تقدير الموصولية فعند قصد التعليل يجوز الإبدال، وحاصل معنى الآية على ما نص عليه العسكري لا تسموا ما لم يأتكم حله ولا حرمته عن الله تعالى ورسوله ﷺ حلالا ولا حراما فتكونوا كاذبين على الله تعالى لأن مدار الحل والحرمة ليس إلا حكمه سبحانه، ومن هنا قال أبو نضرة: لم أزل أخاف الفتيا منذ سمعت آية النحل إلى يومي هذا.
mevsûliyet takdirinde de talile bir engel yoktur; zira talil kastedildiğinde bedel kılınması caiz olur. el-Askerî'nin açıkça belirttiğine göre ayetin mana özeti şudur: Allah Teâlâ ve Resûlü'nden [sallallâhu aleyhi ve sellem] size helalliği yahut haramlığı bildirilmemiş şeylere helal veya haram demeyiniz; aksi takdirde Allah Teâlâ'ya karşı yalan söyleyenlerden olursunuz. Çünkü helallik ve haramlığın dayanağı yalnızca O Subhânehu'nun hükmüdür. Nitekim Ebû Nadre şöyle demiştir: "Nahl suresindeki bu ayeti işittiğim günden bugüne kadar fetva vermekten daima korkmuşumdur."
وقال ابن العربي: كره مالك وقوم أن يقول المفتي هذا حلال وهذا حرام في المسائل الاجتهادية وإنما يقال ذلك فيما نص الله تعالى عليه، ويقال في مسائل الاجتهاد: إني أكره كذا وكذا ونحو ذلك فهو أبعد من أن يكون فيه ما يتوهم منه الافتراء على الله سبحانه إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ في أمر من الأمور لا يُفْلِحُونَ لا يفوزون بمطلوب مَتاعٌ قَلِيلٌ أي منفعتهم التي قصدوها بذلك الافتراء منفعة قليلة منقطعة عن قريب- فمتاع- خبر مبتدأ محذوف وقَلِيلٌ صفته والجملة استئناف بياني كأنه لما نفي عنهم الفوز بمطلوب قيل: كيف ذلك وهم قد تحصل لهم منفعة بالافتراء؟ فقيل: ذاك متاع قليل لا عبرة به ويرجع الأمر بالآخرة إلى أن المراد نفي الفوز بمطلوب يعتد به، وإلى كون مَتاعٌ خبر مبتدأ محذوف ذهب أبو البقاء إلا أنه قال: أي بقاؤهم متاع قليل ونحو ذلك. وقال الحوفي: مَتاعٌ قَلِيلٌ مبتدأ وخبر، وفيه أن النكرة لا يبتدأ بها بدون مسوغ وتأويله بمتاعهم ونحوه بعيد وَلَهُمْ في الآخرة عَذابٌ أَلِيمٌ لا يكتنه كنهه وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا خاصة دون غيرهم من الأولين حَرَّمْنا ما قَصَصْنا عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ أي من قبل نزول هذه الآية وذلك في قوله تعالى في سورة [الأنعام: ١٤٦] وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ الآية، والظاهر أن مِنْ قَبْلُ متعلق- بقصصنا- وجوز تعليقه- بحرمنا- والمضاف إليه المقدر ما مر أيضا.
İbnü'l-Arabî de şöyle demiştir: "İçtihadî meselelerde müftünün 'bu helaldir', 'bu haramdır' demesini Mâlik ve bir grup âlim mekruh görmüştür; bu ifade ancak Allah Teâlâ'nın hakkında açık hüküm bildirdiği hususlarda söylenir. İçtihat meselelerinde ise 'şunu şunu mekruh görürüm' ve benzeri ifadeler kullanılır. Bu da Allah Subhânehu'ya iftira vehmine yol açabilecek durumlardan daha uzaktır." { إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ } “Şüphesiz Allah'a karşı yalan uyduranlar” hiçbir hususta, { لا يُفْلِحُونَ } “kurtuluşa eremezler”, arzuladıkları şeylere nail olamazlar. { مَتاعٌ قَلِيلٌ } “[Bu,] az bir menfaattir”. Yani o iftira ile kastettikleri menfaatleri pek az ve pek yakında kesilecek bir menfaattir. Buradaki 'metâun' mahzûf mübtedanın haberidir, 'kalîlün' ise onun sıfatıdır. Cümle istînâf-ı beyânîdir; sanki arzuladıkları şeyi elde etmekten menedildiklerinde "Nasıl olur da kurtulamazlar, halbuki iftiralarıyla bir menfaat elde etmişlerdir?" denilmiş de buna karşılık "O, itibar edilmeyecek derecede az bir menfaattir" buyrulmuştur. İşin sonu neticede, itibar edilen bir matlubu elde etmenin nefyine racidir. Ebü'l-Bekā da 'metâun' lafzının mahzûf bir mübtedanın haberi olduğu görüşüne meyletmiş, ancak şöyle demiştir: "Yani onların dünyada kalışları az bir metadır yahut buna benzer bir şeydir." el-Hûfî ise { مَتاعٌ قَلِيلٌ } terkibinin mübteda ve haber olduğunu söylemiştir; fakat nekire bir kelimeyle bir gerekçe olmaksızın mübteda olarak başlanamayacağı için bunun 'onların metaı' ve benzeri şekilde tevil edilmesi uzak bir ihtimaldir. { وَلَهُمْ } “Ve onlar için [ahirette]”, { عَذابٌ أَلِيمٌ } “can yakıcı bir azap vardır” ki onun künhüne varılamaz. { وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا } “Yahudilere ise” -öncekilerden başkasına değil, yalnızca onlara has olarak-, { حَرَّمْنا ما قَصَصْنا عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ } “daha önce sana anlattıklarımızı haram kılmıştık”. Yani bu ayetin nüzulünden önce haram kılmıştık ki bu da Allah Teâlâ'nın [En'âm: 146] suresindeki { وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ } “Yahudilere bütün tırnaklı hayvanları haram kıldık...” ayetidir. Zahir olan, 'min kablü' lafzının 'kasasnâ' fiiline müteallik olmasıdır; 'harramnâ' fiiline müteallik olması da caiz görülmüştür. Takdir edilen muzâfun ileyh de yine daha önce geçtiği gibidir.
ويحتمل أن يقدر مِنْ قَبْلُ تحريم ما حرم على أمتك، وهو أولى على ما قيل، وجوز أن يكون الكلام من باب التنازع، وهذا تحقيق لما سلف من حصر المحرمات فيما فصل بإبطال ما يخالف من فرية اليهود وتكذيبهم في ذلك، فإنهم كانوا يقولون: لسنا أول من حرمت عليه وإنما كانت محرمة على نوح. وإبراهيم. ومن بعدهما حتى انتهى الأمر إلينا وَما ظَلَمْناهُمْ بذلك التحريم وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ حيث فعلوا ما عوقبوا عليه بذلك حسبما نعى عليهم قوله تعالى: فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ [النساء: ١٦٠] الآية، وفيه تنبيه على الفرق بينهم وبين غيرهم في التحريم وإنه كما يكون للمضرة يكون للعقوبة.
[Min kablü ifadesinin], "senin ümmetine haram kılınanların haram kılınmasından önce" şeklinde takdir edilmesi de muhtemeldir ve denildiğine göre bu daha evladır. Bu kelamın tenâzu' babından olması da caiz görülmüştür. Bu, daha önce tafsilatı verilen haramların sayımının tahkiki mahiyetinde olup Yahudilerin bu husustaki iftiralarını ve hilafına olan yalanlamalarını iptal etmektedir. Zira onlar: "Bunların haram kılındığı ilk kimseler biz değiliz; bunlar Nûh'a, İbrâhim'e ve onlardan sonrakilere, ta iş bize ulaşıncaya kadar haram kılınmıştı" diyorlardı. { وَما ظَلَمْناهُمْ } “Biz onlara zulmetmedik” o haram kılma ile, { وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } “fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlardı”. Zira onlar bununla cezalandırılmalarına sebep olan şeyleri işlemişlerdi; nitekim Allah Teâlâ'nın: { فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ } “Yahudilerin zulümleri sebebiyle, kendilerine helal kılınmış tertemiz şeyleri onlara haram kıldık...” [Nisâ: 160] ayeti de onların aleyhine bunu ilan etmektedir. Bunda, onlar ile diğerleri arasında tahrim (haram kılınma) bakımından bir fark olduğuna ve haram kılmanın zararlı olmasından ileri gelebileceği gibi ceza olarak da gerçekleşebileceğine bir tenbih vardır.
ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ عَمِلُوا السُّوءَ هو ما يسيء صاحبه من كفر أو معصية ويدخل فيه الافتراء على الله تعالى، وعن ابن عباس أنه الشرك، والتعميم أولى بِجَهالَةٍ أي بسببها، على معنى أن الجهالة السبب الحامل لهم على العمل كالغيرة الجاهلية الحاملة على القتل وغير ذلك، وفسرت الجهالة بالأمر الذي لا يليق، وقال ابن عطية: هي هنا تعدي الطور وركوب الرأس لا ضد العلم، ومنه ما جاء
{ ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ عَمِلُوا السُّوءَ } “Sonra şüphesiz Rabbin, kötülük işleyenler için...”. [Kötülük], küfür ve masiyet gibi sahibine kötülük getiren her şeydir ve Allah Teâlâ'ya iftira etmek de buna dahildir. İbn Abbâs'tan bunun şirk olduğu rivayet edilmişse de umumileştirmek daha evladır. { بِجَهالَةٍ } “cahillikle [işleyenler için]”, yani cehalet sebebiyle. Bu, cehaletin onları bu ameli işlemeye sevk eden bir sebep olması manasındadır; tıpkı öldürmeye sevk eden cahiliye gayreti ve benzeri sebepler gibi. Cehalet, yakışık almayan iş olarak da tefsir edilmiştir. İbn Atiyye şöyle der: "Buradaki cehalet, ilmin zıddı olan cehalet değil; haddi aşmak ve dik kafalılık etmektir. Nitekim şu rivayet de bu kabildendir:
في الخبر «اللهم أعوذ بك من أن أجهل أو يجهل علي»
Hadiste geçen: «Allahım! Cahilce davranmaktan yahut bana karşı cahillik edilmesinden sana sığınırım»
وقول الشاعر:
Şairin şu sözü de [bu kabildendir]:
ألا لا يجهلن أحد علينا ... فنجهل فوق جهل الجاهلينا
Sakın kimse bize karşı cahillik etmesin, ... Yoksa biz de cahillerin cehaletinin üstünde bir cehalet gösteririz!
نعم كثيرا ما تصحب هذه الجهالة التي هي بمعنى ضد العلم، وفسرها بعضهم بذلك وجعل الباء للملابسة والجار والمجرور في موضع الحال أي ملتبسين بجهالة غير عارفين بالله تعالى وبعقابه أو غير متدبرين في العواقب لغلبة الشهوة عليهم ثُمَّ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ أي من بعد ما عملوا ما عملوا، والتصريح به مع دلالة ثُمَّ عليه للتوكيد والمبالغة وَأَصْلَحُوا أي أصلحوا أعمالهم أو دخلوا في الصلاح، وفسر بعضهم الإصلاح بالاستقامة على التوبة إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها أي التوبة كما قال غير واحد، ولعل الإصلاح مندرج في التوبة وتكميل لها.
Evet, çoğunlukla bu durum ilmin zıddı manasındaki cehaletle beraber bulunur. Bazıları bunu bu şekilde tefsir etmiş, ba harf-i cerini mülâbese için kılmış ve car-mecrûru hâl konumunda değerlendirmişlerdir. Yani: Cehalete bürünmüş, Allah Teâlâ'yı ve O'nun azabını bilmeyen yahut şehvetlerinin galebe çalması sebebiyle akıbetleri tefekkür etmeyen kimseler olarak [işleyenler]. { ثُمَّ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ } “sonra bunun ardından tövbe edenler”, yani o yaptıklarını yaptıktan sonra [tövbe edenler]. 'Sümme' edatının buna delalet etmesine rağmen lafzen de açıkça zikredilmesi tekit ve mübalağa içindir. { وَأَصْلَحُوا } “ve [hallerini] düzeltenler”, yani amellerini düzeltenler yahut salah dairesine girenler. Bazıları ıslahı tövbede istikamet üzere olmak şeklinde tefsir etmiştir. { إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها } “Şüphesiz Rabbin ondan sonra”, yani birçok müfessirin dediği gibi o tövbeden sonra. Islah ise belki de tövbenin içine dahil ve onu tamamlayıcı mahiyettedir.
وقال أبو حيان: الضمير عائد على المصادر المفهومة من الأفعال السابقة أي من بعد عمل السوء والتوبة والإصلاح، وقيل: يعود على الجهالة، وقيل: على السوء على معنى المعصية وليس بذاك لَغَفُورٌ لذلك السوء رَحِيمٌ يثبت على طاعته سبحانه فعلا وتركا، وتكرير إِنَّ رَبَّكَ لتأكيد الوعد وإظهار كمال العناية بإنجازه، والتعرض لوصف الربوبية مع الإضافة إلى ضميره ﷺ مع ظهور الأثر في التائبين للإيماء إلى أن إفاضة آثار الربوبية من المغفرة والرحمة عليهم بتوسطه ﷺ وكونهم من أتباعه كما مر عن قريب، والتقييد بالجهالة قيل: لبيان الواقع لأن كل من يعمل السوء لا يعمله إلا بجهالة.
Ebû Hayyân der ki: Zamir, önceki fiillerden anlaşılan masdarlara racidir; yani kötülük işlemek, tövbe etmek ve ıslah olmaktan sonradır. Zamirin cehalete raci olduğu da söylenmiştir; masiyet manasında kötülüğe raci olduğu da söylenmiştir, ancak bu [sonuncusu] pek isabetli değildir. { لَغَفُورٌ } “elbette çok bağışlayıcıdır” o kötülüğü, { رَحِيمٌ } “çok merhametlidir”, O Subhânehu'ya taat üzere fiilde ve terkinde sebat ettirir. { إِنَّ رَبَّكَ } ibaresinin tekrar edilmesi, vaadi tekit etmek ve onun yerine getirilmesine gösterilen kemal mertebedeki inayeti izhar etmek içindir. Eserin tövbe edenlerde zuhur etmesiyle birlikte rubûbiyet vasfının zikredilip [Peygamber'in] [sallallâhu aleyhi ve sellem] zamirine izafe edilmesi; mağfiret ve rahmetten ibaret rubûbiyet eserlerinin onlara ifaza edilmesinin onun [sallallâhu aleyhi ve sellem] vasıtasıyla ve onların onun tâbileri olması hasebiyle gerçekleştiğine imada bulunmak içindir; nitekim az önce de geçmişti. Cehaletle takyit edilmesinin ise bir vakıa beyanı olduğu söylenmiştir; çünkü kötülük işleyen herkes bunu ancak bir cehalet sebebiyle işler.
وقال العسكري: ليس المعنى أنه تعالى يغفر لمن يعمل السوء بجهالة ولا يغفر لمن عمله بغير جهالة بل المراد أن جميع من تاب فهذه سبيله، وإنما خص من يعمل السوء بجهالة لأن أكثر من يأتي الذنوب يأتيها بقلة فكر في عاقبة الأمر أو عند غلبة الشهوة أو في جهالة الشباب فذكر الأكثر على عادة العرب في مثل ذلك، وعلى القوانين لا مفهوم للقيد إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً قال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما: أي كان عنده ﵇ من الخير ما كان عند أمة وهي الجماعة الكثيرة، فإطلاقها عليه ﵇ لاستجماعه كمالات لا تكاد توجد إلا متفرقة في أمة جمة:
el-Askerî şöyle demiştir: Mana, Allah Teâlâ'nın kötülüğü cehaletle işleyeni bağışlayıp da cehaletsiz işleyeni bağışlamayacağı demek değildir; bilakis murat, tövbe eden herkesin yolunun bu olduğudur. Kötülüğü cehaletle işleyenin tahsis edilmesi ise şundandır: Günah işleyenlerin çoğu, işin sonunu pek az düşünerek yahut şehvetin galebe çalması anında veya gençlik toyluğunda bu günahları işler; bu sebeple Arapların benzer durumlardaki adetine göre ekseriyet zikredilmiştir. Usul kurallarına göre ise bu kaydın mefhûm-ı muhâlifi yoktur. { إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً } “Şüphesiz İbrâhim tek başına bir ümmetti”. İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ] şöyle demiştir: Yani bir ümmette -ki o da büyük bir topluluktur- bulunan hayır onda [aleyhisselâm] mevcuttu. Dolayısıyla bu vasfın ona [aleyhisselâm] ıtlak edilmesi, ancak büyük bir ümmette dağınık halde bulunabilecek kemalatı kendisinde toplamış olmasındandır:
وليس على الله بمستنكر ... أن يجمع العالم في واحد
Bütün âlemi tek bir kişide toplamak ... Allah için imkânsız ve garipsenecek bir şey değildir.
وهو ﷺ رئيس الموحدين وقدوة المحققين الذي نصب أدلة التوحيد ورفع أعلامها وخفض رايات الشرك وجزم ببواتر الحجج هامها، وقال مجاهد: سمي ﵇ أمة لانفراده بالإيمان في وقته مدة ما،
O [sallallâhu aleyhi ve sellem] muvahhidlerin önderi, muhakkiklerin rehberidir; tevhid delillerini dikmiş, sancaklarını yükseltmiş, şirkin bayraklarını indirmiş ve keskin delillerle onun elebaşlarının başını koparmıştır. Mücâhid ise şöyle demiştir: Bir dönem boyunca kendi vaktinde imanda tek başına kaldığı için ona [aleyhisselâm] ümmet adı verilmiştir.
وفي صحيح البخاري أنه ﵇ قال لسارة: ليس على الأرض اليوم مؤمن غيري وغيرك،
Sahîh-i Buhârî'de yer aldığına göre o [aleyhisselâm] Sâre'ye şöyle demiştir: "Bugün yeryüzünde benden ve senden başka mümin yoktur."
وذكر في القاموس أن من معاني الأمة من هو على الحق مخالف لسائر الأديان، والظاهر أنه مجاز بجعله كأنه جميع ذلك العصر لأن الكفرة بمنزلة العدم، وقيل: الأمة هنا فعلة بمعنى مفعول كالرحلة بمعنى المرحول إليه، والنخبة بمعنى المنتخب من أمه إذا قصده أو اقتدى به أي كان مأموما أو مؤتما به فإن الناس كانوا يقصدونه للاستفادة ويقتدون بسيرته.
el-Kāmûs'ta ümmetin manalarından birinin de "diğer dinlere muhalif olarak hak üzere olan kimse" olduğu zikredilmiştir. Zahir olan, kâfirlerin yok hükmünde olması sebebiyle onun sanki o asrın tamamı yerine konulmasından ötürü mecaz olduğudur. Bir görüşe göre de buradaki ümmet, kendisine göç edilen yer manasındaki rıhlet ve seçilmiş kimse manasındaki nuhbe gibi mef'ûl manasında bir fa'letir; 'ümmehu' yani ona yöneldi yahut ona uydu kökünden gelir. Yani o, kendisine yönelinen yahut uyulan bir önderdi; zira insanlar istifade etmek için ona yönelir ve onun yaşantısına uyarlardı.
وقال ابن الأنباري: هذا مثل قول العرب: فلان رحمة وعلامة ونسابة يقصدون بالتأنيث التناهي في المعنى الموصوف به. وإيراد ذكره ﵇ عقيب تزييف مذاهب المشركين من الشرك والطعن في النبوة وتحريم ما أحل الله تعالى للإيذان بأن حقية دين الإسلام وبطلان الشرك وفروعه أمر ثابت لا ريب فيه. وفي ذلك أيضا رد لقريش حيث يزعمون أنهم على دينه، وقيل: إنه تعالى لما بين حال المشركين وأجرى ذكر اليهود بين طريقة إبراهيم ﵇ ليظهر الفرق بين حاله وحال المشركين وحال اليهود قانِتاً لِلَّهِ مطيعا له سبحانه قائما بأمره تعالى حَنِيفاً مائلا عن كل دين باطل إلى الدين الحق غير زائل عنه.
