يعقوب: إِنَّهُ لا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْكافِرُونَ [يوسف: ٨٧] ومراده ﵇ نفي القنوط عن نفسه بأبلغ وجه أي ليس بي قنوط من رحمته تعالى وإنما الذي أقول لبيان منافاة حالي لفيضان تلك النعمة الجليلة علي، وفي التعرض لعنوان الربوبية والرحمة ما لا يخفى من الجزالة.

senin için âdetin dışına çıkılmasından ümit kesenlerden olma. Zira harikulade olayların peygamberlerin aleyhimesselam elinde zuhur etmesi o kadar çoktur ki, onlara nispetle âdete muhalif sayılmaz. Sanki onun aleyhisselam maksadı, Cenâb-ı Hakk'ın celle ve alâ kulları arasında cari olan sünnetine dayalı âdi bir hayret içerisinde Allah Teâlâ'nın üzerindeki nimetini büyük görmekti; yoksa bunu O'nun celle celâluhu kudretine nispetle uzak görmek değildi. Zira o aleyhisselam, hatta mutlak olarak peygamber bundan çok daha yücedir. Meleklerin aleyhimesselam şüphe edenlerden yahut benzeri bir ifadeden olma demeyip mübalağa içeren { فَلا تَكُنْ مِنَ الْقانِطِينَ } “sakın ümitsizliğe düşenlerden olma!” sözleri de bunu haber vermektedir. { قالَ وَمَنْ يَقْنَطُ } “[İbrahim] dedi ki: «Kim ümit keser»”, inkârî bir istifhamdır, yani ümit kesmez; { مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلَّا الضَّالُّونَ } “Rabbinin rahmetinden, sapıklardan başkası?»”, yani Allah Teâlâ'yı tanıma yolunu şaşıran, dolayısıyla O'nun azze ve celle rahmetinin genişliğini, ilim ve kudretinin kemalini bilmeyen kâfirler! Bu, oğlu Yâkub'un: { إِنَّهُ لا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْكافِرُونَ } [Yûsuf: 87] “Çünkü Allah'ın rahmetinden ancak kâfirler topluluğu ümit keser” sözü gibidir. Onun aleyhisselam maksadı, en beliğ şekilde kendisinden ümitsizliği nefyetmektir; yani 'bende O'nun rahmetinden ümit kesme yoktur; söylediğim şey ancak o yüce nimetin bana akıp gelmesine halimin aykırılığını beyan etmek içindir' demektir. Rablik ve rahmet unvanına değinilmesinde ise gizli kalmayacak bir fesahat ve güzellik vardır.

وقرأ ابن وثاب وطلحة والأعمش وأبو عمرو في رواية «القنطين» والنحويان والأعمش «يقنط» بكسر النون، وباقي السبعة بفتحها، وزيد بن علي رضي الله تعالى عنهما والأشهب بضمها، وهو شاذ وماضيه مثله في التثليث. واستدل بالآية على تفسير «الضالين» بما سمعت لما سمعت من الآية على أن القنوط وهو- كما قال الراغب:- اليأس من الخير كفر، والمسألة خلافية، والشافعية على أن ذاك وكذا الأمن من المكر من الكبائر

İbn Vessâb, Talha, A'meş ve bir rivayette Ebû Amr «القنطين» şeklinde okumuşlardır. İki Basralı nahivci imam ve A'meş nûn harfinin kesresiyle «يَقْنِطُ» şeklinde, diğer yedi kıraat imamı ise fetha ile okumuştur. Zeyd b. Alî radıyallâhu teâlâ anhümâ ve el-Eşheb ise zamme ile okumuşlardır; bu şâz bir kıraattir ve mâzisi de bu üçlü harekelemede onun gibidir. İşittiğin ayetten ötürü «sapıklar» lafzının işittiğin şekilde tefsir edilmesine ve Râgıb'ın belirttiği üzere hayırdan ümidi kesmek olan 'kunût'un küfür olduğuna bu ayetle delil getirilmiştir. Mesele ihtilaflıdır. Şâfiîler ise bunun ve aynı şekilde Allah'ın mekrinden emin olmanın büyük günahlardan olduğu görüşündedirler;

«للحديث الموقوف على ابن مسعود أو المرفوع من الكبائر الإشراك بالله تعالى واليأس من روح الله تعالى والأمن من مكر الله تعالى»

«İbn Mes'ûd'a mevkuf veya merfû olan şu hadis sebebiyle: 'Büyük günahlar; Allah Teâlâ'ya ortak koşmak, Allah Teâlâ'nın rahmetinden ümit kesmek ve Allah Teâlâ'nın mekrinden emin olmaktır.'»

وقال الكمال بن أبي شريف: العطف على الإشراك بمعنى مطلق الكفر يقتضي المغايرة فإن أريد باليأس إنكار سعة الرحمة الذنوب وبالأمن اعتقاد أنه لا مكر فكل منهما كفر اتفاقا لأنه رد للقرآن العظيم، وإن أريد استعظام الذنوب واستبعاد العفو عنها استبعادا يدخل في حد اليأس وغلبة الرجاء المدخل له في حد الأمن فهو كبيرة اتفاقا اه وقد تقدم الكلام في ذلك فتذكر.

Kemâl b. Ebî Şerîf şöyle demiştir: Mutlak küfür mânasındaki şirke atfedilmesi bir farklılığı gerektirir. Şayet yeisten murat rahmetin genişliğini inkâr etmek ve emniyetten murat hiçbir mekr olmadığını itikat etmek ise, bunların her biri icmâ ile küfürdür; zira Yüce Kur'an'ı reddetmektir. Şayet günahları büyük görüp onlardan affedilmeyi yeis sınırına sokacak derecede uzak görmek ve emniyet sınırına sokacak derecede recânın (ümidin) galip gelmesi kastedilirse, bu icmâ ile büyük günahtır. İktibas sona erdi. Bu husustaki söz daha önce geçmişti, hatırla.

قالَ فَما خَطْبُكُمْ أي أمركم وشأنكم الخطير الذي لأجله أرسلتم سوى البشارة أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ لعله ﵇ علم أن كمال المقصود ليس البشارة من مقالة لهم في أثناء المحاورة مطوية هنا، وتوسيط قالَ بين كلاميه ﵇ مشيرا إلى أن هناك ما طوي ذكره، وخطابه لهم ﵈ بعنوان الرسالة بعد ما كان خطابه السابق مجردا عن ذلك مع تصديره بالفاء ظاهر في أن مقالتهم المطوية كانت متضمنة ما فهم منه ذلك فلا حاجة إلى الالتجاء أن علمه ﵇ بأن كل المقصود ليس البشارة بسبب أنهم كانوا ذوي عدد والبشارة لا تحتاج إلى عدد ولذلك اكتفى بواحد في زكريا ومريم ﵉ ولا إلى أنهم بشروه في تضاعيف الحال لإزالة الوجل ولو كانت تمام المقصود لابتدءوا بها على أن فيما ذكر بحثا فقد قيل: إن التعذيب كالبشارة لا يحتاج أيضا إلى العدد ألا يرى أن جبريل ﵇ قلب مدائنهم بأحد جناحيه، وأيضا يرد على قوله: ولذلك اكتفى إلخ أن زكريا ﵇ لم يكتف في بشارته بواحد كما يدل عليه قوله تعالى: فَنادَتْهُ الْمَلائِكَةُ وَهُوَ قائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرابِ أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيى [آل عمران: ٣٩] وأما مريم ﵍ فإنما جاءها الواحد لنفخ الروح والهبة كما يدل عليه قوله: لِأَهَبَ لَكِ غُلاماً زَكِيًّا

{ قالَ فَما خَطْبُكُمْ } “[İbrahim] dedi ki: «O halde işiniz nedir»”, yani müjdenin dışında gönderilmenize sebep olan o mühim işiniz ve meseleniz nedir, { أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ } “ey elçiler?»”. Belki de o aleyhisselam asıl maksadın müjde olmadığını, konuşma esnasında burada zikri dürülmüş (kısaltılmış) olan bir sözlerinden anlamıştır. İki sözü aleyhisselam arasına { قالَ } ifadesinin getirilmesi orada zikri dürülmüş bir şeyin bulunduğuna işaret etmektedir. Önceki hitabında böyle bir unvan yokken bu defa fâ harfi ile başlayarak onlara aleyhimesselam elçilik unvanıyla hitap etmesi, zikri dürülmüş sözlerinin bundan anlaşılan şeyi içerdiğinde açıktır. Dolayısıyla onun aleyhisselam bütün maksadın müjde olmadığını onların kalabalık sayıda olmalarından -halbuki müjde sayıya muhtaç değildir, bu yüzden Zekeriyyâ ve Meryem'de aleyhimesselam bir kişiyle yetinilmiştir- anladığına, yahut korkuyu gidermek için durumun gereği olarak aralarda müjdelediklerine, şayet asıl maksat bu olsaydı söze onunla başlayacaklarına sığınmaya gerek yoktur. Kaldı ki bu zikredilen hususta tartışma vardır; zira azap etmenin de tıpkı müjde gibi sayıya muhtaç olmadığı söylenmiştir. Görmez misin ki Cibrîl aleyhisselam kanatlarından biriyle onların şehirlerinin altını üstüne getirmiştir! Ayrıca onun: 'Bu yüzden yetinilmiştir...' sözüne karşı şu itiraz edilir: Zekeriyyâ aleyhisselam'ın müjdesinde bir kişiyle yetinilmemiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { فَنادَتْهُ الْمَلائِكَةُ وَهُوَ قائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرابِ أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيى } [Âl-i İmrân: 39] “O mabette durmuş namaz kılarken melekler ona: 'Allah sana Yahya'yı müjdeliyor' diye seslendiler” buyruğu buna delalet eder. Meryem'e aleyhessalam gelince, ona tek bir meleğin gelmesi ruh üflemek ve hibe etmek içindir; nitekim O'nun: { لِأَهَبَ لَكِ غُلاماً زَكِيًّا }

