Binûn

Hicr Suresi — 5. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

كون الباء للملابسة وجعل الجار والمجرور في موضع الحال من ضمير المفعول، ولا يخفى حاله.

bâ harfinin mülâbese (birliktelik) için olmasını ve câr-mecrûrun mef'ûl zamirinden hâl kılınmasını [da] caiz görmüştür; bunun durumu ise gizli değildir.

فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ شروع في ترتيب مبادئ النجاة أي اذهب بهم في الليل. وقرأ الحجازيان بالوصل على أنه من سرى لا من أسرى كما في قراءة الجمهور وهما بمعنى على ما ذهب إليه أبو عبيدة وهو سير الليل. وقال الليث: يقال:

{ فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ } “Hemen aileni yola çıkar” [ifadesi], kurtuluşun başlangıçlarını tertip etmeye giriştir; yani 'onları geceleyin götür' [demektir]. İki Hicazlı kıraat imamı [Nâfi' ve İbn Kesîr], cumhurun kıraatindeki gibi { أسرى } (esrâ) fiilinden değil, { سرى } (serâ) fiilinden vasıl hemzesiyle okumuşlardır. Bu ikisi, Ebû Ubeyde'nin benimsediği görüşe göre aynı anlamdadır ki o da gece yürüyüşüdür. Leys şöyle demiştir: Denilir ki:

أسرى في السير أول الليل وسرى في السير آخره، وروى صاحب الإقليد «فسر» من سار وحكاها ابن عطية وصاحب اللوامح عن اليماني وهو عام، وقيل: إنه مختص في السير بالنهار وليس مقلوبا من سرى.

Gecenin başında yürümek için { أسرى } (esrâ), gecenin sonunda yürümek için ise { سرى } (serâ) kullanılır. el-İklîd sahibi, { سار } (sâre) fiilinden [türeyen] «فسر» şeklinde rivayet etmiş, bunu İbn Atıyye ve el-Levâmih sahibi de Yemânî'den nakletmiştir ki bu umumidir. Bunun gündüz yürüyüşüne mahsus olduğu ve { سرى } (serâ) kelimesinden maklûb (harf sırası değişmiş) olmadığı da söylenmiştir.

بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ بطائفة منه أو من آخره، ومن ذلك قوله:

{ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ } “gecenin bir vaktinde”, yani ondan bir parçada veya onun sonunda [yola çıkar]. Şairin şu sözü de bu kabildendir:

افتحي الباب وانظري في النجوم ... كم علينا من قطع ليل بهيم

Kapıyı aç ve yıldızlara bak ... kapkaranlık gecenin kaç parçası geçmiş üzerimizden.

وقيل: هو بعد ما مضى منه شيء صالح، وفي الكلام تأكيد أو تجريد على قراءة الجماعة على ما قيل، وعلى قراءة «سر» لا شيء من ذلك، وسيأتي لهذا تتمة إن شاء الله تعالى. وحكى منذر بن سعيد أن فرقة قرأت «بقطع» بفتح الطاء.

Geceden epeyce bir miktar geçtikten sonra olduğu da söylenmiştir. İfade edildiğine göre, cemaatin kıraatinde kelâmda bir tekit veya tecrit vardır; «سر» kıraatinde ise bunlardan hiçbiri yoktur. İnşâallahu Teâlâ bunun tamamlayıcı açıklaması gelecektir. Münzir b. Saîd, bir grubun tâ harfinin fethasıyla «بقطع» şeklinde okuduğunu nakletmiştir.

وَاتَّبِعْ أَدْبارَهُمْ وكن على اثرهم تذودهم وتسرع بهم وتطلع على أحوالهم، ولعل إيثار الاتباع على السوق مع أنه المقصود بالأمر كما قيل للمبالغة في ذلك إذ السوق ربما يكون بالتقدم على بعض مع التأخر عن بعض ويلزمه عادة الغفلة عن حال المتأخر، والالتفات المنهي عنه بقوله تعالى: وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أي منك ومنهم أَحَدٌ فيرى ما وراء من الهول ما لا يطيقه أو فيصيبه العذاب فالالتفات على ظاهره، وجوز أن يكون المعنى لا ينصرف أحدكم ولا يتخلف لغرض فيصيبه ما يصيب المجرمين فالالتفات مجاز لأن الالتفات إلى الشيء يقتضي محبته وعدم مفارقته فيتخلف عنده، وذكر جار الله أنه لما بعث الله تعالى الهلاك على قومه ونجاه وأهله إجابة لدعوته عليهم وخرج مهاجرا لم يكن له بد من الاجتهاد في شكر الله تعالى وإدامة ذكره وتفريغ باله لذلك فأمر بأن يقدمهم لئلا يشتغل بم خلفه قلبه وليكون مطلعا عليهم وعلى أحوالهم فلا تفرط منهم التفاتة احتشاما منه ولا غيرها من الهفوات في تلك الحال المهولة المحذورة ولئلا يتخلف أحد منهم لغرض فيصيبه العذاب وليكون مسيره مسير الهارب الذي يقدم سربه ويفوت به، ونهوا عن الالتفات لئلا يروا ما ينزل بقومهم فيرقوا لهم وليوطنوا نفوسهم على المهاجرة ويطيبوها عن مساكنهم ويمضوا قدما غير ملتفتين إلى ما وراءهم كالذي يتحسر على مفارقة وطنه فلا يزال يلوي له أخادعه كما قال:

{ وَاتَّبِعْ أَدْبارَهُمْ } “ve sen de arkalarından git”, onların ardından git, onları sevk et, acele ettir ve durumlarını gözetle. İttibâ'ın (arkalarından gitmenin) sevk etmeye (arkalarından sürmeye) tercih edilmesi -ki söylendiği gibi emirden maksat bu olsa da- bunda mübalağa içindir; zira sevk etme bazen bazılarının önüne geçip bazılarının gerisinde kalmakla olur ve bunun lazımı da âdeten geride kalanın halinden gafil olmaktır. Allah Teâlâ'nın: { وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ } “hiçbiriniz arkasına dönüp bakmasın” yani senden ve onlardan { أَحَدٌ } “hiç kimse” buyruğuyla yasaklanan iltifat (arkaya bakmak), arkasında dayanamayacağı dehşeti görmesi veya azabın kendisine isabet etmesi [ihtimaline yöneliktir]; dolayısıyla iltifat zahiri anlamındadır. Anlamın; 'içinizden hiç kimse bir maksatla geri dönmesin ve geride kalmasın, aksi takdirde suçlulara isabet eden şey ona da isabet eder' şeklinde olması da caiz görülmüştür; bu durumda iltifat mecazdır, zira bir şeye iltifat etmek onu sevmeyi ve ondan ayrılmamayı gerektirir, böylece onun yanında geri kalır. Cârullah [Zemahşerî] şöyle belirtmiştir: Allah Teâlâ onun kavmine helâk gönderip, onlara bedduasına icabet ederek kendisini ve ailesini kurtardığında ve o da muhacir olarak çıktığında; Allah Teâlâ'ya şükretme, O'nu sürekli anma ve zihnini bunun için boşaltma konusunda cehdetmekten başka çaresi yoktu. Bu yüzden, arkasında kalacak kimselerle kalbi meşgul olmasın, onların ve hallerinin üzerinde gözetici olsun, böylece o dehşetli ve sakınılması gereken durumda kendisinden duydukları saygıdan ötürü ne bir arkaya bakma ne de başka bir kusur meydana gelmesin, içlerinden hiçbiri bir maksat için geride kalıp da azaba uğramasın ve yürüyüşü de sürüsünü önüne katıp onunla kurtulan bir kaçağın yürüyüşü olsun diye onları öne geçirmesi emredildi. Kavimlerinin başına inenleri görüp de onlara acımasınlar, kendilerini hicrete alıştırsınlar, yurtlarından gönül hoşluğuyla ayrılsınlar ve vatanından ayrılışına hayıflanıp boynunu sürekli ona doğru büken kimse gibi olmaksızın arkalarına bakmadan ileriye doğru yürüsünler diye arkaya bakmaktan nehyedildiler. Nitekim şair şöyle demiştir:

تلفت نحو الحي حتى وجدتني ... وجعت من الإصغاء ليتا وأخذعا

Obaya doğru dönüp baktım durdum, öyle ki kulak kabartmaktan boyun damarlarımın ağrıdığını hissettim.

أو جعل النهي عن الالتفات كناية عن مواصلة السير وترك التواني والتوقف لأن من يتلفت لا بد له في ذلك من أدنى وقفة اه. قال المدقق: وخلاصة ذلك أن فائدة الأمر والنهي أن يهاجر ﵊ على وجه يمكنه وأهله التشمر لذكر الله تعالى والتجرد لشكره وفيه مع ذلك إرشاد إلى ما هو أدخل في الحزم للسير وأدب المسافرة وما على الأمير والمأمور فيها وتنبيه على كيفية السفر الحقيقي وأنه أحق بقطع العوائق وتقديم العلائق وأحق وإشارة إلى أن الإقبال بالكلية على الله تعالى إخلاص فلله تعالى در التنزيل ولطائفه التي لا تحصى اه، وأنت تعلم أن كون الفائدة المهاجرة على وجه يمكن معه التشمر لذكر الله تعالى والتجرد لشكره غير متبادر كما لا يخفى، ولعله لذلك تركه بعض مختصري كتابه وإنما لم يستثن سبحانه إلا مرأة عن الإسراء أو الالتفات اكتفاء بما ذكر في موضع آخر وليس نحو ذلك بدعا في التنزيل وَامْضُوا حَيْثُ تُؤْمَرُونَ قيل: أي إلى حيث يأمركم الله تعالى المضي إليه وهو الشام على ما روي عن ابن عباس والسدي، وقيل: مصر وقيل: الأردن وقيل: موضع نجاة غير معين فعدى امْضُوا إلى حَيْثُ وتؤمرون إلى الضمير المحذوف على الاتساع.

Yahut arkaya bakma yasağı, yürüyüşe devam etmekten ve gevşeklik ile duraklamayı terk etmekten kinaye kılınmıştır; çünkü arkaya bakan kimse için bunda mutlaka en ufak bir duraklama olur. Müdakkik [âlim] şöyle demiştir: Bunun özeti şudur: Emir ve nehyin faydası, onun aleyhisselam ve ailesinin Allah Teâlâ'yı anmaya koyulabileceği ve O'na şükretmeye soyunabileceği bir şekilde hicret etmesidir; bununla birlikte bunda yürüyüş için ihtiyatlı olmaya, yolculuk edebine, onda emirin ve memurun vazifelerine en uygun hususlara bir irşat, hakiki seferin keyfiyetine ve engelleri kesip ilgileri öne almanın daha layık olduğuna bir tenbih ve Allah Teâlâ'ya bütünüyle yönelmenin ihlas olduğuna bir işaret vardır; tenzil [Kur'an] ve onun sayılamayacak incelikleri ne yücedir! Sen bilirsin ki, faydanın Allah Teâlâ'yı anmaya koyulmanın ve O'na şükretmeye soyunmanın mümkün olacağı şekilde hicret etmek oluşu -gizli olmadığı üzere- ilk akla gelen mana değildir; belki de bu yüzden kitabını ihtisar eden bazıları bunu bırakmıştır. Allah Sübhânehu'nun gece yürüyüşünden veya arkaya bakmaktan kadını [Lût'un karısını] istisna etmemesi, başka bir yerde zikredilenle yetinildiği içindir; tenzilde böylesi şeyler ilk defa görülmüş de değildir. { وَامْضُوا حَيْثُ تُؤْمَرُونَ } “ve emrolunduğunuz yere doğru gidin” buyruğu hakkında şöyle denilmiştir: Yani Allah Teâlâ'nın oraya gitmenizi emrettiği yere gidin ki bu, İbn Abbas ve es-Süddî'den rivayet edildiğine göre Şam'dır; Mısır olduğu, Ürdün olduğu veya tayin edilmemiş bir kurtuluş yeri olduğu da söylenmiştir. Böylece genişletme (ittisâ') yoluyla { امْضُوا } fiili { حَيْثُ } kelimesine, { تؤمرون } fiili de hazfedilmiş zamire geçişli kılınmıştır.

واعترض بأن هذا مسلم في تعدية تؤمرون إلى حيث فإن صلته وهي الباء محذوفة إذ الأصل تؤمرون به أي بمضيه فأوصل بنفسه وأما تعدية امْضُوا إلى حيث فلا اتساع فيها بل هي على الأصل لكونه من الظروف المبهمة إلا أن يجعل ما ذكر تغليبا، وأجيب بأن تعلق حَيْثُ بالفعل هنا ليس تعلق الظرفية ليتجه تعدي الفعل إليه بنفسه لكونه من الظروف المبهمة فإنه مفعول به غير صريح نحو سرت إلى الكوفة، وقد نص النحاة على أنه قد يتصرف فيه فالمحذوف ليس في بل إلى فلا إشكال اه، والمذكور في كتب العربية أن الأصل في حيث أن تكون ظرف مكان وترد للزمان قليلا عند الأخفش كقوله:

Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu durum, { تؤمرون } fiilinin { حيث } kelimesine geçişli kılınmasında kabul edilir; zira onun sılası olan bâ harfi hazfedilmiştir, çünkü aslı { تؤمرون به } yani 'oraya gitmenizle emrolunursunuz' şeklindedir, böylece bizzat ulaştırılmıştır. { امْضُوا } fiilinin { حيث } kelimesine geçişli kılınmasına gelince, onda bir ittisâ' (genişletme) yoktur; bilakis müphem zarflardan olması sebebiyle asıl üzere vuku bulmuştur; meğerki mezkûr husus tağlîb (baskın kılma) yoluyla yapılmış sayılsın. Buna şöyle cevap verilmiştir: { حَيْثُ } kelimesinin buradaki fiille taalluku, fiilin müphem zarflardan olması sebebiyle bizzat ona geçişli kılınmasını gerektirecek bir zarfiyet taalluku değildir; zira o, «سرت إلى الكوفة» (Kûfe'ye yürüdüm) cümlesindeki gibi gayr-i sarîh mef'ûlün bihtir. Nahivciler onda tasarruf edilebileceğini (farklı iraplar alabileceğini) açıkça belirtmişlerdir; dolayısıyla hazfedilen { في } değil, { إلى } edatıdır, bu yüzden hiçbir müşkillik yoktur. Arapça dilbilgisi kitaplarında zikredilen şudur ki: { حيث } kelimesinde asıl olan mekân zarfı olmasıdır; Ahfeş'e göre ise şairin şu sözünde olduğu gibi nadiren zaman için de gelir:

للفتى عقل يعيش به ... حيث تهدي ساقه قدمه

Genç adamın sayesinde yaşayacağı bir aklı vardır ... bacağının ayağını yönlendirdiği zamanda.

أراد حين تهدي، ولا تستعمل غالبا إلا ظرفا وندر جرها بالباء في قوله:

[Şair] { حين تهدي } (yönlendirdiği zaman) manasını kastetmiştir. Çoğunlukla sadece zarf olarak kullanılır ve şu beyitte olduğu gibi bâ harfiyle cer edilmesi nadirdir:

كان منا بحيث يفكى الإزار وبإلى في قوله:

Bizden izarın çözüleceği konumdaydı. Şu sözde ise { إلى } (ilâ) iledir:

إلى حيث ألقت رحلها أم قشعم وبفي في قوله:

Ümmü Kaş'am'ın semerini attığı yere doğru. Şu sözde ise { في } (fî) iledir:

فأصبح في حيث التقينا شريدهم ... طليق ومكتوف اليدين ومرعف

Karşılaştığımız yerde onların kaçakları sabaha erdi ... serbest, elleri bağlı ve burnu kanamış olarak.

وقال ابن مالك: تصرفها نادر، ومن وقوعها مجردة عن الظرفية قوله:

İbn Mâlik şöyle demiştir: Onun mutasarrıf olması (zarf dışı kullanımı) nadirdir; zarfiyetten soyutlanarak gelmesine şu beyit örnektir:

إن حيث استقر من أنت راعيه ... حمى فيه عزة وأمان

Senin gözettiğin kimsenin yerleştiği yer ... içinde izzet ve emniyet olan bir korudur.

فحيث اسم إن، وقال أبو حيان: إنه غلط لأن كونها اسم إن فرع عن كونها تكون مبتدأ ولم يسمع في ذلك البتة بل اسم إن في البيت- حمى- وحيث- الخبر لأنه ظرف، والصحيح أنها لا تتصرف فلا تكون فاعلا ولا مفعولا به ولا مبتدأ اه، ونقل ابن هشام وقوعها مفعولا به عن الفارسي، وخرج عليه قوله تعالى: «الله أعلم حيث يجعل رسالته» وذكر أنها قد تخفض بمن وبغيرها وأنها لا تقع اسما لأن خلافا لابن مالك، وزعم الزجاج أنها اسم موصول، ومما ذكرنا يظهر حال التصرف فيها، واعترض ما ذكره المجيب بأنه وإن رفع به إشكال التعدي لكنه غير صحيح لأنهم قد صرحوا بأن الجمل المضاف إليها لا يعود منها ضمير إلى المضاف، قال نجم الأئمة: اعلم أن الظرف المضاف إلى الجملة لما كان ظرفا للمصدر الذي تضمنته الجملة لم يجز أن يعود من الجملة ضمير إليه فلا يقال: يوم قدم زيد فيه لأن الربط الذي يطلب حصوله حصل بإضافة الظرف إلى الجملة وجعله ظرفا لمضمونها فيكون كأنك قلت: يوم قدوم زيد فيه اه، و «حيث» على ما ذكروا تلزم في الغالب الإضافة إلى الجملة وكونها فعلية أكثر وإضافتها إلى مفرد قليلة نحو:

Burada { حيث }, { إنّ } edatının ismidir. Ebû Hayyân ise bunun bir hata olduğunu söylemiştir; zira onun { إنّ } edatının ismi olması mübteda olabilmesinin bir fer'idir ve bu hususta asla böyle bir şey işitilmemiştir. Bilakis beyitte { إنّ } edatının ismi { حمى } kelimesidir; { حيث } ise zarf olduğu için haberdir. Sahih olan görüşe göre o mutasarrıf değildir; dolayısıyla fail, mef'ûlün bih ve mübteda olamaz. İbn Hişâm, Fârisî'den onun mef'ûlün bih olarak gelişini nakletmiş ve Allah Teâlâ'nın: «الله أعلم حيث يجعل رسالته» ayetini buna hamletmiştir. O, bunun { من } ve diğer edatlarla cer edilebileceğini ve İbn Mâlik'in hilafına { أن } edatının ismi olamayacağını zikretmiştir. Zeccâc ise onun ism-i mevsûl olduğunu ileri sürmüştür. Zikrettiklerimizden onun tasarruf durumu ortaya çıkmaktadır. Cevap verenin zikrettiği hususa şöyle itiraz edilmiştir: Bu açıklama geçişlilik müşkillliğini giderse de sahih değildir; çünkü dilciler kendisine muzaf kılınan cümlelerden muzafa zamir dönemeyeceğini açıkça belirtmişlerdir. Necmü'l-Eimme şöyle demiştir: Bil ki cümleye muzaf olan zarf, cümlenin içerdiği masdarın zarfı kılındığı için, cümleden ona bir zamirin dönmesi caiz değildir; bu sebeple «يوم قدم زيد فيه» (Zeyd'in içinde geldiği gün) denilmez. Çünkü elde edilmek istenen irtibat, zarfın cümleye izafetiyle ve onun cümlenin mazmununa zarf kılınmasıyla hâsıl olmuştur; bu durumda sanki «يوم قدوم زيد فيه» demiş gibi olursun. { حيث } kelimesi, zikrettiklerine göre çoğunlukla cümleye izafeti lazımdır ve bunun fiil cümlesi olması daha çoktur; müfrede izafeti ise şu örneklerdeki gibi azdır:

بيض المواضي حيث ليّ العمائم وحيث سهيل طالعا، ولا يقاس على ذلك عند غير الكسائي، وأقل من ذلك عدم إضافتها لفظا بأن تضاف إلى محذوفة معوضا عنها ما كقوله:

Sarıkların kıvrıldığı yerde keskin kılıçlar ve Süheyl yıldızının doğduğu yerde. Kisâî dışındakilere göre buna kıyas yapılamaz. Bundan daha az olanı ise, şairin şu sözünde olduğu gibi hazfedilene ivaz kılınan bir { ما } getirilerek lafzan izafetinin bulunmamasıdır:

إذا ريدة من حيث ما نفحت له أي من حيث هبت وهي هنا مضافة للجملة بعدها فكيف يقدر الضمير في «يؤمرون» عائدا عليها، وقد نص بعضهم على أن حَيْثُ لا يصح عود الضمير عليها والذي في البحر أنها ظرف مكان مبهم تعدى إليها امْضُوا بنفسه كما تقول: قعدت حيث قعد زيد، والظاهر أن تعلق الفعل بها كما قال المجيب ليس تعلق الظرفية فلعل ذلك مبني على تضمين فعل صالح لأن يتعلق به الظرف المذكور كالحلول والتوطن وغيرهما.