İbnü'l-Enbârî der ki: Bu, Arapların 'falanca kimse rahmettir, allâmedir, nessâbedir' demesi gibidir; müennes kılmakla sıfatlandığı manada son noktaya vardığını kastederler. Şirk koşmak, peygamberliğe dil uzatmak ve Allah Teâlâ'nın helal kıldıklarını haram kılmak gibi müşriklerin mezheplerinin tutarsızlığı ortaya konulduktan hemen sonra onun [aleyhisselâm] zikrinin getirilmesi; İslam dininin hak, şirkin ve kollarının ise batıl olduğunun şüphe götürmez sabit bir hakikat olduğunu bildirmek içindir. Bunda aynı zamanda onun dininde olduklarını iddia eden Kureyş'e de bir ret vardır. Bir görüşe göre de: Allah Teâlâ müşriklerin durumunu açıklayıp Yahudilerden de söz edince, İbrâhim'in [aleyhisselâm] yolunu beyan etti ki onun hali ile müşriklerin ve Yahudilerin halleri arasındaki fark ortaya çıksın. { قانِتاً لِلَّهِ } “Allah'a gönülden boyun eğen”, O Subhânehu'ya itaatkar ve Teâlâ'nın emrini yerine getiren; { حَنِيفاً } “dosdoğru [bir muvahhiddi]”, her batıl dinden hak dine yönelen ve ondan asla sapmayan bir kimse idi.
وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ في أمر من أمور دينهم أصلا وفرعا، صرح بذلك مع ظهوره قيل: ردا على كفار قريش في قولهم: نحن على ملة أبينا إبراهيم، وقيل: لذلك وللرد على اليهود المشركين بقولهم: عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ [التوبة: ٣٠] في افترائهم وزعمهم أنه ﵇ كان على ما هم عليه كقوله تعالى: ما كانَ إِبْراهِيمُ يَهُودِيًّا وَلا نَصْرانِيًّا وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ [آل عمران: ٦٧] إذ به ينتظم أمر إيراد التحريم والسبت سابقا ولا حقا.
{ وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “Ve müşriklerden değildi”, onların dinlerinin ne asıllarından ne de teferruatından hiçbir hususta [onlardan değildi]. Açık ve bedihi olmasına rağmen bunun sarahaten ifade edilmesi, denildiğine göre, Kureyş kâfirlerinin "Biz atamız İbrâhim'in milleti üzerindeyiz" sözlerine bir reddir. Bir görüşe göre de hem bunun için hem de { عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ } “Üzeyir Allah'ın oğludur” [Tevbe: 30] diyerek şirk koşan Yahudilerin iftiralarına ve onun [aleyhisselâm] kendilerinin bulunduğu yol üzere olduğu iddialarına bir reddir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { ما كانَ إِبْراهِيمُ يَهُودِيًّا وَلا نَصْرانِيًّا وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “İbrâhim ne bir yahudi ne de bir hristiyandı; fakat o, dosdoğru bir müslümandı ve müşriklerden de değildi” [Âl-i İmrân: 67]. Zira bu sayede haram kılma ve Sebt (cumartesi) meselesinin hem öncesinde hem sonrasında zikredilmesinin intizamı sağlanmış olur.
شاكِراً لِأَنْعُمِهِ صفة ثالثة لأمة- والجار والمجرور متعلق- بشاكرا- كما هو الظاهر، وأوثر صيغة جمع القلة
{ شاكِراً لِأَنْعُمِهِ } “O'nun nimetlerine şükredendi”. Bu, 'ümmet' lafzının üçüncü sıfatıdır; car-mecrûr ise zahir olduğu üzere 'şâkiran' lafzına mütealliktir. Cemi-i kıllet (azlık çoğulu) sîgası tercih edilmiştir;
قيل: للإيذان بأنه ﵇ لا يخل بشكر النعمة القليلة فكيف بالكثيرة وللتصريح بأنه ﵇ على خلاف ما هم عليه من الكفران بأنعم الله تعالى حسبما أشير إليه بضرب المثل، وقيل: إن جمع القلة هنا مستعار لجمع الكثرة ولا حاجة إليه.
Denildiğine göre bu, onun [aleyhisselâm] az nimete bile şükretmeyi terk etmediğini, dolayısıyla çok nimete nasıl şükredeceğini bildirmek ve mesel vurularak işaret edildiği üzere onların Allah Teâlâ'nın nimetlerine karşı nankörlüklerinin aksine bir hal üzere olduğunu açıkça ortaya koymak içindir. Bir görüşe göre de buradaki cemi-i kıllet, cemi-i kesretten (çokluk çoğulu) istiare edilmiştir; ancak buna ihtiyaç yoktur.
وفي بعض الآثار أنه ﵇ كان لا يتغدى إلا مع ضيف فلم يجد ذات يوم ضيفا فأخر غداءه فإذا هو بفوج من الملائكة ﵈ في صورة البشر فدعاهم إلى الطعام فخيلوا أن بهم جذاما فقال: الآن وجبت مؤاكلتكم شكرا لله تعالى على أنه عافاني مما ابتلاكم به،
Bazı rivayetlerde geçtiğine göre o [aleyhisselâm] yanında bir misafir olmaksızın asla öğle yemeği yemezdi. Bir gün bir misafir bulamayınca yemeğini erteledi. Derken insan suretinde bir grup melek [aleyhimüsselâm] çıkageldi. Onları yemeğe davet etti; onlar da kendilerinde cüzzam hastalığı varmış gibi gösterdiler. Bunun üzerine [İbrâhim]: "Sizi müptela kıldığı şeyden beni afiyette kılması sebebiyle Allah Teâlâ'ya şükretmek için şimdi sizinle yemek yemek bana vacip oldu" dedi.
وجوز أبو البقاء كون الجار والمجرور متعلقا بقوله تعالى: اجْتَباهُ وهو خلاف الظاهر. وجعل بعضهم متعلق هذا محذوفا أي اختاره واصطفاه للنبوة، وأصل الاجتباء الجمع على طريق الاصطفاء، ويطلق على تخصيص الله تعالى العبد بفيض إلهي يتحصل له منه أنواع من النعم بلا سعي منه ويكون للأنبياء ﵈ ومن يقاربهم وَهَداهُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ موصل إليه تعالى وهو ملة الإسلام وليس نتيجة هذه الهداية- كما في إرشاد العقل السليم- مجرد اهتدائه ﵇ بل مع إرشاد الخلق أيضا إلى ذلك والدعوة إليه بمعونة قرينة الاجتباء.
Ebü'l-Bekā car-mecrûrun { اجْتَباهُ } “Onu seçti” ayetine müteallik olmasını caiz görmüştür; fakat bu zahire aykırıdır. Bazıları ise bunun müteallakını mahzûf kılmıştır; yani peygamberlik için onu seçti ve süzüp çıkardı. İctibânın aslı seçip ayırma yoluyla toplamaktır; Allah Teâlâ'nın bir kulunu, kendi çabası olmaksızın türlü nimetlere kavuşacağı ilahî bir feyizle tahsis etmesi manasında da kullanılır ki bu peygamberlere [aleyhimüsselâm] ve onların yakınında olanlara mahsustur. { وَهَداهُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Ve onu dosdoğru bir yola iletti”. O Teâlâ'ya ulaştıran [yol] ki o da İslam milletidir. Bu hidayetin neticesi -İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de belirtildiği gibi- yalnızca onun [aleyhisselâm] hidayete ermesi değil, ictibâ karinesinin yardımıyla mahlukatı da buna irşat edip davet etmesidir.
وجوز بعضهم كون إِلى صِراطٍ متعلقا- باجتباه وهداه- على التنازع، والجملة إما حال بتقدير قد على المشهور وإما خبر ثاني لإن، وجوز أبو البقاء الاستئناف أيضا وَآتَيْناهُ فِي الدُّنْيا حَسَنَةً بأن حببه إلى الناس حتى إن جميع أهل الأديان يتولونه ويثنون عليه ﵇ حسبما سأل بقوله: وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ [الشعراء: ٨٤] وروي هذا عن قتادة وغيره، وعن الحسن الحسنة النبوة، وقيل: الأولاد الأبرار على الكبر وقيل: المال يصرفه في وجوه الخير والبر، وقيل: العمر الطويل في السعة والطاعة- فحسنة- على الأول بمعنى سيرة حسنة وعلى ما بعده عطية أو نعمة حسنة كذا قيل: وجوز في الجميع أن يراد عطية حسنة، والالتفات إلى التكلم لإظهار كمال الاعتناء بشأنه وتفخيم مكانه ﵇ وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ داخل في عدادهم كائن معهم في الدرجات العلى من الجنة حسبما سأل بقوله: وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ [يوسف: ١٠١، الشعراء: ٨٣] وأراد بهم الأنبياء ﵈ ثُمَّ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ وهي على ما روي عن قتادة الإسلام المعبر عنه آنفا بالصراط المستقيم، وفي رواية أخرى عنه أنها جميع شريعته إلا ما أمر ﷺ بتركه، وفي التفسير الخازني حكاية هذا عن أهل الأصول، وعن ابن عمرو بن العاص أنها مناسك الحج.
Bazıları { إِلى صِراطٍ } lafzının tenâzu' yoluyla hem 'ictebâhu' hem de 'hedâhu' fiillerine müteallik olmasını caiz görmüşlerdir. Cümle meşhur görüşe göre 'kad' takdiriyle ya hâldir yahut 'inne'nin ikinci haberidir; Ebü'l-Bekā istînâf olmasını da caiz görmüştür. { وَآتَيْناهُ فِي الدُّنْيا حَسَنَةً } “Ve dünyada ona güzellik verdik”. [Bu güzellik], bütün din mensuplarının onu sevmesi, ona [aleyhisselâm] dostluk gösterip övgüde bulunması suretiyle verilmiştir; nitekim o: { وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ } “Bana sonrakiler içinde bir doğruluk lisanı (güzel bir nam) nasip eyle” [Şuarâ: 84] diyerek bunu niyaz etmişti. Bu [mana] Katâde ve başkalarından rivayet edilmiştir. Hasen'den ise 'hasene'nin nübüvvet olduğu rivayet edilmiştir. İhtiyarlık çağındaki salih evlatlar olduğu da söylenmiştir; hayır ve iyilik yollarına sarf edeceği mal olduğu da söylenmiştir; bolluk ve taat içinde geçen uzun bir ömür olduğu da söylenmiştir. Buna göre 'hasene' birinci görüşe göre güzel bir sîret, sonrakilere göre ise güzel bir ihsan veya nimettir; denildiğine göre hepsinde güzel bir ihsan manasının kastedilmesi de caizdir. Mütekellim sîgasına iltifat yapılması, onun [aleyhisselâm] şanına gösterilen kemal mertebedeki ihtimamı ve makamının yüceliğini izhar etmek içindir. { وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ } “Şüphesiz o, ahirette de salihlerdendir”. Cennetin en yüce derecelerinde onların sayısına dahil ve onlarla beraberdir; nitekim o: { وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ } “Beni salihler arasına kat” [Yûsuf: 101, Şuarâ: 83] diyerek bunu niyaz etmiş ve bununla peygamberleri [aleyhimüsselâm] kastetmişti. { ثُمَّ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ } “Sonra sana: 'İbrâhim'in milletine uy' diye vahyettik”. Bu [millet], Katâde'den rivayet edildiğine göre az önce 'dosdoğru yol' diye ifade edilen İslam'dır. Ondan gelen diğer bir rivayette ise onun, [Peygamber'in] [sallallâhu aleyhi ve sellem] terk etmekle emrolunduğu şeyler hariç bütün şeriatı olduğu belirtilmiştir. Hâzin Tefsiri'nde bunun usul âlimlerinden nakledildiği kaydedilmiştir. İbn Amr b. el-Âs'tan ise bunun hac menâsiki olduğu rivayet edilmiştir.
وقال الإمام: قال قوم إن النبي ﷺ كان على ملة إبراهيم وشريعته وليس له شرع متفرد به بل بعث ﵊ لإحياء شريعة إبراهيم لهذه الآية، فحملوا الملة على الشريعة أصولا وفروعا وهو قول ضعيف، والمراد من مِلَّةَ إِبْراهِيمَ التوحيد ونفي الشرك المفهوم من قوله تعالى: وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فإن قيل: إنه ﷺ إنما نفى الشرك وأثبت التوحيد للأدلة القطعية فلا يعد ذلك متابعة فيجب حمل الملة على الشرائع التي يصح حصول المتابعة فيها، قلنا: يجوز أن يكون المراد الأمر بمتابعته في كيفية الدعوة إلى التوحيد وهي أن يدعو إليه بطريق الرفق والسهولة وإيراد الدلائل مرة بعد أخرى بأنواع كثيرة على ما هو الطريقة المألوفة في القرآن اه. وتعقبه أبو حيان بأنه لا يحتاج إليه لأن المعتقد الذي تقتضيه دلائل العقول لا يمتنع أن يوحي ليتضافر المعقول والمنقول على اعتقاده، ألا ترى قوله تعالى:
İmam [Fahreddin er-Râzî] şöyle demiştir: Bir topluluk, Hz. Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] İbrâhim'in milleti ve şeriatı üzere olduğunu, müstakil bir şeriatı bulunmayıp bu ayet sebebiyle İbrâhim'in şeriatını ihya etmek üzere gönderildiğini söylemiş ve milleti usul ve füruuyla şeriata hamletmişlerdir; fakat bu zayıf bir görüştür. { مِلَّةَ إِبْراهِيمَ } lafzından murat, Allah Teâlâ'nın: { وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “Müşriklerden de değildi” kavlinden anlaşılan tevhid ve şirkin nefyidir. Eğer: "O [sallallâhu aleyhi ve sellem] şirki nefyedip tevhidi kesin delillerle ispat etmiştir; dolayısıyla bu bir tabi oluş sayılmaz, o halde milletin tabi olmanın sahih olacağı şeriatlara hamledilmesi gerekir" denilirse, biz deriz ki: Murat, tevhide davet keyfiyetinde ona tabi olunmasının emredilmesi olabilir; bu da Kur'an'da alışılagelen yol üzere, rıfk ve kolaylık yoluyla, delilleri defalarca ve çok çeşitli şekillerde ortaya koyarak tevhide davet etmektir, [Râzî'nin sözü burada bitti]. Ebû Hayyân ise bunu tenkit ederek buna ihtiyaç olmadığını, zira akıl delillerinin iktiza ettiği inancın, aklî ve naklî delillerin o inanç üzerinde birleşmesi için vahyedilmesine hiçbir engel bulunmadığını belirtmiştir. Görmez misin Allah Teâlâ'nın şu kavlini:
قُلْ إِنَّما يُوحى إِلَيَّ أَنَّما إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ [الأنبياء: ١٠٨] كيف تضمن الوحي بما اقتضاه الدليل العقلي، فلا يمتنع أن يؤمر النبي ﷺ باتباع ملة إبراهيم ﵇ بنفي الشرك والتوحيد وإن كان ذلك مما ثبت عنده ﵊ بالدليل العقلي ليتضافر الدليلان العقلي والنقلي على هذا المطلب الجليل، وآخر بأنه ظاهر في حمل الملة على كيفية
{ قُلْ إِنَّما يُوحى إِلَيَّ أَنَّما إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ } “De ki: Bana ancak ilahınızın tek bir ilah olduğu vahyolunuyor” [Enbiyâ: 108] ayeti aklî delilin iktiza ettiği şeyi vahyin nasıl içerdiğini göstermektedir. Dolayısıyla bu yüce meselede hem aklî hem naklî iki delilin bir araya gelmesi için, şirki nefyetmek ve tevhidi ikrar etmek hususunda Hz. Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] İbrâhim'in [aleyhisselâm] milletine tabi olmasının emredilmesine hiçbir engel yoktur. Bir başkası da bunun milleti davet keyfiyetine hamletmede zahir olduğunu söyleyerek tenkit etmiştir;
الدعوة ولا شك أن ذلك ليس داخلا في مفهومها فإنها ما شرعه الله تعالى لعباده على لسان الأنبياء ﵈ من أمللت الكتاب إذا أمليته وهي الدين بعينه لكن باعتبار الطاعة له، وتحقيقه أن الوضع الإلهي مهما نسب إلى من يؤديه عن الله تعالى يسمى ملة ومهما نسب إلى من يقيمه يسمى دينا، قال الراغب: الفرق بينها وبين الدين أنها لا تضاف إلا للنبي ﷺ الذي يسند إليه ولا تكاد توجد مضافة إلى الله تعالى ولا إلى آحاد أمة النبي ﵇ ولا تستعمل إلا في جملة الشرائع دون آحادها ولا كذلك الدين، وأكثر المفسرين على أن المراد بها هنا أصول الشرائع، ويحمل عليه ما روي عن قتادة أولا ولا بأس بما روي عنه ثانيا.
Davet keyfiyetinin milletin mefhumuna dahil olmadığında şüphe yoktur. Zira millet, peygamberlerin [aleyhimüsselâm] lisanı üzerinden Allah Teâlâ'nın kulları için vazettiği şeriattır; bu da kitabı yazdırdığın zaman kullandığın 'emleltü'l-kitâbe' kökünden gelir. Millet, bizzat dinin kendisidir ancak ona itaat edilmesi bakımından böyledir. Bunun tahkiki şudur: İlahî vazediliş, Allah Teâlâ'dan tebliğ eden kimseye nisbet edildiğinde millet, onu ikame edene nisbet edildiğinde ise din adını alır. Râgıb şöyle der: Millet ile din arasındaki fark şudur: Millet ancak kendisine nisbet edilen peygambere [sallallâhu aleyhi ve sellem] izafe edilir; Allah Teâlâ'ya yahut peygamberin [aleyhisselâm] ümmetinden fertlere izafe edildiği pek görülmez. Ayrıca şeriatların teker teker parçaları için değil ancak bütünü için kullanılır; din ise böyle değildir. Müfessirlerin çoğuna göre buradaki murat, şeriatların asıllarıdır. Katâde'den ilk olarak rivayet edilen görüş buna hamledilir; ondan rivayet edilen ikinci görüşte de bir beis yoktur.
واستدلال بعض الشافعية على وجوب الختان وما كان من شرعه ﵇ ولم يرد به ناسخ مبني على ذلك كما لا يخفى. وما روي عن ابن عمرو بن العاص ذكره في البحر والذي أخرجه ابن المنذر والبيهقي في الشعب.
Bazı Şâfiîlerin sünnet olmanın vacipliğine ve onun [aleyhisselâm] şeriatından olup nesh edici bir delil gelmemiş hükümlere dair istidlalleri gizli olmadığı üzere buna dayanır. İbn Amr b. el-Âs'tan nakledileni el-Bahr sahibi zikretmiştir; İbnü'l-Münzir, Beyhakî Şuab'da
وجماعة عنه أنه قال: صلى جبريل ﵇ بإبراهيم الظهر والعصر بعرفات ثم وقف حتى إذا غابت الشمس دفع به ثم صلى المغرب والعشاء بجمع ثم صلى به الفجر كأسرع ما يصلي أحد من المسلمين ثم وقف به حتى إذا كان كأبطأ ما يصلي أحد من المسلمين دفع به ثم رمى الجمرة ثم ذبح وحلق ثم أفاض به إلى البيت فطاف به فقال الله تعالى لنبيه ﷺ: ثُمَّ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ ولعل ما ذكر أولا مأخوذ منه.
ve bir cemaatin ondan tahric ettiğine göre o şöyle demiştir: Cibrîl [aleyhisselâm] İbrâhim'e Arafat'ta öğle ve ikindi namazını kıldırdı, sonra vakfe yaptı; güneş batınca onu alıp yürüdü, sonra Müzdelife'de akşam ve yatsı namazını kıldırdı. Sonra sabah namazını Müslümanlardan birinin kılabileceği en erken vakitte kıldırdı; sonra onunla vakfe yaptı, Müslümanlardan birinin kılabileceği en geç vakte gelince onu alıp yürüdü. Sonra Cemre'yi taşlattı, ardından kurban kestirip tıraş ettirdi; sonra onu Beytullah'a götürüp tavaf ettirdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ Peygamberi'ne [sallallâhu aleyhi ve sellem]: { ثُمَّ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ } “Sonra sana: 'İbrâhim'in milletine uy' diye vahyettik” buyurdu. Muhtemelen ilk zikredilen görüş de bundan alınmıştır.
وأنت تعلم أنه ليس نصا فيه ولا أظن أن أحدا يوافق على تخصيص ملته ﵇ بمناسك الحج.
Sen de bilirsin ki bu hadis o hususta açık bir nass değildir; ayrıca kimsenin onun [aleyhisselâm] milletini sadece hac menâsikine has kılmaya muvafakat edeceğini de zannetmem.
وأَنِ تفسيرية أو مصدرية ومر الكلام في وصلها بالأمر، وثُمَّ قيل: للتراخي الزماني لظهور أن أيامه ﷺ بعد أيامه ﵇ بكثير، واختار المحققون أنها للتراخي الرتبي لأنه أبلغ وأنسب بالمقام.