[مريم: ١٩] وقوله تعالى: فَنَفَخْنا فِيهِ مِنْ رُوحِنا [الأنبياء: ٩١، التحريم: ١٢] وأما التبشير فلازم لتلك الهبة وفي ضمنها وليست مقصودة بالذات، وأيضا يخدش قوله: ولو كانت تمام المقصود لابتدؤوا بها ما في قصة مريم ﵍ قالت: إِنِّي أَعُوذُ بِالرَّحْمنِ مِنْكَ إِنْ كُنْتَ تَقِيًّا قالَ إِنَّما أَنَا رَسُولُ رَبِّكِ لِأَهَبَ لَكِ غُلاماً زَكِيًّا

[Meryem: 19] “sana tertemiz bir oğul bağışlamak için” buyruğu ve Allah Teâlâ'nın: { فَنَفَخْنا فِيهِ مِنْ رُوحِنا } [Enbiyâ: 91, Tahrîm: 12] “ona ruhumuzdan üfledik” buyruğu buna delalet eder. Müjdelemeye gelince, o bu bağışın lazımıdır ve onun zımnındadır, bizzat maksat değildir. Ayrıca onun: 'Şayet asıl maksat bu olsaydı söze onunla başlarlardı' sözünü Meryem'in aleyhessalam kıssasındaki şu ifade zedelemektedir: { إِنِّي أَعُوذُ بِالرَّحْمنِ مِنْكَ إِنْ كُنْتَ تَقِيًّا قالَ إِنَّما أَنَا رَسُولُ رَبِّكِ لِأَهَبَ لَكِ غُلاماً زَكِيًّا }

[مريم:

[Meryem:

١٨، ١٩] .

18, 19] “[Meryem:] «Eğer sen Allah'tan korkan bir kimse isen, senden Rahmân'a sığınırım!» dedi. [Melek:] «Ben, ancak sana tertemiz bir oğul bağışlamak için Rabbinin bir elçisiyim» dedi.”.

فيجوز أن يكون قولهم: لا تَوْجَلْ تمهيدا للبشارة. وأجيب عن هذا بأنه لا ورود له لأن مريم عليها السلام

Dolayısıyla onların: { لا تَوْجَلْ } “Korkma!” sözlerinin müjdeye bir hazırlık olması caizdir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu itiraz yersizdir; zira Meryem aleyhessalam

لنزاهة شأنها أول ما أبصرته متمثلا عاجلته بالاستعاذة فلم تدعه يبتدئ بالبشارة بخلاف ما نحن فيه، وعما تقدم بأن المعنى إن العادة الجارية بين الناس ذلك فيرسل الواحد للبشارة والجمع لغيرها من حرب وأخذ ونحو ذلك والله تعالى يجري الأمور للناس على ما اعتادوه فلا يرد قصة جبريل ﵇ في ذلك وإن قيل: المراد بالملائكة في تلك الآية جبريل ﵇ كقولهم فلان يركب الخيل ويلبس الثياب أي الجنس الصادق بالواحد من ذلك قاله بعض المحققين، وتعقب ما تقدم من كون العلم من كلام وقع في أثناء المحاورة وطوى ذكره بأنه بعيد وتوسيط قالَ والفاء والخطاب بعنوان الرسالة لا يقربه، أما الأول فلجواز أن يكون لما أن هناك انتقالا إلى بحث آخر ومثله كثير في الكلام، وأما الثاني فلجواز أن تكون فصيحة على معنى إذا تحقق هذا فأخبروني ما أمركم الذي جئتم له سوى البشرى؟، وأما الثالث فلجواز أن يقال: إنه ﵇ لم يعلم بأنهم ملائكة مرسلون من الله تعالى إلا بعد البشارة ولم يك يحسن خطابهم بذلك عند الإنكار أو التعجب من بشارتهم، وكذا لا يحسن في الجواب كما لا يخفى على أرباب الأذواق السليمة بل قد يقال: إنه لا يحسن أيضا عند قوله: إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ على تقدير أن يكون علم ﵇ ذلك قبل البشارة لما أن المقام هناك ضيق من أن يطال فيه الكلام بنحو ذلك الخطاب فتدبر.

şânının nezihliği sebebiyle onu bir insan suretinde görür görmez aceleyle sığınma talebinde bulundu ve müjdeyle başlamasına fırsat vermedi; halbuki bizim konumuzda durum böyle değildir. Daha önce geçen itiraza ise şöyle cevap verilmiştir: Mânası şudur; insanlar arasında cari olan âdet budur; müjde için bir kişi, savaş ve cezalandırma gibi diğer hususlar için topluluk gönderilir. Allah Teâlâ da işleri insanlar için onların alıştıkları üzere yürütür. Dolayısıyla Cibrîl aleyhisselam'ın kıssası bu hususta itiraz olarak getirilemez. Bazı muhakkiklerin dediği gibi o ayetteki meleklerden muradın 'falan kimse atlara biner, elbiseler giyer' sözlerinde olduğu gibi fertlerine uyan cinsi ifade etmek üzere Cibrîl aleyhisselam olduğu söylenmiş olsa bile böyledir. Bilmenin konuşma esnasında vuku bulan ve zikri dürülmüş bir sözden kaynaklandığı yönündeki önceki görüşün uzak olduğu; araya { قالَ } kelimesinin, fâ harfinin ve elçilik unvanıyla hitabın girmesinin bunu yaklaştırmayacağı belirtilerek eleştirilmiştir. Birincisine gelince, orada başka bir bahse geçiş bulunmasından dolayı olması caizdir ve kelâmda bunun benzeri çoktur. İkincisine gelince, fâ harfinin fasiha olması caizdir; yani 'mademki bu durum gerçekleşti, o halde müjdenin dışında ne için geldiğinizi bana haber verin?' mânasındadır. Üçüncüsüne gelince, şöyle denilmesi caizdir: O aleyhisselam müjdeden sonraya kadar onların Allah Teâlâ tarafından gönderilmiş elçiler olduğunu bilmiyordu; onların müjdesine karşı inkâr yahut hayret anında onlara bu şekilde hitap etmesi uygun düşmezdi. Keza selim zevk sahiplerine gizli kalmayacağı üzere cevap sadedinde de uygun düşmez; hatta o aleyhisselam bunu müjdeden önce bilmiş olsa bile, makam orada böyle bir hitapla sözü uzatmaya dar geldiği için { إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ } “Doğrusu biz sizden korkuyoruz!” sözü esnasında da uygun düşmediği söylenebilir; iyi düşün.

قالُوا إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ هم قوم لوط ﵇، وجيء بهم بطريق التنكير ووصفوا بالإجرام استهانة بهم وذما لهم إِلَّا آلَ لُوطٍ قال الزمخشري: يجوز أن يكون استثناء من قوم بملاحظة الصفة فيكون الاستثناء منقطعا لأنهم ليسوا قوما مجرمين، واحتمال التغليب مع هذه الملاحظة ليتصل الاستثناء ليس مما يقتضيه المقام، ولو سلم فغير ضار فيما ذكر لأنه مبني على الحقيقة ولا ينافي صحة الاتصال على تقدير آخر، ويجوز أن يكون استثناء من الضمير المستتر في مُجْرِمِينَ فيكون الاستثناء متصلا لرجوع الضمير إلى القوم فقط فيكون الآل على الأول مخرجين من حكم الإرسال المراد به إرسال خاص وهو ما كان للإهلاك لا مطلق البعث لاقتضاء المعنى له، وقوله تعالى إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِينَ خبر الأبناء على ما سمعت سابقا، وعن الرضي أن المستثنى المنقطع منتصب عند سيبويه بما قبل إلا من الكلام كما انتصب المتصل به وإن كانت إلا بمعنى لكن وأما المتأخرون من البصريين فلما رأوها بمعنى لكن قالوا إنها الناصبة بنفسها نصب لكن للأسماء وخبرها في الأغلب محذوف نحو جاءني القوم إلا حمارا أي لكن حمارا لم يجىء قالوا وقد يجيء خبرها ظاهرا نحو قوله تعالى إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنا عَنْهُمْ [يونس:

{ قالُوا إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ } “Dediler ki: «Biz suçlu bir kavme gönderildik»”; onlar Lût aleyhisselam'ın kavmidir. Onları hakir görmek ve yermek için nekire olarak getirilmiş ve cürümle nitelenmişlerdir. { إِلَّا آلَ لُوطٍ } “Lût ailesi müstesna”; Zemahşerî şöyle demiştir: Sıfat göz önünde bulundurularak 'kavim' kelimesinden istisna olması caizdir; bu takdirde istisna munkatı' (kesintili) olur, çünkü onlar suçlu bir kavim değillerdir. İstisnanın muttasıl olması için bu mülahaza ile birlikte tağlîb ihtimali makamın gerektirdiği bir şey değildir; kabul edilse bile zikredilen hususa zarar vermez, zira bu hakikate dayanır ve başka bir takdire göre muttasıl olmanın sıhhatine mani teşkil etmez. { مُجْرِمِينَ } kelimesindeki müstetir zamirden istisna olması da caizdir; bu durumda zamir sadece kavme raci olduğu için istisna muttasıl olur. Birinci takdire göre aile, mânanın bunu gerektirmesi sebebiyle mutlak gönderme değil de helâk etmek için olan özel gönderme murad edilen 'gönderilme' hükmünden çıkarılmış olurlar. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِينَ } “şüphesiz biz onların hepsini mutlaka kurtaracağız” buyruğu daha önce işittiğin üzere 'inbâ'ın (haberin) haberidir. er-Radî'den nakledildiğine göre munkatı' müstesna, Sîbeveyhi'ye göre 'illâ' 'lâkin' mânasında olsa bile muttasılın kendisiyle nasb edildiği gibi illâ'dan önceki kelâm ile mensubdur. Son dönem Basralılarına gelince, onlar 'illâ'yı 'lâkin' mânasında gördüklerinde, lâkin'in isimleri nasb ettiği gibi onun bizzat kendisinin nasb ettiğini ve çoğunlukla haberinin mahzuf olduğunu söylemişlerdir; tıpkı 'kavim bana geldi ancak eşek gelmedi' [câenî el-kavmu illâ hımâran] sözünde olduğu gibi. Onlar derler ki: Bazen Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنا عَنْهُمْ } [Yûnus: 98] “Yûnus'un kavmi müstesna; onlar iman edince kendilerinden kaldırdık”

٩٨] وقال الكوفيون إلا في ذلك بمعنى سوى والنصب بعدها في الانفصال كالنصب في الاتصال، وتأويل البصريين أولى لأن المستثنى المنقطع يلزم مخالفته لما قبله نفيا وإثباتا كما في لكن وفي سوى لا يلزم ذلك لأنك تقول: لي عليك ديناران سوى الدينار الفلاني وذلك إذا كان صفة، وأيضا معنى لكن الاستدراك، والمراد به فيها دفع توهم المخاطب دخول ما بعدها في حكم ما قبلها مع أنه ليس بداخل وهذا هو معنى الاستثناء المنقطع بعينه انتهى، وزعم بعضهم أن في كون إلا الاستثنائية تعمل عمل لكن خفاء من جهة العربية وقال: إنه في المعنى خبر وليس خبرا حقيقيا كما صرح به النحاة، ومما نقلناه يعلم ما فيه من النظر. نعم صرح الزمخشري بأن الجملة على تقدير الانقطاع جارية مجرى خبر لكن وهو ظاهر في أنها ليست خبرا في الحقيقة وذكر أنه إنما قال ذلك لأن الخبر محذوف أي لكن آل لوط ما أرسلنا إليهم والمذكور دليله لتلازمهما ولذا لم يجعله نفس الخبر بل جار مجراه، وفيه غفلة عن كونه مبنيا على ما نقل عن سيبويه، وزعم بعض أنه قال ذلك لأن الجملة المصدرة بأن يمتنع أن تكون خبرا للكن فليراجع، وقيل:

buyruğunda olduğu gibi haberi açıkça gelebilir. Kûfeliler ise bu hususta 'illâ'nın 'sivâ' mânasında olduğunu ve infisâldeki nasbın ittisâldeki nasb gibi olduğunu söylemişlerdir. Basralıların tevili daha evladır; zira munkatı' müstesnanın, 'lâkin' edatında olduğu gibi nefy ve ispat bakımından kendisinden öncekine muhalif olması gerekir; 'sivâ'da ise bu gerekmez, çünkü sıfat olduğunda 'senin üzerinde falan dinar dışında iki dinar alacağım var' dersin. Ayrıca 'lâkin'in mânası istidraktır ve ondaki murat, muhatabın sonrasındakinin öncekine dahil olduğu vehmini, dahil olmadığı halde defetmektir; bu da munkatı' istisnanın tam kendisidir. İktibas sona erdi. Bazıları istisna edatı olan 'illâ'nın 'lâkin'in amelini yapmasında Arapça açısından bir kapalılık bulunduğunu iddia etmiş ve demiştir ki: O mânada bir haberdir, nahivcilerin açıkça belirttiği gibi hakiki bir haber değildir. Naklettiğimiz hususlardan bundaki itiraz noktası anlaşılır. Evet, Zemahşerî inkıtâ takdirinde cümlenin 'lâkin'in haberi yerine geçtiğini açıkça belirtmiştir; bu da onun hakikatte haber olmadığında açıktır. O, bunu haberin mahzuf olması sebebiyle söylediğini belirtmiştir; yani 'lâkin Lût ailesine gelince biz onlara gönderilmedik' demektir ve zikredilen cümle birbirini gerektirmesi sebebiyle onun delilidir; bu yüzden onu bizzat haber kılmamış, onun yerine geçen kılmıştır. Bunda, onun Sîbeveyhi'den nakledilen görüşe dayandığını gözden kaçırma vardır. Bazıları ise onun bunu, 'inne' ile başlayan cümlenin 'lâkin'e haber olmasının imkânsızlığı sebebiyle söylediğini iddia etmiştir; bakılsın. Şöyle de denilmiştir:

قال ذلك لأن المذكور إلا لا لكن وهو كما ترى، وعلى تقدير الاتصال يكون الآل مخرجين من حكم المستثنى منه وهو الإجرام داخلين في حكم الإرسال بمعنى مطلقا فيكون الملائكة قد أرسلوا إليهم جميعا ليهلكوا هؤلاء وينجوا

Zemahşerî bunu, zikredilenin 'lâkin' değil 'illâ' olması sebebiyle söylemiştir; bu da gördüğün gibidir. İttisal takdirinde ise âl (Lût ailesi), müstesna minh olan 'cürüm' hükmünden çıkarılmış ve mutlak mânada 'gönderilme' hükmüne dahil edilmiş olurlar; böylece melekler hem şunları helâk etmek hem de şunları kurtarmak üzere

هؤلاء، وجملة إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ على هذا مستأنفة استئنافا بيانا كأن إبراهيم ﵇ قال لهم حين قالوا: إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ إِلَّا آلَ لُوطٍ فما حال آل لوط، فقالوا: إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ

hepsine birden gönderilmiş olurlar. Buna göre { إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ } “şüphesiz biz onları mutlaka kurtaracağız” cümlesi, sanki İbrahim aleyhisselam onlar: { إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ إِلَّا آلَ لُوطٍ } “Biz suçlu bir kavme gönderildik; Lût ailesi müstesna” dediklerinde 'peki Lût ailesinin durumu nedir?' demiş de onlar: { إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ } “Şüphesiz biz onları mutlaka kurtaracağız”

إلخ وقوله سبحانه: إِلَّا امْرَأَتَهُ على التقديرين عند جار الله مستثنى من الضمير المجرور في لمنجوهم ولم يجوز أن يكون من الاستثناء من الاستثناء في شيء قال: لأن ذلك إنما يكون فيما اتحد الحكم فيه كقوله المطلق أنت طالق ثلاثا إلا اثنتين إلا واحدة والمقر لفلان على عشرة دراهم إلا ثلاثة إلا درهما، وهاهنا قد اختلف الحكمان لأن آل لوط متعلق بأرسلنا أو بمجرمين وإِلَّا امْرَأَتَهُ تعلق- بمنجوهم- فأنى يكون استثناء من استثناء انتهى.

demişler gibi beyânî bir istînâf olur. Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا امْرَأَتَهُ } “karısı müstesna” buyruğu Cârullah'a göre her iki takdirde de 'lemüneccûhüm'deki mecrûr zamirden müstesnadır ve bunun hiçbir şekilde istisnadan istisna olmasını caiz görmemiştir. O şöyle demiştir: Zira bu ancak, boşayan kimsenin 'biri müstesna ikisi müstesna sen üç talakla boşsun' demesi veya ikrar edenin 'biri müstesna üçü müstesna falanın bende on dirhemi var' demesi gibi hükmün bir olduğu yerlerde olur. Burada ise iki hüküm farklıdır; çünkü Lût ailesi 'ursilnâ'ya veya 'mücrimîn'e taalluk etmekte, { إِلَّا امْرَأَتَهُ } ise 'müneccûhüm'e taalluk etmektedir; öyleyse nasıl istisnadan istisna olsun? İktibas sona erdi.