Hafif bir rüzgâr nereden eserse; yani estiği yerden. Burada o, kendisinden sonraki cümleye muzaftır; o halde { يؤمرون } fiilindeki zamir ona dönecek şekilde nasıl takdir edilebilir? Bazıları { حَيْثُ } kelimesine zamir dönmesinin sahih olmadığını açıkça belirtmiştir. el-Bahr'da yer alan ifadeye göre ise o, «قعدت حيث قعد زيد» (Zeyd'in oturduğu yere oturdum) dediğin gibi, { امْضُوا } fiilinin bizzat kendisine geçişli olduğu müphem bir mekân zarfıdır. Zahir olan odur ki fiilin onunla taalluku, cevap verenin dediği gibi bir zarfiyet taalluku değildir; belki de bu durum, inme ve yerleşme gibi mezkûr zarfın kendisine taalluk etmesine elverişli bir fiilin tazammun edilmesine dayanmaktadır.

ونقل عن بعضهم القول بأن حَيْثُ هنا ظرف زمان أي امضوا حين أمرتم، والمراد بهذا الأمر ما سبق من قوله تعالى: فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ ورد بأن الظاهر على هذا أمرتم دون تُؤْمَرُونَ مع أن فيه استعمال حَيْثُ في أقل معنييها ورودا من غير موجب، وظاهر كلام بعض الأجلة أن المضارع مستعمل في مقام الماضي على المعنى الذي أشير إليه أولا وهو يقتضي تقدم أمر بالمضي إلى مكان فإن كان فصيغة المضارع لاستحضار الصورة، وإيثار المضي إلى ذلك على ما قيل دون الوصول إليه واللحوق به للإيذان بأهمية النجاة ولمراعاة المناسبة بينه وبين ما سلف من الغابرين. وَقَضَيْنا أي أوحينا إِلَيْهِ ذلِكَ الْأَمْرَ مقضيا مثبتا فقضى مضمن معنى أوحى ولذا عدى تعديته، وجعل المضمن حالا كما أشرنا إليه أحد الوجهين المشهورين في التضمين وذلك مبهم يفسره أَنَّ دابِرَ هؤُلاءِ مَقْطُوعٌ على أنه بدل منه كما قال الأخفش، وجوز أبو البقاء كونه بدلا من الأمر إذا جعل بيانا لذلك لا بدلا، وعن الفراء أن ذاك على إسقاط الباء أي بأن دابر إلخ، ولعل المشار إليه بذلك الأمر عليه الأمر الذي تضمنه قوله تعالى:

Bazılarından buradaki { حَيْثُ } kelimesinin zaman zarfı olduğu, yani 'emrolunduğunuz vakitte gidin' manasına geldiği nakledilmiştir. Bu emirden maksat ise Allah Teâlâ'nın daha önce geçen: { فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ } “Hemen aileni gecenin bir vaktinde yola çıkar” buyruğudur. Buna karşı, bu takdire göre { تُؤْمَرُونَ } yerine zahir olanın geçmiş zaman sığasıyla «أمرتم» olması gerektiği, ayrıca bunda bir gerekçe olmaksızın { حَيْثُ } kelimesinin daha az gelen iki manasından birinde kullanılması bulunduğu söylenerek reddedilmiştir. Bazı büyük âlimlerin sözünün zahirine göre muzari fiil, ilk olarak işaret edilen mana üzere geçmiş zaman makamında kullanılmıştır; bu da bir mekâna gitme emrinin önceden geçmiş olmasını gerektirir; şayet böyleyse muzari sığası manzarayı canlandırmak içindir. Oraya varmak ve ona ulaşmak yerine söylendiği üzere oraya doğru gitmenin (el-mudiyy) tercih edilmesi, kurtuluşun önemini bildirmek ve bununla daha önce geçen { الغابرين } ifadesi arasındaki münasebeti gözetmek içindir. { وَقَضَيْنا } yani vahyettik { إِلَيْهِ ذلِكَ الْأَمْرَ } “ona şu hükmü verdik”, kesinleşmiş ve karara bağlanmış olarak; dolayısıyla { قضى } fiili { أوحى } (vahyetti) manasını tazammun etmiştir ve bu sebeple onun gibi geçişli kılınmıştır. İşaret ettiğimiz üzere tazammun edilen manayı hâl kılmak, tazammundaki iki meşhur vecihten biridir. { ذلك } müphemdir, onu Ahfeş'in dediği gibi bedel olmak üzere { أَنَّ دابِرَ هؤُلاءِ مَقْطُوعٌ } “bunların arkası kesilecektir” ifadesi tefsir etmektedir. Ebü'l-Bekâ, { الأمر } kelimesi { ذلك } için bedel değil beyan kılındığında, bunun { الأمر } kelimesinden bedel olmasını da caiz görmüştür. Ferrâ'dan ise { ذاك } kelimesinin bâ harfinin düşürülmesi üzerine olduğu, yani 'şu hususla ki bunların arkası vs.' manasında olduğu nakledilmiştir. Belki de bu görüşe göre mezkûr emirle işaret edilen şey, Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun içerdiği emirdir:

وَامْضُوا حَيْثُ تُؤْمَرُونَ والباء للملابسة والجار والمجرور في موضع الحال أي أوحينا ذلك الأمر المتعلق بنجاته ونجاة آله ملابسا لبيان حال قومه المجرمين من قطع دابرهم، وهو حسن إلا أنه لا يخلو عن بعد، وقرأ زيد بن علي، والأعمش رحمهم الله تعالى «إن» بكسر الهمزة وخرج على الاستئناف البياني كأنه قيل: ما ذلك الأمر؟ فقيل في جوابه: إن دابر إلخ أو على البدلية بناء على أن في الوحي معنى القول، قيل: ويؤيده قراءة عبد الله «وقلنا إن دابر» إلخ وهي قراءة تفسير لا قرآن لمخالفتها لسواد المصحف، والدابر الآخر وليس المراد قطع آخرهم بل استئصالهم حتى لا يبقى منهم أحد مُصْبِحِينَ أي داخلين في الصباح فإن الافعال يكون للدخول في الشيء نحو أتهم وأنجد. وهو من أصبح التامة حال من هؤُلاءِ وجاز بناء على أن المضاف بعضه، وقد قيل: بجواز مجيء الحال من المضاف إليه فيما كان المضاف كذلك، وليس العامل معنى الإضافة خلافا لبعضهم. وكونه اسم الإشارة توهم لأن الحال لم يقل أحد إن صاحبها يعمل فيها، وليس العامل معنى الإضافة خلافا لبعضهم، وكونه اسم الإشارة توهم لأن الحال لم يقل أحد إن صاحبها يعمل فيها، واختار أبو حيان كونه حالا من الضمير المستكن في مَقْطُوعٌ الراجع إلى دابِرَ وجاز ذلك مع الاختلاف افرادا وجمعا رعاية للمعنى لأن ذلك في معنى دابري هؤلاء فيتفق الحال وصاحبها جمعية.

{ وَامْضُوا حَيْثُ تُؤْمَرُونَ } “ve emrolunduğunuz yere doğru gidin”; bâ harfi mülâbese içindir ve câr-mecrûr hâl makamındadır; yani 'onun ve ailesinin kurtuluşuyla ilgili o emri, suçlu kavminin köklerinin kazınması halini açıklamayı içerecek şekilde vahyettik' demektir. Bu güzel bir izah olmakla birlikte uzaklıktan da uzak değildir. Zeyd b. Ali ve el-A'meş rahimehumullâhu teâlâ hemzenin kesresiyle «إنّ» şeklinde okumuşlardır; bu da sanki 'O emir nedir?' denilmiş de cevabında 'Şüphesiz bunların kökü vs.' denilmiş gibi istînâf-ı beyânîye yahut vahiyde söz manası bulunmasına dayanılarak bedeliyete hamledilmiştir. Denildi ki: Abdullah'ın mushafın hattına aykırı olduğu için Kur'an değil tefsir kıraati olan «وقلنا إن دابر» şeklindeki kıraati de bunu desteklemektedir. { الدابر } sonuncu demektir; maksat sonuncularının kesilmesi değil, içlerinden hiç kimse kalmayacak şekilde köklerinin kurutulmasıdır. { مُصْبِحِينَ } “sabaha çıkarken”, yani sabah vaktine girerlerken demektir; zira if'âl kalıbı bir şeye girmek için de kullanılır; nitekim Tihâme'ye girmek için «أَتْهَمَ», Necid'e girmek için «أَنْجَدَ» denilir. Bu, tam fiil olan { أصبح }'den türemiştir ve { هؤُلاءِ } zamirinden hâldir; muzafın onun bir parçası olmasına dayanılarak caiz görülmüştür. Nitekim muzaf bu şekilde olduğunda muzafun ileyhten hâl gelmesinin caiz olduğu söylenmiştir. Âmil ise bazılarına muhalif olarak izafet manası değildir; onun ism-i işaret olması da bir vehimdir, zira hiç kimse hâl sahibinin hâlde amel edeceğini söylememiştir. Âmil ise bazılarına muhalif olarak izafet manası değildir; onun ism-i işaret olması da bir vehimdir, zira hiç kimse hâl sahibinin hâlde amel edeceğini söylememiştir. Ebû Hayyân, bunun { مَقْطُوعٌ } içindeki müstetir olan ve { دابِرَ } kelimesine dönen zamirden hâl olmasını tercih etmiştir; müfretlik ve cemilikteki farklılığa rağmen mananın gözetilmesi sebebiyle bu caiz olmuştur, çünkü bu 'bunların kökleri' manasındadır; böylece hâl ve sahibi cemilikte birleşmiş olur.

وقدر الفراء وأبو عبيد إذا كانوا مصبحين كما تقول: أنت راكبا أحسن منك ماشيا. وتعقب بأنه إن كان تقدير معنى فصيح وإن كان بيان إعراب فلا ضرورة تدعو إلى ذلك كما لا يخفى وَجاءَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ شروع في حكاية ما صدر من القوم عند وقوفهم على مكان الأضياف من الفعل وما ترتب عليه مما أشير إليه أولا على سبيل الإجمال، وهذا مقدم وقوعا على العلم بهلاكهم كما سمعت والواو لا تدل على الترتيب، وقال ابن عطية: يحتمل أن يكون هذا بعد العلم بذلك وما صدر منه ﵇ من المحاورة معهم كان على جهة التكتم عنهم والإملاء لهم والتربص بهم، ولا يخفى أن كون المساءة وضيق الذرع من باب التكتم والإملاء أيضا مما يأبى عنه الطبع السليم، والمراد بالمدينة سذوم وبأهلها أولئك القوم المجرمون، ولعل التعبير عنهم بذلك للإشارة إلى كثرتهم مع ما فيه من الإشارة إلى مزيد فظاعة فعلهم، فإن اللائق بأهل المدينة أن يكرموا الغرباء الواردين على مدينتهم ويحسنوا المعاملة معهم فهم عدلوا عن هذا اللائق مع من حسبوهم غرباء واردين إلى قصد الفاحشة إلى ما سبقهم بها أحد من العالمين وجاؤوا منزل لوط عليه

Ferrâ ve Ebû Ubeyde bunu, senin «أنت راكبا أحسن منك ماشيا» (Sen binici iken, yürüyücü olduğun halinden daha iyisin) demen gibi «إذا كانوا مصبحين» (sabah vaktine girdiklerinde) şeklinde takdir etmişlerdir. Buna [şöyle] itiraz edilmiştir: Şayet bu bir mana takdiri ise fasihtir; ancak irab beyanı ise -gizli olmadığı üzere- buna sevk eden hiçbir zorunluluk yoktur. { وَجاءَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ } “Şehir halkı geldi”; [bu ifade] kavmin misafirlerin yerini öğrendiklerinde onlardan sâdır olan fiili ve daha önce icmâlî (özet) olarak işaret edilen bunun doğurduğu neticeleri anlatmaya bir giriştir. Bu durum, işittiğin üzere vuku bakımından onların helak edileceğinin bilinmesinden öncedir; vâv harfi de tertip (sıralama) bildirmez. İbn Atıyye şöyle demiştir: Bunun, o [helak bilgisini] öğrendikten sonra olması ve kendisinden aleyhisselam onlarla gerçekleşen muhaverenin (diyaloğun) onlardan [bu bilgiyi] gizleme, onlara mühlet verme ve onları gözetleme kabilinden bulunması muhtemeldir. [Lût'un hissettiği] fenalığın ve çaresizliğin de gizleme ve mühlet verme kabilinden olduğunu kabul etmenin selim tabiatın reddedeceği hususlardan olduğu gizli değildir. Şehir ile kastedilen Sedûm; halkı ile kastedilen ise o günahkâr kavimdir. Onlardan bu şekilde bahsedilmesi, fiillerinin aşırı çirkinliğine işaret etmesinin yanında belki de onların çokluğuna işaret etmek içindir. Zira şehir ehline yakışan, şehirlerine gelen yabancılara ikramda bulunmak ve onlara güzel davranmaktır. Onlar ise şehirlerine gelen yabancılar zannettikleri kimselere karşı bu yakışır tutumdan yüz çevirip âlemlerden hiçbir kimsenin kendilerinden önce yapmadığı fuhşiyatı kastetmeye yöneldiler ve Lût'un aleyhisselam evine geldiler...

السلام يَسْتَبْشِرُونَ مستبشرين مسرورين إذ قيل لهم: إن عنده ﵇ ضيوفا مردا في غاية الحسن والجمال فطمعوا قاتلهم الله تعالى فيهم قالَ إِنَّ هؤُلاءِ ضَيْفِي الضيف كما قدمنا في الأصل مصدر ضافه فيطلق على الواحد والجمع ولذا صح جعله خبرا- لهؤلاء-، وإطلاقه على الملائكة ﵈ بحسب اعتقاده ﵇ لكونهم في زي الضيف، وقيل: بحسب اعتقادهم لذلك، والتأكيد ليس لإنكارهم ذلك بل لتحقيق اتصالهم به وإظهار اعتنائه بهم ﵈ وتشميره لمراعاة حقوقهم وحمايتهم عن السوء، ولذلك قال: فَلا تَفْضَحُونِ أي عندهم بأن تتعرضوا لهم بسوء فيعلموا أنه ليس لي عندكم قدر أولا تفضحوني بفضيحة ضيفي فإن من أسيء إلى ضيفه فقد أسيء إليه، يقال: فضحته فضحا وفضيحة إذا أظهر من أمره ما يلزمه به العار، ويقال: فضح الصبح إذا تبين للناس وَاتَّقُوا اللَّهَ في مباشرتكم لما يسوءني وَلا تُخْزُونِ أي لا تذلوني ولا تهينوني بالتعرض بالسوء لمن أجرتهم فهو من الخزي بمعنى الذل والهوان، وحيث كان التعرض لهم بعد أن نهاهم عنه بقوله: فَلا تَفْضَحُونِ أكثر تأثيرا في جانبه ﵇ وأجلب للعار إليه إذ التعرض للجار قبل العلم ربما يتسامح فيه وأما بعد العلم والمناصبة بحمايته والذب عنه فذاك أعظم العار، عبر ﵇ عما يعتريه من جهتهم بعد النهي المذكور بسبب لجاجهم ومجاهرتهم بمخالفته بالخزي وأمرهم بتقوى الله تعالى في ذلك، وجوز أن يكون ذلك من الخزاية وهي الحياء أي لا تجعلوني أستحيي من الناس بتعرضكم لهم بالسوء، واستظهر بعضهم الأول، وإنما لم يصرح ﵇ بالنهي عن نفس تلك الفاحشة قيل: لأنه كان يعرف أنه لا يفيدهم ذلك، وقيل: رعاية لمزيد الأدب مع ضيفه حيث لم يصرح بما يثقل على سمعهم وتنفر عنه طباعهم ويرى الحر الموت ألذ طعما منه، وقال بعض الأجلة: المراد باتقوا الله أمرهم بتقواه سبحانه عن ارتكاب الفاحشة. وتعقب بأنه لا يساعد ذلك توسيطه بين النهيين المتعلقين بنفسه ﵇. وكذلك قوله تعالى: قالُوا أَوَلَمْ نَنْهَكَ عَنِ الْعالَمِينَ أي عن إجارة أحد منهم وحيلولتك بيننا وبينه أو عن ضيافة أحد منهم، والهمزة للإنكار والواو على ما قال غير واحد للعطف على مقدر أي ألم نتقدم إليك ولم ننهك عن ذلك فإنهم كانوا يتعرضون لكل أحد من الغرباء بالسوء وكان ﵇ ينهاهم عن ذلك بقدر وسعه ويحول بينهم وبين من يعرضون له وكانوا قد نهوه عن تعاطي مثل ذلك فكأنهم قالوا: ما ذكرت من الفضيحة والخزي إنما جاءك من قبلك لا من قبلنا إذ لولا تعرضك لما تتصدى له لما اعتراك، ولما رآهم لا يقلعون عما هم عليه قالَ هؤُلاءِ بَناتِي يعني نساء القوم أو بناته حقيقة. وقد تقدم الكلام في ذلك، واسم الإشارة مبتدأ وبَناتِي خبره، وفي الكلام حذف أي فتزوجوهن، وجوز أن يكون بَناتِي بدلا أو بيانا والخبر محذوف أي أطهر لكم كما في الآية الأخرى، وأن يكون هؤُلاءِ في موضع نصب بفعل محذوف أي تزوجوا بناتي، والمتبادر الأول. إِنْ كُنْتُمْ فاعِلِينَ شك في قبولهم لقوله فكأنه قال: إن فعلتم ما أقول لكم وما أظنكم تفعلون، وقيل: إن كنتم تريدون قضاء الشهوة فيما أحل الله تعالى دون ما حرم، والوجه الأول كما في الكشف أوجه.

{ يَسْتَبْشِرُونَ } “sevinç içinde”, müjdelenmiş ve sevinçli olarak [geldiler]; zira onlara, onun aleyhisselam yanında son derece güzel ve yakışıklı bıyıksız delikanlı misafirlerin bulunduğu söylenmişti; Allah Teâlâ onları kahretsin, onlara göz diktiler. { قالَ إِنَّ هؤُلاءِ ضَيْفِي } “[Lût] dedi ki: 'Şüphesiz bunlar benim misafirimdir'”. Misafir anlamına gelen { الضيف }, daha önce belirttiğimiz gibi aslen { ضافه } fiilinin masdarıdır; dolayısıyla tekile de çoğula da ıtlak edilir, bu yüzden { هؤلاء } için haber kılınması sahih olmuştur. Meleklere aleyhimesselam bunun ıtlak edilmesi, misafir kılığında olmaları sebebiyle onun aleyhisselam itikadına göredir; bu sebeple onların itikadına göre olduğu da söylenmiştir. Tekit ise onların bunu inkâr etmelerinden dolayı değil, onların kendisiyle irtibatını pekiştirmek, onlara aleyhimesselam gösterdiği ihtimamı ve onların haklarını gözetip kötülükten korumak için gayretini ortaya koymak içindir. Bu sebeple şöyle demiştir: { فَلا تَفْضَحُونِ } “beni rezil etmeyin”, yani onların yanında kendilerine kötülükle sataşarak [beni rezil etmeyin] ki sizin yanınızda bir değerimin olmadığını anlamasınlar; yahut 'misafirimin rezil olmasıyla beni rezil etmeyin; zira kimin misafirine kötülük yapılırsa muhakkak kendisine kötülük yapılmış olur'. Kişinin rezil olmasını gerektiren bir durumu ortaya çıktığında «فضحته فضحا وفضيحة» denilir; sabah insanlara belirginleştiğinde ise «فضح الصبح» denilir. { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'tan korkun”, beni üzecek şeye girişmeniz konusunda, { وَلا تُخْزُونِ } “ve beni perişan etmeyin”, yani himaye ettiğim kimselere kötülükle sataşarak beni zelil ve hor kılmayın; bu, zillet ve hakaret manasındaki { الخزي } (hizy) kelimesindendir. Onlara sataşmak, kendilerini { فَلا تَفْضَحُونِ } sözüyle bundan nehyettikten sonra onun aleyhisselam tarafında daha çok tesir bırakacağı ve kendisine daha fazla ar getireceği için -zira komşuya/himayedekine durum bilinmeden önce sataşılması belki hoş görülebilir; ancak bilindikten ve onu koruyup müdafaa etmek açıkça üstlenildikten sonra sataşılması en büyük rezilliktir- mezkûr nehye rağmen onların inatları ve ona muhalefeti açıkça sürdürmeleri sebebiyle kendi nefsine onların yönünden arız olacak durumu 'hizy' ile ifade etmiş ve bu hususta kendilerine Allah Teâlâ'dan korkmalarını emretmiştir. Bunun haya manasındaki { الخزاية } kelimesinden olması da caiz görülmüştür; yani 'onlara kötülükle sataşarak beni insanlardan utandırmayın' demektir. Bazıları birinci manayı daha zahir görmüştür. Onun aleyhisselam bizzat o fuhşiyatı yasaklamayı açıkça zikretmemesi hakkında; bunun onlara fayda vermeyeceğini bildiği için olduğu söylenmiştir; kulağa ağır gelen ve tabiatların kendisinden nefret ettiği, hür bir kimsenin ölümü kendisinden daha tatlı bulduğu bir şeyi açıkça söylemeyerek misafirine karşı daha fazla edep gözetmek için olduğu da söylenmiştir. Bazı büyük âlimler şöyle demiştir: { اتقوا الله } ifadesinden maksat, fuhşiyatı işlemekten Allah Sübhânehu'dan korkmalarını onlara emretmektir. Ancak bunun, onun aleyhisselam bizzat kendi nefsiyle alakalı iki nehiy arasına konulmasına uygun düşmediği belirtilerek itiraz edilmiştir. Aynı şekilde Allah Teâlâ'nın: { قالُوا أَوَلَمْ نَنْهَكَ عَنِ الْعالَمِينَ } “Onlar: 'Biz seni âlemlerden menetmemiş miydik?' dediler” buyruğunda; yani 'onlardan herhangi birini himaye etmenden ve bizimle onun arasına girmenden yahut onlardan birini misafir etmenden [menetmemiş miydik?]' demektir. Hemze inkâr içindir; vâv ise pek çok âlimin belirttiğine göre takdiri bir ifadeye atıf içindir; yani 'biz seni önceden uyarmadık mı ve seni bundan nehyetmedik mi?' demektir; zira onlar yabancılardan herkese kötülükle sataşırlardı, o da aleyhisselam gücü yettiğince onları bundan nehyeder ve sataştıkları kimselerle onların arasına girerdi; onlar da onu böyle şeylere girişmekten nehyetmişlerdi. Sanki şöyle dediler: Zikrettiğin rüsvaylık ve rezillik bizim tarafımızdan değil ancak senin tarafından sana geldi; zira sen kalkıştığın şeye girişmeseydin bu durum sana arız olmazdı. Onların içinde bulundukları durumdan vazgeçmediklerini görünce: { قالَ هؤُلاءِ بَناتِي } “[Lût] dedi ki: 'İşte bunlar benim kızlarım'” dedi; yani kavmin kadınları veya hakiki kızları [demektir]. Buna dair açıklama daha önce geçmişti. İsm-i işaret mübteda, { بَناتِي } ise onun haberidir; kelâmda hazif vardır, yani 'onlarla evlenin' demektir. { بَناتِي } kelimesinin bedel veya beyan olması ve haberin diğer ayette olduğu gibi «أطهر لكم» (sizin için daha temizdir) şeklinde takdir edilerek mahzuf olması da, { هؤُلاءِ } kelimesinin mahzuf bir fiille nasb mahallinde olup 'kızlarımla evlenin' takdirinde olması da caiz görülmüştür; ilk akla gelen ise birincisidir. { إِنْ كُنْتُمْ فاعِلِينَ } “eğer yapacaksanız”, onların kendi sözünü kabul etmelerindeki şüphedir; sanki şöyle demiştir: 'Eğer size söylediğimi yapacaksanız ki yapacağınızı sanmıyorum'; 'eğer şehvetinizi Allah Teâlâ'nın haram kıldığında değil helal kıldığında gidermek istiyorsanız' dendiği de söylenmiştir. el-Keşşâf'ta olduğu gibi birinci vecih daha uygundur.