Buradaki 'en' edatı tefsîriyye veya masdariyyedir; onun emir fiiline bağlanması meselesi daha önce geçmişti. 'Sümme' edatının ise zaman bakımından terâhî (gecikme) bildirdiği söylenmiştir; zira onun [sallallâhu aleyhi ve sellem] döneminin İbrâhim'in [aleyhisselâm] döneminden çok sonra olduğu açıktır. Muhakkik âlimler ise rütbe bakımından terâhî için olduğunu tercih etmişlerdir; çünkü bu daha beliğdir ve makama daha uygundur.
قال الزمخشري: إن في ثُمَّ هذه إيذانا بأنه أشرف ما أوتي خليل الله ﵇ من الكرامة وأجل ما أوتي من النعمة اتباع رسول الله ﷺ ملته وتعظيما لمنزلة نبينا ﵊ وإجلالا لمحله، أما الأول فمن دلالة ثم على تباين هذا المؤتى وسائر ما أوتي ﵇ من الرتب والمآثر، وأما الثاني فمن حيث إن الخليل مع جلالة محله عند الله تعالى أجل رتبته أن أوحى إلى الحبيب اتباع ملته، وفي لفظ أَوْحَيْنا ثم الأمر باتباع الملة لا اتباع إبراهيم ﵇ ما يدل كما في الكشف على أنه ﷺ ليس بتابع له بل هو مستقل بالأخذ عمن أخذ إبراهيم ﵇ عنه حَنِيفاً حال من إبراهيم المضاف إليه لما أن المضاف لشدة اتصاله به جرى منه مجرى البعض فعد بذلك من قبيل رأيت وجه هند قائمة.
Zemahşerî şöyle der: Bu 'sümme' edatında, Allah'ın Halîli'ne [aleyhisselâm] verilen kerametin en şereflisinin ve verilen nimetin en büyüğünün Resûlullah'ın [sallallâhu aleyhi ve sellem] onun milletine tabi olması olduğuna bir tenbih; Peygamberimiz'in [aleyhisselâm] mertebesini yüceltme ve makamına tazim vardır. Birincisi, 'sümme' edatının bu verilen şey ile ona [aleyhisselâm] ihsan edilen diğer rütbeler ve meziyetler arasındaki bariz farka delalet etmesindendir. İkincisi ise şuradandır: Halîl, Allah katındaki yüce makamına rağmen, Habîb'e onun milletine tabi olması vahyedilmek suretiyle rütbesi yüceltilmiştir. { أَوْحَيْنا } lafzında ve ardından İbrâhim'e [aleyhisselâm] değil de millete tabi olmanın emredilmesinde -el-Keşşâf'ta belirtildiği üzere- onun [sallallâhu aleyhi ve sellem] ona tâbi olmadığını, bilakis İbrâhim'in [aleyhisselâm] kendisinden vahiy aldığı Zât'tan müstakil olarak vahiy aldığını gösteren bir delil vardır. { حَنِيفاً } “dosdoğru bir muvahhid olarak”, muzâfun ileyh olan İbrâhim'den hâldir; çünkü muzâf, muzâfun ileyhe olan şiddetli irtibatı sebebiyle onun bir cüzü mesabesine geçmiş ve bu sebeple 'Hint'i ayakta dururken yüzünü gördüm' kabilinden sayılmıştır.
ونقل ابن عطية عن مكي عدم جواز كونه حالا منه معللا ذلك بأنه مضاف إليه، وتعقبه بقوله: ليس كما قال لأن الحال قد يعمل فيها حروف الخفض إذا عملت في ذي الحال نحو مررت بزيد قائما، وفي كلا الكلامين بحث لا يخفى.
İbn Atiyye, Mekkî'den nakille onun muzâfun ileyhten hâl olmasının caiz olmadığını, gerekçe olarak da muzâfun ileyh olduğunu söylediğini aktarmış ve onu şöyle tenkit etmiştir: "Onun dediği gibi değildir; çünkü harf-i cerler hâlin sahibinde amel ettiği takdirde hâlde de amel edebilir, nitekim 'Zeyd'e ayakta iken uğradım' denilmesi böyledir." Her iki sözde de gizli olmayan bir tartışma mevcuttur.
ومنع أبو حيان مجيء الحال من المضاف إليه في مثل هذه الصورة أيضا وزعم أن الجواز فيها مما تفرد به ابن مالك والتزم كون حَنِيفاً حالا من مِلَّةَ لأنها والدين بمعنى أو من الضمير في اتَّبِعْ وليس بشيء ولم يتفرد بذلك ابن مالك بل سبقه إليه الأخفش وتبعه جماعة وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ بل كان قدوة المحققين وهذا تكرير لما سبق لزيادة تأكيد وتقرير لنزاهته ﵇ عما هم عليه من عقد وعمل، وقوله تعالى: إِنَّما جُعِلَ السَّبْتُ بمعنى إنما فرض تعظيمه والتخلي للعبادة وترك الصيد فيه تحقيق لذلك النفي الكلي وتوضيح له بإبطال ما عسى يتوهم كونه قادحا في الكلية فإن اليهود كانوا يزعمون أن السبت من شعائر الإسلام وأن إبراهيم ﵇ كان محافظا عليه أي
Ebû Hayyân da bu gibi durumlarda hâlin muzâfun ileyhten gelmesini men etmiş ve bunda cevazın sadece İbn Mâlik'e ait bir görüş olduğunu ileri sürerek { حَنِيفاً } lafzının, din ile aynı manada olduğu için { مِلَّةَ } kelimesinden yahut { اتَّبِعْ } emrindeki zamirden hâl olduğunu benimsemiştir; ancak bu bir şey ifade etmez. Zira İbn Mâlik bu görüşte tek kalmamış, ondan önce Ahfeş de bunu söylemiş ve bir topluluk da ona uymuştur. { وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “Ve o, müşriklerden de değildi”, bilakis muhakkiklerin önderiydi. Bu, daha önce geçen ifadenin bir tekrarı olup tekit ve onun [aleyhisselâm] onların bulunduğu inanç ve amelden uzaklığını tescil etmek içindir. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّما جُعِلَ السَّبْتُ } “Cumartesi günü [ibadeti] ancak... kılındı” kavli, yani onun tazimi, o günde ibadete çekilmek ve avlanmayı terk etmek farz kılındı demektir; bu da o mutlak nefyi pekiştirmek ve bu mutlaklığa halel getirebileceği tevehhüm edilen hususu iptal ederek onu açıklığa kavuşturmak içindir. Zira Yahudiler Sebt gününün İslam'ın şiarlarından olduğunu ve İbrâhim'in [aleyhisselâm] onu muhafaza ettiğini iddia ediyorlardı; yani:
ليس السبت من شرائع إبراهيم وشعائر ملته ﵇ التي أمرت باتباعها حتى يكون بينه وبين بعض المشركين علاقة في الجملة، وإنما شرع ذلك لبني إسرائيل بعد مدة طويلة، وإيراد الفعل مبنيا للمفعول جرى على سنن الكبرياء وإيذان بعدم الحاجة إلى التصريح بالفاعل لاستحالة الإسناد إلى الغير. وقرأ أبو حيوة «جعل» بالبناء للفاعل، وعن ابن مسعود والأعمش أنهما قرءا «إنما أنزلنا السبت» وهو على ما قال أبو حيان تفسير معنى لا قراءة لمخالفة ذلك سواد المصحف، والمستفيض عنهما أنهم قرءا كالجماعة إنما جعل السبت عَلَى الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ على نبيهم حيث أمرهم بالجمعة فاختاروا السبت وهم اليهود.
Sebt günü, İbrâhim ile bazı müşrikler arasında genel anlamda bir irtibat olsun diye tabi olmakla emrolunduğun İbrâhim'in [aleyhisselâm] şeriatından ve milletinin şiarlarından değildir; o, İsrailoğullarına çok uzun zaman sonra meşru kılınmıştır. Fiilin meçhul sîgada getirilmesi, kibriyâ üslubuna uygun düşmekte ve failin başkasına isnat edilmesinin imkânsızlığı sebebiyle açıkça zikredilmesine ihtiyaç olmadığını bildirmektedir. Ebû Hayve 'ce'ale' şeklinde malum sîgada okumuştur. İbn Mes'ûd ve el-A'meş'ten ise «innemâ enzelne's-sebte» şeklinde okudukları rivayet edilmiştir; Ebû Hayyân'ın dediğine göre bu, mushafın hattına muhalif olduğu için bir kıraat değil anlam tefsiridir. Onlardan müstefîz olan rivayet ise cumhur gibi { إِنَّما جُعِلَ السَّبْتُ } şeklinde okuduklarıdır. { عَلَى الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ } “onda ihtilaf edenlerin üzerine [kılındı]”; yani peygamberleri kendilerine cuma gününü emrettiğinde ona muhalefet edip cumartesiyi seçen peygamberlerine karşı ihtilaf eden Yahudilere farz kılındı.
أخرج الشافعي في الأم والشيخان في صحيحيهما عن أبي هريرة قال: «قال رسول الله ﷺ نحن الآخرون السابقون يوم القيامة بيد أنهم أوتوا الكتاب من قبلنا وأوتيناه من بعدهم ثم هذا يومهم الذي فرض عليهم يعني الجمعة فاختلفوا فيه فهدانا الله تعالى له فالناس لنا فيه تبع اليهود غدا والنصارى بعد غد»
Şâfiî el-Ümm'de, Şeyhân (Buhârî ve Müslim) da Sahîh'lerinde Ebû Hüreyre'den şöyle rivayet etmişlerdir: «Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: Bizler kıyamet gününde sonuncularız ama en önde olanlarız; şu kadar var ki onlara Kitap bizden önce verildi, bize ise onlardan sonra verildi. Sonra kendilerine farz kılınan gün işte bu gündü -yani cuma günüydü-, fakat onlar onda ihtilaf ettiler de Allah Teâlâ bizi ona iletti. İnsanlar bu hususta bize tâbidirler; Yahudiler yarın, Hristiyanlar ise öbür gündür.»
وجاء عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال: أمر موسى ﵇ اليهود بالجمعة وقال: تفرغوا لله تعالى في كل سبعة أيام يوما واحدا وهو يوم الجمعة ولا تعملوا فيه شيئا من أعمالكم فأبوا أن يقبلوا ذلك وقالوا: لا نريد إلا اليوم الذي فرغ الله تعالى فيه من الخلق وهو يوم السبت فجعل عليهم وشدد فيه الأمر ثم جاء عيسى ﵇ بالجمعة فقالت النصارى: لا نريد أن يكون عيدهم بعد عيدنا فاتخذوا الأحد وكأنهم إنما اختاروه لأنه مبتدأ الخلق،
İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] şöyle dediği rivayet edilmiştir: Mûsâ [aleyhisselâm] Yahudilere cuma gününü emretti ve: "Her yedi günde bir günü, yani cuma gününü Allah Teâlâ'ya ayırın ve o günde işlerinizden hiçbirini yapmayın" dedi. Onlar bunu kabul etmekten kaçındılar ve: "Biz ancak Allah Teâlâ'nın yaratmayı bitirdiği günü, yani cumartesi gününü isteriz" dediler. Bunun üzerine [Sebt günü] onlara farz kılındı ve o günde işleri sıkı tutuldu. Sonra Îsâ [aleyhisselâm] cuma günü ile geldi; bu defa Hristiyanlar: "Bizim bayramımızın onların bayramından sonra olmasını istemeyiz" dediler ve pazar gününü benimsediler; sanki onlar da onu yaratılışın başlangıcı olduğu için seçmişlerdi.
واختار هذا الإمام وحمل «في» على التعليل أي اختلفوا على نبيهم لأجل ذلك اليوم، وقال الخفاجي: معنى اخْتَلَفُوا فِيهِ خالفوا جميعهم نبيهم فهو اختلاف بينهم وبين نبيهم، وظاهر الأخبار يقتضي أنه عين لهم أولا يوم الجمعة، وقال القاضي عياض: الظاهر أنه فرض عليهم تعظيم يوم الجمعة بغير تعيين ووكل إلى اجتهادهم فاختلفت أحبارهم في تعيينه ولم يهدهم الله تعالى له وفرض على هذه الأمة مبينا ففازوا بفضيلته ولو كان منصوصا عليه لم يصح أن يقال اخْتَلَفُوا بل يقال خالفوا، وقال الإمام النووي:
İmam [Râzî] bunu tercih etmiş ve 'fî' cer harfini talile hamletmiştir; yani o gün sebebiyle peygamberlerine muhalefet ettiler. Hafâcî der ki: { اخْتَلَفُوا فِيهِ } ifadesinin anlamı, onların hep birlikte peygamberlerine muhalefet etmeleridir; dolayısıyla bu, onlar ile peygamberleri arasındaki bir ihtilaftır. Rivayetlerin zahiri, kendilerine başlangıçta cuma gününün tayin edildiğini gerektirmektedir. Kādî İyâz ise şöyle demiştir: "Zahir olan, cuma gününü tazim etmenin tayin edilmeksizin onlara farz kılındığı ve onların içtihadına bırakıldığıdır; hahamları onu tayin etme hususunda ihtilafa düştüler ve Allah Teâlâ onları ona iletmedi; bu ümmete ise açıkça beyan edilerek farz kılındı ve faziletine nail oldular. Şayet açıkça nass ile bildirilmiş olsaydı 'ihtilaf ettiler' denilmesi sahih olmaz, bilakis 'muhalefet ettiler' denilirdi." İmam Nevevî ise şöyle demiştir:
يمكن أن يكونوا أمروا صريحا ونص عليه فاختلفوا فيه هل يلزم تعيينه أم لهم إبداله فأبدلوه وغلطوا في إبداله، وقال الواحدي: قد أشكل أمر هذا الاختلاف على كثير من المفسرين حتى قال بعضهم: معنى اختلافهم في السبت أن بعضهم قال هو أعظم الأيام حرمة لأن الله تعالى فرغ من خلق الأشياء فيه، وقال الآخرون: أعظمها حرمة الأحد لأن الله سبحانه ابتدأ الخلق فيه وهذا غلط لأن اليهود لم يكونوا فرقتين في السبت وإنما اختار الأحد النصارى بعدهم بزمان وقيل: المراد اختلفوا فيما بينهم في شأنه ففضلته فرقة منهم على الجمعة ولم ترض بها وفضلت أخرى الجمعة عليه ومالت إليها بناء على ما
"Açıkça emredilip nass ile belirlenmiş olmaları ve ardından 'onu tayin etmek gerekli midir yoksa değiştirebilirler mi?' diye ihtilaf edip değiştirmeleri ve değiştirmekte de hata etmiş olmaları mümkündür." Vâhidî şöyle der: "Bu ihtilaf meselesi pek çok müfessire müşkül gelmiştir; hatta bazıları şöyle demiştir: Sebt günündeki ihtilaflarının manası, bir kısmının 'O, hürmeti en büyük gündür çünkü Allah Teâlâ eşyayı yaratmayı onda tamamlamıştır' demesi, diğerlerinin ise 'Hürmeti en büyük olan pazar günüdür çünkü Allah Subhânehu yaratmaya onda başlamıştır' demesidir. Bu ise yanlıştır; zira Yahudiler cumartesi hakkında iki fırkaya ayrılmış değillerdi, pazar gününü ise onlardan uzun zaman sonra Hristiyanlar seçmiştir." Şöyle de denilmiştir: Murat, kendi aralarında onun durumu hakkında ihtilaf etmeleridir; bir fırka onu cumaya tercih edip cumaya razı olmadı, diğer bir fırka ise cumayı ona tercih edip ona meyletti. Bu da şu rivayete dayanmaktadır:
روي من أن موسى ﵇ جاءهم بالجمعة فأبى أكثرهم إلا السبت ورضي شرذمة منهم بها فأذن الله تعالى لهم في السبت وابتلاهم بتحريم الصيد فيه فأطاع أمر الله تعالى الراضون بالجمعة فكانوا لا يصيدون وأعقابهم لم يصبروا عن الصيد فمسخهم الله تعالى قردة دون أولئك المطيعين،
Rivayet edildiğine göre Mûsâ [aleyhisselâm] onlara cuma gününü getirdi; onların çoğu cumartesiden başkasına yanaşmadı, küçük bir grup ise cumaya razı oldu. Bunun üzerine Allah Teâlâ onlara cumartesi gününü izin verdi ve o günde avlanmayı haram kılarak onları imtihan etti. Cumaya razı olanlar Allah Teâlâ'nın emrine itaat edip avlanmıyorlardı; arkalarından gelenler ise avlanmaktan sabredemediler ve Allah Teâlâ o itaatkârları değil, onları maymuna çevirdi.
والتفسير الأول تفسير رئيس المفسرين وترجمان القرآن وحبر الأمة المروي من طرق صحيحة عن أفضل النبيين وأعلم الخلق بمراد رب العالمين ﷺ وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَحْكُمُ بَيْنَهُمْ أي المختلفين يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ أي يقضي بينهم بالمجازاة على اختلافهم على نبيهم ومخالفتهم له في ذلك أو يفصل ما بين الفريقين منهم من الخصومة والاختلاف فيجازي كل فريق بما يستحقه من الثواب والعقاب، وفيه على هذا إيماء إلى أن ما وقع في الدنيا من مسخ أحد الفريقين وإنجاء الآخر بالنسبة إلى ما سيقع في الآخرة شيء لا يعتد به، وعبر عن الفرض بالجعل موصولا بكلمة عَلَى للإيذان بتضمنه للتشديد والابتلاء المؤدي إلى العذاب، وعن اليهود بالاسم الموصول بالاختلاف إشارة إلى علة ذلك، وقيل: المعنى إنما جعل وبال ترك تعظيم السبت وهو المسخ كائنا أو واقعا على الذين اختلفوا فيه أي أحلوا الصيد فيه تارة وحرموه
Birinci tefsir; müfessirlerin reisi, Kur'an'ın tercümanı ve ümmetin allâmesinin tefsiri olup Nebilerin en faziletlisi ve Âlemlerin Rabbi'nin muradını mahlukatın en iyi bileni olan Hz. Peygamber'den [sallallâhu aleyhi ve sellem] sahih yollarla rivayet edilmiştir. { وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَحْكُمُ بَيْنَهُمْ } “Ve şüphesiz Rabbin, aralarında elbette hükmedecektir” yani o ihtilaf edenlerin arasında, { يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ } “kıyamet gününde hakkında ihtilaf etmekte oldukları şeyler konusunda”. Yani peygamberlerine ihtilaf etmeleri ve bu hususta ona muhalefet etmeleri sebebiyle aralarında cezalandırma suretiyle hüküm verecektir; yahut aralarındaki çekişme ve ihtilafı ayırt edip her fırkayı hak ettiği sevap ve ceza ile cezalandıracaktır. Buna göre ayette, dünyada iki fırkadan birinin maymuna çevrilmesi ve diğerinin kurtulması hadisesinin, ahirette vuku bulacak olanın yanında dikkate alınmayacak bir şey olduğuna dair bir ima vardır. Farz kılmanın 'alâ' kelimesine bağlanarak 'ce'ale' (kılmak) lafzıyla ifade edilmesi; onun azaba götüren bir zorlaştırma ve imtihanı içerdiğini bildirmek içindir. Yahudilerin ise ihtilaf ile sıfatlanan ismi mevsûl ile anılması, bunun illetine işarettir. Şöyle de denilmiştir: Mana; Sebt gününe tazimi terk etmenin vebali olan mesholmanın (maymuna dönüşmenin), onda ihtilaf edenlerin yani onda avlanmayı bir helal sayıp bir haram kılanların
أخرى وكان حتما عليهم أن يتفقوا على تحريمه حسبما أمر الله تعالى به وروي ذلك عن قتادة، وفسر الحكم بينهم بالمجازاة باختلاف أفعالهم بالإحلال تارة والتحريم أخرى.
üzerine kılınmış veya vaki olmuş bulunmasıdır; halbuki Allah Teâlâ'nın emrettiği üzere onun haramlığı üzerinde ittifak etmeleri kendilerine farz idi. Bu [mana] Katâde'den rivayet edilmiştir. Aralarında hükmedilmesi ise bir helal bir haram kılmak şeklindeki farklı amellerine göre cezalandırılmaları olarak tefsir edilmiştir.
ووجه إيراد ذلك هاهنا بأنه أريد منه إنذار المشركين وتهديدهم بما في مخالفة الأنبياء ﵈ من الوبال كما ذكرت القرية التي كفرت بأنعم الله تعالى تمثيلا لذلك. واعترض بأن توسيط ذلك لما ذكر بين حكاية أمر النبي ﷺ باتباع ملة إبراهيم ﵇ وبين أمره ﷺ بالدعوة إليها كالفصل بين الشجر ولحائه. وأجيب بأن فيه حثا على إجابة الدعوة التي تضمنها الكلام السابق وأمر بها في الكلام اللاحق فللمتوسط نسبة إلى الطرفين تخرجه من أن يكون الفصل به كالفصل بين الشجر ولحائه وهو كما ترى.