وقد يتوهم أن الإرسال إذا كان بمعنى الإهلاك فلا اختلاف إذ التقدير إلا آل لوط لم نهلكهم فهو بمعنى منجوهم فيكون من الاستثناء من الاستثناء على أحد التقديرين. وأجاب عن ذلك صاحب التقريب بأن شرط الاستثناء المذكور أن لا يتخلل لفظ بين الاستثناءين متعدد يصلح أن يكون مستثنى منه وهاهنا قد تخلل لَمُنَجُّوهُمْ ولو قيل إلا آل لوط إلا امرأته لجاز ذلك وتعقب بأنه لا يدفع الشبهة لأن السبب حينئذ في امتناعه وجود الفاصل لا اختلاف الحكمين فلا وجه للتعبير به عنه، وفي الكشف المراد من اتحاد الحكم اتحاده شخصا وعددا فلا يرد أن الإرسال إذا كان بمعنى الإهلاك كان قوله سبحانه: إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ وقوله تعالى: إِلَّا آلَ لُوطٍ في معنى واحد فالاستثناء من الأول في المعنى، وإنما شرط الاتحاد لأن المتصل كاسمه لا يجوز تخلل جملة بين العصا ولحائها وكذلك في المنقطع وبه يتضح حال ما تقدم أتم اتضاح، وفيه أيضا، فإن قلت: لم لا يرجع الاستثناء إليهما؟ قلت: لأن الاستثناء متعلق بالجملة المستقلة والخلاف في رجوعه إلى الجملتين فصاعدا لا إلى جملة، وبعض جملة سابقة، هذا والمعنى مختلف في ذلك ومحل الخلاف الجمل المتعاطفة لا المنقطع بعضها عن بعض انتهى، والأمر كما ذكر في تعيين محل الخلاف، والمسألة قل من تعرض لها من النحاة وفيها مذاهب. الأول وهو الأصح وعليه ابن مالك أن الاستثناء يعود للكل إلا أن يقوم دليل على إرادة البعض كما في قوله تعالى: وَالَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْواجَهُمْ [النور: ٦] الآية فإن إِلَّا الَّذِينَ فيه عائد إلى فسقهم وعدم قبول شهادتهم معالا إلى الجلد للدليل، ولا يضر اختلاف العامل لأن ذلك مبني على أن إلا هي العاملة الثاني أنه يعود للكل إن سيق الكل لغرض واحد نحو حبست داري على أعمامي ووقفت بستاني على أخوالي وسبلت سقايتي لجيراني إلا أن يسافروا وإلا فللأخيرة فقط نحو أكرم العلماء واحبس دارك على أقاربك وأعتق عبيدك إلا الفسقة منهم. الثالث إن كان العطف بالواو عاد للكل أو بالفاء أو ثم عاد للأخيرة وعليه ابن الحاجب، الرابع أنه خاص بالأخيرة واختاره أبو حيان. الخامس إن اتحد العامل فللكل أو اختلف فللأخيرة إذ لا يمكن حمل المختلفات في مستثنى واحد وعليه البهاباذي، وهو مبني على أن عامل المستثنى الأفعال السابقة دون إلا، هذا ويوهم كلام بعضهم أنه لو جعل الاستثناء من آلَ لُوطٍ لزم أن تكون امرأته غير مهلكة أو غير مجرمة وهو توهم فاحش لأن الاستثناء من آلَ لُوطٍ إن قلنا به بملاحظة الحكم عليهم بالإنجاء وعدم الإهلاك أو بعدم الإجرام والصلاح فتكون الامرأة محكوما عليها بالإهلاك أو الإجرام. ويرشدك إلى هذا ما ذكره الرضي فيما إذا تعدد الاستثناء وأمكن استثناء كل تال من متلوه نحو جاءني المكيون إلا قريشا إلا بني هاشم إلا بني عقيل حيث قال: لا يجوز في الموجب حينئذ في كل وتر إلا النصب على الاستثناء لأنه عن موجب، والقياس أن يجوز في كل شفع الإبدال والنصب على الاستثناء لأنه غير موجب والمستثنى منه مذكور، والكلام في وتر وشفع غير الموجب على عكس هذا، وهو مبني على ما ذهب إليه الجمهور من أن الاستثناء من النفي إثبات ومن الإثبات نفي خلافا للكسائي حيث قال: إن المستثنى مسكوت عن نفي الحكم عنه أو ثبوته له، ولا دلالة في الكلام على شيء من ذلك، واستفادة الإثبات في كلمة التوحيد من عرف الشرع، وكما

Şayet gönderme helâk etme mânasında olursa bir ihtilafın olmayacağı, zira takdirin 'Lût ailesi müstesna, onları helâk etmedik' şeklinde olup 'onları kurtarıcılarız' mânasına geldiği, dolayısıyla iki takdirden birine göre istisnadan istisna olacağı vehmedilebilir. et-Takrîb sahibi buna şöyle cevap vermiştir: Mezkûr istisnanın şartı, iki istisna arasına müstesna minh olmaya elverişli birden fazla bir lafzın girmemesidir; burada ise araya { لَمُنَجُّوهُمْ } girmiştir. Şayet 'Lût ailesi müstesna, karısı müstesna' denilseydi bu caiz olurdu. Buna ise şöyle itiraz edilmiştir: Bu, şüpheyi defetmez; çünkü o takdirde imtina sebebi iki hükmün farklılığı değil araya fasılanın girmesidir; dolayısıyla onu bununla ifade etmenin bir vechi yoktur. el-Keşşâf hâşiyesinde (el-Keşf) şöyle denilmektedir: Hükmün birliğinden murat, şahıs ve sayı bakımından bir olmasıdır; dolayısıyla 'gönderme' helâk etme mânasında olduğunda Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ } buyruğu ile Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا آلَ لُوطٍ } buyruğu aynı mânada olur ve istisna mânen birinciden yapılmış olur itirazı vârid olmaz. Birliğin şart koşulmasının sebebi şudur: Muttasıl ismi gibi [bağlıdır], sopayla kabuğu arasına bir cümlenin girmesi caiz değildir; aynı şekilde munkatıda da böyledir ve bununla daha önce geçen hususun durumu en mükemmel şekilde açığa kavuşur. Yine orada şöyle denilmektedir: Şayet dersen ki: İstisna niçin her ikisine dönmesin? Derim ki: Çünkü istisna bağımsız cümleye taalluk eder; ihtilaf ise iki ve daha fazla cümleye dönmesi hususundadır, bir cümleye ve önceki cümlenin bir parçasına dönmesi hususunda değildir. Bununla birlikte bu meselede mâna farklıdır ve ihtilaf mahalli birbirine atfedilen cümlelerdir, birbirinden kopuk olanlar değildir. İktibas sona erdi. İhtilaf mahallini tayin hususunda durum zikredildiği gibidir. Nahivcilerden bu meseleye değinen pek azdır ve bunda mezhepler vardır: Birincisi ve en sahih olanı -ki İbn Mâlik de bu görüştedir- delil bazılarına dönmeyi gösterene kadar istisnanın tamamına dönmesidir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْواجَهُمْ } [Nûr: 6] ayetinde böyledir, zira oradaki { إِلَّا الَّذِينَ } ifadesi delil sebebiyle celdeye (kırbaca) değil, onların fıskına ve şahitliklerinin kabul edilmemesine dönmektedir. Âmilin farklı olması zarar vermez; zira bu, ameli yapanın 'illâ' olduğu esasına dayanır. İkincisi: Şayet hepsi tek bir gaye için sevk edilmişse tamamına döner; 'evimi amcalarıma hapsettim, bahçemi dayılarıma vakfettim ve sebilimi seyahat etmedikleri müddetçe komşularıma tahsis ettim' sözünde olduğu gibi; aksi takdirde 'âlimlere ikram et, evini akrabalarına tahsis et ve içlerindeki fâsıklar müstesna kölelerini azat et' sözünde olduğu gibi sadece sonuncusuna döner. Üçüncüsü: Şayet atıf vâv ile ise tamamına, fâ veya sümme ile ise sonuncusuna döner; İbnü'l-Hâcib bu görüştedir. Dördüncüsü: Sonuncusuna hastır; Ebû Hayyân bunu tercih etmiştir. Beşincisi: Âmil bir ise tamamına, farklı ise sonuncusuna döner; zira farklı âmiller tek bir müstesnada toplanamaz; el-Behâbâzî bu görüştedir ve bu, müstesnanın âmilinin 'illâ' değil önceki fiiller olduğu esasına dayanır. Bazılarının sözü, şayet istisna { آلَ لُوطٍ } ifadesinden kılınırsa karısının helâk edilmemiş veya suçlu olmamış olmasını gerektireceği vehmini vermektedir ki bu fahiş bir vehimdir; zira { آلَ لُوطٍ } ifadesinden istisna edildiğini söylersek bu, onlara kurtuluş ve helâk edilmeme yahut suçsuzluk ve salâh ile hükmedilmesi mülahazasıyla olur; dolayısıyla kadın helâk veya cürüm ile hükmedilmiş olur. er-Radî'nin istisnanın birden fazla olması ve her bir sonrakinin bir öncekinden istisna edilmesinin mümkün olması durumunda zikrettiği şu söz sana bunu gösterir; 'Kureyş müstesna, Benî Hâşim müstesna, Benî Akîl müstesna Mekkeliler bana geldi' sözünde şöyle demiştir: O takdirde müspet kelâmda her tek sırada ancak istisna üzere nasb caizdir, çünkü müspetten sonradır; kıyas ise her çift sırada bedel ve istisna üzere nasbın caiz olmasıdır, çünkü müspet değildir ve müstesna minh zikredilmiştir. Müspet olmayanın tek ve çift sırasındaki kelâm ise bunun aksinedir. Bu, Kessâî'nin aksine cumhurun benimsediği 'nefyden istisna ispattır, ispattan istisna nefiydir' esasına dayanır; zira Kessâî müstesnanın hükmün kendisinden nefyedilmesi veya kendisi için sübut bulması hususunda sükût geçildiğini, kelâmda bunlardan hiçbirine delalet bulunmadığını ve kelime-i tevhitteki ispatın şer'î örften anlaşıldığını söylemiştir. Nasıl ki