وفي الحواشي الشهابية أنه أنسب بالشك، ويفهم صنيع بعضهم ترجيح الثاني قيل لتبادره من الفعل، وعلى الوجهين المفعول مقدر، وجوز تنزيل الوصف منزلة اللازم، وجواب الشرط محذوف أي فهو خير لكم أو فاقضوا ذلك لَعَمْرُكَ قسم من الله تعالى بعمر نبينا ﷺ على ما عليه جمهور المفسرين.

Hâşiyetü'ş-Şihâb'da bunun şüpheye daha uygun olduğu belirtilmiştir; bazılarının tutumundan ise fiilden ilk akla gelen olması sebebiyle ikincisini tercih ettikleri anlaşılmaktadır. Her iki veche göre de mef'ûl takdir edilmiştir; vasfın lâzım (geçişsiz) fiil makamına indirilmesi de caiz görülmüştür. Şartın cevabı mahzuftur; yani 'o sizin için daha hayırlıdır' veya 'bunu giderin' [takdirindedir]. { لَعَمْرُكَ } “Ömrüne andolsun ki”, müfessirlerin cumhurunun benimsediği görüşe göre Allah Teâlâ'nın Peygamberimiz'in ﷺ ömrüne ettiği bir yemindir.

وأخرج البيهقي في الدلائل وأبو نعيم وابن مردويه وغيرهم عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: ما خلق الله تعالى وما ذرأ وما برأ نفسا أكرم عليه من محمد ﷺ وما سمعت الله سبحانه أقسم بحياة أحد غيره قال تعالى:

Beyhakî Delâil'de, Ebû Nuaym, İbn Merdûye ve başkaları İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ şöyle rivayet etmişlerdir: 'Allah Teâlâ, Muhammed'den ﷺ daha değerli hiçbir can yaratmamış, var etmemiş ve meydana getirmemiştir. Allah Sübhânehu'nun ondan başka hiç kimsenin hayatına yemin ettiğini işitmedim.' Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

لَعَمْرُكَ إلخ، وقيل: هو قسم من الملائكة ﵈ بعمر لوط ﵇، وهو مع مخالفته للمأثور محتاج لتقدير القول أي قالت الملائكة للوط ﵈: لَعَمْرُكَ إلخ، وهو خلاف الأصل وإن كان سياق القصة شاهدا له وقرينة عليه، فلا يرد ما قاله صاحب الفرائد من أنه تقدير من غير ضرورة ولو ارتكب مثله لأمكن إخراج كل نص عن

{ لَعَمْرُكَ } “Ömrüne andolsun ki” ilâ âhir. Bunun, meleklerin aleyhimesselam Lût'un aleyhisselam ömrüne bir yemini olduğu da söylenmiştir; bu ise me'sûr rivayete aykırı olmasının yanı sıra sözün takdir edilmesine muhtaçtır; yani 'Melekler Lût'a aleyhimesselam şöyle dedi: Ömrüne andolsun ki vs.' [demektir]. Kıssanın siyakı buna şahit ve karine olsa da bu asıl olana aykırıdır; dolayısıyla Ferâid sahibinin, bunun bir zaruret olmaksızın yapılan bir takdir olduğu ve şayet benzeri bir şeye cüret edilirse her nassın

معناه بتقدير شيء فيرتفع الوثوق بمعاني النص، وأيّا ما كان- فعمرك- مبتدأ محذوف الخبر وجوبا أي قسمي أو يميني أو نحو ذلك، والعمر بالفتح والضم البقاء والحياة إلا أنهم التزموا الفتح في القسم لكثرة دوره فناسب التخفيف وإذا دخلته اللام التزم فيه الفتح وحذف الخبر في القسم، وبدون اللام يجوز فيه النصب والرفع وهو صريح، وهو مصدر مضاف للفاعل أو المفعول، وسمع فيه دخول الباء وذكر الخبر قليلا، وذكر أنه إذا تجرد من اللام لا يتعين للقسم، ونقل ذلك عن الجوهري، وقال ابن يعيش: لا يستعمل إلا فيه أيضا وجاء شاذا «عملي» وعدوه من القلب، وقال أبو الهيثم:

bir şey takdir edilerek manasından saptırılabileceği, böylece nassın manalarına olan güvenin ortadan kalkacağı şeklindeki itirazı varit olmaz. Her ne olursa olsun, { عمرك } kelimesi haberi vacip olarak mahzuf bir mübtedadır; yani 'yeminimdir' veya 'andımdır' yahut benzeri bir takdirdedir. { العمر } fetha ve zamme ile bekā ve hayat demektir; ancak yeminde çokça tekrarlandığı için fethayı iltizam etmişlerdir, böylece hafifletmeye uygun düşmüştür. Başına lâm edatı girdiğinde onda fetha iltizam edilir ve yeminde haber hazfedilir; lâm olmaksızın ise nasbı da ref'i de caizdir ve bu sarihtir. O, faile veya mef'ûle muzaf olan bir masdardır; onda bâ harfinin girdiği ve haberin zikredildiği nadiren işitilmiştir. Lâm edatından soyutlandığında yemine tayin olunmadığı zikredilmiş ve bu Cevherî'den nakledilmiştir. İbn Yaîş ise sadece yeminde kullanıldığını söylemiştir; şaz olarak «عملي» şeklinde de gelmiş ve bunu kalb (harf değişimi) saymışlardır. Ebü'l-Heysem şöyle demiştir:

معنى لَعَمْرُكَ لدينك الذي تعمر ويفسر بالعبادة، وأنشد:

{ لَعَمْرُكَ } ifadesinin manası; 'imar ettiğin/yaşattığın dinine andolsun' demektir ve ibadetle tefsir edilir. Şu beyti okumuştur:

أيها المنكح الثريا سهيلا ... عمرك الله كيف يلتقيان

Ey Süreyyâ'yı Süheyl ile evlendiren ... Allah için söyle [ibadetin hakkı için], nasıl birleşirler?

أراد عبادتك الله تعالى فإنه يقال- على ما نقل عن ابن الأعرابي- عمرت ربي أي عبدته، وفلان عامر لربه أي عابد، وتركت فلانا يعمر ربه أي يعبده وهو غريب. وفي البيت توجيهات فقال سيبويه فيه: الأصل عمرتك الله تعالى تعميرا فحذف الزوائد من المصدر وأقيم مقام الفعل مضافا إلى مفعوله الأول، ومعنى عمرتك أعطيتك عمرا بأن سألت الله تعالى أن يعمرك فلما ضمن عمر معنى السؤال تعدى إلى المفعول الثاني- أعني الاسم الجليل- فهو على هذا منصوب، وأجاز الأخفش رفعه ليكون فاعلا أي عمرك الله سبحانه تعميرا، وجوز الرضي أن يكون- عمرك- فيه منصوبا على المفعول به لفعل محذوف أي أسأل الله تعالى عمرك وأسأل متعد إلى مفعولين، أو يكون المعنى أسألك بحق تعميرك الله تعالى أي اعتقادك بقاءه وأبديته تعالى فيكون انتصابه بحذف حرف القسم نحو الله لأفعلن، وهو مصدر محذوف الزوائد مضاف إلى الفاعل والاسم الجليل مفعول به له، ولا بأس بإضافة- عمر- إليه تعالى، وقد جاء مضافا كذلك قال الشاعر:

Allah Teâlâ'ya ibadetini kastetmiştir; zira İbnü'l-A'râbî'den nakledildiğine göre «عمرت ربي» yani 'Rabbime ibadet ettim', «فلان عامر لربه» yani 'falan kişi Rabbine ibadet edendir' denilir; «تركت فلانا يعمر ربه» 'falanı Rabbine ibadet ederken bıraktım' denilir ki bu garip bir kullanımdır. Beyitte çeşitli açıklamalar yapılmıştır: Sîbeveyh bu konuda şöyle demiştir: Aslı «عمرتك الله تعالى تعميرا» şeklindedir, masdarın zait harfleri hazfedilmiş ve birinci mef'ûlüne muzaf kılınarak fiilin yerine ikame edilmiştir. «عمرتك» ifadesinin manası; 'Allah Teâlâ'dan sana ömür vermesini isteyerek sana ömür diledim' demektir. { عمر } fiili talep/dua manasını tazammun edince ikinci mef'ûle -yani Lafza-i Celâl'e- geçişli olmuştur; bu sebeple o bu takdire göre mansuptur. Ahfeş fail olması için ref'ini caiz görmüştür; yani 'Allah Sübhânehu sana uzun ömür versin' [demektir]. Radî ise buradaki { عمرك } kelimesinin mahzuf bir fiilin mef'ûlün bihi olarak mansup olmasını caiz görmüştür; yani 'Allah Teâlâ'dan senin ömrünü dilerim' takdirindedir ve { أسأل } fiili iki mef'ûle geçişlidir; yahut mana 'senin Allah Teâlâ'yı tazim ve ibadetin hakkı için senden dilerim' yani O Teâlâ'nın bekāsına ve ebediyetine olan inancın hakkı için demektir; böylece mansup oluşu «الله لأفعلن» örneğindeki gibi yemin harfinin hazfiyle olur. O, zaitleri hazfedilmiş, faile muzaf bir masdardır ve Lafza-i Celâl de onun mef'ûlün bihidir. { عمر } kelimesinin O Teâlâ'ya izafe edilmesinde bir sakınca yoktur; nitekim böyle muzaf olarak da gelmiştir, şair şöyle demiştir:

إذا رضيت علىّ بنو قشير ... لعمر الله أعجبني رضاها

Kuşeyroğulları benden razı olduğu zaman ... Allah'ın bekāsına andolsun ki onların rızası hoşuma gider.

وقال الأعشى:

el-A'şâ da şöyle demiştir:

ولعمر من جعل الشهور علامة ... منها تبين نقصها وكمالها

Ayları birer işaret kılanın bekāsına andolsun ki ... onlardan onların eksikliği ve tamlığı anlaşılır.

وزعم بعضهم أنه لا يجوز أن يقال: لعمر الله تعالى لأنه سبحانه أزلي أبدي، وكأنه توهم أن العمر لا يقال إلا فيما له انقطاع وليس كذلك، وجاء في كلامهم إضافته لضمير المتكلم، قال النابغة لعمري وما عمري عليّ بهين.

Bazıları, Allah Sübhânehu ezeli ve ebedi olduğu için «لعمر الله تعالى» denilmesinin caiz olmadığını iddia etmişlerdir; sanki o, ömrün ancak sonu olan şeyler için söyleneceğini vehmetmiştir, oysa durum böyle değildir. Onların sözlerinde mütekellim zamirine izafesi de gelmiştir; Nâbiğa şöyle demiştir: «لعمري وما عمري عليّ بهين» (Ömrüme andolsun ki, benim ömrüm bana değersiz değildir).

وكره النخعي ذلك لأنه حلف بحياة المقسم، ولا أعرف وجه التخصيص فإن في لَعَمْرُكَ خطابا لشخص حلفا بحياة المخاطب وحكم الحلف بغير الله تعالى مقرر على أتم وجه في محله.

Nehaî bunu kerih görmüştür; çünkü bu, yemin edenin hayatına yemindir. Ben bu tahsisin gerekçesini bilmiyorum; zira { لَعَمْرُكَ } ifadesinde bir şahsa hitap ve muhatabın hayatına yemin vardır; Allah Teâlâ'dan başkasına yemin etmenin hükmü ise kendi yerinde en mükemmel şekilde açıklanmıştır.

وقرأ ابن عباس رضي الله تعالى عنهما و «عمرك» بدون لام إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ أي لفي غوايتهم أو شدة غلمتهم التي أزالت عقولهم وتمييزهم بين خطئهم والصواب الذي يشار به إليهم يَعْمَهُونَ يتحيرون فكيف يسمعون النصح، وأصل العمه عمى البصيرة وهو مورث للحيرة وبهذا الاعتبار فسر بذلك، والضمائر لأهل المدينة، والتعبير بالمضارع بناء على المأثور في الخطاب لحكاية الحال الماضية، وقيل: ونسب إلى ابن عباس رضي الله تعالى عنهما الضمائر لقريش، واستبعده ابن عطية وغيره لعدم مناسبة السباق والسياق، ومن هنا قيل: الجملة اعتراض وجملة يَعْمَهُونَ حال من الضمير في الجار والمجرور، وجوز أن تكون حالا من الضمير المجرور في سَكْرَتِهِمْ والعامل السكرة أو معنى الإضافة، ولا يخفاك حاله، وقرأ الأشهب «سكرتهم» بضم السين، وابن أبي عبلة «سكراتهم» بالجمع، والأعمش «سكرهم» بغير تاء، وأبو عمرو في رواية الجهضمي «أنهم» بفتح الهمزة، قال أبو البقاء: وذلك على

İbn Abbas radıyallâhu anhümâ lâm harfi olmaksızın «وعمرك» şeklinde okumuştur. { إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ } “onlar sarhoşlukları içinde”, yani akıllarını ve hataları ile kendilerine işaret edilen doğru arasındaki temyizlerini gideren sapkınlıkları veya şiddetli şehvetleri içinde { يَعْمَهُونَ } “bocalayıp duruyorlar”, şaşkınca bocalıyorlar; o halde nasihati nasıl dinlesinler? Amelin aslı kalp gözünün körlüğüdür ve bu hayret ve şaşkınlık doğurur; bu açıdan böyle tefsir edilmiştir. Zamirler şehir halkına aittir; hitaptaki me'sûr rivayete dayanılarak muzari ile ifade edilmesi geçmiş hali hikâye etmek içindir. Zamirlerin Kureyş'e ait olduğu da söylenmiş ve bu İbn Abbas'a radıyallâhu anhümâ nispet edilmiştir; ancak İbn Atıyye ve başkaları bağlam ve siyakın uygunsuzluğu sebebiyle bunu uzak görmüşlerdir. Buradan hareketle, cümlenin itiraziyye (ara cümle) olduğu ve { يَعْمَهُونَ } cümlesinin câr-mecrûrdaki zamirden hâl olduğu söylenmiştir. { سَكْرَتِهِمْ } kelimesindeki mecrûr zamirden hâl olması da caiz görülmüştür ki âmil 'sekre' yahut izafet manasıdır; bunun durumu ise sana gizli değildir. el-Eşheb sîn harfinin zammesiyle «سُكْرتهم», İbn Ebî Able cemi olarak «سكراتهم», el-A'meş tâ harfi olmaksızın «سَكْرهم», Ebû Amr ise Cehdamî rivayetinde hemzenin fethasıyla «أنّهم» şeklinde okumuştur. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: Bu,

تقدير زيادة اللام، ومثله قراءة سعيد بن جبير «ألا إنهم ليأكلون الطعام (١) » بالفتح بناء على أن لام الابتداء إنما تصحب إن المكسورة الهمزة وكأن التقدير على هذه القراءة لعمرك قسمي على أنهم فافهم.

lâmın zait kabul edilmesi takdiri üzeredir; Saîd b. Cübeyr'in fetha ile «ألا إنهم ليأكلون الطعام (١) » kıraati de bunun gibidir; zira ibtida lâmı ancak hemzesi meksûr olan { إنّ } edatına bitişir; sanki bu kıraate göre takdir 'Ömrüne andolsun ki şüphesiz onlar üzerine yeminimdir' şeklindedir, iyi anla!

فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ يعني صيحة هائلة، والتعريف للجنس، وقيل: صيحة جبريل ﵇ فالتعريف للعهد وقال الإمام: ليس في الآية دلالة على هذا التعيين فإن ثبت بدليل قوي قيل به.

{ فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ } “Derken o korkunç ses onları yakalayıverdi”, yani dehşetli bir ses [yakaladı]; harf-i tarif cins içindir. Cebrail'in aleyhisselam sayhası (çığlığı) olduğu da söylenmiştir; bu takdirde harf-i tarif ahd içindir. İmam [Râzî] şöyle demiştir: Ayette bu tayine dair bir delalet yoktur; şayet kuvvetli bir delille sabit olursa kabul edilir.

وأخرج ابن المنذر عن ابن جريج أنه قال في الآية: الصيحة مثل الصاعقة فكل شيء أهلك به قوم فهو صاعقة وصيحة مُشْرِقِينَ داخلين في وقت شروق الشمس، قال المدقق: والجمع بين- مصبحين ومشرقين- باعتبار الابتداء والانتهاء بأن يكون ابتداء العذاب عند الصبح وانتهاؤه عند الشروق وأخذ الصيحة قهرها إياهم وتمكنها منهم، ومنه الأخيذ الأسير، ولك أن تقول: مَقْطُوعٌ بمعنى يقطع عما قريب انتهى، وقيل: مُشْرِقِينَ حال مقدرة فَجَعَلْنا عالِيَها أي المدينة كما هو الظاهر. وجوز رجوعه إلى القرى وإن لم يسبق ذكرها والمراد بعاليها وجه الأرض وما عليه وهو المفعول الأول لجعل وسافِلَها الثاني له، وقد تقدم الكلام في ذلك وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ في تضاعيف ذلك حِجارَةً كائنة مِنْ سِجِّيلٍ من طين متحجر وهو في المشهور معرب سنك كل، وذهب أبو عبيد وطائفة إلى أنه عربي وأنه يقال فيه «سجين» بالنون واحتجوا بقول تميم بن مقبل:

İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc'den ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Sayha, yıldırım/korkunç ses gibidir; bir kavmin kendisiyle helâk edildiği her şey bir sâika (yıldırım) ve sayhadır.' { مُشْرِقِينَ } “güneş doğarken”, güneşin doğuş vaktine girerlerken demektir. Müdakkik [âlim] şöyle demiştir: { مصبحين } ile { مشرقين } arasının cem edilmesi başlangıç ve bitiş itibarıyladır; şöyle ki azabın başlangıcı sabah vaktinde, bitişi ise güneşin doğuşundadır. Sayhanın onları alması/yakalaması, onları kahretmesi ve üzerlerinde hâkimiyet kurmasıdır; esire 'ahîz' denilmesi de bundandır. Şöyle de diyebilirsin: { مَقْطُوعٌ } çok yakında kesilecek manasındadır, bitti. { مُشْرِقِينَ } ifadesinin mukadder bir hâl olduğu da söylenmiştir. { فَجَعَلْنا عالِيَها } “Böylece oranın üstünü”, yani zahir olduğu üzere şehrin [üstünü]. Daha önce zikri geçmemiş olsa da köylere dönmesi de caiz görülmüştür; yukarısından maksat yeryüzü ve üzerindekilerdir ki bu { جعل } fiilinin birinci mef'ûlüdür; { وسافِلَها } “altına [getirdik]” ise onun ikinci mef'ûlüdür; buna dair açıklama daha önce geçmişti. { وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ } “ve üzerlerine yağdırdık”, bu esnada { حِجارَةً } “taşlar”, { مِنْ سِجِّيلٍ } “pişirilmiş balçıktan” taşlaşmış çamurdan olan [taşlar]. Bu, meşhur görüşe göre Farsça 'seng-i gil'den muarreptir. Ebû Ubeyd ve bir topluluk ise bunun Arapça olduğunu ve onda nûn harfiyle «سجين» de denildiğini savunmuşlar ve Temîm b. Mukbil'in şu sözünü delil getirmişlerdir:

ضربا تواصى به الأبطال سجينا وهو كما ترى. وسئل الأصمعي عن معناه في البيت فقال: لا أفسره إذ كنت أسمع وأنا حدث- سخينا- بالخاء المعجمة أي سخنا وسجين بالجيم أيضا، وقيل: هو مأخوذ من السجل وهو الكتاب أي من طين كتب عليه أسماؤهم أو كتب الله تعذيبهم به، وقد مر الكلام في ذلك أيضا.