Bunun burada zikredilmesinin hikmeti, peygamberlere [aleyhimüsselâm] muhalefet etmenin ne büyük bir vebal olduğu hususunda müşrikleri uyarmak ve tehdit etmek murat edilmesidir; tıpkı Allah Teâlâ'nın nimetlerine nankörlük eden o karyenin buna misal olarak zikredilmesi gibi. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu anlatılanın, Hz. Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] İbrâhim'in [aleyhisselâm] milletine tabi olmasının emredilmesi kıssası ile ona [sallallâhu aleyhi ve sellem] o dine davet etmesinin emredilmesi arasına sokulması, ağaç ile kabuğunun arasını ayırmak gibidir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bunda, önceki kelamın içerdiği ve sonraki kelamda emredilen davete icabet etmeye bir teşvik vardır; binaenaleyh araya giren cümlenin her iki tarafla da bir irtibatı olup onu ağaç ile kabuğunun arasını ayırmak gibi olmaktan çıkarır; nitekim durum açıktır.
واعترض أيضا بأن كلمة بَيْنَهُمْ تحكم بأن المراد بالحكم هو فصل ما بين الفريقين من الاختلاف دون المجازاة باختلاف أفعالهم بالإحلال تارة والتحريم أخرى. ويرد هذا أيضا على تفسيره بالقضاء بالمجازاة على اختلافهم جميعهم على نبيهم ومخالفتهم له فيما جاءهم به، وقد فسر بذلك على التفسير المأثور عن ترجمان القرآن، ومنهم من فسره عليه بما فسر به على التفسير المروي عن قتادة فيرد عليه أيضا ما ذكر مع ما في ضمنه من القول باختلاف الاختلافين معنى، والظاهر اتحادهما. وأجاب بعضهم عن الاعتراض بمنع حكم كلمة «بينهم» بما تقدم فتأمل، وتفسير السبت باليوم المخصوص هو الظاهر الذي ذهب إليه الكثير، وجوز كونه مصدر سبتت اليهود إذا عظمت سبتها، قيل: ويجوز على هذا أن يكون في الآية استخدام ادْعُ أي من بعثت إليهم من الأمة قاطبة فحذف المفعول دلالة على التعميم، وجوز أن يكون المراد افعل الدعوة تنزيلا له منزلة اللازم للقصد إلى إيجاد نفس الفعل إشعارا بأن عموم الدعوة غني عن البيان وإنما المقصود الأمر بإيجادها على وجه مخصوص. وتعقب بأن ذلك لا يناسب المقام كما لا يناسب قوله تعالى: وَجادِلْهُمْ.
Yine şöyle itiraz edilmiştir: { بَيْنَهُمْ } “aralarında” kelimesi, hükümden muradın bir helal bir haram kılmak suretiyle fiillerinin farklılığına göre cezalandırılması değil, iki fırka arasındaki ihtilafın ayırt edilmesi olduğuna hükmetmektedir. Bu itiraz, onların hep birlikte peygamberlerine ihtilaf etmeleri ve getirdiği şeyde ona muhalefet etmeleri sebebiyle cezalandırma hükmü verilmesi tefsirine de yöneltilir; nitekim Kur'an tercümanından rivayet edilen tefsire göre böyle açıklanmıştır. Onlardan bazıları ise bunu Katâde'den rivayet edilen tefsirle açıklamıştır ki bu takdirde zikredilen itiraz ona da yönelir; üstelik bunun içinde iki ihtilafın mana bakımından farklı olduğunu söylemek de vardır, oysa zahir olan ikisinin bir olmasıdır. Bazıları bu itiraza, 'beynehüm' kelimesinin yukarıda geçen manayı gerektirmesini kabul etmeyerek cevap vermiştir; bunu iyi düşün! Sebtin malum gün olarak tefsir edilmesi, pek çok âlimin benimsediği zahir görüştür. Yahudilerin cumartesi gününü tazim etmeleri manasında 'sebetetü'l-yehûd' fiilinin masdarı olması da caiz görülmüştür. Denildiğine göre buna göre ayette istihdâm sanatı bulunabilir. { ادْعُ } “Davet et”; yani tebliğ için gönderildiğin ümmetin tamamını [davet et]. Umum ifade etsin diye mef'ûl hazfedilmiştir. Mef'ûlün lâzım fiil derecesine indirilerek, davetin umumiliğinin açıklamaya ihtiyaç duymayacak kadar açık olduğunu ve asıl muradın bu davetin özel bir şekilde gerçekleştirilmesini emretmek olduğunu hissettirmek amacıyla bizzat fiilin kendisini meydana getirmeyi kastetmek de caiz görülmüştür. Fakat bunun makama ve Allah Teâlâ'nın { وَجادِلْهُمْ } “ve onlarla mücadele et” kavline uygun düşmediği belirtilerek tenkit edilmiştir.
إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ إلى الإسلام الذي عبر عنه تارة بالصراط المستقيم وأخرى بملة إبراهيم ﵇. وفي التعرض لعنوان الربوبية مع الإضافة إلى ضمير النبي ﷺ ما لا يخفى.
{ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ } “Rabbinin yoluna”. Yani kimi zaman dosdoğru yol, kimi zaman da İbrâhim'in [aleyhisselâm] milleti diye ifade edilen İslam'a. Hz. Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] zamirine izafe edilerek rubûbiyet unvanının zikredilmesindeki [incelik] ise gizli değildir.
بِالْحِكْمَةِ بالمقالة المحكمة وهي الحجة القطعية المزيحة للشبه وقريب من هذا ما في البحر أنها الكلام الصواب الواقع من النفس أجمل موقع وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وهي الخطابات المقنعة والعبر النافعة التي لا يخفى عليهم أنك تناصحهم بها وَجادِلْهُمْ ناظر معانديهم بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ بالطريقة التي هي أحسن طرق المناظرة والمجادلة من الرفق واللين واختيار الوجه الأيسر واستعمال المقدمات المشهورة تسكينا لشغبهم وإطفاء للهبهم كما فعله الخليل ﵇. واستدل- كما قيل- أرباب المعقول بالآية على أن المعتبر في الدعوة من بين الصناعات الخمس إنما هو البرهان والخطابة والجدل حيث اقتصر في الآية على ما يشير إليها، وإنما تفاوتت طرق دعوته ﵊ لتفاوت مراتب الناس، فمنهم خواص وهم أصحاب نفوس مشرقة قوية الاستعداد لإدراك المعاني قوية الانجذاب إلى المبادئ العالية مائلة إلى تحصيل اليقين على اختلاف مراتبه وهؤلاء يدعون بالحكمة بالمعنى السابق.
{ بِالْحِكْمَةِ } “Hikmetle”, yani sağlam sözle ki o da şüpheleri gideren kesin hüccettir. el-Bahr'daki şu açıklama da buna yakındır: "O, nefiste en güzel tesiri bırakan doğru sözdür." { وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ } “Ve güzel öğütle”. Bunlar da kendilerine nasihat ettiğini açıkça anladıkları ikna edici hitaplar ve faydalı ibretlerdir. { وَجادِلْهُمْ } “Ve onlarla mücadele et”, yani inatçılarıyla münazara yap, { بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “en güzel olan yolla”. Yani münazara ve cedelin en güzel yolları olan rıfk, yumuşaklık, en kolay veçhi seçmek ve Halîl'in [aleyhisselâm] yaptığı gibi taşkınlıklarını teskin edip alevlerini söndürmek için meşhur öncülleri kullanmak suretiyle [mücadele et]. Denildiğine göre akıl ehli, davette geçerli olan beş sanat (es-sınââtü'l-hams) arasından ayette yalnızca bunlara işaret edilenlerle yetinildiği için sadece burhan, hitabet ve cedelin muteber olduğuna bu ayetle istidlal etmişlerdir. Onun [aleyhisselâm] davet yollarının farklılığı ise insanların mertebelerinin farklılığından ötürüdür. Zira onlardan bazıları havas zümresidir; bunlar nurlu nefis sahipleri olup manaları idrak etme kabiliyetleri güçlü, yüce ilkelere çekilimleri kuvvetli ve dereceleri farklı olmakla birlikte yakîni elde etmeye meyilli kimselerdir; işte bunlar yukarıda geçen manadaki hikmetle davet olunurlar.
ومنهم عوام أصحاب نفوس كدرة ضعيفة الاستعداد شديدة الألف بالمحسوسات قوية التعلق بالرسوم والعادات قاصرة عن درجة البرهان لكن لا عناد عندهم وهؤلاء يدعون بالموعظة الحسنة بالمعنى المتقدم.
Bazıları ise avam tabakasıdır; bunlar nefisleri bulanık, istidatları zayıf, maddî ve duyulur şeylere son derece alışkın, şekil ve adetlere kuvvetle bağlı, burhan derecesine ulaşmaktan aciz, fakat inatları da bulunmayan kimselerdir; işte bunlar da yukarıda geçen manadaki güzel öğütle davet edilirler.
ومنهم من يعاند ويجادل بالباطل ليدحض به الحق لما غلب عليه من تقليد الأسلاف ورسخ فيه من العقائد الباطلة فصار بحيث لا تنفعه المواعظ والعبر بل لا بد من إلقامه الحجر بأحسن طرق الجدال لتلين عريكته وتزول شكيمته وهؤلاء الذين أمر ﷺ بجدالهم بالتي هي أحسن، وإنما لم تعتبر المغالطة والشعر لأن فائدة المغالطة تغليط
Bazıları da vardır ki geçmişleri körü körüne taklit etmenin kendilerine galebe çalması ve batıl inançların içlerine kök salması sebebiyle hakkı ortadan kaldırmak için inatlaşır ve batılla mücadele eder. Öyle ki artık onlara öğütler ve ibretler fayda vermez; bilakis inadının kırılması ve sertliğinin gitmesi için cedelin en güzel yollarıyla susturulması gerekir. İşte bunlar, Hz. Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] en güzel olan yolla kendileriyle mücadele etmesi emredilen kimselerdir. Muğalata ve şiirin muteber sayılmayışına gelince: Çünkü muğalatanın faydası hasmı yanıltmak
الخصم والاحتراز عن تغليطه إياه ومرتبة الرسول ﵊ تنافي أن يغلط وتتعالى أن يغلط، والشعر وإن كان مفيدا للخواص والعوام فإن الناس في باب الإقدام والإحجام أطوع للتخييل منهم للتصديق إلا أن مداره على الكذب ومن ثمة قيل: الشعر أكذبه أعذبه فلا يليق بالصادق المصدوق كما يشهد به قوله تعالى: وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَما يَنْبَغِي لَهُ [يس: ٦٩] لا يقال: الشعر الذي هو أحد الصناعات قياس مؤلف من مقدمات مخيلة والشعر الذي مداره على الكذاب وهو الكلام الموزون المقفى وهو الذي نفى تعليمه عنه ﷺ لما قيل: كون الشعر مذموما ليس لكونه كلاما موزونا مقفى بل لاشتماله على تخيلات كاذبة فهما من واد واحد ذكر ذلك بعض المتأخرين، وقد ذهب غير واحد إلى أن فيها إشارة إلى تفاوت مراتب المدعوين إلا أنه خالف في بعض ما تقدم، ففي الكشف بعد أن ذكر أن كلام الزمخشري يدل على أنه ﵊ ينبغي أن يجمع في الدعوة بين الثلاث فيكون الكلام في نفسه حسن التأليف منتجا لما علق به من الغرض ومع ذلك مقصودا به المناصحة لمن خوطب به ويكون المتكلم حسن الخلق في ذلك معلما ناصحا شفيقا رفيقا ما نصه: والأحسن على ما ذهب إليه المحققون أنه تعميم للدعوة حسب مراتب المدعوين في الفهم والاستعداد، فمن دعى بلسان الحكمة ليفاد اليقين العياني أو البرهاني هم السابقون، ومن دعى بالموعظة الحسنة وهي الإقناعات الحكمية لا الخطابات المشهورة طائفة دون هؤلاء، ومن دعى بالمجادلة الحسنة هم عموم أهل الإسلام والكفار أيضا اه، ولا أرى ما يوجب نفي أن يكون المراد بالموعظة الحسنة الخطابات المشهورة، وكونها مركبة من مقدمات مظنونه أو مقبولة من شخص معتقد فيه ولا يليق بالنبي ﷺ استعمال الظنيات أو أخذ كلام الغير والدعوة به هو الموجب لذلك لا يخفى ما فيه فتدبره.
ve onun yanıltmasından sakınmaktır; oysa Resûl'ün [aleyhisselâm] makamı yanıltmaya manidir ve yanıltılmaktan da pek yücedir. Şiir ise havas ve avam için faydalı olsa da -çünkü insanlar bir işe girişme ve çekinme hususunda hayal gücüne tasdikten daha çok boyun eğerler- esası yalan üzerine kuruludur. Nitekim bundan dolayı "Şiirin en tatlısı en yalan olanıdır" denilmiştir. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَما يَنْبَغِي لَهُ } “Biz ona şiir öğretmedik, bu ona yakışmaz da” [Yâsîn: 69] ayetinin de şahitlik ettiği üzere bu, sâdık ve masdûk olan zata yakışmaz. "Beş sanattan biri olan şiir, hayal ürünü öncüllerden kurulu bir kıyastır; esası yalan üzerine kurulu olan şiir ise vezinli ve kafiyeli sözdür ki Hz. Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] öğretilmesi nefyedilen de budur" denilemez. Zira denilmiştir ki: Şiirin zemmedilmiş olması vezinli ve kafiyeli söz olmasından değil, yalan hayalleri içermesindendir; dolayısıyla her ikisi de aynı kabildendir. Bunu müteahhirîn ulemasından bazıları zikretmiştir. Pek çok âlim de ayette muhatapların mertebelerinin farklılığına işaret bulunduğu görüşüne varmış, ancak yukarıda geçen bazı hususlara muhalefet etmiştir. Nitekim el-Keşf'te, Zemahşerî'nin kelamının Peygamber'in [aleyhisselâm] davette bu üçünü bir arada toplaması gerektiğine; sözün kendi içinde güzel tertipli ve hedeflenen neticeyi doğurucu olmasıyla birlikte muhatap için bir nasihat murat edilmiş olması ve konuşanın da bunda güzel ahlaklı, öğretici, samimi, şefkatli ve yumuşak huylu bulunması icap ettiğine delalet ettiğini zikrettikten sonra aynen şu ifadelere yer verilmiştir: "Muhakkiklerin benimsediği görüşe göre en güzeli, bunun muhatapların anlayış ve kabiliyet mertebelerine göre davetin umumileştirilmesi olduğudur. Ayânî veya bürhânî yakîni kazandırmak için hikmet lisanıyla davet olunanlar öncülerdir (sâbikûn). Hikmetli ikna edici sözler olup meşhur hitabetten ibaret olmayan güzel mev'ıza ile davet olunanlar bunlardan bir alt tabakadır. Güzel mücadele ile davet olunanlar ise genel Müslüman halk ve kâfirlerdir." Ben ise güzel öğütten muradın meşhur hitabet olmasını nefyetmeyi gerektiren bir sebep görmüyorum. Onun zan ifade eden veya güvenilen bir şahsın kabul edilmiş öncüllerinden terekküp etmesi ve Hz. Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] zanniyatı kullanmanın yahut başkasının sözünü alıp onunla davet etmenin yakışmayacak olması şayet bunu gerektirmişse, bundaki sakatlık da gizli değildir; bunu iyi düşün.
وذكر الإحسائي رئيس الفرقة الطاهرة في زماننا المسماة بالكشفية في كتابه شرح الفوائد ما محصله أن المدعوين من المكلفين ثلاثة أنواع، وكذا الأدلة التي أشارت إليها الآية فإن كانوا من الحكماء العقلاء والعلماء النبلاء فدعوتهم إلى الحق الذي يريده الله تعالى منهم من معرفته بدليل الحكمة وهو الدليل الذوقي العياني الذي يلزم منه العلم الضروري بالمستدل عليه لأنه نوع من المعاينة كقولنا في رد من زعم أن حقائق الأشياء كانت كامنة في ذاته تعالى بنحو أشرف ثم أفاضها إنه لا بد وأن يكون لذاته سبحانه قبل الإفاضة حال مغاير لما بعدها سواء كان التغير في نفس الذات أو فيما هو في الذات فإن حصل التغير في الذات لزم حدوثها وإن حصل فيما هو في الذات- أعني حقائق الأشياء الكامنة- لزم أن تكون الذات محلا للمتغير المختلف ويلزم من ذلك حدوثها.
Zamanımızda Keşfiyye olarak adlandırılan Tâhire fırkasının reisi olan el-Ahsâî, Şerhu'l-Fevâid adlı kitabında özetle şöyle demektedir: Mükelleflerden muhatap olanlar üç kısımdır; aynı şekilde ayetin işaret ettiği deliller de böyledir. Şayet onlar akıllı hakîmlerden ve necip âlimlerden iseler, onların Allah Teâlâ'nın kendilerinden istediği hakka -yani O'nu tanımaya- davet edilmeleri hikmet deliliyledir. Bu da istidlal edilen şey hakkında zarurî ilmi iktiza eden zevkî ve ayânî delildir; zira bir nevi müşahededir. Nitekim eşyanın hakikatlerinin O Teâlâ'nın zatında daha şerefli bir şekilde gizli bulunduğunu, sonra da bunları ifaza ettiğini iddia eden kimseye karşı reddiyemizde şöyle dememiz buna örnektir: İfazadan önce O Subhânehu'nun zatı için sonrakinden farklı bir halin bulunması kaçınılmazdır; ister bu değişim bizzat zatta olsun isterse zatın içinde bulunanda olsun. Şayet değişim zatta meydana gelmişse zatın hadis (sonradan olma) olması gerekir; şayet zatın içinde bulunanda -yani gizli olan eşyanın hakikatlerinde- meydana gelmişse, zatın değişen ve farklılaşan şeylerin mahalli olması gerekir ki bundan da zatın hadis olması neticesi doğar.
وكقولنا في إثبات أنه سبحانه أظهر من كل شيء: إن كل أثر يشابه صفة مؤثرة وأنه قائم بفعله قيام صدور كالأشعة بالنيرات والكلام بالمتكلم، فالأشياء هي ظهور الواجب بها لها لأنه سبحانه لا يظهر بذاته وإلا لاختلفت حالتاه، ولا يكون شيء أشد ظهورا من الظاهر في ظهوره لأن الظاهر أظهر من ظهوره وإن كان لا يمكن التوصل إلى معرفته إلا بظهوره مثل القيام فإن القائم أظهر في القيام من القيام والقاعد أظهر في القعود من القعود وإن كان لا يمكن التوصل إلى معرفتهما إلا بالقيام والقعود فتقول: يا قائم ويا قاعد، والمعنى لك إنما هو القائم والقاعد لا القيام والقعود لأنه بظهوره لك بذلك غيب عليك مشاهدته وإن التفت إليه احتجب عنك القائم والقاعد، وهو آلة لمعرفة المعارف الحقية كالتوحيد وما يلحق به، ومستنده الفؤاد وهو نور الله تعالى المشار إليه
Yine O Subhânehu'nun her şeyden daha zahir olduğunu ispat sadedinde şöyle dememiz de buna örnektir: Her eser müessirinin sıfatına benzer ve o, ışıkların aydınlatıcılarla, kelamın da konuşanla kaim olması gibi bir sudûr kıyamıyla fiiliyle kaimdir. Dolayısıyla eşya, Vâcib'in kendisiyle onlar için zuhur etmesidir; zira O Subhânehu zatıyla zuhur etmez, aksi takdirde iki hali farklılaşırdı. Zuhurunda zahir olandan daha şiddetli bir zuhura sahip hiçbir şey olamaz; çünkü zahir olan, kendi zuhurundan daha zahirdir; her ne kadar O'nu tanımaya ancak zuhuruyla ulaşmak mümkün olsa da durum böyledir. Tıpkı kıyam (ayakta durma) gibidir; zira ayakta duran kimse ayakta duruşunda kıyamdan daha zahirdir, oturan da oturuşunda kuûddan daha zahirdir; her ne kadar onları tanımaya ancak kıyam ve kuûd ile ulaşılabilse de böyledir. Nitekim sen 'ey ayakta duran', 'ey oturan' dersin; senin için kastedilen mana kıyam ve kuûd değil, ayakta duran ve oturandır. Çünkü O'nun sana bu şekilde zuhur etmesi, O'nun zatını müşahede etmeyi senden gizlemiştir; şayet ona iltifat edersen ayakta duran ve oturan senden perdelenir. Bu, tevhid ve ona bağlı meseleler gibi hakiki maarifi bilmek için bir alettir. Bunun dayanağı ise fuâddır (gönül); o da Allah Teâlâ'nın nuru olup
بقوله ﷺ: «اتقوا فراسة المؤمن فإنه ينظر بنور الله تعالى»
Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Müminin ferasetinden sakınınız; çünkü o, Allah Teâlâ'nın nuru ile bakar» kavliyle işaret edilendir.