وقع الخلاف في هذه المسألة بين النحويين وقع بين الأئمة المجتهدين وتحقيق ذلك في محله. واختار ابن المنير كون إِلَّا آلَ لُوطٍ مستثنى من قَوْمٍ مُجْرِمِينَ على أنه منقطع قال: وهو أولى وأمكن لأن في استثنائهم من الضمير العائد على قوم منكرين بعدا من حيث إن موقع الاستثناء إخراج ما لولاه لدخل المستثنى في حكم الأول، وهنا الدخول متعذر مع التنكير ولذلك قلما تجد النكرة يستثنى منها إلا في سياق نفي لأنها حينئذ تعم فيتحقق الدخول لولا الاستثناء، ومن ثمة لم يحسن رأيت قوما إلا زيدا وحسن ما رأيت أحدا إلا زيدا انتهى. ورد بأن هذا ليس نظير رأيت قوما إلا زيدا بل من قبيل رأيت قوما أساؤوا إلا زيدا فالوصف يعينهم ويجعلهم كالمحصورين، قال في همع الهوامع:

bu meselede nahivciler arasında ihtilaf vuku bulmuşsa, müctehid imamlar arasında da vuku bulmuştur ve bunun tahkiki kendi yerindedir. İbnü'l-Müneyyir, { إِلَّا آلَ لُوطٍ } ifadesinin munkatı' olarak { قَوْمٍ مُجْرِمِينَ } kelimesinden müstesna olmasını tercih etmiştir; o şöyle demiştir: Bu daha evlâ ve daha sağlamdır; zira onların nekire bir kavme raci olan zamirden istisna edilmesinde bir uzaklık vardır; şu açıdan ki, istisnanın konumu o olmasaydı müstesnanın birincinin hükmüne dahil olacağı şeyi çıkarmaktır. Burada ise nekirelik ile birlikte dahil olmak imkânsızdır; bu sebeple ancak nefy bağlamında nekireden istisna yapıldığını görürsün, çünkü o zaman umum ifade eder ve istisna olmasaydı dahil olma gerçekleşirdi. Bu yüzden 'Zeyd müstesna bir kavim gördüm' denmesi güzel olmamış, 'Zeyd müstesna hiç kimseyi görmedim' denmesi ise güzel olmuştur. İktibas sona erdi. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu, 'Zeyd müstesna bir kavim gördüm' sözünün dengi değildir; bilakis 'Zeyd müstesna kötülük yapan bir kavim gördüm' kabilindendir; zira sıfat onları tayin eder ve onları sınırlandırılmış gibi kılar. Hem'u'l-Hevâmi'de şöyle demiştir:

ولا يستثنى من النكرة في الموجب ما لم تفد فلا يقال: جاء قوم إلا رجلا ولا قام رجال إلا زيدا لعدم الفائدة، فإن أفاد جاز نحو فَلَبِثَ فِيهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلَّا خَمْسِينَ عاماً [العنكبوت: ١٤] وقام رجال كانوا في دارك إلا رجلا، على أن المراد بالقوم أهل القرية كما صرح به في آية أخرى فهم معنى محصورون، ونقل المدقق عن السكاكي أنه صرح في آخر بحث الاستدلال من كتابه بأن الاستثناء من جمع غير محصور جائز على المجاز، مع أن بعض الأصوليين أيضا جوزوا الاستثناء من النكرة في الإيجاب وأطلقوا القول في ذلك. نعم المصرح به في كثير من كتب النحو نحو ما في الهمع.

Müspet kelâmda fayda vermediği sürece nekireden istisna yapılmaz; dolayısıyla fayda bulunmadığı için 'bir adam müstesna bir kavim geldi' veya 'Zeyd müstesna adamlar ayağa kalktı' denilmez. Şayet fayda verirse: { فَلَبِثَ فِيهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلَّا خَمْسِينَ عاماً } [Ankebût: 14] “Onların arasında elli yılı müstesna bin yıl kaldı” ve 'bir adam müstesna senin evinde bulunan adamlar ayağa kalktı' sözlerinde olduğu gibi caizdir. Kaldı ki kavimden muradın, başka bir ayette açıkça belirtildiği üzere şehir halkı olması sebebiyle onlar mânen sınırlandırılmış kimselerdir. el-Müdakkık, Sekkâkî'den onun kitabının istidlal bahsinin sonunda sınırlandırılmamış çoğuldan istisnanın mecaz yoluyla caiz olduğunu açıkça belirttiğini nakletmiştir; bununla beraber bazı usulcüler de müspette nekireden istisnayı caiz görmüş ve bu husustaki sözü mutlak bırakmışlardır. Evet, pek çok nahiv kitabında açıkça belirtilen Hem'deki gibidir.

وزعم بعضهم أنه ينبغي أن يكون الاستثناء من الظاهر والضمير منقطعا، وعلل ذلك بأن الضمير في الصفة هو عين الموصوف المقيد بالصفة، وذكر الجلال السيوطي أن بعض الفضلاء رفع هذا مع عدة أسئلة نثرا ونظما إلى الكمال ابن الهمام ولم يذكر أنه أجاب عنها، والجواب عما زعمه هنا قد مرت إليه الإشارة، وأما الجواب عن سائر ما استشكله وسئل عنه الكمال فيغني عنه الاطلاع على السؤال فإنه مما يتعجب منه، ومن هنا قال الشهاب: أظن أن ابن الهمام إنما سكت عن جواب (١) ذلك لوضوح اندفاعه وأنه لا ينبغي أن يصدر عمن تحلى بحلية الفضل، نعم بعد كل حساب الذي ينساق إلى الذهن أن الاستثناء من الظاهر لكن الرضي أنه إذا اجتمع شيئان فصاعدا يصلحان لأن يستثنى منهما فهناك تفصيل فإما أن يتغايرا معنى أولا فإن تغايرا وأمكن اشتراكهما في ذلك الاستثناء بلا بعد اشتركا فيه نحو ما بر أب وابن إلا زيدا أي زيد أب بار وابن بار، فإن لم يمكن الاشتراك نحو فضل ابن أبا إلا زيدا أو كان بعيدا نحو ما ضرب أحد أحدا إلا زيدا فإن الأغلب مغايرة الفاعل للمفعول نظرنا فإن تعين دخول المستثنى في أحدهما دون الآخر فهو استثناء منه وليه أولا نحو ما فدى وصي نبيا إلا عليا كرم الله تعالى وجهه، وإن احتمل دخوله في كل واحد منهما فإن تأخر عنهما المستثنى فهو من الأخير نحو ما فضل ابن أبا إلا زيدا وكذا ما فضل أبا ابن إلا زيد لأن اختصاصه بالأقرب أولى لما تعذر رجوعه إليهما، وإن تقدمهما معا فإن كان أحدهما مرفوعا لفظا أو معنى فالاستثناء منه لأن مرتبته بعد الفعل فكأن الاستثناء وليه بعده نحو ما فضل إلا زيدا أبا ابن أو من ابن، وإن لم يكن أحدهما مرفوعا فالأول أولى به لقربه نحو ما فضلت إلا زيدا واحدا على أحد ويقدر للأخير عامل، وإن توسطهما فالمتقدم أحق به لأن أصل المستثنى تأخره عن المستثنى منه نحو ما فضل أبا إلا زيد ابن ويقدر أيضا للأخير عامل، وإن لم يتغايرا معنى اشتركا فيه، وإن اختلف العاملان فيهما نحو ما ضرب أحد وما قتل إلا خالدا لأن فاعل قتل ضمير أحد انتهى.