Kahramanların birbirlerine şiddetli bir vuruşla vasiyet ettiği gibi; bu da gördüğün gibidir. Asmaî'ye beyitteki manası sorulduğunda şöyle demiştir: 'Bunu tefsir edemem; çünkü ben gençken bunu noktalı hı ile «سخينا» yani sıcak olarak ve cîm ile «سجين» olarak da işitirdim.' Bunun { السجل } yani kitaptan alındığı; üzerlerine isimlerinin yazıldığı yahut Allah'ın kendilerine bununla azap etmeyi yazdığı çamurdan olduğu da söylenmiştir; buna dair açıklama da daha önce geçmişti.

إِنَّ فِي ذلِكَ أي فيما ذكر من القصة لَآياتٍ لعلامات يستدل بها على حقيقة الحق لِلْمُتَوَسِّمِينَ قال ابن عباس: للناظرين،

{ إِنَّ فِي ذلِكَ } “Şüphesiz bunda”, yani kıssadan zikredilen şeylerde { لَآياتٍ } “ibretler vardır”, hakkın hakikatine kendisiyle delil getirilen işaretler vardır { لِلْمُتَوَسِّمِينَ } “işaretten anlayanlar için”. İbn Abbas: 'Bakanlar için' demiştir;

وقال جعفر بن محمد رضي الله تعالى عنهما: للمتفرسين،

Ca'fer b. Muhammed radıyallâhu anhümâ: 'Feraset sahipleri için' demiştir;

وقال مجاهد: للمعتبرين، وقيل غير ذلك وهي معان متقاربة. وفي البحر التوسم تفعل من الوسم وهو العلامة التي يستدل بها على مطلوب، وقال ثعلب:

Mücâhid: 'İbret alanlar için' demiştir; başka şeyler de söylenmiştir ve bunlar birbirine yakın manalardır. el-Bahr'da şöyle denilmiştir: Tevessüm, aranan şeye kendisiyle delil getirilen alamet demek olan { الوسم } (el-vesm) kökünden tefa''ul babındandır. Sa'leb şöyle demiştir:

التوسم النظر من القرن إلى القدم واستقصاء وجوه التعريف، قال الشاعر:

Tevessüm, baştan ayağa bakmak ve tanıtıcı unsurların yönlerini etraflıca araştırmaktır. Şair şöyle demiştir:

أو كلما وردت عكاظ قبيلة ... بعثوا إليّ عريفهم يتوسم

Ukâz'a bir kabile ne zaman gelse ... etraflıca inceleyip tanısın diye reislerini bana gönderirler.

وذكر أن أصله التثبت والتفكر مأخوذ من الوسم وهو التأثير بحديدة محماة في جلد البعير أو غيره، ويقال:

Bunun aslının iyice düşünmek ve tefekkür etmek olduğu, bunun da devenin veya başkasının derisine kızgın demirle dağlama yapmak demek olan { الوسم } kökünden alındığı zikredilmiştir. Denilir ki:

توسمت فيه خيرا أي ظهرت علاماته لي منه، قال عبد الله بن رواحة في رسول الله ﷺ:

«توسمت فيه خيرا» (Onda hayır sezdim/gördüm), yani 'ondan bana onun hayır alametleri belirdi' demektir. Abdullah b. Revâha, Resûlullah ﷺ hakkında şöyle demiştir:

إني توسمت فيك الخير أعرفه ... والله يعلم أني ثابت البصر

Ben sende hayır alametlerini sezdim ve onu bilirim ... Allah bilir ki benim basiretim sabittir.

والجار والمجرور في موضع الصفة لَآياتٍ أو متعلق به، وهذه الآية- على ما قال الجلال السيوطي- أصل في الفراسة،

Câr-mecrûr { لَآياتٍ } kelimesinin sıfatı makamındadır veya ona taalluk etmektedir. Bu ayet -Celâl es-Süyûtî'nin belirttiğine göre- feraset konusunda bir asıldır;

فقد أخرج الترمذي من حديث أبي سعيد مرفوعا «اتقوا فراسة المؤمن فإنه ينظر بنور الله تعالى»

Nitekim Tirmizî, Ebû Saîd'in hadisinden merfû olarak şunu rivayet etmiştir: «Müminin ferasetinden sakının; çünkü o, Allah Teâlâ'nın nuruyla bakar.»

ثم قرأ الآية وكان بعض المالكية يحكم بالفراسة في الأحكام جريا على طريق إياس بن معاوية وَإِنَّها أي المدينة المهلكة وقيل القرى لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ أي طريق ثابت يسلكه الناس ويرون آثارها وقيل: الضمير للآيات، وقيل: للحجارة، وقيل:

Sonra bu ayeti okumuştur. Bazı Mâlikîler, İyâs b. Muâviye'nin yolunu izleyerek hükümlerde ferasetle hüküm verirlerdi. { وَإِنَّها } “Ve o”, yani helak edilen şehir -köyler olduğu da söylenmiştir- { لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ } “işlek bir yol üzerindedir”, yani insanların gelip geçtiği ve kalıntılarını gördüğü sabit bir yol üzerindedir. Zamirin ayetlere ait olduğu da söylenmiştir; taşlara ait olduğu da söylenmiştir;

للصيحة أي وإن الصيحة لبمرصد لمن يعمل عملهم لقوله تعالى: وَما هِيَ مِنَ الظَّالِمِينَ بِبَعِيدٍ [هود: ٨٣] ومُقِيمٍ قيل معلوم، وقيل: معتد دائم السلوك إِنَّ فِي ذلِكَ أي فيما ذكر من المدينة أو القرى أو في كونها بمرأى من

[korkunç] sese [ait olduğu da söylenmiştir]; yani Allah Teâlâ'nın: { وَما هِيَ مِنَ الظَّالِمِينَ بِبَعِيدٍ } “O [azap], zalimlerden uzak değildir” [Hûd 83] buyruğu gereğince şüphesiz o korkunç ses, onların amelini işleyenleri gözetlemektedir. { مُقِيمٍ } [kelimesinin] 'bilinen' [yol] anlamında olduğu söylenmiştir; 'düzgün, üzerinden sürekli geçilen [işlek yol]' manasında olduğu da söylenmiştir. { إِنَّ فِي ذلِكَ } “Şüphesiz bunda”, yani zikredilen şehirde yahut köylerde ya da [oraların],

الناس يشاهدونها عند مرورهم عليها لَآيَةً عظيمة لِلْمُؤْمِنِينَ بالله تعالى ورسوله ﷺ فإنهم الذين يعرفون أن سوء صنيعهم هو الذي ترك ديارهم بلاقع، وأما غيرهم فيحملون ذلك على الاتفاق أو الأوضاع الفلكية، وافراد الآية بعد جمعها فيما سبق قيل لما أن المشاهد هاهنا بقية الآثار لا كل القصة كما فيما سلف، وقيل: للإشارة إلى أن المؤمنين يكفيهم آية واحدة وَإِنْ كانَ أَصْحابُ الْأَيْكَةِ لَظالِمِينَ هم قوم شعيب ﵇ والأيكة في الأصل الشجرة الملتفة واحدة الأيك، قال الشاعر:

insanların gözü önünde olup oradan geçerken onu görmelerinde { لَآيَةً } büyük “bir ibret vardır”, { لِلْمُؤْمِنِينَ } Allah Teâlâ'ya ve Resûlü'ne ﷺ “inananlar için”. Çünkü onların kötü amellerinin, yurtlarını ıssız bırakan şey olduğunu ancak onlar bilirler. Başkaları ise bunu tesadüfe veya astrolojik durumlara bağlarlar. Daha önce çoğul geçtikten sonra burada ayetin tekil getirilmesi hakkında, burada müşahede edilenin önceki gibi kıssanın tamamı değil, sadece kalıntıların geriye kalan kısmı olmasından dolayı olduğu söylenmiştir. Müminlere tek bir ayetin yeteceğine işaret etmek için olduğu da söylenmiştir. { وَإِنْ كانَ أَصْحابُ الْأَيْكَةِ لَظالِمِينَ } “Eyke halkı da gerçekten zalimlerdi”; onlar Şuayb'ın aleyhisselâm kavmidir. Eyke (الأيكة) asılda sarmaş dolaş olmuş ağaç demektir, eyk (الأيك) kelimesinin tekilidir. Şair şöyle demiştir:

تجلو بقادمتي حمامة أيكة ... بردا أسف لثاته بالإثمد

Bir koruluk güvercininin kanadının ön tüyleriyle cilalar ... diş etlerine sürme çekilmiş soğuk beyaz dişlerini.

والمراد بها غيضة أي بقعة كثيفة الأشجار بناء على ما روي أن هؤلاء القوم كانوا يسكنون الغيضة وعامة شجرها الدوم- وقيل السدر- فبعث الله تعالى إليهم شعيبا فكذبوه فأهلكوا بما ستسمعه إن شاء الله تعالى، وقيل: بلدة كانوا يسكنونها، وإطلاقها على ما ذكر إما بطريق النقل أو تسمية المحل باسم الحال فيه ثم غلب عليه حتى صار علما، وأيد القول بالعلمية أنه قرئ في [الشعراء: ١٧٦، وص: ١٣] «ليكة» ممنوع الصرف، وإِنْ عند البصريين هي المخففة من الثقيلة واسمها ضمير الشأن محذوف واللام هي الفارقة، وعند الفراء هي النافية ولا اسم لها واللام بمعنى إلا، والمعول عليه الأول أي وأن الشأن كان أولئك القوم متجاوزين عن الحد فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ جازيناهم على جنايتهم السابقة بالعذاب والضمير لأصحاب الأيكة.

Bununla kastedilen, ağaçlığı bol bir koruluk, yani ağaçları sık bir bölgedir; zira rivayet edildiğine göre bu kavim ağaçlarının çoğu dūm -sedir olduğu da söylenmiştir- olan bir korulukta yaşıyorlardı. Allah Teâlâ onlara Şuayb'ı peygamber gönderdi, onlar ise onu yalanladılar ve inşâallahu teâlâ işiteceğin şeyle helak edildiler. Yaşadıkları bir belde olduğu da söylenmiştir. Bu ifadenin zikredilen şeye ıtlak edilmesi ya nakil yoluyla veya mekanın içinde bulunanın adıyla isimlendirilmesi (mahal-hal alakası) iledir; sonra galip gelerek özel isim (alem) olmuştur. Özel isim olduğu görüşünü, [Şuarâ: 176 ve Sâd: 13]'te gayri munsarif olarak «ليكة» şeklinde okunmuş olması desteklemektedir. Basralılara göre { إِنْ }, şeddeli nûndan hafifletilmiş (muhaffefe mine's-sakîle) olup ismi mahzuf olan şan zamiridir, lâm ise fârika (ayırt edici lâm)dır. Ferrâ'ya göre ise olumsuzluk edatıdır, ismi yoktur ve lâm da illâ (إلا) anlamındadır. Güvenilir olan birinci görüştür; yani gerçek şu ki, o kavim haddi aşan kimselerdi. { فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ } “Biz de onlardan intikam aldık”, geçmişteki cinayetlerine karşılık onları azapla cezalandırdık; zamir Eyke halkına aittir.

وزعم الطبرسي أنه لهم ولقوم لوط وليس بذاك. روى غير واحد عن قتادة قال: ذكر لنا أنه جل شأنه سلط عليهم الحر سبعة أيام لا يظلهم منه ظل ولا يمنعهم منه شيء ثم بعث سبحانه عليهم سحابة فجعلوا يلتمسون الروح منها فبعث عليهم منها نارا فأكلتهم فهو عذاب يوم الظلة وَإِنَّهُما أي محلي قوم لوط وقوم شعيب ﵉ وإلى ذلك ذهب الجمهور، وقيل: الضمير للأيكة ومدين، والثاني وإن لم يذكر هنا لكن ذكر الأول يدل عليه لإرسال شعيب ﵊ إلى أهلها.

Tabersî zamirin hem onlara hem de Lût kavmine ait olduğunu ileri sürmüştür, fakat durum öyle değildir. Birçok kişi Katâde'den şöyle rivayet etmiştir: 'Bize anlatıldığına göre şânı yüce olan Allah, üzerlerine yedi gün boyunca hiçbir gölgenin kendilerini gölgeleyemediği ve hiçbir şeyin onları koruyamadığı bir sıcaklık musallat etti. Sonra Sübhânehu üzerlerine bir bulut gönderdi; onlar da onun altında serinlik aramaya başladılar. Bunun üzerine Allah, o buluttan üzerlerine bir ateş gönderdi ve ateş onları yiyip bitirdi. İşte bu, gölge gününün (yevmu'z-zulle) azabıdır.' { وَإِنَّهُما } “Gerçekten ikisi de”, yani Lût kavmi ile Şuayb kavminin aleyhimesselâm iki yerleşkesi de; cumhurun görüşü budur. Zamirin Eyke ile Medyen'e ait olduğu da söylenmiştir. İkincisi burada zikredilmemiş olsa da Şuayb aleyhisselâm oranın halkına da gönderildiği için birincisinin zikri ona delalet etmektedir.

فقد أخرج ابن عساكر وغيره عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما قال: «قال رسول الله ﷺ إن مدين وأصحاب الأيكة أمتان بعث الله تعالى إليهم شعيبا ﵇»

Nitekim İbn Asâkir ve başkaları İbn Ömer'den radıyallâhu anhümâ şöyle rivayet etmiştir: «Resûlullah ﷺ: 'Medyen ve Eyke halkı iki ayrı ümmettir; Allah Teâlâ onlara Şuayb'ı aleyhisselâm göndermiştir' buyurdu.»

ولا يخلو عن بعد بل قيل: إن القول الأول كذلك أيضا لأن الأخبار عن مدينة قوم لوط ﵇ بأنها لَبِإِمامٍ مُبِينٍ أي لبطريق واضح يتكرر مع الاخبار عنها آنفا، بأنها لبسبيل مقيم على ما عليه أكثر المفسرين، وجمع غيرها معها في الأخبار لا يدفع التكرار بالنسبة إليها وكأنه لهذا قال بعضهم: الضمير يعود على لوط وشعيب ﵉ أي وإنهما لبطريق من الحق واضح.

Bu da uzak bir ihtimal olmaktan uzak değildir. Hatta birinci görüşün de böyle olduğu söylenmiştir; çünkü müfessirlerin çoğuna göre Lût kavminin aleyhisselâm şehri hakkında { لَبِإِمامٍ مُبِينٍ } “apaçık bir yol üzerindedir”, yani belirgin bir yol üzerindedir diye haber verilmesi, az önce onun hakkında { لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ } “işlek bir yol üzerindedir” şeklinde verilen haberle tekrar edilmiş olur. Haberde onunla birlikte bir başkasının cem edilmesi, ona nispetle tekrarı ortadan kaldırmaz. Sanki bundan dolayı bazısı şöyle demiştir: Zamir Lût ile Şuayb'a aleyhimesselâm dönmektedir; yani ikisi de haktan apaçık bir yol üzeredirler.

وقال الجبائي: الضمير لخبر هلاك قوم لوط وخبر هلاك قوم شعيب، والإمام اسم لما يؤتم به وقد سمي به الطريق واللوح المحفوظ ومطلق اللوح المعد للقراءة وزيج البناء ويراد به على هذا اللوح المحفوظ.

Cübbâî şöyle demiştir: 'Zamir, Lût kavminin helak haberi ile Şuayb kavminin helak haberine aittir.' İmam, kendisine uyulan şeyin adıdır; yol, Levh-i Mahfûz, okumak için hazırlanan her levha ve inşaatçı çekülü/ipi de bu adla isimlendirilmiştir. Bu görüşe göre bununla Levh-i Mahfûz kastedilmektedir.

وقال مؤرج الإمام: الكتاب في لغة حمير، والاخبار عنهما بأنهما في اللوح المحفوظ إشارة إلى سبق حكمه تعالى بهلاك القومين لما علمه سبحانه من سوء أفعالهم وَلَقَدْ كَذَّبَ أَصْحابُ الْحِجْرِ يعني ثمود الْمُرْسَلِينَ حين كذبوا رسولهم صالحا ﵇، فإن من كذب واحدا من رسل الله سبحانه فكأنما كذب الجميع لاتفاق كلمتهم على التوحيد والأصول التي لا تختلف باختلاف الأمم والأعصار، وقيل: المراد بالمرسلين صالح ﵇ ومن معه من المؤمنين على التغليب وجعل الأتباع مرسلين كما قيل: الخبيبون لخبيب بن الزبير وأصحابه، وقال الشاعر:

Müerric ise: 'İmam, Himyer dilinde kitaptır' demiştir. İkisi hakkında Levh-i Mahfûz'da olduklarının haber verilmesi, Sübhânehu'nun onların kötü fiillerini bilmesinden ötürü bu iki kavmin helakine dair Allah Teâlâ'nın hükmünün önceden geçmiş olduğuna bir işarettir. { وَلَقَدْ كَذَّبَ أَصْحابُ الْحِجْرِ } “Andolsun Hicr halkı da yalanladı”, yani Semûd kavmi, { الْمُرْسَلِينَ } “peygamberleri” yalanladı; zira onlar kendi peygamberleri Sâlih'i aleyhisselâm yalanlamışlardı. Nitekim Allah Sübhânehu'nun peygamberlerinden birini yalanlayan kimse, ümmetlerin ve çağların değişmesiyle değişmeyen tevhid ve temel esaslar üzerindeki söz birliklerinden dolayı sanki hepsini yalanlamış gibi olur. Gönderilen elçilerden maksadın, tağlîb yoluyla Sâlih aleyhisselâm ve beraberindeki müminler olduğu, tâbilerin de gönderilen elçiler sayıldığı söylenmiştir; nitekim Hubeyb b. ez-Zübeyr ve arkadaşlarına «الخبيبون» (Hubeybîler) denilmiştir. Şair şöyle demiştir:

قدني من نصر الخبيبين قدي

Hubeybîlerin yardımı bana yeter de artar!

والقول بأنه أنزل كل من الناقة وسقبها منزلة رسول لأنه كالداعي لهم إلى اتباع صالح ﵇ فجمع بهذا الاعتبار لا اعتبار له أصلا فيما أرى.

Dişi deve ile yavrusunun her birinin, onları Sâlih'e aleyhisselâm uymaya çağırıcı gibi olmalarından ötürü bir elçi menzilesine indirildiği ve bu itibarla çoğul yapıldığı yönündeki görüşün ise, bana göre hiçbir itibarı yoktur.

والحجر واد بين الحجاز والشام كانوا يسكنونه، قال الراغب: يسمى ما أحيط به الحجارة حجرا وبه سمي حجر الكعبة وديار ثمود، وقد نهى ﷺ أصحابه رضي الله تعالى عنهم كما في صحيح البخاري وغيره عن الدخول على هؤلاء القوم إلا أن يكونوا باكين حذرا من أن يصيبهم مثل ما أصابهم.

Hicr, Hicaz ile Şam arasında onların ikamet ettikleri bir vadidir. Râgıb şöyle demiştir: Taşlarla çevrilen yere hicr denir; Kâbe'nin hicri (hatîm) ve Semûd yurdu da bu sebeple böyle isimlendirilmiştir. Nitekim Sahîh-i Buhârî ve diğer kaynaklarda geçtiği üzere Hz. Peygamber ﷺ, ashâbının radıyallâhu anhüm, başlarına gelenlerin kendi başlarına da gelmesinden sakınarak ağlar vaziyette olmaları müstesna bu kavmin diyarına girmelerini yasaklamıştır.

وجاء عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما أن الناس عام غزوة تبوك استقوا من مياه الآبار التي كانت تشرب منها ثمود وعجنوا منها ونصبوا القدور باللحم فأمرهم النبي ﷺ بإهراق القدور وأن يعلفوا الإبل العجين وأمرهم أن يستقوا من البئر التي كانت ترد الناقة وَآتَيْناهُمْ آياتِنا من الناقة وسقبها وشربها ودرها.