والنقل من الكتاب والسنة، وشرطه الذي يتوقف عليه فتح باب النور ثلاثة أشياء. أحدها أن تنصف ربك وتقبل منه سبحانه قوله ولا تتبع شهوة نفسك. وثانيها أن تقف عند بيانك وتبينك وتبيينك على قوله تعالى: وَلا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا [الإسراء: ٣٦] وثالثها أن تنظر في
Ve Kitap ile Sünnet'ten nakildir. Nur kapısının açılmasının kendisine bağlı olduğu şartı ise üç şeydir: Birincisi, Rabbine karşı insaflı davranman, O Subhânehu'nun sözünü kabul etmen ve nefsinin hevasına uymamandır. İkincisi; beyanında, tebeyyününde ve tebyîninde Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا } “Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme; çünkü kulak, göz ve gönül, bunların hepsi ondan sorumludur” [İsrâ: 36] kavlinde durmandır. Üçüncüsü ise tefekkür etmendir...
تلك الأحوال أعني البيان وما بعده بعينه تعالى وهي العين التي هي وصف نفسه لك أعني وجودك من حيث كونه أثرا ونورا لا بعينك التي هي أنت من حيث- إنك أنت- أنت فإنك لا تعرف بهذه العين إلا الحادثات المحتاجة الفانية.
Bu halleri, yani beyanı ve sonrasını Allah Teâlâ'nın gözüyle [müşahede etmendir]. Bu göz de O'nun kendi zatını sana nitelemesidir; yani bir eser ve nur olması bakımından senin varlığındır; yoksa sen sen olman bakımından bizzat sen olan kendi gözünle [bakman] değildir. Zira sen bu [kendi] gözünle ancak muhtaç ve fani olan hadis varlıkları tanırsın.
وإن كانوا من العلماء ذوي الألباب وأرباب القلوب فدعوتهم إلى الحق الذي يريده سبحانه منهم من اليقين الحقيقي في اعتقاداتهم بدليل الموعظة الحسنة وهي الدليل العقلي اليقيني الذي يلزم منه اليقين في الإيمان به سبحانه وبغيره مما أمرهم بالإيمان به وهو آلة لعلم الطريقة وتهذيب الأخلاق وعلم اليقين والتقوى، وهذه العلوم وإن كانت قد تستفاد من غيره ولكن بدون ملاحظته لا يوقف على اليقين والاطمئنان الذي هو أصل علم الأخلاق، ومستنده القلب والنقل، وشرط صحته والانتفاع به اتصاف عقلك به بأن تلزم ما ألزمك به ولا تظلمه وهو كقوله تعالى: قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ثُمَّ كَفَرْتُمْ بِهِ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ هُوَ فِي شِقاقٍ بَعِيدٍ [فصلت: ٥٢] وقوله تعالى: قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَكَفَرْتُمْ بِهِ وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ عَلى مِثْلِهِ فَآمَنَ وَاسْتَكْبَرْتُمْ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ [الأحقاف:
Şayet [muhataplar] akıl ve kalp sahibi âlimlerden iseler, onların inançlarında O Subhânehu'nun kendilerinden istediği hakikate, yani hakiki yakîne davet edilmeleri güzel öğüt (el-mev'izatu'l-hasene) deliliyle olur. Bu ise O Subhânehu'ya ve iman etmelerini emrettiği diğer şeylere imanda yakînin zorunlu olarak doğduğu aklî ve yakînî delildir; tarikat ilminin, ahlakı güzelleştirmenin, ilme'l-yakînin ve takvanın aletidir. Bu ilimler her ne kadar başkasından da elde edilebilirse de bu delil gözetilmeksizin, ahlak ilminin aslı olan yakîn ve itminana ulaşılamaz. Bunun dayanağı kalp ve nakildir. Sıhhatinin ve ondan faydalanmanın şartı ise aklının onunla nitelenmesidir; yani aklın, seni mecbur kıldığı şeye sarılman ve ona haksızlık etmemendir. Bu da Allah Teâlâ'nın şu kavli gibidir: { قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ثُمَّ كَفَرْتُمْ بِهِ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ هُوَ فِي شِقاقٍ بَعِيدٍ } “De ki: Söyleyin bakalım, eğer bu [Kur'an] Allah katından olup da sonra siz onu inkâr etmişseniz, [haktan] uzak bir ayrılık içinde olandan daha sapık kim vardır?” [Fussilet: 52] ve Allah Teâlâ'nın şu kavli: { قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَكَفَرْتُمْ بِهِ وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ عَلى مِثْلِهِ فَآمَنَ وَاسْتَكْبَرْتُمْ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “De ki: Söyleyin bakalım, eğer bu [Kur'an] Allah katından olup da siz onu inkâr etmişseniz, İsrâiloğullarından bir şahit de onun benzerine şahitlik edip iman ettiği halde siz büyüklük taslamışsanız [durumunuz ne olur]? Şüphesiz Allah, zalimler topluluğunu hidayete erdirmez” [Ahkâf:
١٠] إلى غير ذلك مما لا يحصى كثرة، وإن كانوا من العلماء أصحاب الرسوم كالمتكلمين ونظائرهم فدعوتهم إلى الحق الذي يريده سبحانه منهم من اليقين الرسمي بمقتضى طبيعتهم القاصرة بدليل المجادلة بالتي هي أحسن وهي الدليل العلمي القطعي الذي يلزم منه العلم فيما ذكر وهو آلة لعلم الشريعة، ومستنده العلم والنقل، وشرطه إنصاف الخصم بأن يقيمه على النحو المقرر في علم الميزان، وقد ذكره العلماء في كتبهم الأصولية والفروعية بل لا يكاد يسمع منهم غير هذا الدليل وهو محل المناقشات والمعارضات، وأما الدليلان الأولان فليس فيهما مناقشة ولا معارضة فإذا اعترض عليهما معترض فقد اعترض فيهما بغيرهما اه المراد منه وهو كما ترى، وإنما ذكرته لتعلم حال المرءوس من حال الرئيس، ولقد رأيت مشايخ هذه الطائفة يتكلمون بما هو كشوك القنافذ ويحسبونه كريش الطواويس، وجوز أن يراد بالحكمة والموعظة الحسنة القرآن المجيد فإنه جامع لكلا الأمرين فكأنه قيل: ادع بالقرآن الذي هو حكمة وموعظة حسنة وقيل غير ذلك، ومنه أن الحكمة النبوة وليس من الحكمة، وفسر بعضهم المجادلة الحسنة بالإعراض عن أذاهم وادعى أن الآية منسوخة بآية السيف، والجمهور على أنها محكمة وأن معنى الآية ما تقدم، ولكون الحكمة أعلى الدلائل وأشرافها والمدعوين به الكاملين الطالبين للمعارف الإلهية والعلوم الحقيقية وقليل ما هم جيء بها أولا، ولكون الجدل أدنى الدلائل إذ ليس المقصود منه سوى إلزام الخصم وإفحامه ولا يستعمل إلا مع الناقصين الذين تغلب عليهم المشاغبة والمخاصمة وليسوا بصدد تحصيل هاتيك العلوم ذكر أخيرا، ولكون الموعظة الحسنة دون الحجة وفوق الجدل والمدعوين بها المتوسطين الذين لم يبلغوا في الكمال حد الحكماء المحققين ولم يكونوا في النقصان بمرتبة أولئك المشاغبين وسطت بين الأمرين، وكأنه إنما لم يقل: ادع إلى سبيل بالحكمة والموعظة والجدال الأحسن لما أن الجدال ليس من باب الدعوة بل المقصود منه غرض آخر مغاير لها وهو الإلزام والإفحام كما قاله الإمام فليفهم.
10] ve sayılamayacak kadar çok olan benzeri ayetler gibidir. Şayet [muhataplar] kelamcılar ve benzerleri gibi resmî (zahirî/şeklî) ilimlerin ashabı olan âlimlerden iseler, onların yetersiz tabiatlarının gereği olarak O Subhânehu'nun kendilerinden istediği hakikate, yani resmî yakîne davet edilmeleri, "en güzel şekilde mücadele etme" deliliyle olur. Bu ise zikredilen hususlarda kesin bilginin zorunlu olarak doğduğu ilmî ve kat'î delildir; şeriat ilminin aletidir. Bunun dayanağı ilim ve nakildir. Şartı ise mantık ilminde kararlaştırılan usul üzere hasma insafla muamele etmektir. Âlimler usul ve füru kitaplarında bunu zikretmişlerdir; hatta onlardan bu delilden başkası neredeyse işitilmez; tartışmaların ve itirazların mahalli de budur. İlk iki delile gelince, onlarda ne bir münakaşa ne de bir muaraza (karşı çıkış) vardır; şayet bir itirazcı onlara itiraz ederse, onlara ancak bunların dışındaki bir şeyle itiraz etmiş olur. (Buradan murad edilen bitti). Bu, gördüğün gibidir; ben bunu ancak reisin halinden tâbilerin halini bilesin diye zikrettim. Nitekim ben bu taifenin şeyhlerini kirpi dikeni gibi sözler söylerken ve bunu tavus kuşu tüyü sanırken gördüm. Hikmet ve güzel öğütten Kur'ân-ı Mecîd'in kastedilmiş olması da caiz görülmüştür; zira o her iki hususu da cem etmektedir. Sanki: 'Hem hikmet hem de güzel öğüt olan Kur'an ile davet et' denilmiştir. Başka açıklamalar da yapılmıştır; bunlardan biri hikmetin nübüvvet olduğudur ki bu [görüşün kendisi] hikmetten değildir. Bazıları da güzel mücadeleyi onların eziyetlerine aldırmamak şeklinde tefsir etmiş ve ayetin kılıç ayetiyle neshedildiğini iddia etmiştir. Cumhur ise ayetin muhkem olduğu ve anlamının daha önce geçen şekliyle olduğu görüşündedir. Hikmet delillerin en yücesi ve en şereflisi olduğu, onunla davet edilenlerin de ilahî maarifi ve hakiki ilimleri talep eden kâmil insanlar olduğu ve bunların da pek az bulunduğu için ilk olarak zikredilmiştir. Cedel (tartışma) ise delillerin en aşağısı olduğu, çünkü ondan maksat hasmı ilzam etmek (susturmak) ve aciz bırakmaktan ibaret bulunduğu, sadece gürültü çıkarmak ve husumet ağır basan ve bu ilimleri tahsil etme niyetinde olmayan eksik kimselere karşı kullanıldığı için en son zikredilmiştir. Güzel öğüt ise [kesin] hüccetin altında, cedelin üstünde olduğu ve onunla davet edilenler kemalde muhakkik hakîmler derecesine ulaşamamış, eksiklikte de o gürültücülerin mertebesinde olmayan orta halli kimseler olduğu için iki hususun arasına konulmuştur. 'Hikmetle, mev'iza ile ve en güzel cidal ile davet et' denilmeyişi sanki cedelin davet kabilinden olmamasından, bilakis ondan maksadın davetten farklı başka bir gaye, yani İmam'ın [Râzî] dediği gibi susturmak ve susturarak aciz bırakmak olmasındandır; böylece anlaşılsın.
إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ الذي أمرك بدعوة الخلق إليه وأعرض عن قبوله.
{ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ } “Şüphesiz senin Rabbin, kendi yolundan sapanları en iyi bilendir”; mahlukatı kendisine davet etmeni sana emrettiği ve [onların] kabul etmekten yüz çevirdiği yolundan [sapanları en iyi bilendir].
وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ إليه وهو تعليل لما ذكر أولا من الأمرين كأنه قيل: اسلك في الدعوة والمناظرة الطريقة المذكورة وما عليك غير ذلك وأما حصول الهداية والضلال والمجازاة عليهما فإلى الله سبحانه لا إلى غيره إذ هو أعلم بمن يبقى على الضلال وبمن يهتدي إليه فيجازي كلا منهما ما يستحقه كذا قيل. واعترض بأن دلالة الآية على المجازاة مسلمة وأما أن حصول الهداية والضلالة ليس لغيره تعالى فالآية لا تدل عليه أصلا. وأجيب بأنه إذا انحصر علم الهداية والضلالة فيه تعالى علم أنه لا يكون لغيره سبحانه علمهما فكيف يكون له حصولهما فالقول بعدم دلالة الآية على ذلك غير سديد، وقيل: المعنى اسلك في الدعوة والمناظرة الطريقة المذكورة فإنه تعالى هو أعلم بحال
{ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ } “Ve O, doğru yolda olanları da en iyi bilendir”; [o yola] hidayet bulanları [en iyi bilendir]. Bu, başta zikredilen iki hususun gerekçesidir; sanki şöyle denilmiştir: Davette ve münazarada zikredilen yolu tut, bunun ötesi sana ait değildir. Hidayet ve dalaletin meydana gelmesi ile bunlara karşılık ceza ve mükafat vermek ise başkasına değil, Allah Subhânehu'ya aittir; zira sapıklık üzere kalacak olanı da kendisine hidayet bulacak olanı da en iyi O bilir ve her birine hak ettiğinin karşılığını verir. Böyle denilmiştir. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Ayetin cezalandırma ve mükafata delaleti kabul edilir; fakat hidayet ve dalaletin meydana gelmesinin Allah Teâlâ'dan başkasına ait olmadığına gelince, ayet buna asla delalet etmez. Buna şöyle cevap verilmiştir: Hidayet ve dalalet ilmi Allah Teâlâ'ya has kılındığında, bunların ilminin O Subhânehu'dan başkasına ait olamayacağı bilinir; hal böyleyken bunların meydana getirilmesi nasıl başkasına ait olabilir? Dolayısıyla ayetin buna delalet etmediğini söylemek isabetli değildir. Şöyle de denilmiştir: Mana; davette ve münazarada zikredilen yolu tut; zira Allah Teâlâ,
من لا يرعوي عن الضلال لسوء اختياره وبحال من يصير أمره إلى الاهتداء لما فيه من الخير فما شرعه لك في الدعوة هو الذي تقتضيه الحكمة فإنه كاف في هداية المهتدين وإزالة عذر الضالين، وقيل: المعنى إنما عليك البلاغ فلا تلح عليهم إن أبوا بعد الإبلاغ مرة أو مرتين مثلا فإن ربك هو أعلم بهم فمن كان فيه خير كفته النصيحة اليسيرة ومن لا خير فيه عجزت عنه الحيل. وتقديم الضالين لأن الكلام فيهم، وإيراد الضلال بصيغة الفعل الدال على الحدوث لما أنه تغيير لفطرة الله تعالى التي فطر الناس عليها وإعراض عن الدعوة وذلك أمر عارض بخلاف الاهتداء الذي هو عبارة عن الثبات على الفطرة والجريان على موجب الدعوة ولذلك جيء به على صيغة الاسم المنبئ عن الثبات، وجملة هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ قيل: عطف على جملة إِنَّ رَبَّكَ إلخ أو على خبر إن وتكرير هُوَ أَعْلَمُ للتأكيد والإشعار بتباين حال المعلومين ومآلهما من العقاب والثواب وهو في الجملة الأولى ضمير فصل للتخصيص كما هو ظاهر كلام البعض أو للتقوية كما قيل، ولا يخفى ما في التعرض لعنوان الربوبية مع الإضافة إلى ضميره ﷺ من اللطافة.
kötü tercihi sebebiyle sapıklıktan vazgeçmeyecek kimsenin halini de kendisinde bulunan hayır sebebiyle işi hidayete varacak kimsenin halini de en iyi bilendir. Dolayısıyla davet hususunda senin için meşru kıldığı şeyler hikmetin gerektirdiği hususlardır; zira bu, hidayete erecek olanların hidayeti ve sapanların mazeretlerinin ortadan kaldırılması için yeterlidir. Şöyle de denilmiştir: Mana; 'Senin üzerine düşen sadece tebliğdir; tebliğden sonra bir veya iki defa mesela direnirlerse onlara ısrar etme; zira senin Rabbin onları en iyi bilendir. Kendisinde hayır olan kimseye az bir nasihat yeter; kendisinde hayır olmayan kimseye ise çareler yetersiz kalır.' Sapıkların öne alınması, sözün onlar hakkında olmasındandır. Sapıklığın (dalâlin) meydana gelmeye (hudûsa) delalet eden fiil kalıbıyla getirilmesi, onun Allah Teâlâ'nın insanları yarattığı fıtratı değiştirmek ve davetten yüz çevirmek olmasından dolayıdır ki bu da arızi bir durumdur. Hidayet bulma (ihtidâ) ise fıtrat üzere sebat etmek ve davetin gereğine göre hareket etmekten ibaret olduğu için bunun aksinedir; bu sebeple sebat ifade eden isim kalıbıyla getirilmiştir. { هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ } cümlesinin, { إِنَّ رَبَّكَ } vb. cümlesine veya inne'nin haberine matuf olduğu söylenmiştir. { هُوَ أَعْلَمُ } ifadesinin tekrarlanması ise tekit içindir ve bilinen iki grubun hallerinin ve varacakları ceza ile mükafatın birbirinden farklılığını hissettirmek içindir. Birinci cümledeki { هُوَ } zamiri, bazılarının sözünden anlaşıldığı üzere tahsis için zamîr-i fasldır (ayırıcı zamir) veya denildiği gibi takviye içindir. Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] zamirine izafe edilerek rubûbiyet unvanının zikredilmesindeki incelik ise gizli değildir.
وَإِنْ عاقَبْتُمْ أي إن أردتم المعاقبة فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ بِهِ أي مثل ما فعل بكم وقد عبر عنه بالعقاب على طريقة إطلاق اسم المسبب على السبب نحو كما تدين تدان على نهج المشاكلة، وقال الخفاجي: إن العقاب في العرف مطلق العذاب ولو ابتداء وفي أصل اللغة المجازاة على عذاب سابق فإن اعتبر الثاني فهو مشاكلة وإن اعتبر الأول فلا مشاكلة، وعلى الاعتبارين صيغة المفاعلة ليست للمشاركة، والآية نزلت في شأن التمثيل بحمزة رضي الله تعالى عنه يوم أحد،
{ وَإِنْ عاقَبْتُمْ } “Eğer ceza verecekseniz” yani cezalandırmak isterseniz { فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ بِهِ } “size yapılan cezanın misliyle ceza verin” yani size yapılanın benzeriyle [karşılık verin]. Müşâkele yoluyla, "Nasıl muamele edersen öyle muamele görürsün" ifadesinde olduğu gibi müsebbebin adının sebebe verilmesi tarikıyla bundan 'ikâb' (ceza) diye söz edilmiştir. Hafâcî şöyle demiştir: Örfte 'ikâb', başlangıçta olsa bile mutlak azaptır; dilin aslında ise önceki bir azabın karşılığıdır. Şayet ikincisi kabul edilirse bu bir müşâkeledir; birincisi kabul edilirse müşâkele yoktur. Her iki kabule göre de müfâale kalıbı müşâreket (ortaklık) için değildir. Ayet, Uhud günü Hazreti Hamza'nın [radıyallâhu teâlâ anh] cesedine müsle yapılması (organlarının kesilmesi) hakkında inmiştir.
فقد صح عن أبي هريرة أن النبي ﷺ وقف على حمزة يوم استشهد فنظر إلى منظر لم ينظر إلى شيء قط كان أوجع لقلبه منه ونظر إليه قد مثل به فقال: رحمة الله تعالى عليك فإنك كنت ما علمت وصولا للرحم فعولا للخيرات ولولا حزن من بعدك عليك لسرني أن أتركك حتى يحشرك الله تعالى من أرواح شتى أما والله لأمثلن بسبعين منهم مكانك فنزل جبريل ﵇ والنبي ﷺ واقف بخواتيم النحل وَإِنْ عاقَبْتُمْ إلى آخرها فكفر ﵊ عن يمينه وأمسك عن الذي أراد وصبر،
Nitekim Ebû Hüreyre'den sahih olarak rivayet edildiğine göre Nebî [sallallâhu aleyhi ve sellem] şehit edildiği gün Hamza'nın başında durdu; kalbini ondan daha çok acıtan hiçbir manzaraya asla bakmamıştı. Onun cesedine müsle yapıldığını görünce şöyle buyurdu: «Allah Teâlâ'nın rahmeti senin üzerine olsun; bildiğim kadarıyla sen akrabalık bağlarını çok gözetir, hayırları çokça işlerdin. Senden sonrakilerin sana üzülmesi olmasaydı, Allah Teâlâ seni muhtelif karınlardan (yırtıcı ve kuşların kursaklarından) haşretsin diye seni öylece bırakmak beni sevindirirdi. Allah'a yemin ederim ki senin yerine onlardan yetmiş kişiye mutlaka müsle yapacağım!» Bunun üzerine Nebî [sallallâhu aleyhi ve sellem] henüz ayaktayken Cibrîl [aleyhisselâm] Nahl Suresi'nin son ayetleri olan: { وَإِنْ عاقَبْتُمْ } ayetinden sonuna kadar indirdi. Bunun üzerine o [aleyhisselâm] yeminine kefaret verdi, yapmak istediği şeyden vazgeçti ve sabretti.