Bazıları istisnanın zahir isimden ve zamirden munkatı' olması gerektiğini iddia etmiş ve bunu sıfattaki zamirin sıfatla kayıtlanmış mevsûfun ta kendisi olmasıyla gerekçelendirmiştir. Celâl es-Süyûtî, bazı faziletli kimselerin bunu nesir ve nazım halinde birkaç soruyla birlikte Kemâl b. el-Hümâm'a sunduğunu zikretmiş, fakat onun bunlara cevap verip vermediğini zikretmemiştir. Burada iddia ettiği şeyin cevabına daha önce işaret edilmişti. Kemâl'e sorulan ve müşkil görülen diğer hususların cevabına gelince, soruya vâkıf olmak buna yeterlidir; zira o şaşılacak şeylerdendir. Buradan hareketle Şihâb şöyle demiştir: Sanırım İbnü'l-Hümâm, defedilmesinin açıklığı ve fazilet süsüyle süslenmiş bir kimseden sâdır olmaması gerektiği için bunun cevabından (1) sükût etmiştir. Evet, her hesaptan sonra zihne ilk gelen şey istisnanın zahir isimden olduğudur; ancak er-Radî'ye göre kendisinden istisna edilmeye elverişli iki veya daha fazla şey bir araya gelirse orada tafsilat vardır: Bunlar mânen ya birbirinden farklıdır ya da değildir; şayet farklı iseler ve bir uzaklık olmaksızın o istisnada ortak olmaları mümkünse, 'Zeyd müstesna iyi bir baba ve iyi bir oğul olmadı' sözünde olduğu gibi -yani 'Zeyd iyi bir baba ve iyi bir oğuldur' demektir- ortak olurlar. Şayet 'Zeyd müstesna bir oğul bir babadan üstün olmadı' sözündeki gibi ortaklık mümkün değilse yahut 'Zeyd müstesna kimse kimseyi dövmedi' sözündeki gibi uzaksa -zira çoğunlukla fâil mef'ulden farklıdır- bakarız: Şayet müstesnanın diğerine değil de birine dahil olması kesinleşirse, ister ona bitişik olsun ister olmasın 'Ali -kerremallâhu teâlâ vecheh- müstesna hiçbir vasi bir peygambere feda olmadı' sözünde olduğu gibi ondan istisnadır. Şayet her birine dahil olma ihtimali varsa, müstesna ikisinden de sonra gelirse 'Zeyd müstesna bir oğul bir babadan üstün olmadı' ve aynı şekilde 'Zeyd müstesna bir babadan bir oğul üstün olmadı' sözünde olduğu gibi sonuncusundandır; zira ikisine birden dönmesi imkânsız olduğunda en yakına tahsis edilmesi daha evlâdır. Şayet ikisinden de önce gelirse, onlardan biri lafzan veya mânen merfû ise istisna ondan yapılır; çünkü onun mertebesi fiilden sonradır, sanki istisna ondan sonra ona bitişmiş gibidir; 'Zeyd müstesna bir babadan veya bir oğuldan üstün olmadı' sözünde olduğu gibi. Şayet ikisinden biri merfû değilse, yakınlığı sebebiyle birincisi ona daha layıktır; 'Zeyd müstesna birini birinden üstün kılmadım' sözünde olduğu gibi ve sonuncusu için bir âmil takdir edilir. Şayet ikisinin arasına girerse, müstesnanın aslı müstesna minh'ten sonra gelmesi olduğu için önceki ona daha layıktır; 'Zeyd müstesna bir oğul bir babadan üstün olmadı' sözünde olduğu gibi ve sonuncusu için de bir âmil takdir edilir. Şayet mânen farklı değillerse, âmilleri farklı olsa bile onda ortak olurlar; 'Hâlid müstesna kimse dövmedi ve kimse öldürmedi' sözünde olduğu gibi; zira 'katale' fiilinin fâili 'ehad' zamiridir. İktibas sona erdi.

وجزم ابن مالك فيما إذا تقدم شيئان مثلا يصلح كل منهما للاستثناء منه بأن الاستثناء من الأخير وأطلق القول في ذلك فليتأمل ذاك مع ما نحن فيه، وقال القاضي البيضاوي: إنه على الانقطاع يجوز أن يجعل إِلَّا امْرَأَتَهُ مستثنى

İbn Mâlik, kendisinden istisna yapılmasına elverişli iki şey -mesela- öne geçtiğinde, istisnanın sonuncudan yapılacağı hususunda kesin hüküm vermiş ve bu hususta mutlak konuşmuştur; o halde bu [görüş], üzerinde bulunduğumuz meseleyle birlikte etraflıca düşünülmelidir. Kâdı el-Beyzâvî ise şöyle demiştir: Munkatı' [istisna] takdirinde { إِلَّا امْرَأَتَهُ } ifadesinin ... müstesna kılınması caizdir

من آلَ لُوطٍ أو من ضمير لَمُنَجُّوهُمْ وعلى الاتصال يتعين الثاني لاختلاف الحكمين اللهم إلا إذا جعلت جملة إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ معترضة انتهى، ومخالفته لما نقل عن الزمخشري ظاهرة حيث جوز الاستثناء من المستثنى في الانقطاع ومنعه الزمخشري مطلقا، وحيث جعل اختلاف الحكمين في الاتصال وأثبته الزمخشري مطلقا أيضا وبين اختلاف الحكمين بنحو ما بين به في كلام الزمخشري، ولم يرتض ذلك مولانا سري الدين وقال: المراد بالحكمين المفاد بطريق استثناء الثاني من الأول وهو على تقدير الاتصال إجرام الامرأة والحكم المقصود بالإفادة وهو الحكم عليها بالإهلاك وبين اتحاد هذا الحكم المقصود مع الحكم المفاد بالاستثناء على تقدير الانقطاع بأنه على ذلك التقدير تكون إلا بمعنى لكن وإِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ خبرا له ثابتا كالإخراج منه فيكون الحكم الحاصل من الاستثناء منه بعينه هو الحكم المقصود بالإفادة ويقال على تقدير الاتصال والاعتراض إن الحكمين وإن اختلفا ظاهرا إلا أنه لما كانت الجملة المعترضة كالبيان لما يقتضيه الاستثناء الأول كان في المعنى كأنه هو وصار الإخراج منه، كالإخراج منه وهذا بخلاف ما إذا كان استئنافا فإنه يكون منقطعا ويكون جوابا لسؤال مقدر ولا يتم الجواب بدون الاستثناء ولا يخلو عن الاعتراض. وقال بعضهم في توجيه الاستثناء على هذا: إن هناك حكمين الإجرام والإنجاء فيجر الثاني الاستثناء إلى نفسه كيلا يلزم الفصل إلا إذا جعل اعتراضا فإن فيه سعة حتى يتخلل بين الصفة وموصوفها فيجوز أن يكون استثناء من آلَ لُوطٍ ولذا جوز الرضي أن يقال: أكرم القوم والنحاة بصريون إلا زيدا، ويرد عليه أن كون الحكم المفاد بالاستثناء غير الحكم المقصود بالإفادة باقيا بحاله ولا يحتاج الأمر إلى ما سمعت وهو كما سمعت، والذي ينساق إلى الذهن ما ذكره الزمخشري. وفي الحواشي الشهابية أنه الحق دراية ورواية. أما الأول فلأن الحكم المقصود بالإخراج منه هو الحكم المخرج منه الأول والثاني حكم طارئ من تأويل إلا بلكن وهو أمر تقديري، وأما الثاني فلما ذكر في التسهيل من أنه إذا تعدد الاستثناء فالحكم المخرج منه حكم الأول، ومما يدل عليه أنه لو كان الاستثناء مفرغا في هذه الصورة كما إذا قلت: لم يبق في الدار إلا اليعافير أبقاها الزمان إلا يعفور صيد منها فإنه يتعين إعرابه بحسب العامل الأول كقولك: ما عندي إلا عشرة إلا ثلاثة، ثم إن كلامه مبني على أمر ومانع معنوي لا على عدم جواز تخلل كلام منقطع بين المستثنى والمستثنى منه كما قيل وإن كان مانعا أيضا كما صرح به الرضي فتدبر انتهى، فافهم ذاك والله سبحانه يتولى هداك. وقرأ الاخوان «لمنجوهم» بالتخفيف.

{ آلَ لُوطٍ } ifadesinden yahut { لَمُنَجُّوهُمْ } kelimesinin zamirinden müstesna kılınması caizdir; ittisâl takdirinde ise hükümlerin farklılığı sebebiyle ikincisi tayin eder; meğerki { إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ } cümlesi itirâzî kılınmış olsun. İktibas sona erdi. Onun Zemahşerî'den nakledilene muhalefeti açıktır; zira o munkatıda müstesnadan istisnayı caiz görmüş, Zemahşerî ise bunu mutlak olarak menetmiştir; ayrıca o hükümlerin farklılığını ittisalde kılmış, Zemahşerî ise bunu mutlak olarak ispatlamış ve iki hükmün farklılığını Zemahşerî'nin kelâmında açıklandığı gibi açıklamıştır. Mevlânâ Siriyyüddîn bunu benimsememiş ve şöyle demiştir: İki hükümden murat, ikincinin birinciden istisnası yoluyla ifade edilen hüküm -ki ittisal takdirinde kadının cürmüdür- ve ifade edilmesi kastedilen asıl hüküm -ki kadının helâkiyle hükmedilmesidir- hükmüdür. İnkıtâ takdirinde ifade edilmesi kastedilen bu hüküm ile istisna ile ifade edilen hükmün birliğini şöyle açıklamıştır: O takdirde 'illâ', 'lâkin' mânasında olur ve { إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ } ondan ihraç gibi sabit bir haber olur; böylece kendisinden istisna yapılan şeyden hâsıl olan hüküm, ifade edilmesi kastedilen hükmün tam kendisi olur. İttisal ve itiraz takdirinde ise şöyle denilir: Hükümler zahiren farklı olsa bile, itirâzî cümle birinci istisnanın gerektirdiği şeyin beyânı gibi olduğundan mânen sanki o imiş gibi olur ve ondan ihraç, [diğerinden] ihraç gibi olur. Bu, istînâf olması durumunun aksinedir; zira o takdirde munkatı' olur ve takdîrî bir sualin cevabı olur, istisna olmaksızın da cevap tamamlanmaz ve itirazdan hâlî kalmaz. Bazıları buna göre istisnanın açıklanması hususunda şöyle demiştir: Orada cürüm ve necat (kurtuluş) olmak üzere iki hüküm vardır; fasıl gerekmesin diye ikincisi istisnayı kendisine çeker; meğerki itirâzî kılınmış olsun, zira sıfat ile mevsûfu arasına girebilecek kadar onda bir genişlik vardır; dolayısıyla { آلَ لُوطٍ } ifadesinden istisna olması caiz olur. Bu sebeple er-Radî 'Zeyd müstesna kavme ve Basralı nahivcilere ikram et' denilmesini caiz görmüştür. Buna karşı şu itiraz edilir: İstisna ile ifade edilen hükmün, ifade edilmesi kastedilen hükümden başkası olması hali olduğu gibi kalmaktadır ve mesele işittiğin şeylere muhtaç değildir; durum işittiğin gibidir. Zihne ilk gelen şey ise Zemahşerî'nin zikrettiğidir. Şihâb hâşiyelerinde bunun dirayet ve rivayet bakımından hak olduğu belirtilmiştir. Birincisine gelince; çünkü kendisinden çıkarma kastedilen asıl hüküm, birinci çıkarılan hükümdür; ikincisi ise 'illâ'nın 'lâkin' ile tevil edilmesinden doğan ârızî bir hükümdür ve bu takdîrî bir husustur. İkincisine gelince; et-Teshîl'de zikredildiği üzere istisna birden fazla olduğunda kendisinden çıkarılan hüküm birincinin hükmüdür. Buna delalet eden hususlardan biri de şudur: Bu surette istisna müferrağ olsaydı, nitekim 'avlanan bir ceylan müstesna zamanın geride bıraktığı ceylanlar müstesna evde kimse kalmadı' dediğinde tıpkı 'üçü müstesna onu müstesna yanımda bir şey yok' sözünde olduğu gibi birinci âmile göre irabı tayin ederdi. Sonra onun kelâmı manevî bir esasa ve engele dayanmaktadır; söylendiği gibi müstesna ile müstesna minh arasına kopuk bir kelâmın girmesinin caiz olmaması esasına değil; gerçi er-Radî'nin açıkça belirttiği gibi bu da bir engeldir, iyi düşün. İktibas sona erdi. Bunu iyi anla, hidâyetine Allah Sübhânehu kefildir. İki Kûfeli imam (Hamza ve Kisâî) şeddesiz olarak «لمنجوهم» şeklinde okumuşlardır.