İbn Ömer'den radıyallâhu anhümâ rivayet edildiğine göre Tebük Gazvesi yılında insanlar, Semûd kavminin su içtiği kuyuların suyundan su çekip onunla hamur yoğurmuşlar ve içinde et bulunan tencereleri ateşe koymuşlardı. Bunun üzerine Hz. Peygamber ﷺ tencerelerin dökülmesini ve hamurun develere yedirilmesini emretmiş, dişi devenin su içmeye geldiği kuyudan su çekmelerini buyurmuştur. { وَآتَيْناهُمْ آياتِنا } “Ve biz onlara ayetlerimizi (mucizelerimizi) vermiştik”; dişi deve, yavrusu, su içme nöbeti ve sütünün bolluğu gibi.

وذكر بعضهم أن في الناقة خمس آيات خروجها من الصخرة. ودنو نتاجها عند خروجها. وعظمها حتى لم تشبهها ناقة. وكثرة لبنها حتى يكفيهم جميعا، وقيل: كانت لنبيهم ﵇ معجزات غير ما ذكر ولا يضرنا أنها لم تذكر على التفصيل، وهو على الإجمال ليس بشيء، وقيل: المراد بالآيات الأدلة العقلية المنصوبة لهم الدالة عليه سبحانه المبثوثة في الأنفس والآفاق وفيه بعد، وقيل: آيات الكتاب المنزل على نبيهم ﵇.

Bazıları dişi devede beş ayet (mucize) bulunduğunu zikretmiştir: Kayadan çıkması; çıkarken doğurmasının yaklaşmış olması; hiçbir devenin kendisine benzemeyeceği derecedeki büyüklüğü; hepsine yetecek kadar sütünün çokluğu. Peygamberlerinin aleyhisselâm bundan başka mucizelerinin de bulunduğu, bunların ayrıntılı olarak zikredilmemiş olmasının bize bir zarar vermeyeceği de söylenmiştir; ancak bu, icmali olarak bir şey ifade etmez. Ayetlerden maksadın, nefislerde ve ufuklarda yayılmış olan ve Sübhânehu'ya delalet etmek üzere onlar için konulmuş akli deliller olduğu da söylenmiştir ki bunda uzaklık vardır. Peygamberlerine aleyhisselâm indirilen kitabın ayetleri olduğu da söylenmiştir.

وأورد عليه أنه ﵇ ليس له كتاب مأثور إلا أن يقال: الكتاب لا يلزم أن ينزل عليه حقيقة بل يكفي كونه معه مأمورا بالأخذ بما فيه ويكون ذلك في حكم نزوله عليه، وقد يقال: بتكرار النزول حقيقة ولا يخفى قوة الإيراد، وقيل: يجوز أن يراد بالآيات ما يشمل ما بلغهم من آيات الرسل ﵈، ومتى صح أن يقال: إن تكذيب واحد منهم في حكم تكذيب الكل فلم لم يصح أن يقال: إن ما يأتي به واحد من الآيات كأنه أتى به الكل وفيه نظر، وبالجملة الظاهر هو التفسير الأول فَكانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ غير مقبلين على العمل بما تقتضيه، وتقديم المعمول لرعاية تناسب رؤوس الآي.

Buna karşı, onun aleyhisselâm nakledilmiş bir kitabının bulunmadığı itirazı getirilmiştir; meğerki şöyle denilsin: Kitabın bizzat ona inmiş olması gerekmez, bilakis içindekileri tatbik etmekle emrolunmuş olarak onun yanında bulunması yeterlidir ve bu da ona inmiş hükmündedir. Nüzulün bizzat tekrarlandığı da söylenebilir; ancak itirazın kuvveti gizli değildir. Ayetlerden, peygamberlerin aleyhimesselâm kendilerine ulaştırdığı ayetleri kapsayan şeylerin kastedilmesinin caiz olduğu da söylenmiştir. Onlardan birini yalanlamanın hepsini yalanlamak hükmünde olduğunu söylemek sahih olunca, içlerinden birinin getirdiği ayetleri sanki hepsi getirmiş gibi olduğunu söylemek niçin sahih olmasın? Fakat bunda da tutarsızlık vardır. Özetle zahir olan, birinci tefsirdir. { فَكانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ } “Fakat onlar bundan yüz çeviriyorlardı”, onun gerektirdiği amele yönelmiyorlardı. Me'mûlün öne alınması, ayet sonlarındaki (fasıla) uyumu gözetmek içindir.

وَكانُوا يَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً آمِنِينَ من نزول العذاب بهم، وقيل: من الموت لاغترارهم بطول الأعمار، وقيل: من الانعدام ونقب اللصوص وتحزيب الأعداء لمزيد وثاقتها، وقال ابن عطية: أصح ما يظهر لي في ذلك أنهم كانوا يأمنون عواقب الآخرة فكانوا لا يعملون بحسبها بل يعملون بحسب الأمن، وتفريع قوله تعالى:

{ وَكانُوا يَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً آمِنِينَ } “Ve onlar dağlardan güvenli evler yontuyorlardı”; azabın başlarına inmesinden güvende olarak. Ömürlerinin uzunluğuna aldanarak ölümden güvende oldukları da söylenmiştir. Sağlamlığının fazlalığından ötürü yıkılmaktan, hırsızların delip girmesinden ve düşmanların toplanıp saldırmasından [güvende oldukları] da söylenmiştir. İbn Atiyye şöyle demiştir: 'Bana göre bu hususta en sahih görünen, onların ahiretin akıbetlerinden emin oldukları, dolayısıyla ona göre amel etmeyip bilakis bu güven duygusuna göre amel ettikleridir.' Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun [buna] tafri' edilmesi:

فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُصْبِحِينَ أظهر في تأييد الأول ووقع في سورة [الأعراف: ٧٨، ٩١، ١٥٥] فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ ووفق بينهما بأن الصيحة تفضي إلى الرجفة أو هي مجاز عنها، واستشكل التقييد- بمصبحين- مع ما روي في ترتيب أحوالهم بعد أن أوعدهم ﵇ بنزول العذاب من أنه لما كانت ضحوة اليوم الرابع تحنطوا بالصبر وتكفنوا بالأنطاع فأتتهم صيحة من السماء فتقطعت لها قلوبهم، فإن هذا يقتضي أن أخذ الصيحة إياهم بعد الضحوة لا مصبحين. وأجيب بأنه إن صحت الرواية يحمل مُصْبِحِينَ على كون الصيحة في النهار دون الليل أو أطلق الصبح على زمان ممتد إلى الضحوة وقيل: يجمع بين الآية والخبر بنحو ما جمع به بين الآيتين آنفا، وفيه تأمل فتأمل.

{ فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُصْبِحِينَ } “Bunun üzerine sabah vaktine girerlerken onları o korkunç ses yakalayıverdi”, birinci görüşü desteklemede daha açıktır. [A'râf: 78, 91, 155] suresinde ise { فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ } “Bunun üzerine onları şiddetli sarsıntı yakalayıverdi” şeklinde geçmiştir. İkisi arası, korkunç sesin sarsıntıya yol açtığı veya onun mecazı olduğu şeklinde telif edilmiştir. O peygamber aleyhisselâm kendilerini azabın inmesiyle tehdit ettikten sonra durumlarının sırasına dair rivayet edilen; dördüncü günün kuşluk vakti olunca sabır otu ile tahnit yapıp derilerle kefenlendikleri, derken gökten kendilerine korkunç bir ses gelip bu yüzden kalplerinin parçalandığı haberiyle birlikte { مُصْبِحِينَ } (sabah vaktine girerlerken) kaydı müşkül görülmüştür. Zira bu rivayet, sesin onları sabah vaktinde değil kuşluk vaktinden sonra yakalamış olmasını gerektirmektedir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Eğer rivayet sahihse { مُصْبِحِينَ } ifadesi, sesin geceleyin değil gündüz vaktinde olduğuna hamledilir yahut sabah lafzı kuşluk vaktine kadar uzanan bir zamana ıtlak edilmiştir. Ayet ile haberin az önce iki ayet arasında telif yapıldığı şekilde birleştirileceği de söylenmiştir; ancak bunda düşünecek yön vardır, iyi düşün!

فَما أَغْنى عَنْهُمْ ولم يدفع عنهم ما نزل بهم ما كانُوا يَكْسِبُونَ من نحت البيوت الوثيقة أو منه ومن جمع الأموال والعدد بل خروا جاثمين هلكى- فما- الأولى نافية وتحتمل الاستفهام وما الثانية يحتمل أن تكون مصدرية وأن تكون موصولة واستظهره أبو حيان والعائد عليه محذوف أي الذي كانوا يكسبونه.

{ فَما أَغْنى عَنْهُمْ } “Onlara hiçbir fayda sağlamadı”, başlarına inen azabı savuşturamadı { ما كانُوا يَكْسِبُونَ } “kazanmakta oldukları şeyler”; yani sağlam evler yontmaları yahut hem bu hem de mal ve mühimmat toplamaları [kendilerine fayda vermedi]; bilakis diz üstü çökmüş helak vaziyette yere serildiler. Birinci «ما» olumsuzluk edatıdır, istifham olması da muhtemeldir. İkinci «ما» edatının ise mastariyye veya mevsûle olması muhtemeldir; Ebû Hayyân mevsûle olmasını zahir görmüştür; ona dönen zamir mahzuftur, yani 'kazanmakta oldukları şeyler' demektir.

وفي الإرشاد أن الفاء لترتيب عدم الإغناء الخاص بوقت نزول العذاب حسبما كانوا يرجونه لا عدم الإغناء المطلق فإنه أمر مستمر، وفي الآية من التهم بهم ما لا يخفى.

el-İrşâd'da belirtildiğine göre fâ harfi, mutlak faydasızlığı değil -zira o sürekli bir durumdur-, umdukları üzere tam azabın inme vaktine has olan faydasızlığı sıralamak içindir. Ayette onların aleyhine açık bir kınama ve töhmet vardır.

وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِّ أي إلا خلقا متلبسا بالحق والحكمة بحيث لا يلائم استمرار الفساد واستقرار الشرور، وقد اقتضت الحكمة إهلاك أمثال هؤلاء دفعا لفسادهم وإرشادا لمن بقي إلى الصلاح وَإِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ ولا بد فننتقم أيضا من أمثال هؤلاء، فالجملة الأولى إشارة إلى عذابهم الدنيوي والثانية إلى عقابهم الأخروي، وفي كلتا الجملتين من تسليته ﷺ ما لا يخفى مع تضمن الأولى الإشارة إلى وجه إهلاك أولئك بأنه أمر اقتضته الحكمة، وفي التفسير الكبير في وجه النظم أنه تعالى لما ذكر إهلاك الكفار فكأنه قيل: كيف يليق ذلك بالرحيم؟ فأجاب سبحانه بأنه إنما خلقت الخلق ليكونوا مشتغلين بالعبادة والطاعة فإذا تركوها وأعرضوا عنها وجب في الحكمة إهلاكهم وتطهير الأرض.

{ وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِّ } “Biz gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri ancak hak ile yarattık”, yani fesadın sürmesine ve kötülüklerin yerleşmesine meydan vermeyecek şekilde, ancak hak ve hikmetle bürünmüş bir yaratılışla yarattık. Hikmet, fesatlarını defetmek ve geride kalanları ıslaha yöneltmek için bunlar gibilerin helak edilmesini iktiza etmiştir. { وَإِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ } “Ve şüphesiz o kıyamet saati mutlaka gelecektir”; dolayısıyla bunlar gibilerden [ahirette de] intikam alacağız. Birinci cümle onların dünyadaki azaplarına, ikinci cümle ise ahiretteki cezalarına işarettir. Her iki cümlede de birinci cümlenin onların helak edilme gerekçesinin hikmetin gerektirdiği bir husus olduğuna işaret etmesiyle birlikte Hz. Peygamber'i ﷺ teselli etme manası açıktır. et-Tefsîru'l-Kebîr'de nazmın irtibat veçhi hakkında şöyle denilmiştir: Allah Teâlâ kâfirlerin helakini zikredince sanki 'Bu durum Rahîm olan zata nasıl yakışır?' denilmiş; Sübhânehu da buna şöyle cevap vermiştir: 'Ben mahlukatı ancak ibadet ve itaatle meşgul olsunlar diye yarattım. Onlar bunu terk edip yüz çevirince hikmet gereği helak edilmeleri ve yeryüzünün temizlenmesi vacip oldu.'

وتعقبه المفسر بأنه إنما يستقيم على قول المعتزلة، ثم ذكر وجها آخر لذلك وهو أن المقصود من هذه القصة تصبير النبي ﷺ على سفاهة قومه فإنه ﵊ إذا سمع أن الأمم السالفة كانوا يعاملون أنبياءهم ﵈ بمثل هذه المعاملات الفاسدة هان عليه ﵊ تحمل سفاهة قومه، ثم إنه تعالى لما بين إنزال العذاب على الأمم السالفة المكذبة قال له ﷺ إن الساعة لآتية وإن الله تعالى ينتقم لك فيها من أعدائك ويجاريك وإياهم على حسناتك وسيئاتهم فإنه سبحانه ما خلق السموات والأرض وما بينهما إلا بالعدل والإنصاف فكيف يليق بحكمته إهمال أمرك، وإلى جواز تفسير الحق بالعدل ذهب شيخ الإسلام وأشار إلى أن الباء للسببية وإن المعنى ما خلقنا ذلك إلا بسبب العدل والإنصاف يوم الجزاء على الأعمال، وذكر أنه ينبئ عن ذلك الجملة الثانية ولعل جعل كل جملة إشارة إلى شيء حسبما أشرنا إليه أولى.

Müfessir buna, bunun ancak Mutezile'nin görüşüne göre tutarlı olacağı gerekçesiyle itiraz etmiş, ardından buna dair başka bir vecih zikretmiştir ki o da şudur: Bu kıssadan maksat, Hz. Peygamber'i ﷺ kavminin beyinsizliğine karşı sabırlı kılmaktır. Zira o aleyhisselâm, geçmiş ümmetlerin peygamberlerine aleyhimesselâm bu tür bozuk muamelelerde bulunduğunu işittiğinde kavminin beyinsizliğine katlanmak kendisine kolay gelirdi. Sonra Allah Teâlâ, yalanlayan geçmiş ümmetlerin üzerine azap indirdiğini beyan edince ona ﷺ şöyle demiştir: Kıyamet saati mutlaka gelecektir; Allah Teâlâ orada düşmanlarından senin intikamını alacak ve senin iyiliklerine karşılık seni, onların kötülüklerine karşılık da onları cezalandıracaktır/mükafatlandıracaktır; zira Sübhânehu gökleri, yeri ve arasındakileri ancak adalet ve insafla yaratmıştır, öyleyse senin durumunu ihmal etmesi O'nun hikmetine nasıl yakışır! Hakkın adaletle tefsir edilmesinin caiz olduğu görüşüne Şeyhülislam gitmiş ve bâ harfinin sebebiyet için olduğuna, mananın da 'Biz bunları ancak amellerin karşılığının verileceği gün adalet ve insaf sebebiyle yarattık' demek olduğuna işaret etmiştir. İkinci cümlenin buna delalet ettiğini zikretmiştir; ne var ki her bir cümleyi işaret ettiğimiz üzere ayrı bir şeye işaret kılmak daha evladır.

واستدل بالأولى بعض الأشاعرة على أن أفعال العباد مطلقا مخلوقة له تعالى لدخولها فيما بينهما، وزعم بعض المعتزلة الرد بها على القائلين بذلك لأن المعاصي من الأفعال باطلة فإذا كانت مخلوقة له سبحانه لكانت مخلوقة بالحق والباطل لا يكون مخلوقا بالحق، وهو كلام خال عن التحقيق فَاصْفَحِ أي أعرض عن الكفرة المكذبين الصَّفْحَ الْجَمِيلَ وهو ما خلا عن عتاب على ما روى غير واحد عن علي كرم الله تعالى وجهه وابن عباس رضي الله تعالى عنهما وفسر الراغب الصَّفْحَ نفسه بترك التثريب وذكر أنه أبلغ من العفو وفي أمره ﷺ بذلك إشارة إلى أنه ﵊ قادر على الانتقام منهم فكأنه قيل: أعرض عنهم وتحمل أذيتهم ولا تعجل بالانتقام منهم وعاملهم معاملة الصفوح الحليم، وحاصل ذلك أمره ﷺ بمخالفتهم بخلق رضي وحلم وتأن بأن ينذرهم ويدعوهم إلى الله تعالى قبل القتال ثم يقاتلهم، وعلى هذا فالآية غير منسوخة، وعن ابن عباس وقتادة ومجاهد والضحاك أنها منسوخة بآية السيف، وكأنهم ذهبوا إلى أن المراد بها مداراتهم وترك قتالهم، وآثر هذا الأخير العلامة الطيبي قال: ليكون خاتمة القصص جامعة للتسلي والأمر بالمداراة وتخلصا إلى مشرع آخر وهو قوله تعالى الآتي: وَلَقَدْ إلى آخره ففيه حديث الإعراض عن زهرة الحياة الدنيا وهو من أعظم أنواع الضر لكن ذكر في الكشف أن الذي يقتضيه النظم أن قوله تعالى: وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ إلى آخره جمع بين حاشيتي مفصل الآيات البرهانية والامتنانية ملخص منها مع زيادة مبالغة من الحصر ليقيه المحتج به إلى المعاندين ويتسلى به عن استهزاء الجاحدين وتمهيد لتطرية ذكر المقصود من كون الذكر كاملا في شأن الهداية وافيا بكل ما علق به من الغرض القائم له بحق الرعاية، ثم قال: ومنه يظهر أن الآية عطف على وَما خَلَقْنَا إلخ عطف الخاص على العام إشارة إلى أن أتم النعم وأحق دليل وأحق ما يتشفى به عن

Bazı Eş'arîler, kulların fiillerinin mutlak olarak Allah Teâlâ tarafından yaratıldığına birinci cümle ile delil getirmişlerdir; zira bu fiiller ikisi arasındakilere dahildir. Bazı Mutezilîler ise bu ayetle bunu savunanlara karşı çıkıldığını iddia etmişlerdir; zira fiillerden olan günahlar batıldır, şayet Sübhânehu tarafından yaratılmış olsalardı hak ile yaratılmış olurlardı, halbuki batıl hak ile yaratılmış olamaz. Bu ise tahkikten uzak bir sözdür. { فَاصْفَحِ } “O halde sen yüz çevir”, yani yalanlayan kâfirlerden yüz çevir { الصَّفْحَ الْجَمِيلَ } “güzel bir yüz çevirişle”; bu da Ali kerremallâhu vecheh ve İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ birden fazla kişinin rivayet ettiğine göre içinde sitem bulunmayan yüz çevirmedir. Râgıb bizzat safh (yüz çevirme/bağışlama) kelimesini azarlamayı terk etmekle açıklamış ve bunun aftan daha beliğ olduğunu belirtmiştir. Hz. Peygamber'e ﷺ bunun emredilmesinde, onun aleyhisselâm onlardan intikam almaya kadir olduğuna bir işaret vardır. Sanki şöyle denilmiştir: 'Onlardan yüz çevir, eziyetlerine katlan, onlardan intikam almakta acele etme ve onlara affedici, hilim sahibi bir kimsenin muamelesiyle muamele et.' Bunun özü; Hz. Peygamber'e ﷺ hoşnutluk verici bir ahlak, hilim ve teenni ile onlara muhalefet etmesinin, savaştan önce onları uyarıp Allah Teâlâ'ya davet etmesinin, sonra da onlarla savaşmasının emredilmesidir. Buna göre ayet mensuh değildir. İbn Abbas, Katâde, Mücâhid ve Dahhâk'tan ise kılıç ayetiyle mensuh olduğu rivayet edilmiştir; sanki onlar bununla onlara müdârâ etmenin ve onlarla savaşmayı terk etmenin kastedildiği görüşüne varmışlardır. Allâme Tîbî bu sonuncusunu tercih ederek şöyle demiştir: 'Kıssaların sonu hem teselliyi hem müdârâ emrini bir arada toplasın ve Allah Teâlâ'nın gelecek olan { وَلَقَدْ } ayetiyle başlayan diğer bir konuya geçiş sağlasın diye; zira onda dünya hayatının süsünden yüz çevirme bahsi vardır ki bu da zararın en büyük türlerindendir.' Fakat el-Keşşâf'ta belirtildiğine göre nazmın gerektirdiği husus şudur: Allah Teâlâ'nın { وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ } buyruğu ve devamı, bürhan ve minnet ayetlerinin iki ucunu bir araya getirmiş, hasr yoluyla yapılan mübalağa ziyadesiyle ondan bir özet sunmuştur; ta ki delil getiren kimse inatçılara karşı korunsun, inkarcıların alaylarına karşı teselli bulsun ve hidayet hususunda zikrin (Kur'an'ın) kamil olduğu, gözetilme hakkıyla kendisine bağlanan her gayeyi eksiksiz karşıladığı yönündeki maksadın zikrini tazelemeye bir zemin hazırlansın. Sonra şöyle demiştir: Buradan anlaşılmaktadır ki bu ayet, { وَما خَلَقْنَا } ayetine hassın amma atfı kabilinden matuftur; en tam nimetin, en layık delilin ve içteki