فهي على هذا مدنية. وذهب النحاس إلى أنها مكية وليست في شأن التمثيل بحمزة رضي الله تعالى عنه واختاره بعضهم لما يلزم على ذلك من عدم الارتباط المنزه عنه كلام رب العزة جل شأنه إذ لا مناسبة لتلك القضية لما قبل، وأما على القول بأنها مكية فوجه الارتباط أنه لما أمر سبحانه نبيه ﷺ بالدعوة وبين طريقها أشار إليه ﵊ وإلى من يتابعه بمراعاة العدل مع من يناصبهم والمماثلة فإن الدعوة لا تكاد تنفك عن ذلك كيف لا وهي موجبة لصرف الوجوه عن القبل المعبودة وإدخال الأعناق في قلادة غير معهودة قاضية عليهم بفساد ما يأتون وما يذرون وبطلان دين استمرت عليه آباؤهم الأولون وقد ضاقت بهم الحيل وعيت بهم العلل وسدت عليهم طرق المحاجة والمناظرة وارتجت دونهم أبواب المباحثة والمحاورة. وترددت في صدورهم الأنفاس ووقعوا في حيص بيص يضربون أخماسا في أسداس لا يجدون إلا الأسنة مركبا ويختارون الموت الأحمر دون دين الإسلام مذهبا، وإلى الأول ذهب جمهور المفسرين ووقع ذلك في صحيح البخاري بل قال القرطبي: إنه مما أطبق عليه المفسرون، وما ذكر من لزوم عدم الارتباط عليه ليس بشيء، فإن التنبيه على تلك القضية للإشارة إلى أن الدعوة لا تخلو من مثل ذلك وأن المجادلة تنجر إلى المجالدة فإذا وقعت فاللائق ما ذكر فلا فرق في الارتباط بحسب المآل بين أن تكون مكية وأن تكون مدنية، وخصوص السبب لا ينافي عموم المعنى، فالمعول عليه عدم العدول عما قاله الجمهور.
Bu rivayete göre ayet Medenîdir. Nehhas ise ayetin Mekkî olduğu ve Hazreti Hamza'ya [radıyallâhu teâlâ anh] müsle yapılması hakkında inmediği görüşüne varmıştır; bazısı da Rabbu'l-İzze'nin [celle şânuhû] kelamının münezzeh olduğu irtibatsızlık (bağlantısızlık) lazım geleceği gerekçesiyle bu görüşü tercih etmiştir; zira o hadisenin öncesiyle bir münasebeti yoktur. Mekkî olduğu görüşüne göre ise irtibat yönü şudur: O Subhânehu, Nebîsi'ne [sallallâhu aleyhi ve sellem] daveti emredip yolunu açıklayınca, ona [aleyhisselâm] ve kendisine tâbi olanlara, kendilerine düşmanlık edenlere karşı adaleti gözetmeyi ve misliyle mukabele etmeyi işaret etmiştir. Zira davet bundan neredeyse hiç ayrılmaz. Nasıl ayrısın ki? Çünkü davet yüzleri tapınılan kıblelerden çevirmeyi, boyunlara alışılmadık bir gerdanlık takmayı gerektirmekte; onların yapageldikleri ve terk ettikleri şeylerin bozukluğuna, önceki atalarının üzerinde devam ettiği dinin batıllığına hükmetmektedir. Bu durumda çareleri tükenmiş, bahaneleri aciz kalmış, delil getirme ve münazara yolları yüzlerine kapanmış, tartışma ve konuşma kapıları önlerinde kilitlenmiştir. Göğüslerinde nefesler gidip gelmiş, ne yapacaklarını şaşırıp çıkmaza girmiş, mızrak uçlarından başka binecek vasıta bulamaz olmuş ve İslam dinine girmektense kızıl ölümü tercih eder hale gelmişlerdir. Müfessirlerin cumhuru birinci görüşe meyletmiştir ve bu husus Sahih-i Buhârî'de yer almıştır; hatta Kurtubî bunun müfessirlerin üzerinde ittifak ettiği bir husus olduğunu söylemiştir. Buna karşı irtibatsızlık gerekeceği yönündeki iddia ise bir şey ifade etmez. Zira bu hadiseye dikkat çekilmesi, davetin böyle durumlardan hali kalmayacağına ve cidalin kılıçlaşmaya (savaşa) sürükleneceğine işaret etmek içindir; savaş vuku bulduğunda ise layık olan zikredilen husustur. Dolayısıyla netice itibarıyla ayetin Mekkî veya Medenî olması arasında irtibat bakımından bir fark yoktur. Sebebin hususi oluşu da mananın umumiliğine engel değildir. Bu yüzden itimat edilmesi gereken, cumhurun söylediğinden ayrılmamaktır.
وقرأ ابن سيرين: «وإن عقبتم فعقبوا» بتشديد القافين أي وإن قفيتم بالانتصار فقفوا بمثل ما فعل بكم غير متجاوزين عنه. واستدل بالآية على أن للمقتص أن يفعل بالجاني مثل ما فعل في الجنس والقدر وهذا مما لا خلاف
İbn Sîrîn: «وإن عقّبتم فعقّبوا» şeklinde iki kāf harfini şeddeli olarak okumuştur; yani intikam almak için peşine düşerseniz, haddi aşmaksızın size yapılanın misliyle peşine düşün. Ayetten, kısas isteyen kimsenin cinayeti işleyene cins ve miktar bakımından onun yaptığının mislini yapma hakkı olduğuna delil getirilmiştir; bu da hakkında ihtilaf olmayan
فيه. وأما اتحاد الآلة بأن يقتل بحجر من قتل به وبسيف من قتل به مثلا فذهب إليه بعض الأئمة، ومذهب أبي حنيفة رضي الله تعالى عنه أنه لا قود إلا بالسيف، ووجه ذلك مع أن الآية ظاهرة في خلافه أن القتل بالحجر ونحوه مما لا يمكن مماثلة مقداره شدة وضعفا فاعتبرت مماثلة في القتل وإزهاق الروح والأصل في ذلك السيف كما ذكره الرازي في أحكامه. وذكر بعضهم أنه اختلف في هذه الآية فأخذ الشافعي بظاهرها، وأجاب الحنفية بأن المماثلة في العدد بأن يقتل بالواحد واحد لأنها نزلت
bir husustur. Aletin bir olmasına, yani mesela taşla öldürenin taşla, kılıçla öldürenin kılıçla öldürülmesine gelince; bazı imamlar bu görüşe gitmiştir. Ebû Hanîfe'nin [radıyallâhu teâlâ anh] mezhebi ise kılıçtan başka bir şeyle kısas olamayacağı yönündedir. Ayetin zahiri aksini gösterdiği halde bunun gerekçesi şudur: Taş ve benzeri şeylerle öldürmede şiddet ve hafiflik miktarının denkliğini sağlamak mümkün değildir; bu sebeple öldürmede ve canı çıkarmada denklik muteber sayılmıştır, bunda da asıl olan Râzî'nin ahkâm kitabında zikrettiği gibi kılıçtır. Bazıları bu ayet hakkında ihtilaf edildiğini, Şâfiî'nin ayetin zahirini aldığını, Hanefilerin ise buna denkliğin sayıda olduğu, yani bir kişiye karşılık bir kişinin öldürüleceği şeklinde cevap verdiklerini zikretmişlerdir; çünkü ayet,
لقول النبي ﷺ لأمثلن بسبعين منهم
Nebî'nin [sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Onlardan yetmiş kişiye müsle yapacağım» sözü üzerine inmiştir;
لما قتل حمزة ومثل به كما سمعت فلا دليل فيها، وقال الواحدي: إنها منسوخة كغيرها من المثلة وفيه كلام في شروح الهداية.
işittiğin gibi Hamza öldürülüp müsle yapıldığında böyle söylemişti; dolayısıyla ayette [aletin birliğine dair] bir delil yoktur. Vâhidî ise diğer müsleler gibi bu ayetin de mensuh olduğunu söylemiştir; bu konuda Hidâye şerhlerinde açıklamalar vardır.
وفي تقييد الأمر بقوله سبحانه: وَإِنْ عاقَبْتُمْ حث على العفو تعريضا لما في «إن» الشرطية من الدلالة على عدم الجزم بوقوع ما في حيزها فكأنه قيل: لا تعاقبوا وإن عاقبتم إلخ كقول طبيب لمريض سأله عن أكل الفاكهة إن تأكل الفاكهة فكل الكمثرى، وقد صرح بذلك على الوجه الآكد فقيل: وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ أي عن المعاقبة بالمثل لَهُوَ أي لصبركم ذلك على اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى [المائدة: ٨] خَيْرٌ من الانتصار بالمعاقبة لِلصَّابِرِينَ أي لكم إلا أنه عدل عنه إلى ما في النظم الجليل مدحا لهم وثناء عليهم بالصبر، وفيه إرشاد إلى أنه إن صبرتم فهو شيمتكم المعروفة فلا تتركوها إذا في هذه القضية أو وصفا لهم بصفة تحصل لهم إذا صبروا عن المعاقبة فهو على حد من قتل قتيلا وهو الظاهر من اللفظ، وفيه ترغيب في الصبر بالغ، ويجوز عود الضمير إلى مطلق الصبر المدلول عليه بالفعل، والمراد بالصابرين جنسهم فيدخل هؤلاء دخولا أوليا، ثم إنه تعالى أمر نبيه ﷺ صريحا بما ندب إليه غيره تعريضا من الصبر لأنه ﵊ أولى الناس بعزائم الأمور لزيادة علمه بشؤونه سبحانه ووثوقه به تعالى فقال تعالى: وَاصْبِرْ على ما أصابك من جهتهم من فنون الآلام والأذية وعاينت من اعراضهم بعد الدعوة عن الحق بالكلية وَما صَبْرُكَ إِلَّا بِاللَّهِ استثناء مفرغ من أعم الأشياء أي وما صبرك ملابسا ومصحوبا بشيء من الأشياء إلا بذكر الله تعالى والاستغراق بمراقبة شؤونه والتبتل إليه سبحانه بمجامع الهمة، وفيه من تسلية النبي ﷺ وتهوين مشاق الصبر عليه وتشريفه ما لا مزيد عليه أو إلا بمشيئته المبنية على حكم بالغة مستتبعة لعواقب حميدة فالتسلية من حيث اشتماله على غايات جليلة قاله شيخ الإسلام.
Emrin O Subhânehu'nun: { وَإِنْ عاقَبْتُمْ } “Eğer ceza verecekseniz” kavliyle kayıtlanmasında, üstü kapalı bir şekilde (ta'rîzan) affa teşvik vardır; zira şart edatı olan 'in' (إِنْ), kapsamındaki şeyin vuku bulmasının kesin olmadığına delalet eder. Sanki şöyle denilmiştir: 'Ceza vermeyin; şayet ceza verirseniz...' Bu, meyve yemeyi soran bir hastaya doktorun: 'Meyve yiyeceksen armut ye' demesi gibidir. Bu husus en tekitli şekilde açıkça ifade edilerek şöyle buyrulmuştur: { وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ } yani misliyle cezalandırmaktan sabrederseniz { لَهُوَ } yani sizin bu sabrınız -ki bu { اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى } “Adil olun; bu takvaya daha yakındır” [Mâide: 8] ayeti gibidir- { خَيْرٌ } cezalandırarak intikam almaktan daha hayırlıdır { لِلصَّابِرِينَ } yani sizin için [daha hayırlıdır]. Ancak onları övmek ve sabırlarıyla sena etmek amacıyla yüce nazımda sizin yerinize { لِلصَّابِرِينَ } lafzına dönülmüştür. Bunda, 'şayet sabrederseniz bu sizin bilinen seciyenizdir; öyleyse bu hadisede onu terk etmeyin' şeklinde bir irşad veya cezalandırmaktan sabrettikleri takdirde kendilerinde hasıl olacak bir sıfatla onları niteleme vardır ki bu 'kim bir maktulü öldürürse' ifadesi kabilindendir ve lafızdan zahir olan da budur. Bunda sabra yönelik son derece beliğ bir teşvik vardır. Zamirin, fiilin delalet ettiği mutlak sabra dönmesi de caizdir; sabredenlerden murat da onların cinsidir, dolayısıyla bunlar da öncelikle bu cinse dahil olurlar. Sonra Allah Teâlâ, başkalarını üstü kapalı olarak teşvik ettiği sabrı Nebîsi'ne [sallallâhu aleyhi ve sellem] açıkça emretmiştir; çünkü o [aleyhisselâm], O Subhânehu'nun şanlarına dair ilminin fazlalığı ve Allah Teâlâ'ya olan güveni sebebiyle azim gerektiren işlere insanların en layık olanıdır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَاصْبِرْ } onların tarafından sana isabet eden türlü acılara, eziyetlere ve davetten sonra haktan bütünüyle yüz çevirmelerini bizzat görmene sabret; { وَما صَبْرُكَ إِلَّا بِاللَّهِ } en genel şeylerden yapılmış istisnâ-i müferrağdır; yani senin sabrın ancak Allah Teâlâ'yı zikretmekle, O'nun şanlarını müşahedeye dalmakla ve bütün himmetinle O Subhânehu'ya yönelmekle birliktedir, başka hiçbir şeyle ilişkili ve beraber değildir. Bunda Nebî'yi [sallallâhu aleyhi ve sellem] teselli etmek, sabrın meşakkatlerini ona hafifletmek ve onu şereflendirmek adına fazlası olmayacak bir lütuf vardır. Yahut [istisnanın anlamı]: 'Ancak O'nun övgüye değer neticeler doğuran üstün hikmetlere dayalı meşiyyeti (dilemesi) iledir'; bu durumda teselli, yüce gayeleri içermesi bakımındandır; bunu Şeyhülislam [Ebussuûd] söylemiştir.
وقال غير واحد: أي إلا بتوفيقه ومعونته فالتسلية من حيث تيسير الصبر وتسهيله ولعل ذلك أظهر مما تقدم.
Pek çok âlim ise şöyle demiştir: Yani ancak O'nun tevfiki ve yardımı iledir. Bu takdirde teselli, sabrın kolaylaştırılması ve hafifletilmesi bakımındandır; bu da muhtemelen öncekinden daha zahirdir.
وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ أي على الكافرين وكفرهم بك وعدم متابعتهم لك نحو فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ [المائدة: ٦٨] وقيل: على المؤمنين وما فعل بهم من المثلة يوم أحد وَلا تَكُ فِي ضَيْقٍ بفتح الضاد، وقرأ ابن كثير بكسرها وروي ذلك عن نافع، ولا يصح على ما قال أبو حيان عنه وهما لغتان كالقول والقيل أي لا تكن في ضيق صدر وحرج وفيه استعارة لا تخفى ولا داعي إلى ارتكاب القلب، وقال أبو عبيدة: الضيق بالفتح مخفف ضيق كهين وهين أي لا تك في أمر ضيق. ورده أبو علي كما في البحر بأن الصفة غير خاصة بالموصوف فلا يجوز ادعاء الحذف ولذلك جاز مررت بكاتب وأمته بآكل. وتعقب بالمنع لأنه إذا كانت الصفة عامة وقدر موصوف عام فلا مانع منه مِمَّا يَمْكُرُونَ أي من مكرهم بك فيما يستقبل فالأول كما في إرشاد العقل السليم نهي عن التألم بمطلوب من جهتهم فات والثاني نهي عن التألم بمحذور من جهتهم آت، وفيه أن النهي عنهما مع أن انتفاءهما لمن لوازم الصبر المأمور به لزيادة التأكيد وإظهار كمال العناية بشأن التسلية وإلا فهل يخطر ببال من توجه إلى الله تعالى بشراشره متنزها عن كل ما سواه سبحانه من الشواغل شيء مطلوب فينهى عن الحزن بفواته، وقيل: يمكرون بمعنى مكروا، وإنما عبر بالمضارع استحضارا للصورة الماضية، والأول نهي عن الحزن على سوء حالهم في أنفسهم من اتصافهم بالكفر
{ وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ } “Onlara üzülme”; yani kâfirlere, onların seni inkâr etmelerine ve sana tâbi olmamalarına üzülme. Tıpkı: { فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ } “Kâfirler topluluğu için tasalanma” [Mâide: 68] ayetinde olduğu gibidir. Müminlere ve Uhud günü onlara yapılan müsleye üzülme [anlamında olduğu] da söylenmiştir. { وَلا تَكُ فِي ضَيْقٍ } dâd harfinin fethasıyla [okunmuştur]. İbn Kesîr kesre ile okumuştur; bu Nâfi'den de rivayet edilmiştir, ancak Ebû Hayyân'ın dediğine göre bu rivayet ondan sahih değildir. Bu ikisi 'kavl' ve 'kîl' gibi iki ayrı lehçedir; yani göğüs darlığı ve sıkıntı içinde olma. Bunda gizli olmayan bir istiâre vardır ve kalb (yer değiştirme) sanatına başvurmaya gerek yoktur. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Fetha ile olan 'dayk', 'heyyin' ve 'heyn' gibi 'dayyık' kelimesinin hafifletilmiş halidir; yani dar bir iş içinde olma. Ebû Ali ise el-Bahr'da geçtiği üzere sıfat mevsufa has olmadığı için hazif iddiasında bulunulamayacağı, bu sebeple 'kâtibe uğradım' ve 'yiyeni öldürdüm' demenin caiz olduğu gerekçesiyle bunu reddetmiştir. Sıfat genel olduğunda ve genel bir mevsuf takdir edildiğinde buna hiçbir engel bulunmadığı söylenerek bu reddiyeye itiraz edilmiştir. { مِمَّا يَمْكُرُونَ } “Kurdukları tuzaklardan dolayı”; yani gelecekte sana kuracakları hilelerden dolayı [sıkıntıya düşme]. İrşâdu'l-Akli's-Selîm'de belirtildiği gibi birincisi, onların tarafından kaçırılan arzu edilen bir şey sebebiyle elem duymaktan nehiydir; ikincisi ise onların tarafından gelecek çekinilen bir tehlike sebebiyle elem duymaktan nehiydir. Bunların ikisinin yokluğu emredilen sabrın gereklerinden olduğu halde nehyedilmeleri, tekitin artırılması ve teselli hususuna gösterilen tam inayetin ortaya konulması içindir. Aksi takdirde, bütün varlığıyla O Subhânehu'nun dışındaki meşguliyetlerin hepsinden münezzeh olarak Allah Teâlâ'ya yönelen bir kimsenin aklına arzulanan bir şey gelir mi ki kaçırılmasına üzülmekten nehyedilsin? { يَمْكُرُونَ } fiilinin 'tuzak kurdular' manasında olduğu, geçmişteki tablonun zihinde canlandırılması için muzari kalıbıyla ifade edildiği de söylenmiştir. Birincisi, bizzat kendilerinde bulunan küfürle nitelenme halinin kötülüğüne
والإعراض عن الدعوة والثاني نهي عن الحزن على سوء حالهم معه ﷺ من إيذائهم له بالتمثيل بأحبابه ونحوه والمراد من النهيين محض التسلية لا حقية النهي، وأن تعلم أن الظاهر إبقاء المضارع على حقيقته فتأمل.
ve davetten yüz çevirme durumlarına üzülmekten nehiydir; ikincisi ise sevdiklerinin cesetlerine müsle yapmak ve benzeri eziyetlerle Nebî [sallallâhu aleyhi ve sellem] ile olan münasebetlerindeki kötü hallerine üzülmekten nehiydir. Her iki nehiyden murat, nehyin hakiki anlamı değil, sırf tesellidir. Bilmelisin ki zahir olan, muzari fiilin hakiki manasında bırakılmasıdır; iyi düşün.
إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا تعليل لما سبق من الأمر والنهي، والمراد بالمعية الولاية الدائمة التي لا يحول حول صاحبها شيء من الجزع والحزن وضيق الصدر وما يشعر به دخول كلمة مَعَ من متبوعية المتقين من حيث إنهم المباشرون للتقوى، والمراد بها هنا أعلى مراتبها أعني التنزه عن كل ما يشغل السر عن الحق سبحانه والتبتل إليه تعالى بالكلية لأن ذلك هو المورث لولايته ﷿ المقرونة ببشارة أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ [يونس: ٦٢] والمعنى أن الله تعالى ولي الذين تبتلوا إليه سبحانه بالكلية وتنزهوا عن كل ما يشغل سرهم عنه ﷿ فلم يخطر ببالهم شيء من مطلوب أو محذور فضلا عن الحزن عليه فواتا أو وقوعا وهو المعنى بما به الصبر المأمور به على أول الاحتمالات السالفة وبذلك يحصل التقريب ويتم التعليل وإلا فمجرد التوقي عن المعاصي لا يكون مدارا لشيء من العزائم المرخص في تركها فكيف بالصبر المشار إليه ورديفيه وإنما مداره المعنى المذكور فكأنه قيل: إن الله مع الذين صبروا، وإنما أوثر عليه ما في النظم الكريم مبالغة في الحث على الصبر بالتنبيه على أنه من خصائص أجل النعوت الجليلة وروادفه كما أن قوله تعالى: وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ للإشعار بأنه من باب الإحسان الذي فيه يتنافس المتنافسون على ما يؤذن بذلك قوله تعالى: وَاصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ [هود: ١١٥] وقد نبه سبحانه على أن كلا من الصبر والتقوى من قبيل الإحسان بقوله تعالى: إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ [يوسف: ٩٠] وحقيقة الإحسان الإتيان بالأعمال على الوجه اللائق،
{ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا } “Şüphesiz Allah, sakınanlarla beraberdir”; geçen emir ve nehiylerin gerekçesidir. Beraberlikten (maiyyet) murat, sahibinin etrafında feryat ve sabırsızlıktan, hüzünden ve göğüs darlığından hiçbir şeyin dolaşmadığı daimi dostluktur (velâyet). { مَعَ } kelimesinin dahlinden hissedilen şey ise takvayı bizzat işleyen kimseler olmaları hasebiyle takva sahiplerinin metbû oluşudur. Burada takvadan murat, onun en yüce mertebesidir; yani kalbi Hak Subhânehu'dan alıkoyan her şeyden tenzih etmek ve bütünüyle O Teâlâ'ya yönelmektir. Zira bu durum, O Azze ve Celle'nin: { أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Bilesiniz ki Allah'ın dostlarına korku yoktur; onlar üzülmeyeceklerdir de” [Yûnus: 62] müjdesiyle birlikte olan velayetini miras bırakır. Mana şudur: Allah Teâlâ, bütünüyle O Subhânehu'ya yönelen, kalplerini O Azze ve Celle'den alıkoyan her şeyden arındıran, dolayısıyla akıllarına arzu edilen veya çekinilen hiçbir şey gelmeyen -nerede kaldı ki kaçırılmasına veya vuku bulmasına üzülsünler- kimselerin dostudur. Bu da geçen ihtimallerin birincisine göre emredilen sabrın vasıtası olan manadır; böylece mana yaklaşır ve gerekçelendirme tamamlanır. Aksi takdirde, sadece günahlardan sakınmak, terk edilmesine ruhsat verilen azimetlerden hiçbirinin dayanağı olamaz; nerede kaldı ki işaret edilen sabrın ve onun iki peşi sıra geleninin dayanağı olsun! Onun dayanağı ancak zikredilen manadır; sanki şöyle buyrulmuştur: 'Şüphesiz Allah sabredenlerle beraberdir.' Kerîm nazımdaki lafzın buna tercih edilmesi ise, sabrın en celil sıfatların ve onların takipçilerinin hususiyetlerinden olduğuna dikkat çekilerek sabra teşvikte mübalağa yapılması içindir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ } “Ve iyilik edenlerle [beraberdir]” kavli de onun yarışanların uğrunda yarıştığı ihsan kabilinden olduğunu hissettirmek içindir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَاصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ } “Sabret; çünkü Allah, iyilik edenlerin mükâfatını zayi etmez” [Hûd: 115] kavli buna işaret etmektedir. O Subhânehu hem sabrın hem de takvanın ihsan kabilinden olduğuna şu kavliyle dikkat çekmiştir: { إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ } “Gerçek şu ki, kim sakınır ve sabrederse, şüphesiz Allah iyilik edenlerin mükâfatını zayi etmez” [Yûsuf: 90]. İhsanın hakikati ise amelleri layık olan veçhile yerine getirmektir.
وقد فسره ﷺ بأن تعبد الله تعالى كأنك تراه فإن لم تكن تراه فإنه يراك،
Nitekim Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] onu: «Allah Teâlâ'ya O'nu görüyormuşsun gibi ibadet etmendir; her ne kadar sen O'nu görmüyorsan da O seni görmektedir» şeklinde tefsir etmiştir.
وتكرير الموصول للإيذان بكفاية كل من الصلتين في ولايته سبحانه من غير أن تكون إحداهما تتمة للأخرى، وإيراد الأولى فعلية للدلالة على الحدوث كما أن إيراد الثانية اسمية لإفادة كون مضمونها شيمة راسخة لهم، وتقديم التقوى على الإحسان لما أن التخلية مقدمة على التحلية، والمراد بالموصولين إما جنس المتقين والمحسنين ويدخل ﵊ في زمرتهم دخولا أوليا إما هو ﷺ وأشياعه رضي الله تعالى عنهم وعبر بذلك عنهم مدحا لهم وثناء عليهم بالنعتين الجميلين، وفيه رمز إلى أن صنيعه ﵊ مستتبع لاقتداء الأمة به كقول من قال لابن عباس رضي الله تعالى عنهما عند التعزية:
İsm-i mevsûlün tekrarlanması, iki sılanın her birinin diğeri onun tamamlayıcısı olmaksızın O Subhânehu'nun velayetine yeteceğini bildirmek içindir. Birincisinin fiil cümlesi olarak getirilmesi [eylemin] yenilenmesine delalet etmesi içindir; nitekim ikincisinin isim cümlesi olarak getirilmesi de içeriğinin onlarda köklü bir seciye olduğunu ifade etmek içindir. Takvanın ihsandan öne alınması, tahliyenin (arındırmanın) tahliyeye (süslemeye) mukaddem olmasındandır. İki ism-i mevsûlden murat ya takva ve ihsan sahiplerinin cinsidir ki o [aleyhisselâm] onların zümresine öncelikle dahil olur; ya da bizzat o [sallallâhu aleyhi ve sellem] ve ona tâbi olanlardır [radıyallâhu teâlâ anhüm]. Onları bu iki güzel nitelikle övmek ve sena etmek için kendilerinden böyle tabir edilmiştir. Bunda, o [aleyhisselâm]'ın yaptığının ümmetin ona iktidasını gerektireceğine dair bir işaret vardır; nitekim taziye sırasında İbn Abbas'a [radıyallâhu teâlâ anhümâ] bir kimsenin şöyle demesi gibidir:
اصبر نكن بك صابرين وإنما ... صبر الرعية عند صبر الراس
Sabret ki biz de seninle sabredelim; zira... Tebaanın sabrı ancak başın sabretmesine bağlıdır.
قال كل ذلك في إرشاد العقل السليم، وإلى كون الجملة في موضع التعليل لما سبق ذهب العلامة الطيبي حيث قال: إنه تعالى لما أمر حبيبه بالصبر على أذى المخالفين ونهاه عن الحزن على عنادهم وابائهم الحق وعما يلحقه من مكرهم وخداعهم علل ذلك بقوله سبحانه: إِنَّ اللَّهَ إلخ أي لا تبال بهم وبمكرهم لأن الله تعالى وليك ومحبك وناصرك ومبغضهم وخاذلهم، وعمم الحكم إرشادا للاقتداء به ﵊، وفيه تعريض بالمخالفين وبخذلانهم كما صرح به في قوله تعالى: ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَأَنَّ الْكافِرِينَ لا مَوْلى لَهُمْ [محمد: ١١] وذكر أن إيراد الجملة الثانية اسمية وبناء مُحْسِنُونَ على هُمْ على سبيل التقوى مؤذن باستدامة الإحسان واستحكامه وهو مستلزم لاستمرار التقوى لأن الإحسان إنما يتم إذا لم يعد إلى ما كان عليه من الإساءة، وإليه الإشارة بما
Bütün bunları İrşâdu'l-Akli's-Selîm'de söylemiştir. Cümlenin öncekilerin gerekçesi konumunda olduğu görüşüne Allâme Tîbî de varmış ve şöyle demiştir: Allah Teâlâ habibine muhaliflerin eziyetlerine sabretmeyi emredip onların inadına, hakkı reddetmelerine ve onların tuzak ve hilelerinden kendisine ulaşan şeylere üzülmesini nehyedince bunu O Subhânehu'nun: { إِنَّ اللَّهَ } vb. kavliyle gerekçelendirmiştir; yani onlara ve tuzaklarına aldırma; çünkü Allah Teâlâ senin dostun, seni seven ve yardımcındır; onları ise buğzeden ve yardımsız bırakandır. O [aleyhisselâm]'a iktida edilmesini irşad için hükmü genel tutmuştur. Bunda, Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَأَنَّ الْكافِرِينَ لا مَوْلى لَهُمْ } “Bu, Allah'ın iman edenlerin mevlası olmasından ve şüphesiz kâfirlerin hiçbir mevlası bulunmamasındandır” [Muhammed: 11] kavlinde açıkça ifade edildiği üzere muhaliflere ve onların yardımsız bırakılacaklarına dair bir tariz vardır. O, ikinci cümlenin isim cümlesi olarak getirilmesinin ve { مُحْسِنُونَ } kelimesinin takva yoluyla { هُمْ } zamiri üzerine bina edilmesinin, ihsanın devamlılığını ve kökleşmişliğini bildirdiğini, bunun da takvanın sürekliliğini gerektirdiğini zikretmiştir; zira ihsan ancak kişinin daha önce bulunduğu kötülüğe dönmemesiyle tamamlanır. Şu rivayette buna işaret vardır:
ورد «من حسن إسلام المرء تركه ما لا يعنيه»
«Kişinin kendisini ilgilendirmeyen şeyleri terk etmesi, Müslümanlığının güzelliğindendir» hadisi varit olmuştur.
وما ذكر من حمل التقوى على أعلى مراتبها غير متعين، وما ذكره في بيانه لا يخلو عن نظر كما لا يخفى على المتأمل، وقد أخرج ابن جرير وابن المنذر وابن أبي حاتم وغيرهم عن الحسن أنه قال في الآية: اتقوا فيما حرم الله تعالى عليهم وأحسنوا فيما افترض عليهم، ويوهم كلام بعضهم أن الجملة في
Takvanın en yüksek mertebesine hamledilmesine dair zikredilen husus zorunlu değildir; onun açıklamasında zikrettiği şeyler de düşünen bir kimseye gizli kalmayacağı üzere incelemeye muhtaçtır. Nitekim İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve başkaları Hasan'dan rivayet ettiklerine göre o ayet hakkında şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ'nın kendilerine haram kıldığı şeylerden sakındılar ve kendilerine farz kıldığı şeylerde ihsanda bulundular (iyilikle yaptılar).' Bazılarının sözü ise bu cümlenin
موضع التعليل للأمر بالمعاقبة بالمثل حيث قال: إن المعنى إن الله بالعون والرحمة والفضل مع الذين خافوا عقاب الله تعالى وأشفقوا منه فشفقوا على خلقه بعد الإسراف في المعاقبة، وفسر الإحسان بترك الإساءة كما قيل. ترك الإساءة إحسان وإجمال. ولا يخفى ما فيه من البعد، وقد اشتملت هذه الآيات على تعليم حسن الأدب في الدعوة وترك التعدي والأمر بالصبر على المكروه مع البشارة للمتقين المحسنين، وقد أخرج سعيد بن منصور. وابن جرير. وغيرهما عن هرم بن حيان أنه قيل له حين الاحتضار: أوص فقال: إنما الوصية من المال ولا مال لي وأوصيكم بخواتيم سورة النحل هذا.
misliyle cezalandırma emrinin gerekçesi konumunda olduğu vehmini vermektedir; nitekim şöyle demiştir: 'Mana; şüphesiz Allah yardım, rahmet ve lütufla, Allah Teâlâ'nın azabından korkup çekinen ve böylece cezalandırmada aşırıya kaçmayarak O'nun mahlukatına şefkat gösteren kimselerle beraberdir.' İhsanı da 'Kötülüğü terk etmek bir ihsan ve güzelliktir' denildiği gibi kötülüğü terk etmekle tefsir etmiştir. Bunda ne kadar bir uzaklık bulunduğu gizli değildir. Bu ayetler; davette güzel edebi öğretmeyi, haddi aşmayı terk etmeyi, takva sahibi ve muhsin olanlara yönelik müjdeyle birlikte hoşa gitmeyen şeylere sabretmeyi emretmeyi ihtiva etmiştir. Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr ve başkaları Herim b. Hayyân'dan rivayet ettiklerine göre can çekişme anında kendisine: 'Vasiyet et' denildiğinde o şöyle demiştir: «Vasiyet ancak maldan yapılır; benim ise malım yoktur. Size Nahl Suresi'nin son ayetlerini vasiyet ederim.»
ومن باب الإشارة في الآيات: وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ أي مما كان وما يكون فيفرق به بين المحق والمبطل والصادق والكاذب والمتبع والمبتدع، وقيل: كل شيء هو النبي ﷺ كما قيل إنه ﵊ الإمام في قوله سبحانه: وَكُلَّ شَيْءٍ أَحْصَيْناهُ فِي إِمامٍ مُبِينٍ [يس: ١٢] إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ قال السيادي: العدل رؤية المنة منه تعالى قديما وحديثا، والإحسان الاستقامة بشرط الوفاء إلى الأبد، وقيل: العدل أن لا يرى العبد فاترا عن طاعة مولاه مع عدم الالتفات إلى العوض، وإيتاء ذي القربى الإحسان إلى ذوي القرابة في المعرفة والمحبة والدين فيخدمهم بالصدق والشفقة ويؤدي إليهم حقهم، والفحشاء الاستهانة بالشريعة، والمنكر الإصرار على الذنب كيفما كان، والبغي ظلم العباد، وقيل: الفحشاء إضافة الأشياء إلى غيره تعالى ملكا وإيجادا وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ المأخوذ عليكم في عالم الأرواح بالبقاء على حكمه وهو الإعراض عن الغير والتجرد عن العلائق والعوائق في التوجه إليه تعالى إذا عاهدتم أي تذكرتموه بإشراق نور النبي ﷺ عليكم وتذكيره إياكم قال النصراباذي: العهود مختلفة فعهد العوام لزوم الظواهر وعهد الخواص حفظ السرائر وعهد خواص الخواص التخلي من من الكل لمن له الكل ما عِنْدَكُمْ من الصفات ينفد لمكان الحدوث وَما عِنْدَ اللَّهِ باقٍ لمكان القدم فالعبد الحقيقي من كان فانيا من أوصافه باقيا بما عند الله تعالى كذا في أسرار القرآن مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى أي عملا يوصله إلى كماله الذي يقتضيه استعداده وَهُوَ مُؤْمِنٌ معتقد للحق اعتقادا جازما فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً أي حياة حقيقية لا موت بعدها بالتجرد عن المواد البدنية والانخراط في سلك الأنوار القدسية والتلذذ بكمالات الصفات ومشاهدات التجليات الإفعالية والصفاتية وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ من جنات الصفات والأفعال بِأَحْسَنِ ما كانُوا يَعْمَلُونَ إذ عملهم يناسب صفاتهم التي هي مبادئ أفعالهم وأجرهم يناسب صفات الله تعالى التي هي مصادر أفعاله فانظر كم بينهما من التفاوت في الحسن، ويقال: الحياة الطيبة ما تكون مع المحبوب ومن هنا قيل:
Ayetlerdeki işarî mana kabilinden: { وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ } “Sana her şeyin açıklayıcısı olarak Kitab'ı indirdik”; yani olmuş ve olacak şeylerden her şeyi; onunla haklı ile batıl, doğru ile yalancı, sünnete uyan ile bidat ehli birbirinden ayrılır. Şöyle de denilmiştir: 'Her şey', Nebî'dir [sallallâhu aleyhi ve sellem]; nitekim O Subhânehu'nun: { وَكُلَّ شَيْءٍ أَحْصَيْناهُ فِي إِمامٍ مُبِينٍ } “Her şeyi apaçık bir kütükte sayıp döktük” [Yâsîn: 12] kavlindeki imamın o [aleyhisselâm] olduğu söylendiği gibi. { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } “Şüphesiz Allah adaleti, ihsanı ve akrabaya vermeyi emreder; hayasızlıktan, münkerden ve taşkınlıktan nehyeder. Düşünüp tutasınız diye size öğüt verir”. Siyâdî şöyle demiştir: 'Adalet, ezelde ve ebedde minneti Allah Teâlâ'dan görmektir; ihsan, ebediyen vefa şartıyla istikamettir.' Şöyle de denilmiştir: Adalet, kulun bir karşılık beklemeden Mevlâ'sının taatinde gevşeklik göstermemesi; akrabaya vermek, marifet, muhabbet ve din bakımından akraba olanlara ihsanda bulunarak onlara sadakat ve şefkatle hizmet edip haklarını ödemesidir. Fahşâ şeriatı hafife almak, münker her nasıl olursa olsun günahta ısrar etmek, bağy ise kullara zulmetmektir. Fahşânın, mülk ve yaratılış bakımından eşyayı Allah Teâlâ'dan başkasına nispet etmek olduğu da söylenmiştir. { وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ } “Allah'ın ahdini yerine getirin”; ruhlar aleminde O Teâlâ'ya yönelişte başkasından yüz çevirmek ve bağlardan ve engellerden sıyrılmak olan O'nun hükmü üzere kalacağınıza dair sizden alınan [ahdi yerine getirin], { إِذا عاهَدْتُمْ } “ahitleştiğiniz zaman”; yani Nebî'nin [sallallâhu aleyhi ve sellem] nurunun üzerinize doğması ve size hatırlatmasıyla onu hatırladığınızda. Nasrabâzî şöyle demiştir: 'Ahitler muhtelifidir; avamın ahdi zahirlere sarılmak, havassın ahdi sırları korumak, havâssu'l-havâssın ahdi ise her şeyin sahibi olan zat uğruna her şeyden soyutlanmaktır.' { ما عِنْدَكُمْ } sıfatlarınızdan yanınızda olan şeyler { يَنْفَدُ } sonradan olma (hudûs) sebebiyle tükenir, { وَما عِنْدَ اللَّهِ باقٍ } “Allah katında olan ise bakidir”; ezelilik (kıdem) sebebiyle bakidir. Hakiki kul, kendi sıfatlarından fani olup Allah Teâlâ'nın katındakilerle baki olandır; Esrâru'l-Kur'ân'da böyle denilmiştir. { مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى } “Erkek olsun, kadın olsun kim salih bir amel işlerse”; yani istidadının gerektirdiği kemaline kendisini ulaştıracak bir amel işlerse, { وَهُوَ مُؤْمِنٌ } “mümin olarak”; hakka kesin bir inançla inanarak işlerse { فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً } “ona mutlaka güzel bir hayat yaşatırız”; yani bedensel maddelerden sıyrılıp kudsi nurlar zümresine girmekle, sıfatların kemalatından ve fiilî ve sıfatî tecellilerin müşahedesinden lezzet almakla sonrasında ölüm bulunmayan hakiki bir hayat [yaşatırız]. { وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ } “Ve onların mükâfatını mutlaka vereceğiz”; sıfatlar ve fiiller cennetlerinden [vereceğiz], { بِأَحْسَنِ ما كانُوا يَعْمَلُونَ } “yaptıklarının en güzeliyle”; zira onların amelleri kendi fiillerinin mebdei olan kendi sıfatlarına uygundur; onların mükâfatı ise Allah Teâlâ'nın fiillerinin kaynağı olan O'nun sıfatlarına uygundur; öyleyse güzellik bakımından ikisi arasındaki farkın büyüklüğüne bak! Denilir ki: 'Güzel hayat, sevgili ile beraber olandır.' Nitekim bundan ötürü şöyle denilmiştir:
كل عيش ينقضي ما لم يكن ... مع مليح ما لذاك العيش ملح
Güzel bir sevgiliyle olmadıkça her ömür tükenip gider; o ömrün tadı tuzu yoktur.
ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هاجَرُوا مِنْ بَعْدِ ما فُتِنُوا ثُمَّ جاهَدُوا وَصَبَرُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ قال سهل هو إشارة إلى الذين رجعوا القهقرى في طريق سلوكهم ثم عادوا أي إن ربك للذين هجروا قرناء السوء من بعد أن ظهر لهم منهم الفتنة في صحبتهم ثم جاهدوا أنفسهم على ملازمة أهل الخير ثم صبروا معهم على ذلك ولم يرجعوا إلى ما كانوا عليه في الفتنة لساتر عليهم ما صدر منهم منعم عليهم بصنوف الانعام، وقيل: إن ربك للذين هاجروا أي تباعدوا عن موطن النفس بترك المألوفات والمشتهيات من بعد ما فتنوا بها بحكم النشأة البشرية ثم جاهدوا في الله تعالى بالرياضات وسلوك طريقه سبحانه بالترقي في المقامات والتجريد عن التعلقات وصبروا عما تحب النفس وعلى ما تكرهه بالثبات في السير إن ربك لغفور يستر غواشي الصفات النفسانية رحيم بإفاضة الكمال والصفات القدسية
{ ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هاجَرُوا مِنْ بَعْدِ ما فُتِنُوا ثُمَّ جاهَدُوا وَصَبَرُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ } “Sonra şüphesiz senin Rabbin, işkenceye/fitneye uğratıldıktan sonra hicret eden, ardından da cihad edip sabreden kimselerin [yanındadır]. Şüphesiz Rabbin, bundan sonra elbette çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir”. Sehl şöyle demiştir: 'Bu, seyrüsülûk yollarında gerisin geriye dönüp sonra tekrar [yola] rücu eden kimselere işarettir; yani şüphesiz senin Rabbin, arkadaşlıklarında kendilerine fitne aşikâr olduktan sonra kötü arkadaşları terk eden, sonra hayır ehline mülazemet etmek için nefisleriyle cihat eden, sonra onlarla birlikte buna sabredip fitne içinde bulundukları duruma dönmeyen kimselerin kendilerinden sadır olan günahlarını örtücü ve onlara türlü türlü nimetler ihsan edicidir.' Şöyle de denilmiştir: Şüphesiz senin Rabbin, beşerî yaratılışın hükmü gereği alışılan ve arzulanan şeylerin fitnesine kapıldıktan sonra bunları terk ederek nefis yurdundan hicret eden, yani uzaklaşan, sonra riyazetlerle ve makamlarda terakki edip bağlılıklardan tecrit olunarak O Subhânehu'nun yoluna sülûk etmekle Allah Teâlâ yolunda cihat eden, nefsin sevdiği şeylerden ve hoşlanmadığı şeylere karşı seyrdeki sebatla sabreden kimselere karşı; şüphesiz Rabbin nefis sıfatlarının örtülerini bağışlayıcı (örtücü), kemali ve kudsi sıfatları feyzetmekle de çok merhametlidir.
ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا للنفس المستعدة القابلة لفيض القلب الثابتة في طريق اكتساب الفضائل الآمنة من خوف فواتها المطمئنة باعتقادها يَأْتِيها رِزْقُها رَغَداً من العلوم والفضائل والأنوار مِنْ كُلِّ مَكانٍ من جميع جهات الطرق البدنية كالحواس والجوارح والآلات ومن جهة القلب فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ ظهرت بصفاتها بطرا وإعجابا بزينتها ونظرا إلى ذاتها ببهجتها وبهائها فاحتجبت بصفاتها الظلمانية عن تلك الأنوار ومالت إلى الأمور السفلية وانقطع إمداد القلب عنها وانقلبت المعاني الواردة عليها من طرق الحس هيئات غاسقة من صور المحسوسات التي انجذبت إليها فَأَذاقَهَا اللَّهُ لِباسَ الْجُوعِ بانقطاع مدد المعاني والفضائل والأنوار من القلب والخوف من زوال مقتنياتها من الشهوات والمألوفات بِما كانُوا يَصْنَعُونَ من كفران أنعم الله تعالى وَلَقَدْ جاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْهُمْ أي من جنسهم وهي القوة الفكرية فَكَذَّبُوهُ بما ألقى إليهم من المعاني المعقولة والآراء الصادقة فَأَخَذَهُمُ الْعَذابُ أي عذاب الحرمان والاحتجاب وَهُمْ ظالِمُونَ في حالة ظلمهم وترفعهم عن طريق الفضيلة ونقصهم لحقوق صاحبهم إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً لاجتماع ما تفرق في غيره من الصفات الكاملة فيه وكذا كل نبي ولذا جاء في الخبر على ما قيل لو وزنت بأمتي لرجحت بهم قانِتاً لِلَّهِ مطيعا له سبحانه على أكمل وجه حَنِيفاً مائلا عن كل ما سواه تعالى وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ بنسبة شيء إلى غيره سبحانه شاكِراً لأنعمه مستعملا لها على ما ينبغي اجْتَباهُ اختاره بلا واسطة عمل لكونه من الذين سبقت لهم الحسنى فتقدم كشوفهم على سلوكهم وَهَداهُ بعد الكشف إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ وهو مقام الإرشاد والدعوة ينعون به مقام الفرق بعد الجمع وَآتَيْناهُ فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وهي الذكر الجميل والملك العظيم والنبوة وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ قيل أي في عالم الأرواح لَمِنَ الصَّالِحِينَ المتمكنين في مقام الاستقامة وقيل أي يوم القيامة لمن الصالحين للجلوس على بساط القرب والمشاهدة بلا حجاب وهذا لدفع توهم أن ما أوتيه في الدنيا ينقص مقامه في العقبى كما قيل إن مقام الولي المشهور دون الولي الذي في زوايا الحمول، وإليه الإشارة بقولهم: الشهرة آفة، وقد نص على ذلك الشعراني في بعض كتبه إِنَّما جُعِلَ السَّبْتُ عَلَى الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ وهم اليهود واختاروه لأنه اليوم الذي انتهت به أيام الخلق فكان بزعمهم أنسب لترك الأعمال الدنيوية وهو على ما قال الشيخ الأكبر قدس سره في الفتوحات يوم الأبد الذي لا انقضاء له فليله في جهنم ونهاره في الجنة واختيار النصارى ليوم الأحد لأنه أول يوم اعتنى الله تعالى فيه بخلق الخلق فكان بزعمهم أولى بالتفرغ لعبادة الله تعالى وشكره سبحانه، وقد هدى الله تعالى لما هو أعظم من ذلك وهو يوم الجمعة الذي أكمل الله تعالى به الخلق وظهرت فيه حكمة الاقتداء بخلق الإنسان الذي خلق على صورة الرحمن فكان أولى بأن يتفرغ فيه الإنسان للعبادة والشكر من ذينك اليومين وسبحان من خلق فهدى وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ بِهِ وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ لما في ذلك من قهر النفس الموجب لترقيها إلى أعلى المقامات وَاصْبِرْ وَما صَبْرُكَ إِلَّا بِاللَّهِ قيل:
{ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا } “Allah bir misal verdi”; kalbin feyzini kabule kabiliyetli, faziletleri kazanma yolunda sebat eden, onları kaçırma korkusundan emin ve inancıyla mutmain olan nefse bir misal verdi: { يَأْتِيها رِزْقُها رَغَداً } ilimler, faziletler ve nurlardan rızkı bol bol gelir, { مِنْ كُلِّ مَكانٍ } duyular, azalar ve aletler gibi bedensel yolların her yönünden ve kalp cihetinden gelir. { فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ } şımararak, süsünü beğenerek ve kendi neşesine ve güzelliğine bakarak kendi sıfatlarıyla zuhur etti; böylece karanlık sıfatlarıyla o nurlardan perdelendi, aşağılıklara meyletti, kalbin imdadı ondan kesildi ve his yollarından ona ulaşan manalar, kendilerine çekildiği somut suretlerin karanlık heyetlerine dönüştü. { فَأَذاقَهَا اللَّهُ لِباسَ الْجُوعِ } kalpten gelen mana, fazilet ve nurların kesilmesiyle Allah ona açlık elbisesini tattırdı; ve şehvetlerden, alışkanlıklardan kazandıklarının yok olması korkusunu [tattırdı], { بِما كانُوا يَصْنَعُونَ } Allah Teâlâ'nın nimetlerine nankörlük ederek yapageldikleri şeyler yüzünden [tattırdı]. { وَلَقَدْ جاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْهُمْ } “Andolsun onlara kendilerinden bir peygamber geldi”; yani kendi cinslerinden bir elçi geldi ki o da fikrî kuvvettir. { فَكَذَّبُوهُ } onun kendilerine sunduğu makul manaları ve doğru görüşleri yalanladılar; { فَأَخَذَهُمُ الْعَذابُ } yani mahrumiyet ve perdelenme azabı onları yakaladı, { وَهُمْ ظالِمُونَ } “onlar zalim kimselerken”; zulümleri, fazilet yolundan kibirlenip sapmaları ve arkadaşlarının haklarını çiğnemeleri halindeyken [yakaladı]. { إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً } “Şüphesiz İbrahim başlı başına bir ümmetti”; başkalarında dağınık halde bulunan kâmil sıfatların onda toplanmış olmasından dolayı böyle idi; her nebi de böyledir. Nitekim rivayette denildiği gibi: «Eğer ümmetimle tartılsaydım, elbette onlara ağır basardım» gelmiştir. { قانِتاً لِلَّهِ } “Allah'a gönülden itaat eden”; O Subhânehu'ya en mükemmel şekilde itaat eden, { حَنِيفاً } “hakka yönelen”; O Teâlâ'nın dışındaki her şeyden meyleden, { وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “ve müşriklerden olmayan”; herhangi bir şeyi O Subhânehu'dan başkasına nispet etmek suretiyle [müşriklerden olmayan], { شاكِراً لِأَنْعُمِهِ } O'nun nimetlerine şükreden, onları gerektiği gibi kullanan bir kimseydi. { اجْتَباهُ } “[Allah] onu seçti”; kendileri hakkında en güzel akıbetin ezelden takdir edildiği kimselerden olması sebebiyle hiçbir amel vasıtası olmaksızın onu seçti; zira onların keşifleri sülûklerinden önce gelir. { وَهَداهُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “ve onu dosdoğru bir yola iletti”; keşiften sonra [iletti] ki bu da irşad ve davet makamıdır; buna 'cem'den sonraki fark makamı' adını verirler. { وَآتَيْناهُ فِي الدُّنْيا حَسَنَةً } “Biz ona dünyada güzellik verdik”; bu da güzel bir nam, büyük bir mülk ve nübüvvettir. { وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ } -denildi ki ruhlar aleminde- { لَمِنَ الصَّالِحِينَ } “şüphesiz o ahirette de salihlerdendir”; yani istikamet makamında temkin bulmuş kimselerdendir. Denildi ki kıyamet gününde perdesizce kurbiyet ve müşahede yaygısına oturmaya layık olanlardandır. Bu, dünyada kendisine verilenlerin ahiretteki makamını eksilteceği vehmini def etmek içindir; nitekim 'Meşhur velinin makamı, bilinmeyen köşelerde kalan veliden aşağıdır' denildiği gibi. 'Şöhret afettir' sözleriyle işaret edilen budur ve Şa'rânî bazı kitaplarında bunu açıkça belirtmiştir. { إِنَّما جُعِلَ السَّبْتُ عَلَى الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ } “Cumartesi [yasağı], ancak onda ihtilaf edenlere konuldu”; onlar da Yahudilerdir. Yaratılış günlerinin kendisiyle son bulduğu gün olduğu için onu seçtiler; zira zanlarınca dünyevi işleri terk etmek için en uygun gün oydu. Şeyhü'l-Ekber'in [kuddise sırruh] el-Fütûhât'ta dediğine göre bu gün, bitişi olmayan ebediyet günüdür; gecesi cehennemde, gündüzü ise cennettedir. Hristiyanların pazar gününü seçmeleri ise Allah Teâlâ'nın mahlukatı yaratmaya başladığı ilk gün olmasındandır; zanlarınca Allah Teâlâ'ya ibadete ve O Subhânehu'ya şükre tahsis edilmeye en layık gün oydu. Allah Teâlâ ise bundan daha büyüğüne, yani cuma gününe hidayet etmiştir ki Allah Teâlâ mahlukatı onunla tamamlamış ve Rahmân'ın sureti üzere yaratılan insanın yaratılışına iktida hikmeti onda zahir olmuştur. Bu sebeple insanın ibadet ve şükre ayrılması için bu iki günden daha layıktır. Yaratıp hidayet eden Allah ne yücedir! { وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ بِهِ وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ } “Eğer ceza verecekseniz, size yapılan cezanın misliyle ceza verin. Ama sabrederseniz, elbette bu, sabredenler için daha hayırlıdır”; zira bunda nefsin en yüce makamlara yükselmesini gerektiren nefsani terbiyesi (kahredilmesi) vardır. { وَاصْبِرْ وَما صَبْرُكَ إِلَّا بِاللَّهِ } “Sabret; senin sabrın ancak Allah'ın [yardımı] iledir”. Şöyle denilmiştir:
الصبر أقسام: صبر لله تعالى. وصبر في الله تعالى. وصبر مع الله تعالى. وصبر عن الله تعالى. وصبر بالله تعالى، فالصبر بالله تعالى هو من لوازم الإيمان وأول درجات الإسلام وهو حبس النفس عن الجزع عند فوات مرغوب أو وقوع مكروه وهو من فضائل الأخلاق الموهوبة من فضل الله تعالى لأهل دينه وطاعته المقتضية للثواب الجزيل. والصبر في الله تعالى هو الثبات في سلوك طريق الحق وتوطين النفس على المجاهدة بالاختيار وترك المألوفات واللذات وتحمل البليات وقوة العزيمة في التوجه إلى منبع الكمالات وهو من مقامات السالكين يهبه الله تعالى لمن يشاء من أهل الطريقة، والصبر مع الله تعالى هو لأهل الحضور والكشف عند التجرد عن ملابس الأفعال والصفات والتعرض لتجليات الجمال والجلال وتوارد واردات الأنس والهيبة فهو بحضور القلب لمن كان له قلب والاحتراس عن الغفلة والغيبة عند التلوينات بظهور النفس، وهو أشق على النفس من الضرب على الهام وإن كان لذيذا جدا، والصبر عن الله تعالى هو لأهل العيان
Sabır kısımlara ayrılır: Allah için (lillâh) sabır, Allah yolunda (fîllâh) sabır, Allah ile birlikte (maallâh) sabır, Allah'tan ayrı kalmaya (anillâh) sabır ve Allah ile (billâh) sabır. Allah için sabır; imanın gereklerinden ve İslam'ın ilk derecelerindendir; arzulananın elden çıkması veya hoşa gitmeyen bir şeyin başa gelmesi anında nefsi feryat ve sabırsızlıktan alıkoymaktır. Bu, büyük sevabı gerektiren, Allah Teâlâ'nın dîn ve itaat ehline fazlından hibe ettiği ahlak faziletlerindendir. Allah yolunda sabır; hak yolunda sülûk etmekte sebat etmek, irade ile nefsi mücahedeye alıştırmak, alışılmış şeyleri ve lezzetleri terk etmek, belalara katlanmak ve kemalat membaına yönelmede güçlü bir azim sahibi olmaktır; bu, sâliklerin makamlarındandır ve Allah Teâlâ onu tarikat ehlinden dilediğine bahşeder. Allah ile birlikte sabır; fiil ve sıfat elbiselerinden soyunup cemal ve celal tecellilerine muhatap olunduğunda ve ünsiyet ile heybet vâridâtı peş peşe geldiğinde huzur ve keşif ehli içindir. Bu, kalbi olan kimse için kalp huzuruyla, nefsin zuhuruyla meydana gelen telvinât (hallerin değişimi) anında gaflet ve gaybetten (kayboluştan) sakınmaktır; her ne kadar son derece lezzetli olsa da nefse başa kılıçla vurulmasından daha ağırdır. Allah'tan ayrı kalmaya sabır ise ayan
والمشاهدة من العشاق المشتاقين المتقلبين في أطوار التجلي والاستتار المنخلعين عن الناسوت المتنورين بنور اللاهوت ما بقي لهم قلب ولا وصف كلما لاح لهم نور من سبحات أنوار الجمال احترقوا وتفانوا وكلما ضرب لهم حجاب ورد وجودهم تشويقا وتعظيما ذاقوا من ألم الشوق وحرقة الفرقة ما عيل به صبرهم وتحقق موتهم، والصبر بالله تعالى هو لأهل التمكين في مقام الاستقامة الذين أفناهم الله تعالى بالكلية وما ترك عليهم شيئا من بقية الآنية والاثنينية ثم وهب لهم وجودا من ذاته حتى قاموا به وفعلوا بصفاته وهو من أخلاق الله تعالى ليس لأحد فيه نصيب، ولهذا بعد أن أمر سبحانه به نبيه ﷺ بين له ﵊ إنك لا تباشره إلا بي ولا تطيقه إلا بقوتي ثم قال سبحانه له ﷺ: وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ فالكل مني وَلا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ لانشراح صدرك بي إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا بقاياهم وفنوا فيه سبحانه وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ بشهود الوحدة في الكثرة وهؤلاء الذين لا يحجبهم الفرق عن الجمع ولا الجمع عن الفرق ويسعهم مراعاة الحق والخلق، وذكر الطيبي أن التقوى في الآية بمنزلة التوبة للعارف والإحسان بمنزلة السير والسلوك في الأحوال والمقامات إلى أن ينتهي إلى محو الرسم والوصول إلى مخدع الأنس، هذا والله سبحانه الهادي إلى سواء السبيل فنسأله جل شأنه أن يهدينا إليه ويوفقنا للعلم النافع لديه ويفتح لنا خزائن الأسرار ويحفظنا من شر الأشرار بحرمة القرآن العظيم والرسول الكريم عليه أفضل الصلاة وأكمل التسليم.
ve müşahede ehli olan, tecelli ve örtünme tavırları arasında gidip gelen, nâsût (beşerîlik) aleminden sıyrılmış, lâhût nûruyla nurlanmış, kendilerinde ne bir kalp ne de bir vasıf kalmış olan âşık ve müştak kimseler içindir. Ne zaman cemal nurlarının parıltılarından bir nur kendilerine parlasa yanar ve yok olurlar; ne zaman şevklerini ve tazimlerini artırmak için önlerine bir perde çekilip kendi varlıklarına döndürülseler, sabırlarını tüketen ve ölümlerini hakikat kılan iştiyak acısını ve ayrılık yangınını tadarlar. Allah ile sabır ise istikamet makamındaki temkin ehli içindir ki Allah Teâlâ onları bütünüyle fani kılmış, üzerlerinde 'benlik' ve 'ikilik' kalıntısından hiçbir şey bırakmamış, sonra onlara kendi zatından bir vücut bağışlamıştır; öyle ki O'nunla kaim olmuş ve O'nun sıfatlarıyla fiil işlemişlerdir. Bu, Allah Teâlâ'nın ahlakındandır, onda kimsenin bir nasibi yoktur. İşte bu sebeple O Subhânehu, Nebîsi'ne [sallallâhu aleyhi ve sellem] bunu emrettikten sonra ona [aleyhisselâm]: 'Sen bunu ancak benimle yapabilirsin ve buna ancak benim kuvvetimle güç yetirebilirsin' diye beyan etmiş, sonra O Subhânehu ona [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: { وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ } “Onlara üzülme”; zira hepsi bendendir; { وَلا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ } “kurdukları tuzaklardan dolayı da sıkıntıya düşme”; çünkü senin göğsün benimle ferahlamıştır. { إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا } “Şüphesiz Allah, sakınanlarla” kendi benlik kalıntılarından sakınan ve O Subhânehu'da fani olanlarla “beraberdir” { وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ } “ve iyilik edenlerle [beraberdir]”; çokluk içinde vahdeti müşahede edenlerle [beraberdir]. Bunlar; farkın cemden, cemin de farktan kendilerini perdelemediği, hem Hakk'ı hem de halkı gözetmeye güç yetiren kimselerdir. Tîbî, ayetteki takvanın ârif için tevbe menzilesinde olduğunu, ihsanın ise resmin (benlik izinin) silinmesine ve ünsiyet halvetgâhına ulaşmaya varıncaya kadar haller ve makamlardaki seyrüsülûk menzilesinde bulunduğunu zikretmiştir. Doğru yola ileten Allah Subhânehu'dur. O Celâl Şânuhû'dan bizi kendisine iletmesini, katındaki faydalı ilme muvaffak kılmasını, bize sırların hazinelerini açmasını ve Kur'ân-ı Azîm ile en üstün salât ve en kâmil selam üzerine olsun Kerîm Resûl hürmetine bizi şerlilerin şerrinden korumasını niyaz ederiz.