قَدَّرْنا إِنَّها لَمِنَ الْغابِرِينَ أي الباقين في عذاب الله تعالى كما أخرج ابن أبي حاتم عن قتادة أو الباقين مع الكفرة لتهلك معهم، وأصله من الغبرة وهي بقية اللبن في الضرع، وقرأ أبو بكر عن عاصم «قدرنا» بالتخفيف، وكسرت همزة «أن» لتعليق الفعل بوجود لام الابتداء التي لها صدر الكلام، وعلق مع أن التعليق في المشهور من خواص أفعال القلوب- قال الزمخشري- لتضمن فعل التقدير معنى العلم، ولذلك فسره العلماء تقدير الله تعالى أفعال العباد بالعلم، والمراد بتضمنه ذلك قيل المعنى المصطلح، وقيل: التجوز عن معناه الذي كأنه في ضمنه لأنه لا يقدر إلا ما يعلم ذكره المدقق توجيها لكلام الزمخشري، ثم قال: وليس ذلك من باب تضمين الفعل معنى فعل آخر في شيء حتى يعترض بأنه لا ينفع الزمخشري لبقاء معنى الفعلين. نعم هو على أصلهم من أنه كناية معلوم محقق لا مقدر مراد، وقال القاضي: جاز أن يقال: أجري مجرى القول لأن التقدير بمعنى القضاء قول، وأما أنا فلا أنكر على جار الله أن التعليق لتضمن معنى العلم وإنما أنكر نفي كونه مقدورا مرادا انتهى، وإنما أنكره لأنه اعتزال تأباه الظواهر، ومن هنا قال إبراهيم النخعي فيما أخرجه عنه ابن أبي حاتم: بيني وبين القدرية هذه الآية وتلاها.

{ قَدَّرْنا إِنَّها لَمِنَ الْغابِرِينَ } “Takdir ettik ki o, gerçekten geride kalanlardandır”; İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiği gibi Allah Teâlâ'nın azabında geride kalanlardandır, yahut onlarla birlikte helâk olması için kâfirlerle birlikte geride kalanlardandır. Aslı 'gubre'den gelir ki o da memede kalan süttür. Âsım'dan Ebû Bekir şeddesiz olarak «قَدَرْنا» okumuştur. Cümlenin başında bulunma hakkı olan ibtidâ lâmının varlığı sebebiyle fiilin amelden kesilmesi (ta'lik) için 'inne'nin hemzesi kesrelenmiştir. Meşhur olan ta'likin kalb fiillerine has olmasına rağmen burada ta'lik yapılması -Zemahşerî'nin dediğine göre- takdir fiilinin ilim mânasını içermesindendir. Bu sebeple âlimler Allah Teâlâ'nın kulların fiillerini takdir etmesini ilim ile tefsir etmişlerdir. Bu mânayı içermesinden muradın ıstılahî mâna olduğu söylenmiştir; bir görüşe göre ise zımnında bulunması kabilinden kendi mânasından mecazdır, çünkü bilmediği şeyi takdir edemez; el-Müdakkık bunu Zemahşerî'nin sözünü açıklamak sadedinde zikretmiştir. Sonra şöyle demiştir: Bu, iki fiilin mânasının kalması sebebiyle Zemahşerî'ye fayda vermeyeceği şeklinde itiraz edilecek tarzda bir fiile başka bir fiilin mânasının tazmin edilmesi bâbından değildir. Evet, bu onların, bunun murad edilen bir mukadder değil de kesinleşmiş bir mâlûmdan kinaye olduğu şeklindeki asıllarına dayanır. Kādî şöyle demiştir: 'Kazâ mânasındaki takdir sözdür, dolayısıyla söz makamında kılındı' denilmesi caizdir. Bana gelince, ben Cârullah'ın ta'likin ilim mânasını içermesi sebebiyle olduğunu söylemesini inkâr etmiyorum; benim inkâr ettiğim şey onun murad edilen bir mukadder olduğunu nefyetmesidir. İktibas sona erdi. Bunu inkâr etmiştir çünkü bu zâhirlerin reddettiği bir İ'tizâl (Mûtezilî) görüşüdür. Buradan hareketle İbrâhim en-Nehaî, İbn Ebî Hâtim'in kendisinden rivayet ettiği sözünde şöyle demiştir: 'Kaderiyye ile benim aramda bu ayet vardır' ve bu ayeti okumuştur.

والظاهر أن هذا من كلام الملائكة ﵈ وإنما أسندوا ذلك إلى أنفسهم وهو فعل الله سبحانه لما لهم من

Zahir olan, bunun meleklerin aleyhimesselam sözü olduğudur; Cenâb-ı Hakk'a olan yakınlıkları

الزلفى والاختصاص، وهذا كما يقول حاشية السلطان أمرنا ورسمنا بكذا والآمر هو في الحقيقة، وقيل: ولا يخفى بعده هو من كلام الله تعالى فلا يحتاج إلى تأويل قيل: وكذا لا يحتاج إليه إذا كان المراد بالتقدير العلم مجازا.

ve hususiyetleri sebebiyle Allah Sübhânehu'nun fiili olan bu şeyi kendilerine isnat etmişlerdir. Bu, sultanın maiyetinin 'şöyle emrettik ve şöyle ferman çıkardık' demesi gibidir; halbuki emreden hakikatte sultandır. Uzaklığı gizli kalmamakla birlikte bunun Allah Teâlâ'nın kelâmı olduğu, dolayısıyla tevile muhtaç olmadığı da söylenmiştir; takdirden murat mecazen ilim olduğunda da buna muhtaç olunmayacağı söylenmiştir.

فَلَمَّا جاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ شروع في بيان إهلاك المجرمين وتنجية آل لوط، ووضع الظاهر موضع الضمير للإيذان بأن مجيئهم لتحقيق ما أرسلوا به من ذلك، وليس المراد به ابتداء مجيئهم بل مطلق كينونتهم عند آل لوط فإن ما حكي عنه ﵇ بقوله تعالى قالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ إنما قاله ﵇ بعد اللتيا والتي حين ضاقت عليه الحيل وعيت به العلل ولم يشاهد من المرسلين عند مقاساة الشدائد ومعاناة المكائد من قومه الذين يريدون بهم ما يريدون ما هو المعهود والمعتاد من الإعانة والإمداد فيما يأتي ويذر عند تجشمه في تخليصهم إنكارا لخذلانهم وتركهم نصره في مثل المضايقة المعترية له بسببهم حيث لم يكونوا ﵈ مباشرين معه لأسباب المدافعة والممانعة حتى ألجأته إلى أن قال لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلى رُكْنٍ شَدِيدٍ [هود: ٨٠] حسبما فصل في سورة هود لا أنه ﵇ قاله عند ابتداء ورودهم له على معنى أنكم قوم تنكركم نفسي وتنفر منكم فأخاف أن تطرقوني بشر كما قيل كيف لا وهم بجوابهم المحكي بقوله سبحانه قالُوا بَلْ جِئْناكَ بِما كانُوا فِيهِ يَمْتَرُونَ