الغليل وإن من أوتيه لا يضره فقد شيء سواه ومن طلب الهوى في غيره ترك وهواه اه فتدبر إِنَّ رَبَّكَ الذي يبلغك إلى غاية الكمال هُوَ الْخَلَّاقُ لك ولهم ولسائر الأشياء على الإطلاق الْعَلِيمُ بأحوالك وأحوالهم وبكل شيء فلا يخفى عليه جل شأنه شيء مما جرى بينك وبينهم فحقيق أن تكل الأمور إليه ليحكم بينكم أو هو الذي خلقكم وعلم تفاصيل أحوالكم وقد علم سبحانه أن الصفح الجميل اليوم أصلح إلى أن يكون السيف أصلح، فهو تعليل للأمر بالصفح على التقديرين على ما قيل، وقال بعض المدققين: إنه على الأخير تذييل للأمر المذكور وعلى الأول لقوله سبحانه: إِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ وقرأ زيد بن علي رضي الله تعالى عنهما والجحدري والأعمش ومالك بن دينار «هو الخالق» وكذا في مصحف أبي. وعثمان رضي الله تعالى عنهما وهو صالح للقليل والكثير والْخَلَّاقُ مختص بالكثير والْعَلِيمُ أوفق به، وهو على ما قيل أنسب بما تقدم من قوله سبحانه: وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِّ وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً أي سبع آيات وهي الفاتحة وروي ذلك عن عمر وعلي وابن عباس وابن مسعود وأبي جعفر وأبي عبد الله والحسن ومجاهد وأبي العالية والضحاك وابن جبير وقتادة رضي الله تعالى عنهم.

harareti dindirmeye en layık olan şeyin bu olduğuna, kendisine bu verilen kimseye bunun dışındaki bir şeyin yokluğunun zarar vermeyeceğine ve hevasını bundan başkasında arayan kimsenin hevasıyla baş başa bırakılacağına işaret etmektedir.' [el-Keşşâf'ın sözü bitti]. İyi düşün! { إِنَّ رَبَّكَ } “Şüphesiz senin Rabbin” ki seni kemalin nihayetine ulaştırandır, { هُوَ الْخَلَّاقُ } “O, hakkıyla yaratandır”, seni de onları da ve mutlak olarak diğer bütün şeyleri de yaratandır, { الْعَلِيمُ } “hakkıyla bilendir”, senin durumlarını da onların durumlarını da her şeyi de bilendir. Dolayısıyla seninle onlar arasında geçen hiçbir şey O'nun şânına gizli kalmaz; şu halde aranızda hükmetmesi için işleri O'na havale etmen pek yerindedir. Yahut O, sizi yaratan ve durumlarınızın ayrıntılarını bilendir; Sübhânehu, bugün güzelce yüz çevirmenin, kılıcın daha uygun olacağı zamana kadar daha maslahatlı olduğunu bilmiştir. Söylendiğine göre bu, her iki takdirde de yüz çevirme emrinin illetidir. Bazı müdakkikler şöyle demiştir: Son takdire göre bu, zikredilen emrin tezyilidir (pekiştirmesidir), birinci takdire göre ise Sübhânehu'nun: { إِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ } buyruğunun tezyilidir. Zeyd b. Ali radıyallâhu anhümâ, Cahderî, A'meş ve Mâlik b. Dînâr «هو الخالق» şeklinde okumuşlardır; Übeyy ve Osman'ın radıyallâhu anhümâ mushaflarında da böyledir. Bu lafız az için de çok için de uygundur; { الْخَلَّاقُ } ise çoğa mahsustur ve { الْعَلِيمُ } lafzı buna daha uygundur. Söylendiğine göre bu, Sübhânehu'nun daha önce geçen: { وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِّ } buyruğuna daha münasiptir. { وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً } “Andolsun ki biz sana yedi verdik”, yani yedi ayet verdik ki bu Fâtiha'dır. Bu görüş Ömer, Ali, İbn Abbas, İbn Mes'ûd, Ebû Ca'fer, Ebû Abdullah, Hasan, Mücâhid, Ebü'l-Âliye, Dahhâk, İbn Cübeyr ve Katâde'den radıyallâhu anhüm rivayet edilmiştir.

وجاء ذلك مرفوعا أيضا إلى رسول الله ﷺ من حديث أبيّ وأبي هريرة رضي الله تعالى عنهما، وقيل: سبع سور وهي الطول وروي ذلك أيضا عن عمر وابن عباس وابن مسعود وابن جبير ومجاهد وهي في رواية: البقرة وآل عمران والنساء والمائدة والأنعام والأعراف والأنفال وبراءة سورة واحدة، وفي أخرى عد براءة دون الأنفال السابعة، وفي أخرى عد يونس دونهما، وفي أخرى عد الكهف، وقيل: السبع آل حم، وقيل: سبع صحف من الصحف النازلة على الأنبياء ﵈، على معنى أنه ﵊ أوتي ما يتضمن سبعا منها وإن لم يكن بلفظها وهي الأسباع، وعن زياد بن أبي مريم هي أمور سبع: الأمر والنهي والبشارة والانذار وضرب الأمثال وتعداد النعم وأخبار الأمم، وأصح الأقوال الأول. وقد أخرجه البخاري وأبو داود والترمذي ورفعوه، وقال أبو حيان: إنه لا ينبغي العدول عنه بل لا يجوز ذلك. وأورد على القول بأنها السبع الطول أن هذه السورة مكية وتلك السبع مدنية، وروي هذا عن الربيع، فقد أخرج البيهقي في الشعب وابن جرير وغيرهما أنه قيل له: إنهم يقولون: هي السبع الطول فقال: لقد أنزلت هذه الآية وما نزل من الطول شيء وأجيب بأن المراد بإيتائها إنزالها إلى السماء الدنيا ولا فرق بين المدني والمكي فيها. واعترض بأن ظاهر آتَيْناكَ يأباه، وقيل: إنه تنزيل للمتوقع منزلة الواقع في الامتنان ومثله كثير مِنَ الْمَثانِي بيان للسبع وهو- على ما قال في موضع من الكشاف- جمع مثنى بمعنى مردد ومكرر ويجوز أن يكون مثنى مفعل من التثنية بمعنى التكرير والإعادة كما في قوله تعالى: ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ [الملك: ٤] أي كرة بعد كرة ونحو قولهم لبيك وسعديك وأراد كما في الكشف أنه جمع لمعنى التكرير والإعادة كما ثنى لذلك لكن استعمال المثنى في هذا المعنى أكثر لأنه أول مراتب التكرار ويحتمل أن يريد أن مثنى بمعنى التكرير والإعادة كما أن صريح المثنى كذلك في نحو كَرَّتَيْنِ ثم جمع مبالغة وقوله من التثنية إيضاح للمعنى لأنه من الثني بمعنى التثنية والأول أرجح نظرا إلى ظاهر اللفظ والثاني نظرا إلى الأصل وقال في موضع آخر: إنه من التثنية أو الثناء والواحدة مثناة أو مثنية بفتح الميم على ما في أكثر النسخ وإلا قيس على ما قال المدقق بحسب اللفظ أن ذلك مشتق من الثناء أو الثنى جمع مثنى مفعل منهما إما بمعنى المصدر جمع لما صير صفة أو بمعنى المكان في الأصل نقل إلى الوصف مبالغة نحو أرض مأسدة لأن محل الثناء يقع على سبيل المجاز على الثاني والمثنى عليه وكذلك محل الثني ولا بعد في باب العدل أن يكون منقولا عنه لا مخترعا ابتداء، وإطلاق ذلك على الفاتحة لأنها تكرر قراءتها في الصلاة وروي هذا عن الحسن وأبي عبد الله رحمهما الله تعالى وعن الزجاج لأنها تثنى بما يقرأ بعدها من القرآن وقيل ونسب إلى الحسن أيضا: لأنها نزلت مرتين مرة بمكة ومرة بالمدينة. وتعقب بأنها كانت مسماة بهذا الاسم قبل نزولها الثاني إذ السورة كما سمعت غير مرة مكية وقيل: لأن

Bu, Übeyy ve Ebû Hüreyre'nin radıyallâhu anhümâ hadisinden Hz. Peygamber'e ﷺ merfû olarak da nakledilmiştir. Yedi uzun sure (es-Seb'u't-tıvâl) olduğu da söylenmiştir; bu da Ömer, İbn Abbas, İbn Mes'ûd, İbn Cübeyr ve Mücâhid'den rivayet edilmiştir. Bir rivayette bunlar; Bakara, Âl-i İmrân, Nisâ, Mâide, En'âm, A'râf ile tek bir sure sayılan Enfâl ve Berâe'dir (Tevbe). Diğer bir rivayette Enfâl olmaksızın Berâe yedinci sayılmıştır; bir başkasında bu ikisi olmaksızın Yûnus sayılmıştır; diğer birinde ise Kehf sayılmıştır. Yedi surenin «Hâ-mîm»ler olduğu da söylenmiştir. Peygamberlere aleyhimesselâm inen sahifelerden yedi sahife olduğu da söylenmiştir; yani o aleyhisselâm, lafzıyla olmasa bile bunlardan yedisini içeren şeyleri almıştır ki bunlar yediliklerdir (esbâ'). Ziyâd b. Ebî Meryem'den rivayet edildiğine göre bunlar yedi husustur: Emir, nehiy, müjde, uyarı, darbımeseller, nimetlerin sayılması ve ümmetlerin haberleri. Görüşlerin en sahihi birincisidir. Nitekim Buhârî, Ebû Dâvûd ve Tirmizî bunu merfû olarak tahric etmişlerdir. Ebû Hayyân: 'Ondan vazgeçilmemesi gerekir, hatta bu caiz değildir' demiştir. Bunların yedi uzun sure olduğu görüşüne karşı, bu surenin Mekkî, o yedi surenin ise Medenî olduğu itirazı getirilmiştir; bu Rebî'den de rivayet edilmiştir. Nitekim Beyhakî Şuab'da, İbn Cerîr ve diğerleri, ona: 'Onlar bunların yedi uzun sure olduğunu söylüyorlar' denildiğini, onun da: 'Bu ayet indiğinde o uzun surelerden hiçbir şey inmemişti' dediğini tahric etmişlerdir. Buna, onların verilmesinden maksadın dünya semasına indirilmesi olduğu ve bunda Medenî ile Mekkî arasında fark bulunmadığı şeklinde cevap verilmiştir. { آتَيْناكَ } ifadesinin zahirinin buna engel olduğu itirazı yapılmıştır. Nimetlendirmede (minnet) vuku bulması beklenen şeyin vuku bulmuş yerine konulması olduğu da söylenmiştir; bunun benzeri çoktur. { مِنَ الْمَثانِي } “tekrarlananlardan”, yedi için beyandır. Bu kelime -el-Keşşâf'ın bir yerinde belirttiğine göre- tekrarlanan ve yinelenen anlamında müsenna (tekrar edilen) kelimesinin çoğuludur. Müsennânın, Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ } “Sonra gözü iki kez daha çevir” [Mülk: 4], yani defalarca çevir buyruğunda ve lebbeyk, sa'deyk sözlerinde olduğu gibi tekrarlama ve yineleme anlamındaki tesniyeden (تثنية) mef'al vezninde olması da caizdir. el-Keşşâf'ta kastettiği, bunun için tesniye yapıldığı gibi tekrarlama ve yineleme manasının çoğulu olduğudur; fakat tesniyenin bu anlamda kullanılması daha çoktur, zira o tekrarın ilk mertebeleridir. Tıpkı { كَرَّتَيْنِ } örneğinde olduğu gibi açık tesniyenin öyle olması gibi, müsenna kelimesinin de tekrarlama ve yineleme manasına gelmesini, sonra da mübalağa için çoğul yapılmış olmasını kastetmiş olması da muhtemeldir. Onun 'tesniyeden' demesi manayı açıklamak içindir, zira tesniye anlamındaki seny (ثني) kökündendir. Birincisi lafzın zahirine, ikincisi ise asla binaen daha racihtir. Başka bir yerde şöyle demiştir: O, tesniyeden veya senâdan (övgüden) gelir; tekili çoğu nüshada geçtiği üzere mîm'in fethasıyla mesnât veya mesniyedir. Aksi takdirde müdakkikin lafız bakımından söylediği üzere, bunun senâ (övgü) veya seny kökünden mef'al vezninde türetilmiş olup, ya sıfat haline getirilmiş olan mastar anlamında bir çoğul olduğu veya aslında mekân ismi olup «أرض مأسدة» (aslanı bol yer) örneğinde olduğu gibi mübalağa yoluyla vasfa aktarıldığı kıyas edilir; zira övgünün mahalli, mecaz yoluyla ikinciye ve övülene raci olur, aynı şekilde bükme/tekrarlama mahalli de böyledir. Nakil (adedi adl) babında, baştan icat edilmiş olmayıp bundan nakledilmiş olması uzak değildir. Bunun Fâtiha'ya ıtlak edilmesi, namazda tekrar tekrar okunmasındandır. Bu görüş Hasan ve Ebû Abdullah'tan rahimehumallâhu teâlâ rivayet edilmiştir. Zeccâc'dan ise, kendisinden sonra okunan Kur'an ile ikilendiği (yanına sure eklendiği) için olduğu rivayet edilmiştir. Hasan'a nispet edilerek, biri Mekke'de diğeri Medine'de olmak üzere iki defa indiği için olduğu da söylenmiştir. Buna ise, defalarca işittiğin üzere sure Mekkî olduğu için ikinci nüzulünden önce de bu isimle isimlendirilmiş olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Şundan dolayı olduğu da söylenmiştir:

كثيرا من ألفاظها مكرر كالرحمن والرحيم وإياك والصراط وعليهم، وقيل: لاشتمالها على الثناء على الله تعالى والقولان كما ترى، وقيل ونسب إلى ابن عباس ومجاهد أن إطلاق المثاني على الفاتحة لأن الله سبحانه استثناها وادخرها لهذه الأمة فلم يعطها لغيرهم، وروي هذا الادخار في غيرها أيضا وفي غيرها أن ذلك لأنه تكرر قراءته وألفاظه أو قصصه ومواعظه أو لما فيه من الثناء عليه تعالى بما هو أهله جل شأنه أو لأنه مثنى عليه بالبلاغة والإعجاز أو يثنى بذلك على المتكلم به، وعن أبي زيد البلخي أن إطلاق المثاني على ذلك لأنه يثني أهل الشر عن شرهم فتأمل، وجوز أن يراد بالمثاني القرآن كله وأخرج ذلك ابن المنذر وغيره عن أبي مالك وسيأتي إن شاء الله تعالى الكلام في توجيه إطلاقها عليه مع الاختلاف في الإفراد والجمع، وأن يراد بها كتب الله تعالى كلها- فمن- للتبعيض وعلى الأول للبيان وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ بالنصب

er-Rahmân, er-Rahîm, İyyâke, es-Sırât ve Aleyhim gibi lafızlarının çoğunun tekrarlanmış olmasıdır. Allah Teâlâ'ya övgüyü (senâ) içermesinden dolayı olduğu da söylenmiştir ki her iki görüşün de durumu gördüğün gibidir. İbn Abbas ve Mücâhid'e nispet edilerek, mesânînin Fâtiha'ya ıtlak edilmesinin sebebinin, Allah Sübhânehu'nun onu istisna edip bu ümmet için saklaması ve başkasına vermemesi olduğu söylenmiştir. Bu saklama rivayeti başka sureler hakkında da nakledilmiştir. Başkaları hakkında ise bunun sebebinin, kıraatinin ve lafızlarının veya kıssalarının ve vaazlarının tekrarlanması yahut şânı yüce olan Allah'ın layık olduğu şekilde O'na senâyı içermesi yahut belagat ve i'cazı ile övülmüş olması veya onunla konuşanın bununla övülmesi olduğu söylenmiştir. Ebû Zeyd el-Belhî'den ise, mesânînin buna ıtlak edilmesinin şer ehlini şerlerinden vazgeçirmesi/döndürmesi (yesnî) sebebiyle olduğu nakledilmiştir; iyi düşün! Mesânî ile Kur'an'ın tamamının kastedilmiş olması da caiz görülmüştür; bunu İbnü'l-Münzir ve başkaları Ebû Mâlik'ten tahric etmiştir; tekil ve çoğul kılınmasındaki ihtilafla birlikte bunun ona ıtlak edilmesinin izahı inşâallahu teâlâ gelecektir. Bununla Allah Teâlâ'nın bütün kitaplarının kastedilmesi de caizdir; buna göre «من» edatı teb'îz (kısım bildirme) içindir, birinciye göre ise beyan içindir. { وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ } “ve o yüce Kur'an'ı [verdik]” ifadesi nasb ile

عطف على سبعا فإن أريد بها الآيات أو السور أو الأمور السبع التي رويت عن زياد فهو من عطف الكل على الجزء بأن يراد بالقرآن مجموع ما بين الدفتين أو من عطف العام على الخاص بأن يراد به المعنى المشترك بين الكل والبعض وفيه دلالة على امتياز الخاص حتى كأنه غيره كما في عكسه وإن أريد بها الأسباع فهو من عطف أحد الوصفين على الآخر كما في قوله: إلى الملك القرم وابن الهمام. البيت، بناء على أن القرآن في نفسه الأسباع أي ولقد آتيناك ما يقال له السبع المثاني والقرآن العظيم، واختار بعضهم تفسير الْقُرْآنَ الْعَظِيمَ كالسبع المثاني بالفاتحة لما

{ سَبْعاً } kelimesine matuftur. Eğer bununla ayetler, sureler veya Ziyâd'dan rivayet edilen yedi husus kastedilmişse, bu, Kur'an ile iki kapak arasındaki bütünün kastedilmesi suretiyle küllün cüze atfı veya bütün ile parça arasındaki müşterek mananın kastedilmesi suretiyle âmmın hâssa atfı kabilindendir. Bunda, tıpkı aksinde olduğu gibi, hâssın sanki ondan başkaymışçasına temayüz ettiğine bir delalet vardır. Eğer bununla yedilikler (esbâ') kastedilmişse, Kur'an'ın bizzat kendisinin bu yedilikler olmasına binaen, «Büyük hükümdara ve himmet sahibinin oğluna...» beytinde olduğu gibi iki vasıftan birinin diğerine atfı kabilindendir; yani 'Andolsun sana Seb'u'l-Mesânî ve Kur'ân-ı Azîm denilen şeyi verdik' demektir. Bazıları ise, şu rivayetten dolayı { الْقُرْآنَ الْعَظِيمَ } ifadesini tıpkı Seb'u'l-Mesânî gibi Fâtiha ile tefsir etmeyi tercih etmişlerdir:

أخرجه البخاري عن أبي سعيد بن المعلى قال: «قال رسول الله ﷺ «الحمد لله رب العالمين هي السبع المثاني والقرآن العظيم الذي أوتيته»

Buhârî'nin Ebû Saîd b. el-Muallâ'dan tahric ettiği rivayette o şöyle demiştir: «Resûlullah ﷺ: 'Elhamdülillâhi Rabbi'l-âlemîn, bana verilen Seb'u'l-Mesânî ve Yüce Kur'an'dır' buyurdu.»

وفي الكشف كونهما الفاتحة أوفق لمقتضى المقام لما مر في تخصيص الْكِتابِ وَقُرْآنٍ مُبِينٍ [الحجر: ١] بالسورة وأشد طباقا للواقع فلم يكن إذ ذاك قد أوتي ﷺ كله اه، وأمر العطف معلوم مما قبله. وقرأت فرقة «والقرآن» بالجر عطفا على الْمَثانِي، وأبعد من ذهب إلى أن الواو مقحمة والتقدير سبعا من المثاني القرآن العظيم لا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ لا تطمع بنظرك طموح راغب ولا تدم نظرك إِلى ما مَتَّعْنا بِهِ من زخارف الدنيا وزينتها أَزْواجاً مِنْهُمْ أصنافا من الكفرة اليهود والنصارى والمشركين، وقيل: رجالا مع نسائهم، والنهي قيل له ﷺ وهو لا يقتضي الملابسة ولا المقاربة، وقيل: هو لأمته وإن كان الخطاب له ﵊، وأيد بما أخرجه ابن جرير. وغيره عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال في الآية: نهي الرجل أن يتمنى مال صاحبه نعم كان ﷺ بعد نزول الآية شديد الاحتياط فيما تضمنته، فقد أخرج أبو عبيد. وابن المنذر عن يحيى بن أبي كثير أنه ﵊ مر بإبل لحي يقال لهم بنو الملوح أو بنو المصطلق قد عنست في أبوالها وأبعارها من السمن فتقنع بثوبه ومر ولم ينظر إليها لقوله تعالى: لا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ الآية، ويعد نحو هذا الفعل من باب سد الذرائع. ومنهم من أيد الأول بهذا وبدلالة ظاهر السياق عليه، وحاصلها مع ما قبل قد أوتيت النعمة العظمى التي كل نعمة وإن عظمت فهي بالنسبة إليها حقيرة فعليك أن تستغني بذلك ولا ترغب في متاع الدنيا، وجعل من ذلك

el-Keşşâf'ta her ikisinin de Fâtiha olmasının, [Hicr: 1]'de geçen { الْكِتابِ وَقُرْآنٍ مُبِينٍ } ifadesinin sureye tahsisinde geçtiği üzere makamın gereğine daha uygun ve vakıaya daha mutabık olduğu belirtilmiştir; zira o vakit Hz. Peygamber'e ﷺ Kur'an'ın tamamı henüz verilmiş değildi [el-Keşşâf'ın sözü bitti]. Atıf meselesi ise öncesinden malumdur. Bir grup { الْمَثانِي } kelimesine atıfla «والقرآنِ» şeklinde cer ile okumuştur. Vâv harfinin fazlalık (mükhem) olduğunu ve takdirin 'Seb'an mine'l-mesâni'l-Kur'âne'l-azîm' olduğunu savunan kimse ise pek uzaklaşmıştır. { لا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ } “Sakın gözlerini dikme”, rağbet eden bir kimsenin hırsıyla gözünü dikip bakma ve bakışını sürdürme { إِلى ما مَتَّعْنا بِهِ } dünya süs ve ziynetlerinden “faydalandırdığımız şeylere”, { أَزْواجاً مِنْهُمْ } Yahudiler, Hıristiyanlar ve müşriklerden kâfirlerin “farklı sınıflarına”; kadınlarıyla birlikte erkeklere olduğu da söylenmiştir. Yasağın Hz. Peygamber'e ﷺ yönelik olduğu söylenmiştir ki bu, yasaklanan şeye bulaşmış veya yaklaşmış olmasını gerektirmez. Hitap ona aleyhisselâm olsa da yasağın ümmetine yönelik olduğu da söylenmiştir. Bu görüş, İbn Cerîr ve başkalarının İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ ayet hakkında şöyle dediği rivayetiyle desteklenmiştir: 'Kişinin arkadaşının malını temenni etmesi yasaklanmıştır.' Evet, Hz. Peygamber ﷺ bu ayetin inişinden sonra onun içerdiği hususlarda son derece ihtiyatlı davranırdı. Nitekim Ebû Ubeyd ve İbnü'l-Münzir'in Yahyâ b. Ebî Kesîr'den rivayet ettiğine göre, Hz. Peygamber aleyhisselâm Benî Mülevvah veya Benî Mustalık denilen bir kabilenin semizlikten idrarlarına ve tezeklerine bulanmış develerinin yanından geçmiş; Allah Teâlâ'nın: { لا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ } ayetinden ötürü elbisesiyle yüzünü örtüp bakmadan geçip gitmiştir. Bu tür bir davranış sedd-i zerâi' babından sayılır. Bazıları ise bununla ve siyakın zahirinin delaletiyle birinci görüşü desteklemişlerdir. Bunun öncesiyle birlikte özeti şudur: Sana, ne kadar büyük olursa olsun her nimetin kendisine nispetle pek değersiz kaldığı en büyük nimet verilmiştir; şu halde bununla yetinmeli ve dünya metaına rağbet etmemelisin. Şunlar da bu kabilden sayılmıştır:

قوله ﵊: «ليس منا من لم يتغن بالقرآن»

O peygamberin aleyhisselâm: «Kur'an ile yetinmeyen (istiğnâ etmeyen) bizden değildir» buyruğu.

بناء على أن «يتغن» من الغنى المقصور كيستغني وليس مقصورا على الممدود، ويشهد لذلك ما

Bu, «يتغن» lafzının 'yestagnî' (istiğnâ eder/yetinir) gibi maksûr olan gınâ kökünden geldiğine, memdûd olana has olmadığına binaendir. Şunlar da buna şahitlik etmektedir:

في الحديث الصحيح في الخيل «وأما التي هي له ستر فرجل ربطها تغنيا وتعففا»

Atlar hakkındaki sahih hadiste geçen: «Kendisi için örtü (korunak) olan ata gelince; bir adam onu kimseye muhtaç olmamak (istiğnâ) ve iffetini korumak için bağlamıştır» ifadesi.

وعن أبي بكر رضي الله تعالى عنه من أوتي القرآن فرأى أن أحدا أوتي من الدنيا أفضل مما أوتي فقد صغر عظيما وعظم صغيرا. وقد أخرج ابن المنذر عن سفيان بن عيينة ما هو بمعناه، وقال العراقي: إن الخبر مروي لكن لم أقف على روايته عن أبي بكر رضي الله تعالى عنه في شيء من كتب الحديث.

Ebû Bekir'den radıyallâhu anh şöyle rivayet edilmiştir: 'Kime Kur'an verilmiş de dünyadan birine kendisine verilenden daha faziletlisinin verildiğini görmüşse, o kimse büyüğü küçültmüş, küçüğü de büyütmüştür.' İbnü'l-Münzir de Süfyân b. Uyeyne'den bunun anlamında bir rivayet tahric etmiştir. Irâkî şöyle demiştir: 'Bu haber rivayet edilmiştir; ancak hadis kitaplarının hiçbirinde bunun Ebû Bekir'den radıyallâhu anh rivayet edildiğine rastlamadım.'

وحكى بعضهم في سبب نزول الآية أنه وافت من بصرى وأذرعات سبع قوافل لقريظة والنضير في يوم واحد فيها أنواع من البر والطيب والجواهر فقال المسلمون: لو كانت لنا لتقوينا بها ولأنفقناها في سبيل الله تعالى فنزلت،

Bazıları ayetin iniş sebebi hakkında şunu anlatmıştır: Busrâ ve Ezriât'tan aynı gün Kurayza ve Nadîr'e ait, içinde çeşitli buğday, koku ve mücevherler bulunan yedi kervan geldi. Bunun üzerine Müslümanlar: 'Keşke bunlar bizim olsaydı da bunlarla güçlenseydik ve onları Allah Teâlâ yolunda infak etseydik' dediler; bunun üzerine ayet indi.

فكأنه سبحانه يقول: قد أعطيتكم سبعا هي خير من سبع قوافل، وروي هذا عن الحسن بن الفضل. وتعقب بأنه ضعيف أو لا يصح لأن السورة مكية وقريظة والنضير كانوا بالمدينة فكيف يصح أن يقال ذلك وهو كما ترى. نعم

Sanki Sübhânehu: 'Ben size yedi kervandan daha hayırlı olan yediyi verdim' buyurmaktadır. Bu, Hasen b. el-Fadl'dan rivayet edilmiştir. Buna karşı, surenin Mekkî olduğu, Kurayza ve Nadîr'in ise Medine'de bulunduğu, dolayısıyla böyle denilmesinin nasıl sahih olabileceği gerekçesiyle bunun zayıf olduğu veya sahih olmadığı itirazı yapılmıştır ki durum gördüğün gibidir. Evet,

روي أنه ﷺ وافى بأذرعات سبع قوافل ليهود بني قريظة والنضير فيها إلخ

Hz. Peygamber'in ﷺ Ezriât'ta Benî Kurayza ve Nadîr Yahudilerine ait içinde [bu tür şeyler bulunan] yedi kervanla karşılaştığı rivayet edilmiştir...

وهو غير معروف، وقد قالوا: إنه لم يعهد سفره ﷺ للشام، واستؤنس بخبر النزول على أن النهي معني به سيد المخاطبين ﵊ كالنهي في قوله تعالى:

Fakat bu rivayet meşhur/maruf değildir. Zira onun ﷺ Şam'a yolculuk yaptığı bilinmemektedir demişlerdir. Bu iniş haberiyle, Allah Teâlâ'nın şu buyruğundaki yasakta olduğu gibi, bu yasakla da muhatapların efendisinin aleyhisselâm kastedildiğine istinas edilmiştir:

وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ حيث إنهم لم يؤمنوا، وكان ﷺ يود أن يؤمن كل من بعث إليه وشق ﵊ لمزيد شفقته بقاء الكفرة على كفرهم ولذلك قيل له: وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وكأن مرجع الجملة الأولى إلى النهي عن الالتفات إلى أموالهم ومرجع هذه الجملة إلى النهي عن الالتفات إليهم، وليس المعنى لا تحزن عليهم حيث إنهم المتمتعون بذلك فإن التمتع به لا يكون مدارا للحزن عليهم، وكون المعنى لا تحزن على تمتعهم بذلك فالكلام على حذف مضاف لا يخفى ما فيه من ارتكاب خلاف الظاهر من غير داع إليه وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ كناية عن التواضع لهم والرفق بهم، وأصل ذلك أن الطائر إذا أراد أن يضم فرخه إليه بسط جناحيه له، والجناحان من ابن آدم جانباه وَقُلْ إِنِّي أَنَا النَّذِيرُ الْمُبِينُ أي المنذر الكاشف نزول عذاب الله تعالى ونقمه المخوفة بمن لم يؤمن كَما أَنْزَلْنا عَلَى الْمُقْتَسِمِينَ قيل: إنه متعلق بقوله تعالى: وَلَقَدْ آتَيْناكَ إلخ على أن يكون في موضع نصب نعتا لمصدر من آتينا محذوف أي اتيناك سبعا من المثاني إيتاء كإنزالنا أنزلنا وهو في معنى أنزلنا عليك ذلك إنزالا كإنزالنا على أهل الكتاب الَّذِينَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ أي قسموه إلى حق وباطل حيث قالوا عنادا وعداوة: بعضه موافق للتوراة والإنجيل وبعضه باطل مخالف لهما، وتفسير الْمُقْتَسِمِينَ المذكورين بأهل الكتاب مما روي عن الحسن. وغيره، وفي الدر المنثور أخرج البخاري وسعد بن منصور والحاكم وابن مردويه من طرق عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال في الآية: هم أهل الكتاب جزؤوه أجزاء فآمنوا ببعضه وكفروا ببعضه، وجاء ذلك مرفوعا أيضا،

{ وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ } “Onlara üzülme”; iman etmedikleri için. Zira Hz. Peygamber ﷺ kendisine gönderildiği herkesin iman etmesini arzu eder ve şefkatinin fazlalığından kâfirlerin küfür üzere kalması ona aleyhisselâm çok ağır gelirdi. Bu sebeple kendisine: { وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ } “Onlara üzülme” denilmiştir. Sanki birinci cümlenin mercii onların mallarına iltifat etmekten nehiy, bu cümlenin mercii ise bizzat kendilerine iltifat etmekten nehiydir. Mana, 'onlar bunlardan faydalanıyorlar diye onlara üzülme' demek değildir; zira bundan faydalanmak onlara üzülmenin gerekçesi olamaz. Mananın 'onların bundan faydalanmasına üzülme' şeklinde olması ise, bir muzâfın hazfedilmesine dayanır ki bunda hiçbir gerekçe yokken zahirin hilafına gitme durumu bulunduğu gizli değildir. { وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ } “Müminlere kanadını indir”, onlara karşı alçak gönüllü ve şefkatli davranmaktan kinayedir. Bunun aslı, kuşun yavrusunu kendine çekip sarmak istediğinde ona kanatlarını açmasıdır. Âdemoğlunun iki kanadı ise onun iki yanıdır. { وَقُلْ إِنِّي أَنَا النَّذِيرُ الْمُبِينُ } “Ve de ki: Şüphesiz ben, apaçık bir uyarıcıyım”, yani iman etmeyen kimselere Allah Teâlâ'nın azabının ve korkunç cezalarının ineceğini açıkça beyan eden uyarıcıyım. { كَما أَنْزَلْنا عَلَى الْمُقْتَسِمِينَ } “Nitekim o bölücülere indirdiğimiz gibi”. Bunun, mahzuf bir masdarın sıfatı olarak nasb mahallinde olmak üzere Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ آتَيْناكَ } ayetine müteallik olduğu söylenmiştir; yani 'Sana Seb'u'l-Mesânî'yi, indirdiğimiz gibi bir verişle verdik' demektir. Bu da, 'Onu sana, Ehl-i Kitab'a indirdiğimiz gibi bir indirişle indirdik' manasındadır. { الَّذِينَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ } “Onlar ki Kur'an'ı parça parça edenlerdir”; yani inat ve düşmanlık yüzünden: 'Bir kısmı Tevrat ve İncil'e uygundur, bir kısmı ise bu ikisine aykırı batıldır' diyerek onu hak ve batıl diye kısımlara ayırdılar. Zikredilen { الْمُقْتَسِمِينَ } (bölücüler) kelimesinin Ehl-i Kitap ile tefsiri, Hasan ve başkalarından rivayet edilenlerdendir. ed-Dürrü'l-Mensûr'da geçtiği üzere Buhârî, Sa'd b. Mansûr, Hâkim ve İbn Merdûye çeşitli yollardan İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ ayet hakkında şöyle dediğini tahric etmişlerdir: 'Onlar Ehl-i Kitap'tır; onu parçalara ayırdılar, bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr ettiler.' Bu merfû olarak da gelmiştir;

فقد أخرج الطبراني في الأوسط عن الحبر قال: «سأل رسول الله ﷺ قال: أرأيت قول الله تعالى: كَما أَنْزَلْنا عَلَى الْمُقْتَسِمِينَ قال ﵊: اليهود والنصارى قال: الَّذِينَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ ما عضين؟ قال ﷺ:

Nitekim Taberânî el-Evsat'ta İbn Abbas'tan şöyle rivayet etmiştir: «Resûlullah'a ﷺ soruldu: 'Allah Teâlâ'nın: { كَما أَنْزَلْنا عَلَى الْمُقْتَسِمِينَ } buyruğu hakkında ne dersin?' O aleyhisselâm: 'Yahudiler ve Hıristiyanlardır' buyurdu. 'Peki, { الَّذِينَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ } buyruğundaki ıdîn (عضين) nedir?' diye sorulunca Hz. Peygamber ﷺ:

آمنوا ببعض وكفروا ببعض»

'Bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr ettiler' buyurdu.»

أو اقتسموه لأنفسهم استهزاء به فقد روي عن عكرمة أن بعضهم كان يقول: سورة البقرة لي وبعضهم سورة آل عمران لي وهكذا، وجوز أن يراد بالمقتسمين أهل الكتاب ويراد من القرآن معناه اللغوي أي المقروء من كتبهم أي الذين اقتسموا ما قرؤوا من كتبهم وحرفوه وأقروا ببعض وكذبوا ببعض، وحمل توسط قوله تعالى: لا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ

Yahut onunla alay etmek maksadıyla onu kendi aralarında paylaştılar; nitekim İkrime'den rivayet edildiğine göre onlardan bazısı: 'Bakara suresi benimdir', bazısı: 'Âl-i İmrân suresi benimdir' diyor ve böyle devam ediyordu. el-Muktesimîn ile Ehl-i Kitab'ın kastedilmesi, Kur'an'dan ise onun lügat manasının, yani kendi kitaplarından okunan şeylerin kastedilmesi de caiz görülmüştür; yani kendi kitaplarından okudukları şeyleri bölüp tahrif eden, bir kısmını ikrar edip bir kısmını yalanlayan kimseler demektir. Allah Teâlâ'nın: { لا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ } buyruğunun

إلخ بين المتعلق والمتعلق على امداد ما هو المراد بالكلام من التسلية. وتعقب القول بهذا التعلق بأنه جل هذا المقام عن التشبيه فلقد أوتي ﷺ ما لم يؤت أحد قبله ولا بعده مثله، وفي حمل القرآن على معناه اللغوي ما فيه، وقيل: هو متعلق بقوله تعالى: وَقُلْ إِنِّي أَنَا النَّذِيرُ الْمُبِينُ لأنه في قوة الأمر بالإنذار كأنه قيل: أنذر قريشا مثل ما أنزلنا من العذاب على المقتسمين يعني اليهود هو ما جرى على قريظة. والنضير بأن جعل المتوقع كالواقع وقد وقع كذلك. وتعقب بأن المشبه به العذاب المنذر ينبغي أن يكون معلوما حال النزول وهذا ليس كذلك فيلغو التشبيه، وتنزيل المتوقع منزلة الواقع له موقع جليل من الاعجاز لكن إذا صادف مقاما يقتضيه كما في قوله تعالى: إِنَّا فَتَحْنا لَكَ فَتْحاً مُبِيناً [الفتح: ١] ونظائره، على أن تخصيص الاقتسام باليهود بمجرد اختصاص العذاب المذكور بهم مع شركتهم للنصارى في الاقتسام المتفرع على الموافقة والمخالفة، وفي الاقتسام بمعنى التحريف الشامل للكتابين بل تخصيص العذاب المذكور بهم مع كونه من نتائج الاقسام تخصيص من غير مخصص، وجوز أن يراد بالمقتسمين جماعة من قريش وهي اثنا عشر، وقال ابن السائب: ستة عشر رجلا حنظلة بن أبي سفيان وعتبة وشيبة ابنا ربيعة والوليد بن المغيرة وأبو جهل والعاص بن هشام وأبو قيس بن الوليد وقيس بن الفاكه وزهير بن أمية وهلال بن عبد الأسود

ve devamının, müteallak ile müteallakün bih arasına girmesi, sözden murat edilen teselli manasını pekiştirmeye hamledilmiştir. Bu taalluk görüşüne; bu makamın benzetmeden yüce olduğu, zira Hz. Peygamber'e ﷺ ne kendisinden önce ne de sonra hiç kimseye benzeri verilmemiş şeylerin verildiği ve Kur'an'ın lügat anlamına hamledilmesinde sakıncalar bulunduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Bunun Allah Teâlâ'nın: { وَقُلْ إِنِّي أَنَا النَّذِيرُ الْمُبِينُ } buyruğuna taalluk ettiği de söylenmiştir; çünkü bu, uyarı emri kuvvetindedir; sanki 'Kureyş'i, o bölücülere, yani Yahudilere -ki bu Kurayza ve Nadîr'in başına gelenlerdir- indirdiğimiz azabın benzeriyle uyar' denilmiştir; vuku bulması beklenen şey vuku bulmuş gibi kabul edilmiştir ve nitekim öyle de vuku bulmuştur. Buna karşı şöyle itiraz edilmiştir: Kendisiyle uyarılan azabın benzetildiği şeyin nüzul vaktinde bilinir olması gerekir; halbuki bu öyle değildir, dolayısıyla benzetme hükümsüz kalır. Bekleneni vuku bulmuş menzilesine indirmek i'caz açısından yüce bir mevkiye sahiptir; ancak Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا فَتَحْنا لَكَ فَتْحاً مُبِيناً } “Şüphesiz biz sana apaçık bir fetih verdik” [Fetih: 1] buyruğunda ve benzerlerinde olduğu gibi bunu iktiza eden bir makama rastlarsa böyledir. Kaldı ki bölme fiilinin (iktisâm), uygunluk ve aykırılık esasına dayanan bölüşmede ve her iki kitabı da kapsayan tahrif anlamındaki bölüşmede Hıristiyanlar da onlara ortak iken, sırf zikredilen azabın onlara mahsus olması sebebiyle Yahudilere tahsis edilmesi; hatta bölüşmenin bir neticesi olmasına rağmen zikredilen azabın onlara has kılınması, tahsissiz bir tahsistir. Bölücüler (el-Muktesimîn) ile Kureyş'ten on iki kişilik -İbnü's-Sâib ise on altı kişi olduğunu söylemiştir- bir grubun kastedilmiş olması da caiz görülmüştür: Hanzala b. Ebî Süfyân, Utbe ve Şeybe b. Rebîa, Velîd b. el-Mugîre, Ebû Cehil, Âs b. Hişâm, Ebû Kays b. el-Velîd, Kays b. el-Fâkih, Züheyr b. Ümeyye, Hilâl b. Abdilesed,

والسائب بن صيفي والنضر بن الحارث. وأبو البختري بن هشام وزمعة بن الحجاج وأمية بن خلف وأوس بن المغيرة، أرسلهم الوليد بن المغيرة أيام الموسم ليقفوا على مداخل طرق مكة لينفروا الناس عن الإيمان برسول الله ﷺ فانقسموا على هاتيك المداخل يقول بعضهم: لا تغتروا بالخارج فإنه ساحر، ويقول الآخر: كذاب، والآخر: شاعر إلى غير ذلك من هذيانهم فأهلكهم الله تعالى يوم بدر وقبله بآفات، ويجعل الذين منصوبا- بالنذير- على أنه مفعوله الأول وكَما مفعوله الثاني أي أنذر المعضين الذين يجزئون القرآن إلى سحر وشعر وأساطير مثل ما أنزلنا على المقتسمين الذين اقتسموا مداخل مكة وهذوا مثل هذيانهم.

Sâib b. Sayfî, Nadr b. el-Hâris, Ebü'l-Bahterî b. Hişâm, Zem'a b. el-Haccâc, Ümeyye b. Halef ve Evs b. el-Mugîre. Velîd b. el-Mugîre bunları hac mevsimi günlerinde, insanları Resûlullah'a ﷺ imandan vazgeçirip ürkütmek amacıyla Mekke yollarının girişlerinde dursunlar diye göndermişti. Onlar da bu girişlere bölünüp dağıldılar; bazısı: 'Ortaya çıkan bu adama aldanmayın, o bir sihirbazdır' diyor, diğeri: 'Yalancıdır', bir başkası: 'Şairdir' diyor ve hezeyanlarını böylece sürdürüyorlardı. Allah Teâlâ onları Bedir günü ve ondan önce çeşitli felaketlerle helak etti. { الَّذِينَ } kelimesi { النَّذِيرُ } lafzının birinci mef'ûlü, { كَما } ise ikinci mef'ûlü olarak nasb kılınır; yani 'Kur'an'ı sihir, şiir ve masallar diye parçalara ayıran o bölücüleri, Mekke girişlerini aralarında paylaşıp onlar gibi hezeyan savuran bölücülerin üzerine indirdiğimiz azabın benzeriyle uyar' demektir.

وتعقب بأن فيه مع ما فيه من المشاركة لما سبق في عدم كون العذاب الذي شبه به العذاب المنذر واقعا ومعلوما للمنذرين أنه لا داعي إلى تخصيص وصف التعضية بهم وإخراج المقتسمين من بينهم مع كونهم أسوة لهم في ذلك فإن وصفهم لرسول الله ﷺ بما وصفوا به من السحر والشعر والكذب متفرع على وصفهم للقرآن بذلك وهل هو إلا نفس التعضية ولا إلى إخراجهم من حكم الإنذار، على أن ما نزل بهم من العذاب لم يكن من الشدة بحيث يشبه به عذاب غيرهم ولا مخصوصا بهم بل هو عام لكلا الفريقين وغيرهم، مع أن بعض من عد من المنذرين على قول كالوليد بن المغيرة والأسود وغيرهما قد هلكوا قبل مهلك أكثر المقتسمين يوم بدر، ولا إلى تقديم المفعول الثاني على الأول كما ترى، وقيل: إنه صفة لمفعول الذين أقيم مقامه بعد حذفه والمقتسمون هم القاعدون في مداخل الطرق كما حرر، أي النذير عذابا مثل العذاب الذي أنزلناه على المقتسمين.

Buna da şöyle itiraz edilmiştir: Bununla birlikte, uyarısıyla korkutulan azabın benzetildiği azabın daha önce vuku bulmuş ve uyarılanlarca bilinir olmaması hususunda önceki görüşle müşterek olmasının yanı sıra; parçalama (ta'diye) vasfının onlara tahsis edilmesine ve bu hususta onlarla aynı durumda olmalarına rağmen o bölücülerin onların arasından çıkarılmasına hiçbir gerekçe yoktur. Zira onların Resûlullah'ı ﷺ sihir, şiir ve yalanla nitelemeleri, Kur'an'ı bununla nitelemelerinden neşet etmektedir ve bu da bizzat parçalamanın (ta'diye) ta kendisidir; ne de onların uyarı hükmünden çıkarılmasına gerekçe vardır. Kaldı ki başlarına inen azap, başkalarının azabının kendisine benzetileceği derecede şiddetli değildi ve sadece onlara da mahsus olmayıp bilakis her iki gruba ve başkalarına da şamildi. Bununla birlikte bir görüşe göre uyarılanlardan sayılan Velîd b. el-Mugîre, Esved ve başkaları gibi kimseler, bölücülerin çoğunun Bedir günündeki helakinden önce helak olmuşlardı; ikinci mef'ûlün birinciye takdim edilmesine de bir gerekçe yoktur, gördüğün gibi. Bir görüşe göre ise bu, hazfedildikten sonra yerine kaim kılınan { الَّذِينَ } kelimesinin mef'ûlünün sıfatıdır; bölücüler ise açıklandığı üzere yol girişlerinde oturanlardır; yani 'Bölücülere indirdiğimiz azabın benzeri bir azapla uyarıcıyım' demektir.

وتعقب أيضا بأن فيه مع ما مر أنه يقتضي أن يكون كَما أَنْزَلْنا من مقول الرسول ﷺ وهو لا يصلح لذلك، واعتذر له بأنه كما يقول بعض خواص الملك أمرنا بكذا والآمر الملك كما تقدم غير بعيد أو حكاية لقول الله تعالى، وفيه من التعسف ما لا يخفى، وأيضا فيه إعمال الوصف الموصوف في المفعول وهو مما لا يجوز.

Buna da, daha önce geçenlerle birlikte, { كَما أَنْزَلْنا } ifadesinin Resûlullah'ın ﷺ sözünden olmasını iktiza ettiği, halbuki buna elverişli olmadığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Buna karşılık, hükümdarın has adamlarından birinin, emreden hükümdar olduğu halde 'bize şöyle emredildi / biz şöyle emrettik' demesi gibi olduğu, bunun da az önce geçtiği üzere uzak olmadığı yahut Allah Teâlâ'nın sözünün hikayesi olduğu şeklinde mazeret beyan edilmiştir; fakat bunda zorlama olduğu gizli değildir. Ayrıca bunda, sıfatlanmış olan vasfın mef'ûlde amel ettirilmesi vardır ki bu da caiz olmayan hususlardandır.

وأجيب بأن الكوفية تجوزه والقائل بنى الكلام على ذلك أو أن المراد بالمفعول المفعول الغير الصريح وتقديره بعذاب وهو لا يمنع الوصف من العمل فيه، وقيل: المراد بالمقتسمين على تقدير الوصفية الرهط الذين تقاسموا على أن يبيتوا صالحا ﵇ فأهلكهم الله تعالى، والاقتسام بمعنى التقاسم، ولا إشكال في التشبيه لأن عذابهم أمر محقق نطق به القرآن العظيم فيصح أن يقع مشبها به للعذاب المنذر، والموصول إما مفعول أول- للنذير- أو لما دل هو عليه من أنذر. وتعقب أيضا بأن فيه بعد إغماض العين عما في المفعولية من الخلاف أو الخفاء أنه لا يكون للتعرض لعنوان التعضية في حيز الصلة ولا لعنوان الاقتسام بالمعنى المزبور في حيز المفعول الثاني فائدة لما أن ذلك إنما يكون للإشعار بعلية الصلة والصفة للحكم الثابت للموصول والموصوف فلا يكون هناك وجه شبه يدور عليه تشبيه عذابهم بعذابهم خاصة لعدم اشتراكهم في السبب، فإن المعضين بمعزل من التقاسم على التبييت الذي هو السبب لهلاك أولئك مع أن أولئك بمعزل من التعضية التي هي السبب لهلاك هؤلاء ولا علاقة بين السببين مفهوما ولا وجودا تصحح وقوع أحدهما في جانب والآخر في جانب، واتفاق الفريقين على مطلق الاتفاق على الشرور المفهوم من الاتفاق على الشر المخصوص الذي هو التبييت المدلول عليه بالتقاسم غير مفيد إذ لا دلالة لعنوان التعضية على ذلك وإنما يدل عليه اقتسام المداخل، وجعل الموصول مبتدأ على أن خبره الجملة القسمية لا يليق بجزالة التنزيل وجلالة شأنه الجليل اه، وهذا الجعل مروي عن ابن زيد، وفي رواية عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أخرجها البيهقي. وأبو نعيم في الدلائل ما يقتضيه، ومن هنا قيل بمنع عدم اللياقة، وبعض من يسلمها يقول: يجوز أن يكون الموصول صفة الْمُقْتَسِمِينَ مرادا بهم أولئك الرهط، ومعنى جعلهم القرآن عضين حكمهم بأنه مفترى وتكذيبهم به والمراد منه

Buna, Kûfelilerin buna cevaz verdiği ve bunu söyleyenin sözünü buna bina ettiği yahut mef'ûlden maksadın gayr-ı sarih mef'ûl olup takdirinin 'bi-azâbin' şeklinde olduğu, bunun da vasfın onda amel etmesine engel teşkil etmeyeceği şeklinde cevap verilmiştir. Sıfat olması takdirinde bölücülerden (el-Muktesimîn) maksadın, Sâlih'e aleyhisselâm gece baskını yapmaya yeminleşen ve Allah Teâlâ'nın kendilerini helak ettiği o çete olduğu da söylenmiştir; iktisâm ise takâsum (yeminleşmek) anlamındadır. Benzetmede hiçbir müşkillik yoktur; çünkü onların azabı Kur'ân-ı Azîm'in açıkça ifade ettiği muhakkak bir husustur, dolayısıyla uyarısıyla korkutulan azabın benzetildiği şey (müşebbehün bih) olması sahihtir. İsmi mevsûl ise ya { النَّذِيرُ } kelimesinin yahut onun delalet ettiği 'unziru' (uyarırım) fiilinin birinci mef'ûlüdür. Buna da şöyle itiraz edilmiştir: Mef'ûliyetindeki ihtilaf veya kapalılık bir yana bırakılsa bile; sıla cümlesinde parçalama (ta'diye) unvanına, ikinci mef'ûl sahasında ise zikredilen anlamdaki iktisâm unvanına yer verilmesinin bir faydası kalmaz. Zira bu ancak sıla ve sıfatın, mevsûl ve mevsûf için sabit olan hükmün illeti olduğunu hissettirmek içindir; bu durumda onların azabının bilhassa ötekilerin azabına benzetilmesinin etrafında döneceği bir vech-i şebeh (benzetme yönü) bulunmaz, zira sebebe ortak değillerdir. Nitekim Kur'an'ı parçalayanlar, ötekilerin helakine sebep olan gece baskını yapmaya yeminleşmekten uzaktırlar; ötekiler de bunların helakine sebep olan parçalamaktan uzaktırlar. İki sebep arasında birinin bir tarafta, diğerinin diğer tarafta yer almasını sahih kılacak ne mefhum ne de varlık bakımından hiçbir irtibat yoktur. Her iki fırkanın, yeminleşmenin delalet ettiği gece baskını şeklindeki özel kötülük üzerindeki ittifaktan anlaşılan kötülükler üzerindeki mutlak ittifakta birleşmeleri de fayda vermez; zira ta'diye (parçalama) unvanının buna delaleti yoktur, buna ancak girişleri paylaşmak (iktisâmu'l-medâhil) delalet eder. İsmi mevsûlün, haberi kasem cümlesi olmak üzere mübteda kılınması ise Tenzîl'in cezaletine ve onun yüce şanının celaline yakışmaz [el-Keşşâf'ın sözü bitti]. Bu terkip İbn Zeyd'den rivayet edilmiştir. Beyhakî ile Ebû Nuaym'ın ed-Delâil'de İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ tahric ettiği bir rivayette de bunu iktiza eden husus vardır; bu yüzden yakışmama iddiasının geçersiz olduğu söylenmiştir. Bunu kabul edenlerden bazıları ise şöyle der: İsmi mevsûlün, kendileriyle o çetenin kastedildiği { الْمُقْتَسِمِينَ } kelimesinin sıfatı olması caizdir. Onların Kur'an'ı parçalamalarının anlamı ise onun uydurma olduğuna hükmetmeleri ve onu yalanlamalarıdır; Kur'an'dan murat edilen ise

معناه اللغوي فيؤول إلى وصفهم بتكذيبهم بكتابهم وإعراضهم عن الإيمان به والعمل بما فيه ويوافق ما مر من قوله تعالى فيهم وفي قومهم: وَآتَيْناهُمْ آياتِنا فَكانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ [الحجر: ٨١] بناء على أن المراد بالآيات آيات الكتاب المنزل على نبيهم ﵇ حسبما قيل به فيما سبق، وإن أبيت ذلك بناء على ما سمعت هنالك التزمنا كون الموصول مفعولا وقلنا: فائدة التعرض للعنوانين المذكورين على الوجه المذكور الإشارة إلى تفظيع أمر التكذيب وكونه في سببيته للعذاب كالاقتسام على قتل النبي، ويلتزم ما يشعر به هذا من أفظعية الاقتسام المزبور لأنه لا يكون إلا عن تكذيب ومزيد عداوة للنبي، وفيه بحث، وقيل: المصحح لوقوع أحد العنوانين في جانب والآخر في جانب أن التكذيب ينجر بزعم المكذبين إلى إبطال أمر النبي ﵊ وإطفاء نوره وهو العلة الغائية لذلك والاقتسام المذكور كذلك وهو كما ترى، وقال أبو البقاء وليته لم يقل: كَما أَنْزَلْنا متعلق بقوله تعالى: مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ وهو في موضع نصب نعتا لمصدر محذوف أي متعناهم تمتيعا كما أنزلنا، والمعنى نعمنا بعضهم كما عذبنا بعضهم. وذكر ابن عطية وغيره أنه يحتمل أن يكون المعنى قل إني أنا النذير المبين كما قد أنزلنا في الكتب أنك ستأتي نذيرا على المقتسمين أي أهل الكتاب، ومرادهم على ما قيل أن ما في كَما موصولة، والمراد من المشابهة المستفادة في الكاف الموافقة وهي مع ما في حيزها في محل النصب على الحالية من مفعول قُلْ أي قل هذا القول حال كونه كما أنزلنا على أهل الكتابين أي موافقا لذلك، والأنسب على هذا حمل الاقتسام على التحريف ليكون وصفهم بذلك تعريضا بما فعلوا من تحريفهم وكتمانهم لنعت النبي ﷺ. وأنت تعلم أن فيه بعدا لكنه أولى بالنسبة إلى بعض ما تقدم، وقريب منه ما قيل: المعنى ولقد آتيناك سبعا من المثاني إيتاء موافقا للإيتاء الذي أنزلناه على أهل الكتابين وأخبرناهم به في كتبهم، وفيه ما فيه.

onun lügat manasıdır. Böylece mana, onların kendi kitaplarını yalanlamaları, ona inanmaktan ve içindekilerle amel etmekten yüz çevirmeleri şeklinde nitelenmelerine varır ve daha önce onlar ve kavimleri hakkında geçen: { وَآتَيْناهُمْ آياتِنا فَكانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ } “Biz onlara ayetlerimizi verdik, fakat onlar bundan yüz çeviriyorlardı” [Hicr: 81] buyruğuna uygun düşer; bu da daha önce söylendiği üzere ayetlerden maksadın peygamberlerine aleyhisselâm indirilen kitabın ayetleri olduğuna binaendir. Şayet orada işittiğin şeylere binaen bunu kabul etmezsen, ismi mevsûlün mef'ûl olduğunu kabul eder ve şöyle deriz: Zikredilen iki unvana zikredilen şekilde yer verilmesinin faydası, yalanlama işinin çirkinliğine ve azaba sebep olma hususunda peygamberi öldürmek üzere yeminleşmek gibi olduğuna işaret etmektir. Bunun hissettirdiği, söz konusu yeminleşmenin daha da feci bir cürüm olduğu hususu kabul edilir; çünkü bu ancak yalanlamadan ve peygambere karşı düşmanlığın fazlalığından kaynaklanır. Bunda da tartışılacak yön vardır. İki unvandan birinin bir tarafta, diğerinin diğer tarafta yer almasını sahih kılan şeyin; yalanlayanların zannına göre yalanlamanın peygamberin aleyhisselâm davasını boşa çıkarmaya ve nurunu söndürmeye varması olduğu -ki bu onun gaye illetidir-, zikredilen yeminleşmenin de aynı şekilde olduğu söylenmiştir; bu da gördüğün gibidir. Ebü'l-Bekâ -keşke söylemeseydi- şöyle demiştir: { كَما أَنْزَلْنا } ifadesi Allah Teâlâ'nın: { مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ } buyruğuna mütealliktir ve mahzuf bir masdarın sıfatı olarak nasb mahallindedir; yani 'İndirdiğimiz gibi bir faydalandırmayla onları faydalandırdık' demektir; mana ise 'Bazılarına azap ettiğimiz gibi bazılarını da nimetlendirdik' şeklindedir. İbn Atiyye ve başkaları ise mananın şu olmasının muhtemel olduğunu zikretmişlerdir: 'De ki: Şüphesiz ben, tıpkı bölücülere yani Ehl-i Kitab'a senin bir uyarıcı olarak geleceğini kitaplarda indirdiğimiz gibi apaçık bir uyarıcıyım.' Söylendiğine göre onların muradı, { كَما } lafzındaki «ما» edatının mevsûle olmasıdır; kâf harfinden anlaşılan benzerlikten maksat ise uygunluktur ve kâf ile sılası, { قُلْ } fiilinin mef'ûlünden hâl olarak nasb mahallindedir; yani 'Bu sözü, iki kitap ehline indirdiğimiz gibi yani ona uygun olarak söyle' demektir. Buna göre en uygun olanı, iktisâmın tahrife hamledilmesidir; ta ki onların bununla vasıflanması, Hz. Peygamber'in ﷺ sıfatını tahrif etmeleri ve gizlemeleri sebebiyle işledikleri şeye bir dokundurma (tariz) olsun. Sen bunun uzak bir tevil olduğunu bilirsin; ancak daha önce geçenlerin bir kısmına nispetle daha evladır. 'Andolsun biz sana Seb'u'l-Mesânî'yi, iki kitap ehline indirdiğimiz ve kitaplarında kendilerine haber verdiğimiz vermeye uygun bir verişle verdik' şeklindeki görüş de buna yakındır; onda da eleştirilecek yönler vardır.

وأما جعلها زائدة والمعنى أنا النذير المبين ما أنزلنا فحاله غني عن التنبيه عليه، وقال العلامة أبو السعود بعد نقل أقوال عقبها بما عقبها: والأقرب من الأقوال المذكورة أن كَما أَنْزَلْنا متعلق بقوله تعالى: وَلَقَدْ آتَيْناكَ إلخ، وأن المراد بالمقتسمين أهل الكتابين، وأن الموصول مع صلته صفة مبينة لكيفية اقتسامهم ومحل الكاف النصب على المصدرية، وحديث جلالة المقام عن التشبيه من لوائح النظر الجليل.

Kâf harfinin zâid kılınmasına ve mananın 'Ben indirdiğimiz şeyi apaçık bildiren bir uyarıcıyım' şeklinde olmasına gelince; bunun durumu uyarılmaya ihtiyaç hissettirmeyecek derecede zayıftır. Allâme Ebüssuûd, peşinden zikrettiği açıklamalarla birlikte naklettiği görüşlerden sonra şöyle demiştir: 'Zikredilen görüşlerden en yakını; { كَما أَنْزَلْنا } ifadesinin Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ آتَيْناكَ } buyruğuna müteallik olması, bölücüler (el-Muktesimîn) ile iki kitap ehlinin kastedilmesi, mevsûl ile sılasının onların nasıl bölündüklerini beyan eden bir sıfat olması ve kâf harfinin mastariyye üzere nasb mahallinde bulunmasıdır. Makamın benzetmeden yüce olduğu sözü ise yüzeysel bir bakışın tezahürlerindendir.'

والمعنى لقد آتيناك سبعا من المثاني والقرآن العظيم إيتاء مماثلا لإنزال الكتابين على أهلهما، وعدم التعرض لذكر ما أنزل عليهم من الكتابين لأن الغرض بيان المماثلة بين الإيتاءين لا بين متعلقيهما، والعدول عن تطبيق ما في جانب المشبه به على ما في جانب المشبه بأن يقال: كما آتينا المقتسمين حسبما وقع في قوله تعالى: الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ إلخ للتنبيه على ما بين الإيتاءين من التنائي فإن الأول على وجه التكرمة والامتنان فشتان بينه وبين الثاني، ولا يقدح ذلك في وقوعه مشبها به فإن ذلك إنما هو لمسلميته عندهم. وتقدم وجوده على المشبه زمانا لا لمزية تعود إلى ذاته، ونظير ذلك ما قيل في الصلوات الإبراهيمية فليس في التشبيه إشعار بأفضلية المشبه به من المشبه فضلا عن إيهام ما تعلقب به الأول مما تعلق به الثاني، وإنما ذكروا بعنوان الاقتسام إنكارا لاتصافهم به مع تحقق ما ينفيه من الإنزال المذكور وإيذانا بأنهم كان من حقهم أن يؤمنوا بكله حسب إيمانهم بما أنزل عليهم بحكم الاشتراك في العلة والاتحاد في الحقيقة التي هي مطلق الوحي، وتوسيط قوله تعالى: لا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إلخ لكمال اتصاله بما هو المقصود من بيان حال ما أوتي النبي ﷺ.

Mana şudur: 'Andolsun biz sana Seb'u'l-Mesânî'yi ve Yüce Kur'an'ı, iki kitabın kendi ehline indirilmesine benzer bir verişle verdik.' İki kitaptan onlara indirilen şeyin zikrinden sarfınazar edilmesi, maksadın bu ikisinin müteallakları arasındaki değil, iki verme arasındaki benzerliği açıklamak olmasındandır. Müşebbehün bih tarafındakinin müşebbeh tarafındakine tatbik edilmeyip, Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ } “Kendilerine kitap verdiğimiz kimseler...” buyruğunda vuku bulduğu üzere 'o bölücülere verdiğimiz gibi' denilmekten dönülmesi ise, iki verme arasındaki büyük farka dikkat çekmek içindir; zira birincisi ikram ve lütuf suretindedir, dolayısıyla onunla ikincisi arasında dağlar kadar fark vardır. Bu durum onun müşebbehün bih olmasına halel getirmez; zira bu ancak onların nezdinde kabul edilmiş olmasından ve zaman bakımından müşebbehten önce var olmasından dolayıdır, yoksa kendi zatına ait bir üstünlükten ötürü değildir. Bunun benzeri, Salavât-ı İbrâhîmiyye hakkında söylenenlerdir; dolayısıyla benzetmede, ikincisine taalluk eden şeyden birincisine de taalluk edeceği vehmini uyandırmak şöyle dursun, müşebbehün bihin müşebbehten daha faziletli olduğunu hissettirecek hiçbir yön yoktur. Onların bölücülük unvanıyla zikredilmeleri ise, zikredilen nüzul gibi bunu nefyeden husus gerçekleşmişken bu sıfatla nitelenmelerini inkâr etmek ve müşterek illet ile mutlak vahiy olan hakikatteki birlik hükmü gereğince, kendilerine indirilene inandıkları gibi onun tamamına da inanmalarının hakları olduğunu bildirmek içindir. Allah Teâlâ'nın: { لا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ } buyruğunun araya sokulması ise, Hz. Peygamber'e ﷺ verilen şeyin durumunu beyandan ibaret olan asıl maksatla tam irtibatlı olmasından ötürüdür.