{ فَلَمَّا جاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ } “Elçiler Lût ailesine gelince”; suçluların helâk edilmesi ve Lût ailesinin kurtarılmasının beyanına giriştir. Zamir yerine zâhir ismin konulması, onların gelişinin gönderildikleri bu vazifeyi gerçekleştirmek için olduğunu bildirmek içindir. Bundan murat gelişlerinin başlangıcı değil, mutlak olarak Lût ailesinin yanında bulunmalarıdır; zira Allah Teâlâ'nın: { قالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ } “[Lût] dedi ki: «Doğrusu siz tanınmayan kimselersiniz!»” buyruğu ile ondan nakledilen sözü, ancak binbir güçlükten sonra, çareler tükenip sebepler aciz kaldığında, kendilerine yapmak istediklerini yapmak isteyen kavminin desiseleri ve zorlukları göğüslenirken onları kurtarma zahmetine katlandığında yapılması ve bırakılması gereken hususlarda elçilerden alışılagelmiş ve bilinen yardımı ve desteği görmediğinde söylemiştir. Bu da onların kendisiyle birlikte müdafaa ve engelleme sebeplerine bilfiil girişmemeleri sebebiyle onların yüzünden başına gelen bu sıkışık durumda kendisini yardımsız bırakmalarını ve yardımını terk etmelerini yadırgamasıdır; nihayet bu durum Hûd sûresinde tafsilatıyla anlatıldığı üzere onu: { لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلى رُكْنٍ شَدِيدٍ } [Hûd: 80] “Keşke size karşı bir gücüm olsaydı yahut sağlam bir kaleye sığınabilseydim!” demeye mecbur bırakmıştır. Yoksa söylendiği gibi o aleyhisselam bunu onların ilk gelişleri anında 'siz içimin yadırgadığı, sizden ürktüğü bir kavimsiniz, bana bir kötülükle gelmenizden korkarım' mânasında söylemiş değildir. Nasıl öyle olsun ki, melekler Allah Sübhânehu'nun naklettiği şu cevaplarıyla: { قالُوا بَلْ جِئْناكَ بِما كانُوا فِيهِ يَمْتَرُونَ } “Dediler ki: «Bilakis biz sana onların şüphe edip durdukları şeyi getirdik»”,

أي بالعذاب الذي كنت تتوعدهم به فيمترون ويشكون ويكذبونك فيه، قد قشروا العصا وبينوا له ﵇ جلية الأمر فأنى يعتريه بعد ذلك المساءة وضيق الذرع قاله العلامة أبو السعود وهو كلام معقول. وجعل بَلْ إضرابا عما حسبه ﵇ من ترك النصرة له والمعنى ما خذلناك وما خلينا بينك وبينهم بل جئناك بما يدمرهم من العذاب الذي كانوا يكذبونك فيه حين تتوعدهم به.

yani kendilerini tehdit ettiğin, onların ise şüphe edip seni yalanladıkları o azabı [getirdik] diyerek meselenin içyüzünü açmış ve ona aleyhisselam durumu apaçık beyan etmişlerdir; öyleyse bundan sonra ona nasıl üzüntü ve çaresizlik arız olsun? Bunu Allâme Ebüssuûd söylemiştir ve bu akla yatkın bir sözdür. { بَلْ } kelimesini, onun aleyhisselam kendisine yardımın terk edildiği zannından bir idrâb (vazgeçme/düzeltme) kılmıştır; mâna şudur: 'Biz seni yardımsız bırakmadık, seninle onların arasından çekilmedik; bilakis kendilerini tehdit ettiğin vakit seni yalanlayıp durdukları o azaptan onları yerle bir edecek olanı sana getirdik.'

وجعله غير واحد بعد أن فسر قوله ﵇: بما سمعت إضرابا عن موجب الخوف المذكور على معنى ما جئناك بما تنكرنا لأجله بل جئناك بما فيه فرحك وسرورك وتشفيك من عدوك وهو العذاب الذي كنت تتوعدهم به ويكذبونك، ولم يقولوا- بعذابهم- مع حصول الغرض ليتضمن الكلام الاستئناس من وجهين تحقق عذابهم وتحقق صدقه ﵇ ففيه تذكير لما كان يكابد منهم منهم من التكذيب. قيل: وقد كنى ﵇ عن خوفه ونفاره بأنهم منكرون فقابلوه ﵇ بكناية أحسن وأحسن. ولا يمتنع فيما أرى حمل الكلام على الكناية على ما نقلناه عن العلامة أيضا، ولعل تقديم هذه المقاولة على ما جرى بينه وبين أهل المدينة من المجادلة- كما قال- للمسارعة إلى ذكر بشارة لوط ﵇ بإهلاك قومه المجرمين وتنجية آل عقيب ذكر بشارة إبراهيم ﵇ بهما، وحيث كان ذلك مستدعيا لبيان كيفية النجاة وترتيب مباديها أشير إلى ذلك اجمالا ثم ذكر فعل القوم وما فعل بهم، ولم يبال بتغيير الترتيب الوقوعي ثقة بمراعاته في موضع آخر، ونسبة المجيب بالعذاب إليه ﵇ مع أنه نازل بالقوم بطريق تفويض أمره إليه كأنهم جاؤوه به وفوضوا أمره إليه ليرسله عليهم حسبما كان يتوعدهم به فالباء للتعدية، وجوز أن تكون للملابسة، وجوز الوجهان في الباء في قوله سبحانه: وَأَتَيْناكَ بِالْحَقِّ أي بالأمر المحقق المتيقن الذي لا مجال للامتراء والشك فيه وهو عذابهم، عبر عنه بذلك تنصيصا على نفي الامتراء عنه، وجوز أن يراد بِالْحَقِّ الإخبار بمجيء العذاب المذكور.

Pek çok âlim, onun aleyhisselam sözünü işittiğin şekilde tefsir ettikten sonra bunu mezkûr korkunun gereğinden bir idrâb kılmıştır; mânası şudur: 'Biz sana bizi yadırgamana sebep olacak bir şeyle gelmedik; bilakis sana sevincini, neşeni ve düşmanından intikam almanı sağlayacak olan şeyi, yani onları tehdit ettiğin ve seni yalanladıkları azabı getirdik.' Gaye hâsıl olduğu halde 'onların azabıyla' dememişlerdir; tâ ki kelâm iki cihetten bir teselli içersin: Azaplarının gerçekleşmesi ve onun aleyhisselam doğruluğunun gerçekleşmesi. Bunda onlardan çektiği yalanlamayı bir hatırlatma vardır. Denildi ki: O aleyhisselam korkusundan ve ürkmesinden onların yabancı/tanınmayan kimseler olduğunu söyleyerek kinaye yaptı, onlar da ona aleyhisselam çok daha güzel bir kinaye ile karşılık verdiler. Bana göre kelâmın Allâme'den naklettiğimiz üzere de kinayeye hamledilmesine bir engel yoktur. Belki de bu konuşmanın -onun belirttiği gibi- kendisiyle şehir halkı arasında cereyan eden münakaşadan öne alınması; İbrahim'in aleyhisselam her ikisiyle müjdelenmesinin hemen ardından Lût'un aleyhisselam suçlu kavminin helâki ve ailesinin kurtarılması müjdesini zikretmeye acele etmek içindir. Bu durum kurtuluşun keyfiyetini ve başlangıçlarının tertibini beyan etmeyi gerektirdiğinden buna icmâlen işaret edilmiş, sonra kavmin yaptığı ve onlara yapılan şey zikredilmiştir; başka bir yerde gözetildiğine güvenilerek vuku sırasının değiştirilmesine aldırış edilmemiştir. Azabın kavmin üzerine inmesine rağmen ona aleyhisselam getirilmesinin nispet edilmesi, işin ona havale edilmesi yoluyladır; sanki onlar onu getirmişler ve kendilerini tehdit ettiği üzere üzerlerine salması için işini ona havale etmişlerdir; dolayısıyla bâ harfi ta'diye (geçişlilik) içindir. Birliktelik için olması da caiz görülmüştür. Allah Sübhânehu'nun: { وَأَتَيْناكَ بِالْحَقِّ } “ve sana gerçeği getirdik” buyruğundaki bâ harfinde de her iki vecih caiz görülmüştür; yani hakkında hiçbir şüphe ve tereddüde yer olmayan kesinleşmiş işle, yani onların azabıyla [geldik]; ondan şüphenin nefyedildiğini açıkça belirtmek için bu şekilde ifade edilmiştir. { بِالْحَقِّ } ifadesinden mezkûr azabın geleceğinin haber verilmesinin murad edilmesi de caiz görülmüştür.

وقوله تعالى: وَإِنَّا لَصادِقُونَ تأكيد له أي أتيناك فيما قلنا بالخبر الحق أي المطابق للواقع وإنا لصادقون في ذلك الخبر أو في كل خبر فيكون كالدليل على صدقهم فيه، وعلى الأول تأكيدا إثر تأكيد، ومن الناس من جوز

Yüce Allah'ın: { وَإِنَّا لَصَادِقُونَ } “Ve şüphesiz biz elbette doğru söyleyenleriz” buyruğu ise bunun bir tekitidir; yani 'Söylediğimiz hususta sana vâkıaya mutabık olan hak (doğru) haberle geldik ve biz bu haberde -veya her haberde- kesinlikle doğru söyleyenleriz' [demektir]. Böylece bu [ikinci ihtimale göre], onların o haberdeki doğruluklarına delil mesabesinde olur; ilk [ihtimale] göre ise tekit üstüne tekit olur. İnsanlardan bazıları ise [şunu] caiz görmüştür: