: قال في الكشف، دل الحديث على أن التقديم هو السنة فبقي سببية القراءة لها، والفاء في فَاسْتَعِذْ دلت على السببية فلتقدر الإرادة ليصح، وأيضا الفراغ عن العمل لا ينساب الاستعاذة من العدو وإنما يناسبها الشروع فيه والتوسط فلتقدر ليكونا- أي القراءة والاستعاذة- مسببتين عن سبب واحد لا يكون بينهما مجرد الصحبة الاتفاقية التي تنافيها الفاء، وإليه أشار صاحب المفتاح بقوله بقرينة الفاء والسنة المستفيضة انتهى.
el-Keşşâf [müellifi] dedi ki: Hadis, öne almanın sünnet olduğuna delalet etmiştir; böylece kıraatin taavvüze sebep olması durumu baki kalmıştır. { فَاسْتَعِذْ } “hemen sığın” kavlindeki fe (ف) harfi sebebiyete delalet etmiştir; binaenaleyh [ifadenin] sahih olması için irade takdir edilmelidir. Ayrıca amelden fariğ olmak düşmandan sığınmaya uygun düşmez; ona uygun olan ancak amele başlamak ve amel esnasında olmaktır. Öyleyse ikisi -yani kıraat ve taavvüz- tek bir sebepten kaynaklanan iki müsebbeb (sonuç) olsunlar ve aralarında fe harfinin nefyettiği sırf tesadüfi bir birliktelik bulunmasın diye [irade] takdir edilmelidir. el-Miftâh sahibi: 'Fe harfinin ve müstefîz sünnetin karinesiyle' sözüyle buna işaret etmiştir, [sözü] bitti.
ومنه يعلم أن ما قيل من أن الفاء لا دلالة فيها على ما ذكر وأن إجماعهم على صحة هذا المجاز يدل على أن القرينة المانعة عن إرادة الحقيقة ليس بشرط فيه ليس بشيء وكذا القول بالفرق بين هذه الآية وقوله تعالى: إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا [المائدة: ٦] إلخ بأن ثمة دليلا قائما على المجاز فترك الظاهر له بخلاف ما نحن فيه، والظاهر أن المراد بالشيطان إبليس وأعوانه، وقيل: هو عام في كل متمرد عات من جن وإنس، وتوجيه الخطاب إلى رسول الله ﷺ وتخصيص قراءة القرآن من بين الأعمال الصالحة بالاستعاذة عند إرادتها للتنبيه على أنها لغيره ﵊ وفي سائر الأعمال الصالحة أهم فإنه ﷺ حيث أمر بها عند قراءة القرآن الذي لا يأتيه الباطل من بين يديه ولا من خلفه فما الظن بمن عداه ﵊ فيما عدا القراءة من الأعمال إِنَّهُ الضمير للشأن أو للشيطان لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ تسلط واستيلاء عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ أي إليه تعالى لا إلى غيره سبحانه يفوضون أمورهم وبه يعوذون فالمراد نفي التسلط بعد الاستعاذة فتكون الجملة تعليلا للأمر بها أو لجوابه المنوي أي أن يعذك ونحوه.
Bundan anlaşılmaktadır ki; fe harfinde zikredilen hususa dair bir delalet bulunmadığı ve onların bu mecazın sıhhati üzerindeki icmalarının, hakikatin kastedilmesine engel olan karinenin onda şart olmadığına delalet ettiği yönündeki söz bir değer taşımaz. Aynı şekilde bu ayet ile Allah Teâlâ'nın: { إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا } [el-Mâide: 6] “Namaza kalktığınız zaman yıkayın” vb. kavli arasında, orada mecaza delalet eden kaim bir delil bulunup zahirin onun için terk edildiği, üzerinde bulunduğumuz meselede ise durumun böyle olmadığı şeklindeki fark iddiası da bir değer taşımaz. Zahir olan, şeytandan muradın İblis ve avenesi olduğudur. [Şeytanın], cin ve insanlardan olan her bir mütemerrid ve azgın kimse hakkında genel olduğu da söylenmiştir. Hitabın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yöneltilmesi ve salih ameller arasından Kur'an kıraatinin, murad edildiği esnada taavvüz ile tahsis edilmesi; taavvüzün Aleyhisselâm dışındakiler için ve diğer salih amellerde daha mühim olduğuna dikkat çekmek içindir. Zira kendisinden önce de sonra da bâtılın kendisine yaklaşamayacağı Kur'an'ın kıraati esnasında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem taavvüzle emrolunduğuna göre, kıraat dışındaki amellerde Aleyhisselâm'ın gayrısının hali ne olur! { إِنَّهُ } “Gerçek şu ki onun” zamir şe'n zamiridir veya şeytana aittir. { لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ } “hiçbir hâkimiyeti yoktur” bir musallat olma ve üstünlük kurma gücü yoktur, { عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا } “iman edenler” { وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ } “ve yalnız Rablerine tevekkül edenler üzerinde” yani işlerini başkasına değil yalnız Allah Teâlâ'ya havale ederler ve yalnız O'na sığınırlar. Buradaki murat, istiâzeden sonra musallat olmanın nefyedilmesidir; dolayısıyla cümle, istiâze emrinin yahut onun niyet edilen cevabının -yani 'O seni korusun' vb. takdirin- gerekçesi olur.
وقال البعض: المراد نفي ذلك مطلقا، قال أبو حيان: وهو الذي يقتضيه ظاهر الأخبار وتعقب بأنه إذا لم يكن له
Bazıları şöyle dedi: Murad, bunun mutlak olarak nefyedilmesidir. Ebû Hayyân dedi ki: Haberlerin zahirinin gerektirdiği de budur. Buna karşı: 'Eğer onun bir
تسلط فلم أمروا بالاستعاذة منه. وأجيب بأن المراد نفي ما عظم من التسلط. وقد أخرج ابن جرير. وغيره عن سفيان الثوري أنه قال في الآية: ليس له سلطان على أن يحملهم على ذنب لا يغفر لهم والاستعاذة من المحتقرات فهم لا يطيعون أوامره ولا يقبلون وساوسه إلا فيها يحتقروته على ندور وغفلة فأمروا بالاستعاذة منه لمزيد الاعتناء بحفظهم، وقد ذهب إلى هذا البيضاوي ثم قال: فذكر السلطنة بعد الأمر بالاستعاذة لئلا يتوهم منه أن له سلطانا.
hâkimiyeti yoksa, neden ondan sığınmakla emrolundular?' şeklinde itiraz edildi. Buna, muradın musallat olmanın büyük olan kısmının nefyedilmesi olduğu şeklinde cevap verildi. İbn Cerîr ve başkaları Süfyân es-Sevrî'den ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Onun, kendilerine bağışlanmayacak bir günah işletmek hususunda onlar üzerinde bir hâkimiyeti yoktur; sığınma ise küçük görülen şeylerdendir. Onlar onun emirlerine itaat etmez ve vesveselerini kabul etmezler; ancak nadiren ve gaflet anında küçük gördükleri şeyler müstesna. Bu yüzden onların korunmasına daha fazla itina gösterilmesi için ondan sığınmakla emrolundular.' Beyzâvî de bu görüşe meyletmiş, sonra şöyle demiştir: 'İstiâze emrinden sonra hâkimiyetin zikredilmesi, onda bir hâkimiyet bulunduğu vehmedilmesin diyedir.'
وفي الكشف أن هذه الجملة جارية مجرى البيان للاستعاذة المأمور بها وأنه لا يكفي فيها مجرد القول الفارغ عن اللجأ إلى الله تعالى واللجأ إنما هو بالإيمان أولا والتوكل ثانيا، وأيا ما كان فوجه ترك العطف ظاهر وإيثار صيغة الماضي في الصلة الأولى للدلالة على التحقيق كما أن اختيار صيغة الاستقبال في الثانية لإفادة الاستمرار التجددي، وفي التعرض لوصف الربوبية تأكيد لنفي السلطان عن المؤمنين المتوكلين.
el-Keşşâf'ta bu cümlenin, emrolunan istiâzenin bir beyanı mesabesinde olduğu ve onda Allah Teâlâ'ya iltica etmekten yoksun kuru bir sözün yetmeyeceği, ilticanın ise evvelemirde imanla, saniyen tevekkülle olacağı zikredilmiştir. Hangisi olursa olsun, atfın terk edilme vechi aşikârdır. İkinci sıla cümlesinde muzari sigasının seçilmesi teceddüdî istimrarı (yenilenerek sürmeyi) ifade etmek için olduğu gibi, birinci sıla cümlesinde mazi sigasının tercih edilmesi de tahkiki bildirmek içindir. Rubûbiyet vasfına yer verilmesinde ise tevekkül eden müminlerden şeytanın hâkimiyetinin nefyedilmesini pekiştirme vardır.
إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ أي يجعلونه واليا عليهم فيحبونه ويطيعونه ويستجيبون دعوته فالمراد بالسلطان التسلط والولاية بالدعوة المستتبعة للاستجابة لا ما يعم ذلك والتسلط بالقسر والإلجاء فإن في جعل التولي صلة «ما» يفصح بنفي إرادة التسلط القسري فإن المقسور بمعزل عنه بهذا المعنى، وقد نفي هذا أيضا عن الكفرة في قوله تعالى حكاية عن اللعين: وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ [إبراهيم: ٢٢] فاستجبتم لي وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ أي بسبب الشيطان وإغوائه إياهم مُشْرِكُونَ بالله تعالى، وقيل: أي باشراكهم الشيطان مشركون بالله تعالى، وجوز أن يكون الضمير للرب تعالى شأنه والباء للتعدية، وروي ذلك عن مجاهد ورجح الأول باتحاد الضمائر فيه مع تبادره إلى الذهن، وفي إرشاد العقل السليم ما يشعر باختيار الأخير، وذكر فيه أيضا أن قصر سلطان اللعين على المذكورين غب نفيه عن المؤمنين المتوكلين دليل على أنه لا واسطة في الخارج بين التوكل على الله تعالى وتولي الشيطان وإن كان بينهما واسطة في المفهوم وإن من لم يتوكل عليه تعالى ينتظم في سلك من يتولى الشيطان من حيث لا يحتسب إذ به يتم التعليل، ففيه مبالغة في الحمل على التوكل والتحذير عن مقابله.
{ إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ } “Onun hâkimiyeti ancak onu veli edinenler” yani onu kendilerine veli kılıp onu seven, ona itaat eden ve davetine icabet edenler { وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ } “ve onun yüzünden” yani şeytan ve onun kendilerini saptırması sebebiyle Allah Teâlâ'ya { مُشْرِكُونَ } “ortak koşanlar üzerindedir.” Burada hâkimiyetten murat, icabeti intaç eden davet yoluyla musallat olma ve velayettir; yoksa hem bunu hem de zorlama ve cebir yoluyla hâkimiyeti kapsayan şey değildir. Zira 'tevelli'nin (veli edinmenin) 'mâ'nın sılası kılınması, cebri hâkimiyet iradesini nefyettiğini açıkça gösterir; zira zorlanan kimse bu anlamda bundan uzaktır. Bu husus kâfirlerden de nefyedilmiştir; nitekim Allah Teâlâ lanetlinin dilinden şöyle nakletmektedir: { وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ } [İbrâhîm: 22] “Benim sizin üzerinizde, sizi davet etmemden başka hiçbir hâkimiyetim yoktu” siz de bana icabet ettiniz. Denildi ki: Yani şeytanı ortak koşmaları sebebiyle Allah Teâlâ'ya ortak koşanlar demektir. Zamirin şanı yüce olan Rabbe ait olması ve ba (ب) harfinin ta'diye (geçişlilik) için olması da caiz görülmüştür; bu Mücâhid'den rivayet edilmiştir. Birincisi, onda zamirlerin birliği ve zihne ilk gelen mana olması hasebiyle tercih edilmiştir. İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de sonuncunun tercih edildiğini hissettiren bir ifade vardır. Orada ayrıca lanetlinin hâkimiyetinin, tevekkül eden müminlerden nefyedildikten sonra mezkûr kimselere has kılınmasının; haricî alemde (vakıada) Allah Teâlâ'ya tevekkül etmek ile şeytanı veli edinmek arasında -mefhumda aralarında bir vasıta bulunsa bile- hiçbir vasıtanın olmadığına delil olduğu zikredilmiştir. Öyle ki Allah Teâlâ'ya tevekkül etmeyen kimse, farkında olmadan şeytanı veli edinenlerin safına dâhil olur; zira ta'lil bununla tamamlanır. Dolayısıyla bunda tevekküle sevk etmede mübalağa ve zıddından sakındırma vardır.
وإيثار الجملة الفعلية الاستقبالية في الصلة الأولى لما مر آنفا والاسمية في الثانية للدلالة على الثبات، وتكرير الموصول للاحتراز عن توهم كون الصلة الثانية حالية مفيدة لعدم دخول غير المشركين من أولياء الشيطان تحت سلطانه.
Birinci sıla cümlesinde istikbal (muzari) fiil cümlesinin tercih edilmesi az önce geçen sebeptendir; ikincisinde isim cümlesinin tercih edilmesi ise sübuta delalet etmek içindir. İsmi mevsulün tekrarlanması, ikinci sılanın hâl cümlesi olup şeytanın dostlarından müşrik olmayanların onun hâkimiyeti altına girmediği vehmini bertaraf etmek içindir.
وتقديم الأولى على الثانية التي هي بمقابلة الصلة الأولى فيما سلف لرعاية المقارنة بينها وبين ما يقابلها من التوكل على الله تعالى ولو روعي الترتيب السابق لا نفصل كل من القرينتين عما يقابلها اه، لما كان كل من الإيمان والتولي منشأ لما بعده قدم عليه، وتقديم الجار والمجرور لرعاية الفواصل وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ أي إذا نزلنا آية من القرآن مكان آية منه وجعلناها بدلا منها بأن نسخناها بها، والظاهر على ما في البحر أن المراد نسخ اللفظ والمعنى، ويجوز أن يراد نسخ المعنى مع بقاء اللفظ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يُنَزِّلُ من المصالح فكل من الناسخ والمنسوخ منزل حسبما تقتضيه الحكمة والمصلحة فإن كل وقت له مقتضى غير مقتضى الآخر فكم من مصلحة تنقلب مفسدة في وقت آخر لانقلاب الأمور الداعية إليها، ونرى الطبيب الحاذق قد يأمر المريض بشربة ثم بعد ذلك ينهاه عنها ويأمره بضدها، وما الشرائع إلا مصالح للعباد وأدوية لأمراضهم المعنوية فتختلف حسب اختلاف ذلك في الأوقات وسبحان الحكيم العليم، والجملة إما معترضة لتوبيخ الكفرة والتنبيه على فساد رأيهم، وفي الالتفات إلى الغيبة مع الاسناد إلى الاسم الجليل ما لا يخفى من تربية المهابة وتحقيق معنى الاعتراض أو حالية كما قال أبو البقاء وغيره، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو «ينزل» من الإنزال قالُوا أي الكفرة الجاهلون بحكمة النسخ إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ متقول على الله تعالى تأمر
Geçmişteki birinci sılanın karşılığı olan bu ikinci sılanın diğerinden önce getirilmesi, onunla zıddı olan Allah Teâlâ'ya tevekkül arasındaki mukareneti (birlikteliği) gözetmek içindir; şayet önceki tertip gözetilseydi, iki eşten her biri kendi karşılığından ayrılmış olurdu. İman ve tevelli (dost edinme) hususlarının her biri kendisinden sonrakinin menşei olduğu için ondan önce getirilmiştir; câr ve mecrûrun öne alınması ise fâsıla uyumu içindir. { وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ } “Bir ayetin yerine başka bir ayet getirdiğimizde” yani Kur'an'dan bir ayeti onun bir ayetinin yerine indirip onu onunla neshederek bedeli kıldığımızda; el-Bahr'da belirtildiğine göre zahir olan lafzın ve mananın neshinin kastedildiğidir; lafız baki kalmakla birlikte mananın neshinin kastedilmesi de caizdir. { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يُنَزِّلُ } “-ki Allah ne indirdiğini en iyi bilendir-” yani maslahatları en iyi bilendir; nasih ve mensuhun her biri hikmet ve maslahatın gerektirdiği şekilde indirilmiştir. Zira her vaktin diğer vaktin gereğinden farklı bir gereği vardır; nice maslahat vardır ki ona sevk eden durumların değişmesiyle başka bir vakitte mefsedete dönüşür. Becerikli bir tabibin hastaya bir şurup emredip sonra onu bundan nehyettiğini ve zıddını emrettiğini görürüz. Şeriatlar da kulların maslahatlarından ve manevi hastalıklarının ilaçlarından başka bir şey değildir; binaenaleyh vakitlerin değişmesiyle bunlar da değişir. Hakîm ve Alîm olan Allah her türlü noksanlıktan münezzehtir. Cümle, ya kâfirleri azarlamak ve fikirlerinin bozukluğuna dikkat çekmek için getirilmiş bir i'tirâziyedir -ki ism-i celîle isnatla birlikte gāib sığasına iltifatta bulunulmasında heybeti artırma ve i'tiraz manasını pekiştirme inceliği aşikârdır- yahut Ebü'l-Bekâ ve diğerlerinin dediği gibi hâl cümlesidir. İbn Kesîr ve Ebû Amr, inzal manasında «yünzilü» şeklinde okumuştur. { قالُوا } “dediler ki:” yani neshin hikmetinden habersiz olan kâfirler dediler ki: { إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ } “Sen ancak bir iftiracısın!” yani Allah Teâlâ'ya karşı asılsız şeyler uyduran birisin; bir şeyi emrediyorsun,
بشيء ثم يبدو لك فتنهى عنه، وقد بالغوا قاتلهم الله تعالى في نسبة الافتراء إلى حضرة الصادق المصدوق ﷺ حيث وجهوا الخطاب إليه ﵊ وجاؤوا بالجملة الاسمية مع التأكيد بإنما، وحكاية هذا القول عنهم هاهنا للإيذان بأنه كفرة ناشئة من نزغات الشيطان وأنه وليهم. وفي الكشف أن وجه ذكره عقيب الأمر بالاستعاذة عند القراءة أنه باب عظيم من أبوابه يفتن به الناقصين يوسوس إليهم البداء والتضاد وغير ذلك بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ أي لا يعلمون شيئا أصلا أو لا يعلمون أن في التبديل المذكور حكما بالغة، وإسناد هذا الحكم إلى أكثرهم لما أن منهم من يعلم ذلك وإنما ينكر عنادا. والآية دليل على نسخ القرآن بالقرآن وهي ساكتة عن نفي نسخه بغير ذلك مما فصل في كتب الأصول قُلْ نَزَّلَهُ أي القرآن المدلول عليه بالآية، وقال الطبرسي: أي الناسخ المدلول عليه بما تقدم رُوحُ الْقُدُسِ يعني جبريل ﵇ وأطلق عليه ذلك من حيث إنه ينزل بالقدس من الله تعالى أي مما يطهر النفوس من القرآن والحكمة والفيض الإلهي، وقيل: لطهره من الأدناس البشرية، والإضافة عند بعض للاختصاص كما في رَبِّ الْعِزَّةِ [الصافات: ١٨٠] وجعلها بعض المحققين من إضافة الموصوف للصفة على جعله نفس القدس مبالغة نحو- خبر سوء ورجل صدق- على ما ارتضاه الرضي، ومثل ذلك حاتم الجود وسحبان الفصاحة وخالف في ذلك صاحب الكشف مختارا أنها للاختصاص، ولا يخفى ما في صيغة التفعيل بناء على القول بأنها تفيد التدريج من المناسبة لمقتضى المقام لما فيها من الإشارة إلى أنه أنزل دفعات على حسب المصالح مِنْ رَبِّكَ في إضافة الرب إلى ضميره ﷺ من الدلالة على تحقيق إفاضة آثار الربوبية عليه ﵊ ما ليس في إضافته إلى ياء المتكلم المنبئة عن التلقين المحض كما في إرشاد العقل السليم، وكأنه اعتناء بأمر هذه الدلالة لم يقل من ربكم على أن في ترك خطابهم من حط قدرهم ما فيه، ومِنْ لابتداء الغاية مجازا بِالْحَقِّ أي ملتبسا بالحكمة المقتضية له بحيث لا يفارقها ناسخا كان أو منسوخا لِيُثَبِّتَ الَّذِينَ آمَنُوا أي على الإيمان بما يجب الإيمان به لما فيه من الحجج القاطعة والأدلة الساطعة أو على الإيمان بأن كلامه تعالى فإنهم إذا سمعوا الناسخ وتدبروا ما فيه من رعاية المصالح رسخت عقائدهم واطمأنت به قلوبهم، وأول بعضهم الآية على هذا الوجه بقوله: ليبين ثباتهم وتعقب بأنه لا حاجة إليه إذ التثبيت بعد النسخ لم يكن قبله فإن نظر إلى مطلق الإيمان صح. وقرئ لِيُثَبِّتَ من الأفعال.
sonra sana başka türlü görünüyor da onu yasaklıyorsun. -Allah Teâlâ onları kahretsin- hitabı Aleyhisselâm'a yöneltip 'innemâ' ile pekiştirilmiş isim cümlesi getirmek suretiyle, iftirayı Sâdık ve Masdûk sallallâhu aleyhi ve sellem Hazretlerine nispet etmede aşırıya kaçtılar. Bu sözün onlardan burada hikâye edilmesi; bunun şeytanın vesveselerinden neşet eden bir küfür olduğunu ve şeytanın onların velisi olduğunu bildirmek içindir. el-Keşşâf'ta kıraat anında istiâze emrinin hemen ardından bunun zikredilme vechinin; şeytanın eksik kimseleri ayarttığı, onlara bedâ (fikir değiştirme) ve tezat vb. şeyleri fısıldadığı büyük kapılarından biri olması şeklinde açıklanmıştır. { بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ } “Hayır, onların çoğu bilmezler.” yani hiçbir şey bilmezler yahut söz konusu tebdilde (neshte) baliğ hikmetler olduğunu bilmezler. Bu hükmün onların çoğuna isnat edilmesi; içlerinde bunu bilip de sırf inat olsun diye inkâr eden kimseler bulunmasındandır. Bu ayet, Kur'an'ın Kur'an ile neshine delildir; usûl kitaplarında tafsilatıyla açıklandığı üzere Kur'an dışındaki şeylerle neshinin nefyedilmesi hususunda ise sükût geçmiştir. { قُلْ نَزَّلَهُ } “De ki: Onu indirmiştir” yani ayet ile delalet edilen Kur'an'ı indirmiştir. Tabersî: 'Yani daha önce geçen hususun delalet ettiği nâsihi indirmiştir' dedi. { رُوحُ الْقُدُسِ } “Rûhu'l-Kudüs” yani Cebrâil aleyhisselâm. Kendisine bu ismin verilmesi; Allah Teâlâ katından kudsiyet ile, yani nefisleri arındıran Kur'an, hikmet ve ilahi feyizle inmesi cihetiyledir. Beşerî kirliliklerden arınmış olduğu için böyle isimlendirildiği de söylenmiştir. İzafet bazısına göre { رَبِّ الْعِزَّةِ } [es-Sâffât: 180] “İzzet Rabbi” ifadesinde olduğu gibi ihtisas içindir. Bazı muhakkikler ise bunu, Radî'nin de benimsediği üzere 'haberu sev'in' (kötü haber) ve 'raculü sıdkın' (doğru adam) ifadelerinde olduğu gibi mübalağa yoluyla zatın bizzat kudsiyet kılınması esasına dayalı olarak mevsûfun sıfata izafeti kabilinden saymışlardır. 'Hâtimü'l-cûd' (cömertlik Hâtem'i) ve 'Sehbânü'l-fesâha' (fasihlik Sehbân'ı) ifadeleri de böyledir. el-Keşşâf sahibi buna muhalefet ederek izafetin ihtisas için olduğunu tercih etmiştir. Tef'îl (تفعيل) kalıbının -tedrîc ifade ettiği görüşüne binaen- maslahatlara göre parça parça indirildiğine işaret taşıması hasebiyle makamın muktezasına ne denli uygun olduğu açıktır. { مِنْ رَبِّكَ } “Rabbinden” Rab isminin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zamirine izafe edilmesinde, rubûbiyet eserlerinin Aleyhisselâm üzerine feyzedilmesinin tahakkukuna dair öyle bir delalet vardır ki; İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de belirtildiği üzere, sırf telkini bildiren mütekellim yâ'sına izafette bu delalet yoktur. Sanki bu delalete gösterilen ihtimam sebebiyle 'Rabbinizden' denilmemiştir; kaldı ki onlara hitabın terk edilmesinde onların kadrini düşürme anlamı da mevcuttur. Min (مِنْ) edatı mecazen ibtidâ-i gaye içindir. { بِالْحَقِّ } “hak ile” yani nâsih olsun mensuh olsun kendisinden ayrılmayacak şekilde onu iktiza eden hikmete bürünmüş olarak. { لِيُثَبِّتَ الَّذِينَ آمَنُوا } “iman edenleri sebat ettirmek için” yani içerdiği kesin hüccetler ve parlak deliller sebebiyle iman edilmesi gereken şeylere imanda sebat ettirmek için yahut onun Allah Teâlâ'nın kelamı olduğuna dair imanda [sebat ettirmek için]. Zira onlar nâsihi işitip onda gözetilen maslahatları tefekkür ettiklerinde inançları kökleşir ve kalpleri onunla mutmain olur. Bazıları bu veche göre ayeti 'onların sebatını açıklamak için' şeklinde tevil etmiştir; fakat buna gerek olmadığı belirtilerek itiraz edilmiştir, zira neshten sonraki tesbit (sebat verme) ondan önce yoktu; şayet mutlak imana bakılırsa bu tevil sahih olur. [Bu kelime] if'âl kalıbından «liyüs̱bite» şeklinde de okunmuştur.
وَهُدىً وَبُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ عطف على محل لِيُثَبِّتَ عند الزمخشري ومن تابعه وهو نظير زرتك لأحدثك وإجلالا لك أي تثبيتا وهداية وبشارة، وتعقب بأنه إذا اعتبر الكل فعل المنزل على الإسناد المجازي لم يكن للفرق بإدخال اللام في البعض والترك في البعض وجه ظاهر، وكذا إذا اعتبر فعل الله تعالى كما هو كذلك على الحقيقة وإذا اعتبر البعض فعل المنزل ليتحد فاعل المصدر وفاعل الفعل المعلل به فيترك اللام له والبعض الآخر فعل الله تعالى ليختلف الفاعل فيؤتى باللام لم يكن لهذا التخصيص وجه ظاهر أيضا ويفوت به حسن النظم.
{ وَهُدىً وَبُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ } “ve Müslümanlar için bir hidayet ve bir müjde olarak” Zemahşerî ve ona tabi olanlara göre { لِيُثَبِّتَ } lafzının mahalline matuftur; bu da 'Sana seninle konuşmak ve sana tazim etmek için geldim' sözünün bir benzeridir; yani 'tesbit etmek, hidayet etmek ve müjdelemek için' demektir. Buna karşı şöyle itiraz edilmiştir: Şayet hepsi mecazi isnad üzere indirilenin fiili kabul edilirse, bir kısmına lâm harfi dâhil edilip bir kısmında terk edilmesinin zahir bir gerekçesi olmaz. Aynı şekilde hakikatte olduğu gibi hepsi Allah Teâlâ'nın fiili kabul edilirse de durum böyledir. Şayet masdarın faili ile kendisiyle gerekçelendirilen fiilin faili bir olsun diye bir kısmı indirilenin fiili kabul edilip bu yüzden onda lâm terk edilir, diğer kısmı da fail farklı olsun diye Allah Teâlâ'nın fiili kabul edilip bu yüzden lâm getirilirse, bu tahsisin de zahir bir gerekçesi olmaz ve bununla nazmın güzelliği zayi olur.
وقال الخفاجي يوجه ترك اللام في المعطوف دون المعطوف عليه مع وجود شرط الترك فيهما بأن المصدر المسبوك معرفة على ما تقرر في العربية والمفعول له الصريح وإن لم يجب تنكيره كما عزي للرياشي فخلافه قليل كقوله: واغفر عوراء الكريم ادخاره. ففرق بينهما تفننا وجريا على الأفصح فيهما، والنكتة فيه أن التثبيت أمر عارض بعد حصول المثبت عليه فاختير فيه صيغة الحدوث مع ذكر الفاعل إشارة إلى أنه فعل لله تعالى مختص به بخلاف الهداية والبشارة فإنهما يكونان بالواسطة، وقيل: إن وجود الشرط مجوز لا موجب والاختيار مرجح مع ما في ذلك من فائدة بيان جواز الوجهين، وفيه أنه لا يصلح وجها عند التحقيق، وقد اعترض أبو حيان هنا بما تقدم في الكلام على قوله تعالى: لِتُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ وَهُدىً وَرَحْمَةً [النحل: ٦٤] ، وذكر أنه لا يمتنع أن يكون العطف على المصدر
Hafâcî, her ikisinde de terk şartı bulunmasına rağmen matufta lâmın terk edilip matufun aleyhte getirilmesini şöyle gerekçelendirmiştir: Arapçada kararlaştırıldığı üzere müevvel masdar marifedir; sarih mef'ûlün leh ise -Riyâşî'ye nispet edildiği gibi tenvinlenmesi vacip olmasa da- bunun hilafı azdır; nitekim şairin: 'Cömert kimsenin kusurunu, onu [dostluğunu] saklamak için bağışla' sözünde olduğu gibidir. Dolayısıyla bir üslup çeşitliliği (tefennün) ve her ikisinde de en fasih olanı uygulama gayesiyle ikisinin arası ayırt edilmiştir. Bundaki nükte şudur: Sebat ettirme (tesbît), üzerine sebat edilen şey hâsıl olduktan sonra meydana gelen ârızî bir durumdur; bu yüzden hidayet ve müjdenin vasıtayla olmasına mukabil, bunun Allah Teâlâ'ya has bir fiil olduğuna işaret etmek üzere failin zikriyle birlikte hudûs sigası tercih edilmiştir. Denildi ki: Şartın bulunması cevaz vericidir, zorunlu kılıcı değildir; tercih ise iki vechin caiz olduğunu beyan etme faidesiyle birlikte racih olandır. Ancak bunda, tahkik ehline göre uygun bir gerekçe olmadığı hususu vardır. Ebû Hayyân, Allah Teâlâ'nın: { لِتُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ وَهُدىً وَرَحْمَةً } [en-Nahl: 64] “hakkında ihtilafa düştükleri şeyi onlara açıklayasın diye ve bir hidayet ve rahmet olarak [indirdik]” kavli hakkındaki kelamda geçen hususla burada itiraz etmiş ve atfın müevvel masdara
المنسبك لأنه مجرور فيكون هُدىً وَبُشْرى مجرورين، وجوز أبو البقاء أن يكونا مرفوعين على أنهما خبرا مبتدأ محذوف أي وهو هدى وبشرى، والجملة في موضع الحال من الهاء في نَزَّلَهُ.
yapılmasının imkânsız olmadığını, zira onun mecrur olduğunu, dolayısıyla { هُدىً وَبُشْرى } lafızlarının da mecrur olacağını zikretmiştir. Ebü'l-Bekâ ise bunların, mahzuf bir mübtedanın haberi olarak merfu olmalarını caiz görmüştür; yani 've hüve hüden ve büşrâ' takdirindedir ve cümle { نَزَّلَهُ } ifadesindeki zamirden hâl konumundadır.
والمراد بالمسلمين الذين آمنوا، والعدول عن ضميرهم لمدحهم بكلا العنوانين، وفسر بعضهم الإسلام بمعناه اللغوي فقيل: إن ذلك ليفيد بعد توصيفهم بالإيمان، والظاهر أن لِلْمُسْلِمِينَ قيد للهدى والبشرى ولم أر من تعرض لجواز كونه قيدا للبشرى فقط كما تعرض لذلك في قوله تعالى: هُدىً وَرَحْمَةً وَبُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ [النحل: ٨٩] على ما سمعت هناك.
Müslümanlardan murat, iman edenlerdir. Zamirlerinin yerine [açık isimle 'Müslümanlar'] getirilmesi, her iki unvanla da onları övmek içindir. Bazıları İslam'ı lügat manasıyla tefsir etmiş ve bunun, onların imanla vasıflanmasından sonraki [teslimiyeti] ifade etmek için olduğu söylenmiştir. Zahir olan, { لِلْمُسْلِمِينَ } ifadesinin hem hüda hem de büşra için bir kayıt olduğudur; orada işittiğin üzere Allah Teâlâ'nın: { هُدىً وَرَحْمَةً وَبُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ } [en-Nahl: 89] “Müslümanlar için bir hidayet, bir rahmet ve bir müjde olarak” kavlinde ele alındığı gibi, bunun sadece büşranın kaydı olmasının cevazına değinen birini görmedim.
وفي هذه الآية على ما قالوا تعريض لحصول أضداد الأمور المذكورة لمن سوى المذكورين من الكفار من حيث إن قوله تعالى: قُلْ نَزَّلَهُ جواب لقولهم: إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ فيكفي فيه قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ فالزيادة لمكان التعريض وقال الطيبي إن نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ بدل نزله الله فيه زيادة تصوير في الجواب وزيد قوله تعالى بِالْحَقِّ لينبه على دفع الطعن بألطف الوجوه ثم نعى قبيح أفعالهم بقوله تعالى: لِيُثَبِّتَ إلخ تعريضا بأنهم متزلزلون ضالون موبخون منذرون بالخزي والنكال واللعن في الدنيا والآخرة وأن عذابهم في خلاف ذلك ليزيد في غيظهم وحنقهم، وفي الكلام ما هو قريب من الأسلوب الحكيم اه فتأمل.
Âlimlerin belirttiklerine göre bu ayette, kâfirlerden mezkûr kimselerin dışındakiler için mezkûr hususların zıtlarının hâsıl olacağına dair bir tariz (üstü kapalı gönderme) vardır; şöyle ki: Allah Teâlâ'nın: { قُلْ نَزَّلَهُ } “De ki: Onu indirmiştir” kavli, onların: { إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ } “Sen ancak bir iftiracısın!” sözüne bir cevaptır; dolayısıyla cevapta { قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ } “De ki: Onu Rûhu'l-Kudüs indirmiştir” denmesi kâfidir, fazlalık ise tariz makamı içindir. Tîbî dedi ki: 'Allah indirdi' yerine { نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ } denilmesinde cevapta tasviri artırma vardır; ithamı en latif vecihlerle defetmeye dikkat çekmek için Allah Teâlâ'nın { بِالْحَقِّ } “hak ile” kavli ziyade kılınmıştır. Sonra Allah Teâlâ'nın: { لِيُثَبِّتَ } “sebat ettirmek için” vb. kavliyle onların çirkin fiillerini teşhir etmiştir; bu da onların sarsıntıda, sapıklıkta, kınanmış, dünyada ve ahirette zillet, azap ve lanetle uyarılmış olduklarına ve azaplarının bunun hilafında olduğuna, böylece öfke ve hırslarının artacağına dair bir tarizdir. Bu kelamda üslûb-i hakîme yakın bir yön vardır, [sözü bitti], iyice düşün.
وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ غير ما نقل عنهم من المقالة الشنعاء إِنَّما يُعَلِّمُهُ أي يعلم النبي ﷺ القرآن، وهو الذي يقتضيه ظاهر كلام قتادة. ومجاهد. وغيرهما واختير كون الضمير للقرآن ليوافق ضمير أَنْزَلَهُ أي يقولون إنما يعلم القرآن النبي ﵊ بَشَرٌ على طريق البت مع ظهور أنه نزله روح القدس عليه ﵊، وتأكيد الجملة لتحقيق ما تتضمنه من الوعيد، وصيغة الاستقبال لإفادة استمرار العلم بحسب الاستمرار التجددي في متعلقه فإنهم مستمرون على التفوه بتلك العظيمة، وفي البحر أن المعنى على المضي فالمراد علمنا وعنوا بهذا البشر قيل: جبرا الرومي غلام عامر بن الحضرمي وكان قد قرأ التوراة والإنجيل وكان ﷺ يجلس إليه إذا آذاه أهل مكة فقالوا ما قالوا.
{ وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ } “Andolsun ki onların şöyle dediklerini pek iyi biliyoruz:” yani kendilerinden nakledilen o çirkin sözden başka şunu dediklerini: { إِنَّما يُعَلِّمُهُ } “Ona ancak öğretiyor” yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e Kur'an'ı öğretiyor; Katâde, Mücâhid ve başkalarının sözlerinin zahirinin iktiza ettiği de budur. Zamirin 'enzelehû'daki zamire uygun olması için Kur'an'a ait olması tercih edilmiştir; yani Rûhu'l-Kudüs'ün onu Aleyhisselâm'a indirdiği apaçık ortadayken kesin bir tavırla Peygamber aleyhisselâm'a Kur'an'ı ancak bir { بَشَرٌ } “insan” öğretiyor derler. Cümlenin tekitli getirilmesi, içerdiği tehdidin tahakkuku içindir. Muzari sigası, taalluk ettiği hususun teceddüdî istimrarına göre ilmin istimrarını ifade etmek içindir; zira onlar bu büyük iftirayı ağızlarına almaya devam etmektedirler. el-Bahr'da mananın maziye yönelik olduğu, dolayısıyla muradın 'bildik' demek olduğu zikredilmiştir. Bu insan ile kastettikleri kimsenin Âmir b. el-Hadramî'nin kölesi Rûmlu Cebr olduğu söylenmiştir; o Tevrat ve İncil'i okumuştu, Mekke ehli Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e eziyet ettiği zaman Aleyhisselâm onun yanına otururdu, müşrikler de bu dediklerini dediler.
وروي ذلك عن السدي، وقيل: مولى لحويطب بن عبد العزى اسمه عائش أو يعيش كان يقرأ الكتب وقد أسلم وحسن إسلامه قاله الفراء. والزجاج، وقيل: أبا فكيهة مولى لامرأة بمكة قيل اسمه يسار وكان يهوديا قاله مقاتل. وابن جبير إلا أنه لم يقل كان يهوديا.
Bu rivayet es-Süddî'den nakledilmiştir. Ferrâ ve Zeccâc'ın belirttiğine göre, Huveytıb b. Abdiluzzâ'nın Âiş veya Yaîş adında, kitapları okuyan, Müslüman olup İslam'ı güzelleşen bir azatlısı olduğu da söylenmiştir. Mukâtil ve İbn Cübeyr'in belirttiğine göre ise Mekke'de bir kadının azatlısı olan Ebû Fükeyhe olduğu söylenmiştir; adının Yesâr olduğu ve Yahudi olduğu söylenmiştir, ancak İbn Cübeyr Yahudi olduğunu söylememiştir.
وأخرج آدم بن أبي إياس. والبيهقي. وجماعة عن عبد الله بن مسلم الحضرمي قال: كان لنا عبدان نصرانيان من أهل عين التمر يقال لأحدهما يسار وللآخر جبر وكانا يصنعان السيوف بمكة وكانا يقرآن الإنجيل فربما مر بهما النبي ﷺ وهما يقرءان فيقف ويستمع فقال المشركون: إنما يتعلم منهما، وفي بعض الروايات أنه قيل لأحدهما إنك تعلم محمدا ﷺ فقال لا بل هو يعلمني،
Âdem b. Ebî İyâs, el-Beyhakî ve bir cemaat Abdullah b. Müslim el-Hadramî'den rivayet etmiştir; o şöyle dedi: 'Aynüttemr ehlinden Hristiyan iki kölemiz vardı; birine Yesâr, diğerine Cebr denilirdi. Mekke'de kılıç yaparlardı ve İncil okurlardı. Bazen Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlar okurken yanlarına uğrar, durup dinlerdi. Müşrikler: 'O ancak bu ikisinden öğreniyor' dediler.' Bazı rivayetlerde geçtiğine göre ikisinden birine: 'Sen Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e öğretiyorsun' denilmiş, o da: 'Hayır, bilakis o bana öğretiyor' demiştir.
وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال: كان بمكة غلام أعجمي روي لبعض قريش يقال له بلعام وكان رسول الله ﷺ يعلمه الإسلام فقالت قريش: هذا يعلم محمدا ﵊ من جهة الأعاجم
İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Mekke'de Kureyş'ten birine ait Bel'âm adında Acem (yabancı) bir köle vardı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona İslam'ı öğretirdi. Kureyş: 'Muhammed aleyhisselâm'a Acemler cihetinden bu öğretiyor' dedi.'
وأخرج ابن جرير. وابن المنذر عن الضحاك أنه سلمان الفارسي رضي الله تعالى عنه، وضعف هذا بأن الآية مكية وسلمان أسلم بالمدينة، وكونها إخبارا بأمر مغيب لا يناسب السباق، ورواية أنه أسلم بمكة واشتراه أبو بكر رضي الله تعالى عنه وأعتقه بها قيل ضعيفة لا يعول عليها كاحتمال أن هذه الآية مدنية.
İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir ed-Dahhâk'tan onun Selmân-ı Fârisî radıyallâhu anh olduğunu rivayet etmişlerdir. Ayetin Mekkî olması ve Selmân'ın Medine'de Müslüman olması sebebiyle bu görüş zayıf bulunmuştur; ayetin gaybî bir husustan haber vermesi ise سیاk ile uyuşmaz. Onun Mekke'de Müslüman olduğu, Ebû Bekir radıyallâhu anh'ın onu orada satın alıp azat ettiği rivayeti ise, bu ayetin Medenî olma ihtimali gibi güvenilmeyecek derecede zayıf sayılmıştır.
وقد أخبرني من أثق به عن بعض النصارى أنه قال له: كان نبيكم ﷺ يتردد إليه في غار حراء رجلان نصراني ويهودي يعلمانه، ولم أجد هذا عن أحد من المشركين وهو كذب بحت لا منشأ له وبهت محض لا شبهة فيه، وإنما لم يصرح باسم من زعموا أنه يعلمه ﵊ مع أنه أدخل في ظهور كذبهم للإيذان بأن مدار خطئهم ليس بنسبته ﷺ إلى التعلم من شخص معين بل من البشر كائنا من كان مع كونه ﵊ معدنا لعلوم الأولين
Güvendiğim bir kimse, Hristiyanlardan birinin kendisine şöyle dediğini bana haber verdi: 'Peygamberiniz sallallâhu aleyhi ve sellem'e Hira Mağarası'nda biri Hristiyan diğeri Yahudi iki adam gelir gider ve ona öğretirlerdi.' Ben bunu müşriklerden hiçbirinden nakledilmiş bulmadım; bu hiçbir dayanağı olmayan katıksız bir yalan ve içinde hiçbir şüphe bulunmayan sırf bir bühtandır. Aleyhisselâm'ın öncekilerin ve sonrakilerin ilimlerinin menbaı olmasıyla birlikte, yalanlarının ortaya çıkmasında daha etkili olmasına rağmen Aleyhisselâm'a öğrettiğini iddia ettikleri kimsenin isminin açıkça zikredilmemesi; hatalarının mihverinin Aleyhisselâm'ı muayyen bir şahıstan öğrenmeye nispet etmeleri değil, kim olursa olsun bir beşerden öğrenmeye nispet etmeleri olduğunu bildirmek içindir.
والآخرين لِسانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ اللسان مجاز مشهور عن التكلم، والإلحاد الميل يقال: لحد وألحد إذا مال عن القصد، ومنه لحد القبر لأنه حفرة مائلة عن وسطه، والملحد لأنه أمال مذهبه عن الأديان كلها، والأعجمي الغير البين، قال أبو الفتح الموصلي: تركيب ع ج م في كلام العرب للإبهام والإخفاء وضد البيان والإيضاح، ومنه قولهم: رجل أعجم وامرأة عجماء إذا كانا لا يفصحان وعجم الزبيب سمي بذلك لاستتارة واختفائه ويقال للبهيمة العجماء لأنه لا توضح ما في نفسها وسموا صلاتي الظهر والعصر العجماوين لأن القراءة فيهما سر وأما قولهم:
{ لِسانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ } “İsnatta bulundukları kimsenin dili yabancıdır (A'cemîdir)” Lisan (dil), konuşmaktan kinaye meşhur bir mecazdır. İlhâd, meyletmektir; maksattan saptığı zaman 'lehede ve elhede' denir. Mezarın lahdine de ortasından yana doğru eğik bir çukur olduğu için bu isim verilmiştir; mülhide de mezhebini bütün dinlerden saptırdığı için bu ad verilmiştir. A'cemî ise açık ve fasih olmayan demektir. Ebü'l-Feth el-Mevsılî dedi ki: Arap kelamında 'a-ce-me' (ع ج م) kökü; kapalılık, gizlilik, beyan ve vuzuhun zıddı anlamındadır. Nitekim fasih konuşamadıkları zaman erkeğe 'raculün a'cem' ve kadına 'imraetün acmâ'' denmesi bundandır. Kuru üzümün çekirdeğine gizli ve örtülü olduğu için 'acem' denilmiştir. Hayvana içindekini açıkça ifade edemediği için 'el-acmâ'' denir; öğle ve ikindi namazlarına da kıraat gizli yapıldığı için 'el-acmâveyn' adı verilmiştir. Onların:
أعجمت الكتاب فمعناه أزلت عجمته كأشكيت زيدا أزلت شكواه، والأعجمي والأعجم الذي في لسانه عجمة من العجم كان أو من العرب، ومن ذلك زياد الأعجم وكان عربيا في لسانه لكنة وكذاك حبيب الأعجمي تلميذ الحسن البصري قدر الله تعالى سرهما على ما رأيته في بعض التواريخ.
'Kitabı a'cemtü' (noktaladım/kapalı yerlerini açtım) sözleri ise 'Zeyd'in şikâyetini giderdim' anlamındaki 'eşkeytü Zeyden' gibi kapalılığını giderdim manasındadır. A'cemî ve a'cem; ister Acemden (Arap dışından) ister Araptan olsun, dilinde kapalılık ve tutukluk bulunan kimsedir. Ziyâd el-A'cem de bundandır; o Arap idi ancak dilinde bir tutukluk vardı. Bazı tarih kitaplarında gördüğüme göre Hasan-ı Basrî'nin talebesi Habîb el-Acemî -Allah Teâlâ ikisinin de sırrını takdis etsin- de böyledir.
والمراد من الَّذِي على القول بتعدد من زعموا نسبة التعليم إليه الجنس ومفعول يُلْحِدُونَ محذوف أي تكلم الذي يميلون قولهم عن الاستقامة إليه أي ينسبون التعليم إليه غير بيّن لا يتضح المراد منه.
Öğretmeyi kendisine nispet ettiklerini iddia ettikleri kişilerin birden fazla olduğu görüşüne göre { الَّذِي } lafzından murat cinstir. { يُلْحِدُونَ } fiilinin mef'ûlü mahzuftur; yani 'sözlerini istikametten saptırıp kendisine meylettirdikleri -yani öğretmeyi kendisine isnat ettikleri- kimsenin konuşması açık değildir, kendisinden kastedilen anlaşılmaz' demektir.
وظاهر كلام ابن عطية أن اللسان على معناه الحقيقي وهو الجارحة المعروفة. وقرأ الحسن «اللسان الذي» بتعريف اللسان بأل ووصفه بالذي. وقرأ حمزة والكسائي وعبد الله بن طلحة والسلمي والأعمش «يلحدون» بفتح الياء والحاء من لحد، وألحد ولحد لغتان فصيحتان مشهورتان وَهذا القرآن الكريم لِسانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ ذو بيان وفصاحة على ما يشعر به وصفه- بمبين- بعد وصفه- بعربي- والكلام على حذف مضاف عند ابن عطية أي سرد لسان أو نطق لسان، والجملتان مستأنفتان عند الزمخشري لإبطال طعنهم، وجوز أبو حيان أن يكونا حالين من فاعل يَقُولُونَ ثم قال: وهو أبلغ من الإنكار أي يقولون هذا والحال أن علمهم بأعجمية هذا البشر وعربية هذا القرآن كان ينبغي أن يمنعهم عن مثل تلك المقالة كقولك: أتشتم فلانا وهو قد أحسن إليك وإنما ذهب الزمخشري إلى الاستئناف لأن مجيء الاسمية حالا بدون واو شاذ عنده، وهو مذهب مرجوح تبع فيه الفراء إذ مجيئها كذلك في كلام العرب أكثر من أن يحصى اه، وتقرير الابطال- كما قال العلامة البيضاوي- يحتمل وجهين: أحدهما أن ما يسمعه من ذلك البشر كلام أعجمي لا يفهمه هو ولا أنتم والقرآن عربي تفهمونه بأدنى تأمل فكيف يكون ما تلقفه منه. وثانيهما هب أنه تعلم منه المعنى باستماع كلامه ولكن لم يلقف منه اللفظ لأن ذلك أعجمي وهذا عربي والقرآن كما هو معجز باعتبار المعنى فهو معجز من حيث اللفظ مع أن العلوم الكثيرة التي في القرآن لا يمكن تعلمها إلا بملازمة معلم فائق في تلك العلوم مدة متطاوله فكيف تعلم جميع ذلك من غلام سوقي سمع منه بعض المنقولات بكلمات أعجمية لعله لم يعرف معناها، وحاصل ذلك منع تعلمه ﵊ منه مع سنده ثم تسليمه باعتبار المعنى إذ لفظه مغاير للفظ ذلك بديهية فيكفي دليلا له ما أتى به من اللفظ المعجز ويمكن تقريره بنحو هذا على سائر الأقوال السابقة في البشر، وقال الكرماني: المعنى أنتم أفصح الناس وأبلغهم وأقدرهم على الكلام نظما ونثرا وقد عجزتم وعجز جميع العرب عن الإتيان بمثله فكيف تنسبونه إلى أعجمي ألكن وهو كما ترى، وبالجملة التشبث في أثناء الطعن بمثل هذه الخرافات الركيكة دليل قوي على كمال عجزهم فقد راموا اجتماع اليوم والأمس واستواء السها والشمس:
İbn Atıyye'nin sözünün zahiri, lisanın bilinen uzuv olan hakiki manasında olduğudur. Hasan, lisanı elif-lâm ile marife ve 'ellezî' ile sıfat yaparak «el-Lisânü'llezî» şeklinde okumuştur. Hamza, Kisâî, Abdullah b. Talha, es-Sülemî ve el-A'meş 'lehede' fiilinden ye ve hâ harflerinin fethasıyla «yelhadûne» şeklinde okumuşlardır; 'elhede' ve 'lehede' iki fasih ve meşhur lügattir. { وَهذا } “bu ise” yani bu Kur'ân-ı Kerîm { لِسانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ } “apaçık Arapça bir dildir.” 'Arabî' vasfından sonra 'mübîn' ile vasıflanmasının hissettirdiği üzere beyan ve fesahat sahibidir. İbn Atıyye'ye göre kelamda bir muzaf hazfedilmiştir; yani lisanın serdi (akışı) veya lisanın nutkudur. Zemahşerî'ye göre bu iki cümle, onların ithamlarını iptal etmek için getirilmiş istînâfiyedir. Ebû Hayyân ise ikisinin { يَقُولُونَ } fiilinin failinden hâl olmasını caiz görmüş, sonra şöyle demiştir: 'Bu, inkârdan daha beliğdir; yani bu insanın a'cemîliğini (yabancı olduğunu) ve bu Kur'an'ın Arapça olduğunu bilmelerinin onları böyle bir sözden alıkoyması gerekirken onlar bu haldeyken bunu söylüyorlar demektir; tıpkı senin: 'O sana iyilik etmişken sen falan adama sövüyor musun?' demen gibidir. Zemahşerî'nin istînâfa meyletmesi, isim cümlesinin vâv harfi olmaksızın hâl olarak gelmesini şâz kabul etmesindendir. Oysa bu, Ferrâ'ya tabi olduğu mercûh bir mezheptir; zira Arap kelamında onun bu şekilde gelmesi sayılamayacak kadar çoktur.' Allâme Beyzâvî'nin dediği gibi iptalin takriri iki vechi ihtiva eder: Birincisi; o beşerden duyduğu şey ne kendisinin ne de sizin anladığınız a'cemî bir kelamdır, Kur'an ise en ufak bir düşünmeyle anlayacağınız Arapça bir kelamdır; öyleyse ondan kaptığı bir şey nasıl olabilir? İkincisi; farz edelim ki onun sözünü dinlemekle manayı ondan öğrendi, fakat lafzı ondan kapmış olamaz; zira o a'cemî, bu ise Arapçadır. Kur'an mana bakımından mu'ciz olduğu gibi lafız cihetiyle de mu'cizdir. Kaldı ki Kur'an'daki pek çok ilim, ancak bu ilimlerde üstün bir muallime uzun süre devam etmekle öğrenilebilir; öyleyse bütün bunlar, belki de manasını bile bilmediği yabancı kelimelerle birtakım nakiller işittiği alelade bir çarşı kölesinden nasıl öğrenilebilir? Bunun hâsılı; deliliyle birlikte Aleyhisselâm'ın ondan öğrenmesini men'etmek (inkâr etmek), sonra da lafız onun lafzından bedahetle farklı olduğu için mana cihetiyle teslim etmektir (farz etmektir); dolayısıyla ortaya koyduğu mu'ciz lafız onun için kâfi bir delildir. Bu beşer hakkındaki diğer geçmiş görüşlerde de buna benzer şekilde takrir edilebilir. Kirmânî dedi ki: 'Mana şudur: Siz insanların en fasihi, en beliği, nazım ve nesir olarak kelama en muktedir olanlarısınız; siz ve bütün Araplar onun bir benzerini getirmekten aciz kaldınız, öyleyse onu dili tutuk bir a'cemîye nasıl nispet edersiniz?' Bu ise gördüğün gibidir. Velhasıl, itham esnasında böylesi tutarsız hurafelere sarılmak onların tam anlamıyla acizliklerine kuvvetli bir delildir; zira onlar bugün ile dünün bir araya gelmesini ve Süha yıldızı ile Güneş'in eşit olmasını arzu etmişlerdir: Bırak onları gündüze gece desinler... Gözü görenler ışıktan yana kör olur mu hiç?
فدعهم يزعمون الصبح ليلا ... أيعمى الناظرون عن الضياء
Bırak onları gündüze gece desinler... Gözü görenler ışıktan yana kör olur mu hiç?
إِنَّ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ أي يصدقون بأنها من عنده تعالى بل يقولون فيها ما يقولون يسمونها تارة افتراء وأخرى أساطير معلمة من البشر، وقيل: المراد بالآيات المعجزات الدالة على صدق النبي ﷺ ويدخل فيها الآيات القرآنية دخولا أوليا والأول على ما قيل أوفق بالمقام.
{ إِنَّ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ } “Allah'ın ayetlerine inanmayanlar var ya” yani onların Allah Teâlâ katından olduğunu tasdik etmeyip bilakis onlar hakkında diyeceklerini diyenler; onları bazen iftira, bazen de bir beşerden öğrenilmiş esâtîr (masallar) diye isimlendirirler. Denildi ki: Ayetlerden murat, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in doğruluğuna delalet eden mucizelerdir ve Kur'an ayetleri buna öncelikle dâhildir. Birincisi, denildiğine göre makama daha uygundur.
لا يَهْدِيهِمُ اللَّهُ قيل: أي إلى الجنة بل يسوقهم إلى النار كما يشير إليه قوله تعالى: وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ.
{ لا يَهْدِيهِمُ اللَّهُ } “Allah onları hidayete erdirmez” Denildi ki: Yani cennete iletmez, bilakis Allah Teâlâ'nın: { وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “ve onlar için elem verici bir azap vardır.” kavlinin işaret ettiği üzere onları cehenneme sevk eder.
وقال بعض المحققين: المعنى لا يهديهم إلى ما ينجيهم من الحق لما يعلم من سوء استعدادهم، وقال في البحر: أي لا يخلق الإيمان في قلوبهم، وهذا عام مخصوص فقد اهتدى قوم كفروا بآيات الله تعالى، وقال الجلبي:
Bazı muhakkikler şöyle dedi: Mana; istidatlarının kötülüğünü bildiği için haktan onları kurtaracak şeye onları hidayet etmez demektir. el-Bahr'da: 'Yani kalplerinde imanı yaratmaz' denilmiştir. Bu tahsis edilmiş bir umumdur; zira Allah Teâlâ'nın ayetlerini inkâr edip de sonradan hidayete eren bir topluluk olmuştur. Çelebi dedi ki:
المعنى أن سبب عدم إيمانهم هو أنه تعالى لا يهديهم لختمه على قلوبهم أو لا يهديهم سبحانه مجازاة لعدم إيمانهم بأن تلك الآيات من عنده تعالى، وقال العسكري: يجوز أن يكون المعنى أنهم إن لم يؤمنوا بهذه الآيات لم يهتدوا، والمراد- بلا يهديهم الله- لا يهتدون فإنه إنما يقال هدى الله تعالى فلانا على الإطلاق إذا اهتدى هو وأما من لم يقبل الهدى فإنه يقال فيه: إن الله تعالى هداه فلم يهتد كما قال تعالى: وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْناهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمى عَلَى الْهُدى [فصلت: ١٧] وقيل: المعنى إن الذين لا يصرفون اختيارهم إلى الإيمان بآياته تعالى لا يخلقه سبحانه في قلوبهم، وقال ابن عطية: المفهوم من الوجود أن الذين لا يهديهم الله تعالى لا يؤمنون بآياته ولكنه قدم وأخر تتميما لتقبيح حالهم وللتشنيع بخطئهم كما في قوله تعالى: فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ [الصف: ٥] ويؤدي مؤدى التقديم والتأخير ما ذكره الجلبي أولا والأكثر لا يخلو عن دغدغة.
Mana; onların iman etmeyişlerinin sebebinin, kalplerini mühürlemesi sebebiyle Allah Teâlâ'nın onları hidayete erdirmemesi yahut bu ayetlerin O'nun katından olduğuna iman etmeyişlerine bir ceza olarak Allah Teâlâ'nın onları hidayete erdirmemesidir. Askerî dedi ki: Mananın, şayet bu ayetlere inanmazlarsa doğru yolu bulamayacakları şeklinde olması caizdir. 'Allah onları hidayete erdirmez' ifadesinden murat 'hidayete ermezler' demektir; zira 'Allah falanı mutlak olarak hidayete erdirdi' ifadesi ancak o kimse hidayete erdiği zaman söylenir. Hidayeti kabul etmeyen kimse hakkında ise; Allah Teâlâ'nın: { وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْناهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمى عَلَى الْهُدى } [Fussilet: 17] “Semûd'a gelince, biz onlara doğru yolu gösterdik ama onlar körlüğü hidayete tercih ettiler” kavlinde olduğu gibi 'Allah Teâlâ ona hidayet etti de o hidayete ermedi' denilir. Denildi ki: Mana; iradelerini Allah Teâlâ'nın ayetlerine imana sarf etmeyenlerin kalplerinde Allah'ın imanı yaratmayacağıdır. İbn Atıyye dedi ki: Vakıadan anlaşılan; Allah Teâlâ'nın hidayet etmediği kimselerin O'nun ayetlerine iman etmeyeceğidir; fakat Allah Teâlâ'nın: { فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ } [es-Saf: 5] “Onlar yoldan sapınca Allah da onların kalplerini saptırdı” kavlinde olduğu gibi durumlarının çirkinliğini tamamlamak ve hatalarını teşhir etmek için takdim ve tehir yapılmıştır. Çelebi'nin ilk zikrettiği husus da takdim ve tehirin manasını vermektedir; çoğu izah ise birtakım pürüzlerden uzak değildir.
وقال القاضي: أقوى ما قيل في الآية ما ذكر أولا، وكونه تفسيرا للمعتزلة مناسبا لأصولهم فيه نظرا، وأيا ما كان فالمراد من الآية التهديد والوعيد لأولئك الكفرة على ما هم عليه من الكفر بآيات الله تعالى ونسبة رسوله ﷺ إلى الافتراء والتعلم من البشر بعد إماطة شبهتهم ورد طعنهم، وقولهم سبحانه: إِنَّما يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ تمهيد لكونهم هم المفترون وقلب عليهم بعد أن حقق بالبيان البرهاني براءة ساحته ﷺ عن لوث الافتراء، وقوله تعالى: وَأُولئِكَ هُمُ الْكاذِبُونَ إشارة إلى قريش القائلين: إنما أنت مفتر وهو تصريح بعد التعريض ليكون كالوشم عليهم، وهذا الأسلوب أبلغ من أن يقال: أنتم معشر قريش مفترون لما أشير إليه، وإقامة الدليل على أنهم كذلك وأن من زنوه به لا يجوز أن يتعلق بذيله نشب منه أي إنما يليق افتراء الكذب بمن لا يؤمن لأنه لا يترقب عقابا عليه وقريش كذلك فهم الكاذبون أو إشارة إلى الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ فيستمر الكلام على وتيرة واحدة، والمعنى أن الكاذب بالحقيقة هذا الكاذب على ما قرروه في قوله تعالى: وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ [البقرة: ٥ وغيرها] واللام للجنس وهو شهادة عليهم بالكمال في الافتراء، فالكذب في الحقيقة مقيد بالكذب بآيات الله تعالى، وأطلق إشعارا بأن لا كذب فوقه ليكون كالحجة على كمال الافتراء أو الكذب غير مقيد على هذا الوجه على معنى أنهم الذين عادتهم الكذب فلذلك اجترءوا على تكذيب آيات الله تعالى دلالة على أن ذلك لا يصدر إلا ممن لهج بالكذب قيله، ويدل على اعتبار هذا المعنى التعبير بالجملة الاسمية ولذا عطفت على الفعلية، وفيه قلب حسن وإشارة إلى أن قريشا لما كان من عادتهم الكذب أخذوا يكذبون بآيات الله تعالى ومن أتى بها، ثم لم يرضوا بذلك حتى نسبوا من شهدوا له بالأمانة والصدق إلى الافتراء.
Kādî dedi ki: Ayet hakkında söylenenlerin en kuvvetlisi ilk zikredilendir; bunun Mu'tezile'nin usulüne uygun bir tefsir sayılması ise tartışmalıdır. Hangisi olursa olsun, ayetten murat; şüpheleri giderilip ithamları reddedildikten sonra, Allah Teâlâ'nın ayetlerini inkâr etmeleri ve Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'i iftiraya ve bir beşerden öğrenmeye nispet etmeleri sebebiyle o kâfirlere yönelik tehdit ve korkutmadır. Şanı Yüce olanın: { إِنَّما يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ } “Yalanı ancak Allah'ın ayetlerine inanmayanlar uydurur” kavli; iftiracıların bizzat kendileri olduğuna bir zemin hazırlama ve bürhanî açıklamayla Aleyhisselâm'ın şahsının iftira lekesinden berî olduğu ispatlandıktan sonra sözü onların aleyhine çevirmedir. Allah Teâlâ'nın: { وَأُولئِكَ هُمُ الْكاذِبُونَ } “İşte yalancılar onların ta kendileridir.” kavli; 'Sen ancak bir iftiracısın' diyen Kureyş'e bir işarettir ve üzerlerine vurulmuş bir damga olsun diye tarizden sonra açık bir beyandır. Bu üslup, işaret edilen husus sebebiyle 'Ey Kureyş topluluğu, siz iftiracısınız' denilmesinden daha beliğdir; onların böyle olduklarına ve O'na nispet ettikleri şeyin eteğine bile bulaşmasının caiz olmadığına delil ikame edilmesidir. Yani yalan iftirası ancak iman etmeyen kimseye yakışır, çünkü o bunun üzerine bir ceza beklemez; Kureyş de böyledir, öyleyse yalancılar onlardır. Yahut bu, sözün tek bir minval üzere sürmesi için { الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ } “inanmayanlar” ifadesine bir işarettir. Mana; Allah Teâlâ'nın: { وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } [el-Bakara: 5 vb.] “ve işte kurtuluşa erenler onların ta kendileridir” kavlinde takrir ettikleri üzere hakiki yalancının bu yalancı olduğudur. Harf-i tarif cins içindir ve bu, onların iftirada tam olduklarına dair bir şehadettir. Yalan hakikatte Allah Teâlâ'nın ayetlerini yalanlamakla mukayyettir; iftiranın kemaline bir hüccet olsun diye üstünde hiçbir yalanın bulunmadığını ihsas ettirmek üzere mutlak bırakılmıştır. Yahut bu veche göre yalan mukayyet değildir; yani onların âdeti yalan olan kimseler olduğu, bu yüzden Allah Teâlâ'nın ayetlerini yalanlamaya cüret ettikleri, bunun ancak yalanı adet edinen kimseden sadır olacağına delalet ettiği manasındadır. İsim cümlesiyle ifade edilmesi bu mananın gözetildiğine delalet eder, bu sebeple fiil cümlesine atfedilmiştir. Bunda güzel bir tersyüz etme (kalb) vardır; Kureyş'in âdeti yalan olduğu için Allah Teâlâ'nın ayetlerini ve onu getireni yalanlamaya koyulduklarına, sonra bununla da yetinmeyip emanetine ve doğruluğuna şahitlik ettikleri zatı iftiraya nispet ettiklerine işaret vardır.
وموضع الحسن الإيماء إلى سبق حالتي النبي ﷺ وقريش أو الكذب مقيد على هذا الوجه أيضا بما نسبوا إليه ﵊ من الافتراء، والَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ على هذا المراد به قريش من إقامة الظاهر مقام المضمر، وإيثار المضارع على الماضي دلالة على استمرار عدم إيمانهم وتجدده عقب نزول كل آية واستحضارا لذلك وهذا الوجه مرجوح بالنسبة إلى السوابق، وقد ذكر هذه الأوجه صاحب الكشاف وقد حررها بما ذكر المولى المدقق في كشفه، والحصر في سائرها غير حقيقي، ولا استدراك في الآية لا سيما على الأول منها، وهي من الكلام المنصف في بعضها. وتعلقها بقوله سبحانه حكاية عنهم: إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ لأنها كما سمعت لرده، وتوسيط ما وسط لما لا يخفى
Güzellik noktası; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile Kureyş'in önceki iki haline imada bulunulmasıdır. Yahut bu vecihte de yalan, Aleyhisselâm'a nispet ettikleri iftira ile mukayyettir; bu takdirde { الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ } ifadesinden murat, zahir ismin zamir yerine konulması kabilinden Kureyş'tir. Muzarinin maziye tercih edilmesi, iman etmeyişlerinin sürekliliğine, inen her ayetin ardından bunun yenilendiğine ve bunu zihinde canlandırmaya delalet eder; bu vecih öncekilere nispetle mercûhtur. Bu vecihleri Keşşâf sahibi zikretmiş, müdakkik Mevlâ da Keşf'inde bunları zikredildiği şekilde tahkik etmiştir. Diğer vecihlerdeki hasr hakiki değildir; özellikle birincisine göre ayette istidrak (düzeltme) yoktur ve bazı vecihlerde bu insaflı söz kabilindendir. Ayetin, onlardan naklen zikredilen { إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ } “Sen ancak bir iftiracısın!” kavliyle irtibatı; işittiğin üzere onu reddetmek içindir. Araya giren kısımların yer alması ise
من شدة اتصاله بالرد الأول مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ أي بكلمة الكفر مِنْ بَعْدِ إِيمانِهِ به تعالى. وهذا بحسب الظاهر ابتداء كلام لبيان حال من كفر بآيات الله تعالى بعد ما آمن بها بعد بيان حال من لم يؤمن بها رأسا ومَنْ موصولة محلها الرفع على الابتداء والخبر محذوف لدلالة «فعليهم غضب» الآتي عليه وحذف مثل ذلك كثير في الكلام، وجوز أيضا الرفع وكذا النصب على القطع لقصد الذم أي هم أو أذم من كفر والقطع للذم والمدح وإن تعورف في النعت، ومَنْ لا يوصف بها لكن لا مانع من اعتباره في غيره كالبدل وقد نص عليه سيبويه. نعم قال أبو حيان: إن النصب على الذم بعيد. وأجاز الحوفي والزمخشري كونها بدلا من الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ وقوله تعالى:
ilk redde olan şiddetli irtibatından dolayıdır. { مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ } “Kim Allah'ı inkâr ederse” yani küfür kelimesiyle, { مِنْ بَعْدِ إِيمانِهِ } “iman ettikten sonra” O Yüce Zât'a. Bu, zahire göre ayetlere baştan beri inanmayan kimsenin halinin beyanından sonra, Allah Teâlâ'nın ayetlerine iman ettikten sonra inkâr eden kimsenin halini beyan etmek için yeni bir söz başlangıcıdır. { مَنْ } mübteda olarak mahallen merfu bir mevsuldür; haber ise ileride gelecek olan 'fe-aleyhim gadabun' ifadesinin delalet etmesi sebebiyle mahzuftur; kelamda böylesi hazifler çoktur. Zem (kınama) kastıyla kat' üzere merfu yahut mensub olması da caiz görülmüştür; yani 'onlar küfreden kimselerdir' veya 'inkâr edeni zemmederim' takdirindedir. Kınama ve övgü için kat' yapmak her ne kadar sıfatta bilinmiş olsa ve 'men' sıfat olarak kullanılmasa da, bedel gibi diğer unsurlarda kabul edilmesine bir engel yoktur; nitekim Sîbeveyh bunu açıkça belirtmiştir. Evet, Ebû Hayyân zem üzere nasbın uzak olduğunu söylemiştir. Hûfî ve Zemahşerî ise bunun { الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ } ifadesinden bedel olmasını caiz görmüşler,
وَأُولئِكَ هُمُ الْكاذِبُونَ اعتراض بينهما. واعترضه أبو حيان. وغيره بأنه يقتضي أن لا يفتري الكذب إلا من كفر بعد إيمانه والوجود يقتضي أن من يفتري الكذب هو الذي لا يؤمن مطلقا وهم أكثر المفترين. وأيضا البدل هو المقصود والآية سيقت للرد على قريش وهم كفار أصليون. ووجه ذلك الطيبي بأن يراد بقوله تعالى: «من بعد إيمانه» من بعد تمكنه منه كقوله تعالى: أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى [البقرة: ١٦] وذكر أن فيه ترشيحا لطريق الاستدراج وتحسيرا لهم على ما فاتهم من التصديق وما اقترفوه من نسبته ﵊ إلى الافتراء وفيه كما في الكشف أن قوله سبحانه: إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ لا يساعد عليه، وحمل التمكن منه على ما هو أعم من التمكن في إحداثه وبقائه لا يخفى ما فيه.
Allah Teâlâ'nın: { وَأُولئِكَ هُمُ الْكاذِبُونَ } “İşte yalancılar onların ta kendileridir.” kavlinin ise ikisi arasında bir i'tiraz olduğunu söylemişlerdir. Ebû Hayyân ve diğerleri buna; yalanı ancak imanından sonra inkâr edenin uyduracağı manasını gerektireceği, oysa vakıanın yalanı uyduranın mutlak manada iman etmeyen kimse olduğunu ve iftiracıların çoğunun bunlar olduğunu gerektirdiği gerekçesiyle itiraz etmişlerdir. Ayrıca bedel asıl kastedilendir; ayet ise Kureyş'e reddiye için sevk edilmiştir ve onlar aslen kâfirdirler. Tîbî bunu; Allah Teâlâ'nın: { أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى } [el-Bakara: 16] “İşte onlar, hidayete karşılık sapıklığı satın alanlardır” kavlinde olduğu gibi, Allah Teâlâ'nın 'iman ettikten sonra' kavliyle imana imkân bulduktan sonra manasının kastedildiği şeklinde tevil etmiştir. Bunda istidrâc (derece derece helake sürükleme) yolunu pekiştirme ve kaçırdıkları tasdik ile Aleyhisselâm'ı iftiraya nispet etme cürümleri sebebiyle onları hasrete düşürme olduğunu zikretmiştir. Ancak el-Keşf'te belirtildiği üzere Şanı Yüce olanın: { إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ } “zorlanan kimse müstesna” kavli buna elvermez; imkân bulmayı ise imanın meydana gelmesi ve bekasında imkân bulmaktan daha genel bir manaya hamletmedeki pürüz ortadadır.
وقال المدقق: الأولى في التوجيه أن يجعل المعنى من وجد الكفر فيما بينهم تغييرا على الارتداد أيضا وأن من وجد فيهم هذه الخصلة لا يبعد منه الافتراء ويجعل ذلك ذريعة إلى أن ينعى عليهم ما كانوا يفعلونه مع المؤمنين من المثلة ويدمج فيه الرخصة بإجراء كلمة الكفر على اللسان على سبيل الإكراه وتفاوت ما بين صاحب العزيمة والرخصة، ولا يخفى ما فيه أيضا وأنه غير ملائم لسبب النزول، وقال الخفاجي: لك أن تقول: الأقرب أن يبقى الكلام على ظاهره من غير تكلف وأن هذا تكذيب لهم على أبلغ وجه كما يقال لمن قال: إن الشمس غير طالعة في يوم صاح هذا ليس بكذب لأن الكذب يصدر فيما قد تقبله العقول ويكون هذا على تقدير أن يكون المراد في لا يَهْدِيهِمُ اللَّهُ لا يهديهم إلى الحق فالله تعالى لما لم يهدهم إلى الحق والصدق وختم على حواسهم نزلوا منزلة من لم يعرفه حتى يساعده لسانه على النطق به فقبح إنكارهم له أجل من أن يسمى كذبا وإنما يكذب من تعمد ذلك ونطق به مرة، فتكون الآية الأولى للرد على قريش صريحا والأخرى دلالة على أبلغ وجه انتهى، ولعمري إنه نهاية في التكلف، ومثل هذا الابدال الابدال من أُولئِكَ والابدال من الْكاذِبُونَ وقد جوزهما الزمخشري أيضا وجوز الحوفي الأخير أيضا ولم يجوز الزجاج غيره.
Müdakkik dedi ki: Tevcihte en evla olan; irtidat da ayıplanarak mananın 'onların arasında küfür fiili bulunan kimse' şeklinde yapılması, aralarında bu haslet bulunan kimseden iftiranın uzak olmayacağı ve bunun müminlere yaptıkları işkenceleri teşhir etmeye vesile kılınmasıdır. Böylece ikrah yoluyla küfür kelimesini dilde icra etme ruhsatı ve azimet ile ruhsat sahibi arasındaki fark da araya dâhil edilmiş olur. Bundaki pürüz ve nüzul sebebine uygun düşmediği de gizli değildir. Hafâcî dedi ki: Şöyle diyebilirsin: En yakın olanı; kelamın tekellüfsüz bir şekilde zahiri üzere bırakılması ve açık bir günde 'güneş doğmadı' diyen kimseye 'bu bir yalan değildir' denilmesi gibi bunun onları en beliğ şekilde yalanlama olmasıdır; zira yalan ancak akılların kabul edebileceği şeylerde sadır olur. Bu takdirde { لا يَهْدِيهِمُ اللَّهُ } ifadesindeki murat 'onları hakka iletmez' manasında olur. Allah Teâlâ onları hakka ve doğruluğa iletmeyip duyularını mühürlediğinde, dilleri onu telaffuz etmeye elvermeyecek derecede onu hiç tanımayan kimse konumuna indiler; dolayısıyla onu inkâr etmelerinin çirkinliği yalan diye isimlendirilmekten daha büyüktür. Zira ancak bunu kastedip bir defa telaffuz eden kimse yalan söylemiş olur. Böylece birinci ayet Kureyş'e sarih bir reddiye, diğeri ise en beliğ vecihle delalet yoluyla reddiye olur, sözü bitti. Ömrüme yemin olsun ki bu, tekellüfte son noktadır. Bu tür bir ibdal, { أُولئِكَ } lafzından bedel yapmak ve { الْكاذِبُونَ } lafzından bedel yapmak gibidir; Zemahşerî bu ikisini de caiz görmüş, Hûfî de sonuncusunu caiz saymış, Zeccâc ise bundan başkasını caiz görmemiştir.
وجوز غير واحد كون مَنْ شرطية مرفوعة المحل على الابتداء واستظهره في البحر والجواب محذوف لدلالة الآتي عليه كما سمعت في الوجه الأول، والكلام في خبر من الشرطية مشهور، وظاهر صنيع الزمخشري اختيار الابدال وهو عندي غريب منه. وفي الكشف أن كون مَنْ شرطية مبتدأ وجه ظاهر السداد إلا أن الذي حمل جار الله على إيثار كون مَنْ بدلا طلب الملاءمة بين أجزاء النظم الكريم لا أن يكون ابتداء بيان حكم، ولا يخفى ما في هذا العذر من الوهن، والظاهر أن استثناء مَنْ أُكْرِهَ أي على التلفظ بالكفر بأمر يخاف منه على نفسه أو عضو من أعضائه- من كفر- استثناء متصل لأن الكفر التلفظ بما يدل عليه سواء طابق الاعتقاد أولا.
Pek çok âlim, { مَنْ } lafzının ibtidaen mahallen merfu şart edatı olmasını caiz görmüştür; el-Bahr'da bu tercih edilmiştir. Cevap ise birinci vecihte işittiğin gibi sonrakinin delaleti sebebiyle mahzuftur; şart edatı olan 'men'in haberi hakkındaki ihtilaf ise meşhurdur. Zemahşerî'nin uygulamasının zahiri bedel yapmayı tercih ettiğini göstermektedir ki bu benim nazarımda ondan şaşılacak bir durumdur. el-Keşf'te belirtildiğine göre, { مَنْ } lafzının mübteda olan bir şart edatı olması doğruluğu aşikâr bir vecihtir; ancak Cârullah'ı 'men'in bedel olmasını tercih etmeye sevk eden şey, yeni bir hüküm beyanının başlangıcı olması değil yüce nazmın cüzleri arasındaki uyumu arama arzusudur. Bu mazeretteki zayıflık ise gizli değildir. Zahir olan, { مَنْ أُكْرِهَ } “zorlanan kimse” yani canından veya bir uzvundan endişe edeceği bir durumla küfür telaffuz etmeye zorlanan kimse istisnasının -küfreden kimseden- muttasıl bir istisna olduğudur; çünkü küfür, itikada uysun uymasın ona delalet eden şeyi telaffuz etmektir.
قال الراغب: يقال كفر فلان إذا اعتقد الكفر ويقال إذا أظهر الكفر وإن لم يعتقد، فيدخل هذا المستثنى في المستثنى منه المذكور، وقيل: مستثنى من الخبر الجواب المقدر، وقيل: مستثنى مقدم من قوله تعالى فَعَلَيْهِمْ
Râgıb dedi ki: 'Kişi küfrü itikat ettiği zaman 'falan küfretti' denildiği gibi, itikat etmese bile küfrü açığa vurduğu zaman da böyle denir.' Dolayısıyla bu müstesna, zikredilen müstesna minh'e dâhil olur. Takdir edilen cevap olan haberden müstesna olduğu da söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın { فَعَلَيْهِمْ }
غَضَبٌ
{ غَضَبٌ } “bir gazap”
وليس بذاك، والمراد إخراجه من حكم الغضب والعذاب أو الذم وقوله سبحانه: وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ حال من المستثنى، والعالم- كما في إرشاد العقل السليم- هو الكفر الواقع بالإكراه لا نفس الإكراه لأن مقارنة اطمئنان القلب بالإيمان للإكراه لا تجدي نفعا وإنما المجدي مقارنته للكفر الواقع به أي إلا من كفر بإكراه أو إلا من أكره فكفر والحال أن قلبه مطمئن بالإيمان لم تتغير عقيدته، وأصل معنى الاطمئنان سكون بعد انزعاج، والمراد هنا السكون والثبات على ما كان عليه بعد إزعاج الإكراه، وإنما لم يصرح بذلك العامل إيماء إلى أنه ليس بكفر حقيقة.
kavlinden öne alınmış bir müstesna olduğu da söylenmiştir; fakat bu pek isabetli değildir. Murad, onu gazap, azap veya kınama hükmünden çıkarmaktır. Şanı Yüce olanın: { وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ } “kalbi iman ile mutmain (huzur bulmuş) olduğu halde” kavli müstesnadan hâldir. İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de belirtildiği üzere âmil, ikrahın kendisi değil ikrahla vuku bulan küfürdür; zira kalbin imanla mutmain olmasının ikraha mukarin olması bir fayda sağlamaz, fayda sağlayan ancak onunla vuku bulan küfre mukarin olmasıdır. Yani 'ancak ikrah ile küfreden yahut zorlanıp da inancı değişmeksizin kalbi iman ile mutmain olduğu halde küfreden kimse müstesna' demektir. İtminanın asıl manası, bir sarsıntı ve tedirginlikten sonraki sükûnettir; buradaki murat ise ikrahın tedirginliğinden sonra önceki hali üzere sükûnet ve sebat bulmaktır. Bu âmilin açıkça zikredilmemesi, onun hakikatte küfür olmadığına ima etmek içindir.
واستدل بالآية على أن الإيمان هو التصديق بالقلب والإقرار ليس ركنا فيه كما قيل. واعترض بأن من جعله ركنا لم يرد أنه ركن حقيقي لا يسقط أصلا بل أنه دال على الحقيقة التي هي التصديق إذ لا يمكن الاطلاع عليها فلا يضره عند سقوطه لنحو الإكراه والعجز فتأمل.
Ayetten, imanın kalbin tasdiki olduğuna ve iddia edildiği gibi ikrarın imanın bir rüknü olmadığına delil getirilmiştir. Buna şöyle itiraz edilmiştir: İkrarı rükün sayan kimse, onun asla sakıt olmayan hakiki bir rükün olduğunu kastetmemiştir; bilakis muttali olunması mümkün olmadığı için tasdikten ibaret olan hakikate delalet edici olduğunu kastetmiştir; binaenaleyh ikrah ve acziyet gibi bir sebeple sakıt olduğunda bu durum imana zarar vermez, iyi düşün.
وَلكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْراً أي اعتقده وطاب به نفسا وصَدْراً على معنى صدره إذ البشر في عجز عن شرح صدر غيره، ونصبه- كما قال الإمام- على أنه مفعول به- لشرح- وجوز بعضهم كونه على التمييز، ومَنْ إما شرطية أو موصولة لكن إذا جعلت شرطية- قال أبو حيان- لا بد من تقدير مبتدأ قبلها لأن لكن لا تليها الجمل الشرطية، والتقدير هنا ولكن هم من شرح بالكفر صدرا أي منهم ومثله قوله: ولكن متى يسترفد القوم أرفد. أي ولكن أنا متى تسترفد إلخ. وتعقب بأنه تقدير غير لازم، وقوله تعالى: فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ جواب الشرط على تقدير شرطية مَنْ وهي على التقديرين مبتدأ وهذا خبرها على تقدير الموصولية وكذا على تقدير الشرطية في رأي والخلاف مشهور، وجعله بعضهم خبرا لمن هذه ولمن الأولى للاتحاد في المعنى إذ المراد- بمن كفر- الصنف الشارح بالكفر صدرا. وتعقبه في البحر بأن هاهنا جملتين شرطيتين وقد فصل بينهما بأداة الاستدراك فلا بد لكل واحدة منهما من جواب على حدة فتقدير الحذف أحرى في صناعة الإعراب.
{ وَلكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْراً } “fakat kim küfre göğüs açarsa” yani onu benimser ve gönül hoşluğuyla kabul ederse. { صَدْراً } kendi göğsü anlamındadır; zira bir beşer başkasının göğsünü açmaktan acizdir. İmam'ın belirttiği üzere mensub olması 'şereha' fiilinin mef'ûlün bihi olmasındandır; bazısı temyiz olmasını da caiz görmüştür. { مَنْ } ya şartiyedir ya da mevsûledir; ancak şartiye kılındığı zaman -Ebû Hayyân'ın dediğine göre- kendisinden önce bir mübtedanın takdir edilmesi gerekir, zira 'lâkin'den sonra doğrudan şart cümleleri gelmez. Buradaki takdir 've lâkin hüm men şereha bi'l-küfri sadrâ' yani 'onlardan kim küfre göğüs açarsa' şeklindedir; tıpkı şairin: 'Lakin kavim ne zaman yardım isterse yardım ederim' yani 'Lakin ben ne zaman...' sözünde olduğu gibidir. Buna, böyle bir takdirin zorunlu olmadığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Allah Teâlâ'nın: { فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ } “onların üzerine bir gazap vardır” kavli, { مَنْ } edatının şartiye olması takdirinde şartın cevabıdır; o her iki takdirde de mübtedadır ve bu ifade mevsûle olması takdirinde onun haberidir, bir görüşe göre şartiye olması takdirinde de haberidir; bu husustaki ihtilaf meşhurdur. Bazıları manadaki birlik sebebiyle bunu hem bu 'men'in hem de birinci 'men'in haberi kılmıştır; zira 'kim küfrederse' ifadesinden murat küfre göğüs açan sınıftır. el-Bahr'da buna şöyle itiraz edilmiştir: Burada iki şart cümlesi vardır ve araları istidrak edatıyla ayrılmıştır; dolayısıyla her birinin müstakil bir cevaba ihtiyacı vardır, binaenaleyh irap sanatında hazif takdiri daha uygundur.
وقد ضعفوا مذهب أبي الحسن في ادعائه أن قوله تعالى: فَسَلامٌ لَكَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ [الواقعة: ٩١] وقوله سبحانه: فَرَوْحٌ وَرَيْحانٌ [الواقعة: ٨٩] جواب- لأما- ولأن هذا وهما أداتا شرط تلي إحداهما الأخرى، ويبعد بهذا عندي جعله خبرا لهما على تقدير الموصولة والاستدراك من الإكراه على ما قيل ووجه بأن قوله تعالى:
Ebü'l-Hasen'in, Allah Teâlâ'nın: { فَسَلامٌ لَكَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ } [el-Vâkıa: 91] “Sana Ashâb-ı Yemîn'den selâm olsun!” ve Şanı Yüce olanın: { فَرَوْحٌ وَرَيْحانٌ } [el-Vâkıa: 89] “o zaman rahatlık, güzel rızık [vardır]” kavillerinin 'emmâ'nın cevabı olduğu iddiasındaki mezhebini zayıf bulmuşlardır; çünkü bu ikisi peş peşe gelen iki şart edatıdır. Bana göre mevsûle olması takdirinde bu ifadenin her ikisinin birden haberi kılınması bundan dolayı uzaktır. Denildiğine göre istidrak ikrahtan yapılmıştır ve gerekçesi şöyle açıklanmıştır: Allah Teâlâ'nın:
إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ يوهم أن المكره مطلقا مستثنى مما تقدم، وقوله سبحانه: وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ لا ينفي ذلك الوهم فاحتيج إلى الاستدراك لدفعه وفيه بحث ظاهر، وقيل: المراد مجرد التأكيد كما في نحو ذلك: لو جاء زيد لأكرمتك لكنه لم يجئ. وأنت تعلم ما في ذلك فتأمل جدا، وتنوين غَضَبٌ للتعظيم أي غضب عظيم لا يكتنه كنهه كائن مِنَ اللَّهِ ﷻ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ لعظم جرمهم فجوزوا من جنس عملهم، وفي اختيار الاسم الجليل من تربية المهابة وتقوية تعظيم العذاب ما فيه، والجمع في الضميرين المجرورين لمراعاة جانب المعنى كما أن الافراد في المستكن في الصلة لرعاية جانب اللفظ.
{ إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ } “Zorlanan kimse müstesna” kavli, zorlanan kimsenin mutlak olarak öncekilerden istisna edildiği vehmini vermektedir; Şanı Yüce olanın: { وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ } “kalbi iman ile mutmain olduğu halde” kavli ise bu vehmi tamamen bertaraf etmemektedir; bu yüzden onu defetmek için istidrake ihtiyaç duyulmuştur. Bunda ise aşikâr bir tartışma vardır. Denildi ki: Buradaki murat tıpkı 'Zeyd gelseydi sana ikram ederdim lakin gelmedi' sözünde olduğu gibi sırf tekit içindir. Bundaki durumu sen de bilirsin, çok iyi düşün. { غَضَبٌ } “bir gazap” kelimesindeki tenvin tazim içindir; yani { مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan” celle celâluhû hakikati kavranamayacak derecede büyük bir gazaptır. { وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ } “ve onlar için büyük bir azap vardır.” cürümlerinin büyüklüğü sebebiyle kendi amellerinin cinsinden cezalandırılmışlardır. İsm-i celîlin seçilmesinde heybeti artırma ve azabın tazimini pekiştirme inceliği mevcuttur. Mecrur olan iki zamirdeki cem' (çoğulluk) manaya riayet etmek içindir; nitekim sıladaki gizli zamirin müfred olması da lafza riayet etmek içindir.
روي أن قريشا أكرهوا عمارا وأبويه ياسرا وسمية على الارتداد فأبوا فربطوا سمية بين بعيرين وجيء بحربة في قبلها وقالوا إنما أسلمت من أجل الرجال فقتلوها وقتلوا ياسرا وهما أول قتيلين في الإسلام، وأما عمار فأعطاهم بلسانه ما أكرهوه عليه فقيل يا رسول الله إن عمارا كفر فقال رسول الله ﷺ:
Rivayet edildiğine göre Kureyş; Ammâr'ı ve anne-babası Yâsir ile Sümeyye'yi dinden dönmeleri için zorladı, onlar ise direndiler. Bunun üzerine Sümeyye'yi iki deve arasına bağladılar, edep yerine bir mızrak saplandı ve: 'Sen ancak erkekler için Müslüman oldun' dediler ve onu öldürdüler, Yâsir'i de katlettiler; bu ikisi İslam'daki ilk iki şehittir. Ammâr'a gelince; o, kendisini zorladıkları şeyi diliyle onlara verdi. Bunun üzerine: 'Ey Allah'ın Resûlü, Ammâr kâfir oldu!' denildi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu:
كلا إن عمارا مليء إيمانا من قرنه إلى قدمه واختلط الإيمان بلحمه ودمه فأتى عمار رسول الله ﵊ وهو يبكي فجعل رسول الله ﷺ يمسح عينيه وقال: مالك ان عادوا فعد لهم بما قلت، وفي رواية أنهم أخذوه فلم يتركوه حتى سب النبي ﷺ وذكر آلهتهم بخير ثم تركوه فلما أتى رسول الله ﵊ قال: ما وراءك؟ قال: شر ما تركت حتى نلت منك وذكرت آلهتهم بخير قال: كيف تجد قلبك؟ قال: مطمئن بالإيمان قال ﷺ إن عادوا فعد
«Hayır, asla! Ammâr tepesinden tırnağına kadar imanla doludur; iman onun etine ve kanına işlemiştir.» Bunun üzerine Ammâr ağlayarak Resûlullah aleyhisselâm'ın yanına geldi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun gözyaşlarını silmeye başladı ve: «Sana ne oldu? Eğer tekrar dönerlerse, sen de onlara söylediğin sözü tekrar söyle» buyurdu. Bir rivayette ise; onu yakaladıkları, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e sövünceye ve putlarını hayırla anıncaya kadar onu bırakmadıkları, sonra bıraktıkları nakledilmiştir. Resûlullah aleyhisselâm'ın yanına geldiğinde: «Arkanda ne var?» buyurdu. [Ammâr]: 'Şer var; sana dil uzatıncaya ve putlarını hayırla anıncaya kadar beni bırakmadılar' dedi. [Aleyhisselâm]: «Kalbini nasıl buluyorsun?» diye sordu. O: 'İman ile mutmain olarak' dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Eğer tekrar dönerlerse, sen de tekrar et» buyurdu.
فنزلت هذه الآية،
Bunun üzerine bu ayet indi.
وكأن الأمر بالعود في الرواية الأولى للترخيص بناء على ما قال النسفي إنه أدنى مراتبه وكذا الأمر في الرواية الثانية إن اعتبر مقيدا بما قيد به في الرواية الأولى، وأما إن اعتبر مقيدا بطمأنينة القلب كما في الهداية أي عد إلى جعلها نصب عينيك وأثبت عليها فالأمر للوجوب، والآية دليل على جواز التكلم بكلمة الكفر عند الإكراه وإن كان الأفضل أن يتجنب عن ذلك إعزازا للدين ولو تيقن القتل كما فعل ياسر وسمية وليس ذلك من إلقاء النفس إلى التهلكة بل هو كالقتل في الغزو كما صرحوا به.
Birinci rivayetteki tekrar etme emri; Nesefî'nin bunun en alt mertebesi olduğunu belirttiği üzere sanki ruhsat içindir. İkinci rivayetteki emir de şayet birinci rivayetteki kayıtla mukayyet sayılırsa böyledir. Şayet el-Hidâye'de belirtildiği gibi kalbin mutmainliği ile mukayyet sayılırsa -yani onu gözünün önünde tutmaya dön ve onun üzerinde sebat et manasında olursa- emir vücub içindir. Bu ayet, her ne kadar dini yüceltmek gayesiyle Yâsir ve Sümeyye'nin yaptığı gibi öldürüleceğini kesin olarak bilse bile bundan sakınmak daha faziletli olsa da, ikrah anında küfür kelimesini söylemenin caiz olduğuna delildir. Bu durum kendini tehlikeye atmak kabilinden değildir; bilakis âlimlerin açıkça belirttikleri üzere gazada öldürülmek gibidir.
وقد أخرج ابن أبي شيبة عن الحسن وعبد الرازق في تفسيره عن معمر أن مسيلمة أخذ رجلين فقال لأحدهما: ما تقول في محمد؟ قال: رسول الله قال: فما تقول في؟ فقال: أنت أيضا فخلاه وقال للآخر: ما تقول في محمد؟ قال: رسول الله قال: فما تقول في؟ فقال: أنا أصم فأعاد عليه ثلاثا فأعاد ذلك في جوابه فقتله فبلغ رسول الله ﷺ خبرهما فقال: أما الأول فقد أخذ برخصة الله تعالى. وأما الثاني فقد صدع بالحق فهنيئا له.
İbn Ebî Şeybe Hasan'dan, Abdürrezzâk da tefsirinde Ma'mer'den rivayet etmiştir ki: Müseylime iki adamı yakaladı ve birine: 'Muhammed hakkında ne dersin?' dedi. O: 'Allah'ın Resûlüdür' dedi. 'Benim hakkımda ne dersin?' dedi. O: 'Sen de öylesin' dedi; bunun üzerine onu serbest bıraktı. Diğerine: 'Muhammed hakkında ne dersin?' dedi. O: 'Allah'ın Resûlüdür' dedi. 'Benim hakkımda ne dersin?' dedi. O: 'Ben sağırım' dedi. Bunu ona üç kez tekrarladı, o da cevabında bunu tekrarladı; bunun üzerine onu öldürdü. Bu ikisinin haberi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşınca şöyle buyurdu: «Birincisine gelince; o Allah Teâlâ'nın ruhsatını almıştır. İkincisine gelince; o hakkı açıkça haykırmıştır, ne mutlu ona!»
وفي أحكام الجصاص أنه يجب على المكره على الكفر إخطار أنه لا يريده فإن لم يخطر بباله ذلك كفر.
Ahkâmü'l-Kur'ân'da Cessâs; küfre zorlanan kimsenin bunu istemediğini hatırından geçirmesinin vacip olduğunu, şayet aklına bunu getirmezse kâfir olacağını belirtmiştir.
وفي شرح المنهاج لابن حجر لا توجد ردة مكره على مكفر قلبه مطمئن بالإيمان للآية، وكذا إن تجرد قلبه عنهما فيما يتجه ترجيحه لإطلاقهم أن المكره لا يلزمه التورية فافهم، وقال القاضي: يجب على المكره تعريض النفس للقتل ولا يباح له التلفظ بالكفر لأنه كذب وهو قبيح لذاته فيقبح على كل حال ولو جاز أن يخرج عن القبح لرعاية بعض المصالح لم يمتنع أن يفعل الله سبحانه الكذب لها وحينئذ لا يبقى وثوق بوعده تعالى ووعيده لاحتمال أنه سبحانه فعل الكذب لرعاية المصلحة التي لا يعلمها إلا هو، ورده ظاهر. وهذا الخلاف فيما إذا تعين على المكره إما التزام الكذب وإما تعريض النفس للتلف وإلا فمتى أمكنه نحو التعريض أو إخراج الكلام على نية الاستفهام الإنكاري لم يجب عليه تعريض النفس لذلك إجماعا. واستدل بإباحة التلفظ بالكفر عند الإكراه على إباحة سائر المعاصي عنده أيضا وفيه بحث، فقد ذكر الإمام أن من المعاصي ما يجب فعله عند الإكراه كشرب الخمر وأكل الميتة ولحم الخنزير فإن حفظ النفس عن الفوات واجب فحيث تعين الأكل سبيلا ولا ضرر فيه لحيوان ولا إهانة لحق الله تعالى وجب لقوله تعالى:
İbn Hacer'in Şerhu'l-Minhâc'ında; ayet sebebiyle, küfrü gerektiren bir şeye zorlanan ve kalbi imanla mutmain olan kimsenin irtidadının vaki olmayacağı belirtilmiştir. Tercihe şayan olan görüşe göre, zorlanan kimseye tevriye yapmanın lazım gelmediğini mutlak olarak belirttikleri için kalbi her ikisinden de hali olsa hüküm yine böyledir, iyi anla. Kādî dedi ki: 'Zorlanan kimsenin kendini öldürülmeye arz etmesi vaciptir, küfrü telaffuz etmesi ise caiz değildir; çünkü bu yalandır ve yalan zatı gereği çirkindir, dolayısıyla her halükarda çirkin olur. Şayet bazı maslahatları gözetmek için çirkinlikten çıkması caiz olsaydı, Allah Teâlâ'nın da maslahat için yalan söylemesi imkânsız olmazdı; bu durumda ise O'nun bilip de başkasının bilmediği bir maslahatı gözetmek için yalan söylemiş olması ihtimaline binaen Allah Teâlâ'nın vaadine ve tehdidine hiçbir güven kalmazdı.' Bu sözün reddi açıktır. Bu ihtilaf, zorlanan kimsenin ya yalanı kabullenmek ya da kendini helake arz etmek mecburiyetinde kaldığı duruma mahsustur; aksi takdirde kinaye ve tevriye yapmak veya kelamı inkârî istifham niyetine yormak mümkün olduğu sürece, kendini helake arz etmesinin vacip olmadığı hususunda icma vardır. İkrah anında küfrü telaffuz etmenin caiz oluşundan, diğer günahların da ikrah anında caiz olduğuna delil getirilmiştir; ancak bu tartışmalıdır. İmam, günahlardan bazısının ikrah anında işlenmesinin vacip olduğunu zikretmiştir; şarap içmek, leş ve domuz eti yemek gibi. Zira canın telef olmaktan korunması vaciptir; dolayısıyla yemek tek çare olarak belirlendiğinde ve bunda bir canlıya zarar yahut Allah Teâlâ'nın hakkına bir hakaret bulunmadığında, Allah Teâlâ'nın:
وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ ومنها ما يحرم كقتل إنسان محترم أو قطع عضو من أعضائه وفي وجوب القصاص على المكره قولان للشافعي عليه الرحمة، وذكر أن من الأفعال ما لا يقبل الإكراه ومثل بالزنا لأن الإكراه يوجب الخوف الشديد وذلك يمنع من انتشار الآلة فحيث دل الزنا في الوجود علمنا أنه وقع بالاختيار لا على سبيل الإكراه، وتمام الكلام في هذا المقام يطلب من محله ذلِكَ إشارة إلى الكفر بعد الإيمان أو الوعيد الذي تضمنه قوله تعالى:
{ وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ } “Kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın” kavli sebebiyle vacip olur. Masum bir insanı öldürmek veya bir uzvunu kesmek gibi bazısı ise haramdır; zorlanan kimseye kısasın vacip olup olmadığı hususunda Şâfiî'nin -üzerine rahmet olsun- iki kavli vardır. Fiillerden bazısının ikrahı kabul etmeyeceğini zikretmiş ve zinayı buna misal vermiştir; zira ikrah şiddetli bir korkuyu gerektirir, bu ise uzvun intişarını (sertleşmesini) engeller; binaenaleyh vakıada zinanın vücut bulması, onun ikrah yoluyla değil ihtiyar ile vuku bulduğunu bize gösterir. Bu makamdaki sözün tamamı kendi yerinden aranmalıdır. { ذلِكَ } “Bu” imandan sonraki küfre veya Allah Teâlâ'nın kavlinin içerdiği tehdide bir işarettir:
فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ أو المذكور من الغضب والعذاب بِأَنَّهُمُ أي بسبب أن الشارحين صدورهم بالكفر اسْتَحَبُّوا الْحَياةَ الدُّنْيا أي آثروها وقدموها ولتضمن الاستحباب معنى الإيثار قيل عَلَى الْآخِرَةِ فعدي بعلى، والمراد على ما في البحر أنهم فعلوا فعل المستحبين ذلك والا فهم غير مصدقين بالآخرة.
{ فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ } “onların üzerine Allah'tan bir gazap vardır ve onlar için büyük bir azap vardır” [kavlindeki tehdide] yahut zikredilen gazap ve azaba [işarettir]. { بِأَنَّهُمُ } “Bu, onların... sebebiyledir” yani kalplerini küfre açan kimselerin { اسْتَحَبُّوا الْحَياةَ الدُّنْيا } “dünya hayatını sevip tercih etmeleri” yani onu yeğleyip öne geçirmeleri sebebiyledir. İshihbâb (sevip tercih etme) lafzı îsâr (yeğleme) manasını içerdiği için { عَلَى الْآخِرَةِ } “ahirete” denilmiş ve alâ harf-i cerriyle geçişli kılınmıştır. el-Bahr'daki ifadeye göre murat; onların bunu tercih edenlerin fiili gibi bir fiil işlemiş olmalarıdır, yoksa onlar zaten ahireti tasdik etmemektedirler.
وَأَنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي إلى الإيمان وإلى ما يوجب الثبات عليه، وقيل: إلى الجنة. ورده الإمام وفسر بعضهم الهداية المنفية بهداية القسر أي لا يهدي هداية قسر وإلجاء ونسب إلى المعتزلة الْقَوْمَ الْكافِرِينَ أي في علمه تعالى المحيط فلا يعصمهم تعالى عن الزيغ وما يؤدي إليه من الغضب والعذاب، ولولا أحد الأمرين إما إيثار الحياة الدنيا على الآخرة وإما عدم هداية الله تعالى إياهم بأن آثروا الآخرة على الدنيا أو بأن هداهم الله سبحانه لما كان ذلك لكن كلاهما لا يكون لأنه خلاف ما في العلم بالأشياء على ما هي عليه في نفس الأمر وقال البعض: لكن الثاني مخالف للحكمة والأول مما لا يدخل تحت الوقوع وإليه الإشارة بقوله سبحانه: أُولئِكَ أي الموصوفون بما ذكر الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَسَمْعِهِمْ وَأَبْصارِهِمْ فلم تفتح لإدراك الحق واكتساب ما يوصل إليه، واستظهر أبو
{ وَأَنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي } “Ve şüphesiz Allah iletmez” imana ve onun üzerinde sebat etmeyi gerektiren şeylere [iletmez]. [Ayetin] Cennete [iletmez manasında olduğu da] söylenmiştir; ancak İmam bunu reddetmiştir. Bazıları ise nefyedilen hidayeti cebir (zorlama) hidayetiyle tefsir etmişler, yani Allah cebir ve mecbur kılma yoluyla hidayet etmez demişlerdir ki bu görüş Mutezile'ye nisbet edilmiştir. { الْقَوْمَ الْكافِرِينَ } “kâfirler topluluğuna” yani Allah Teâlâ'nın her şeyi kuşatan ilmindeki [kâfirlere hidayet etmez]. Bu sebeple Allah Teâlâ onları haktan sapmaktan ve gazap ile azaba götüren şeylerden korumaz. Eğer iki durumdan biri olmasaydı; yani ya ahireti dünyaya tercih etmek suretiyle dünya hayatını ahirete yeğlememek yahut Allah Teâlâ'nın kendilerine hidayet etmesiyle Allah Teâlâ'nın hidayetsizliği olmasaydı bu [durum] vaki olmazdı. Fakat her ikisi de gerçekleşmez; çünkü bu, eşyanın gerçekte olduğu hal üzere olan ilme aykırıdır. Bazıları da şöyle demiştir: Ancak ikincisi hikmete aykırıdır, birincisi ise vuku bulma imkânı dairesine girmeyenlerdendir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da buna işarettir: { أُولئِكَ } “İşte onlar” yani zikredilen vasıflarla nitelenen kimseler { الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَسَمْعِهِمْ وَأَبْصارِهِمْ } “Allah'ın; kalplerini, kulaklarını ve gözlerini mühürlediği kimselerdir”. Artık onlar hakkı idrak etmeye ve ona ulaştıran şeyleri kazanmaya açılmazlar. Ebû
حيان كون ذلك إشارة إلى ما استحقوه من الغضب والعذاب، وقال: إن قوله تعالى استحبوا إشارة إلى الكسب وَأَنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ إشارة إلى الاختراع فجمعت الآية الأمرين وذلك عقيدة أهل السنة فافهم، وقد تقدم للكلام على الطبع وَأُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ أي الكاملون في الغفلة إذ لا غفلة أعظم من الغفلة عن تدبر العواقب والنظر في المصالح، وروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال: غافلون عما يراد منهم في الآخرة.
Hayyân, bu ifadenin onların hak ettikleri gazap ve azaba işaret olduğunu kuvvetli görmüş ve şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın istahabbû (tercih ettiler) kavli kesbe, { وَأَنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ } “Ve şüphesiz Allah kâfirler topluluğuna hidayet etmez” kavli ise ihtirâa (yaratmaya) işarettir. Böylece ayet iki hususu da cem etmiştir ki bu da Ehl-i Sünnet'in akidesidir, iyi anla. Kalbin mühürlenmesine dair açıklama daha önce geçmişti. { وَأُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ } “İşte onlar, gafillerin ta kendileridir” yani gaflette tam ve kâmil olanlardır; zira akıbetleri düşünmekten ve maslahatları gözetmekten gafil olmaktan daha büyük bir gaflet yoktur. İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ onun şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Ahirette kendilerinden ne murat edildiğinden gafil olanlardır.'
لا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْخاسِرُونَ إذ ضيعوا رؤوس أموالهم وهي أعمارهم وصرفوها فيما لا يفضي إلا إلى العذاب المخلد ولله تعالى من قال:
{ لا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْخاسِرُونَ } “Şüphe yok ki onlar ahirette hüsrana uğrayanların ta kendileridir”. Çünkü onlar sermayeleri olan ömürlerini zayi etmişler ve onu ancak ebedî azaba götüren şeylere sarf etmişlerdir. Şu beyti söyleyen ne güzel söylemiştir:
إذا كان رأس المال عمرك فاحترس ... عليه من الانفاق في غير واجب
Sermayen ömrün olduğu zaman, onu... vacip olmayan şeylere harcamaktan sakın.
ووقع في آية أخرى الْأَخْسَرُونَ [هود: ٢٢، النمل: ٥] وذلك لاقتضاء المقام على ما لا يخفى على الناظر فيه أو لأنه وقع في الفواصل هنا اعتماد الألف كالكافرين والغافلين فعبر به لرعاية ذلك وهو أمر سهل، وتقدم الكلام في لا جَرَمَ فتذكره فما في العهد من قدم ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هاجَرُوا إلى دار الإسلام وهم عمار وأضرابه أي لهم بالولاية والنصر لا عليهم كما يقتضيه ظاهر أعمالهم السابقة فالجار والمجرور في موضع الخبر لإن، وجوز أن يكون خبرها محذوفا لدلالة خبر إن الثانية عليه، والجار والمجرور متعلق بذلك المحذوف، وقال أبو البقاء: الخبر هو الآتي وإن الثانية واسمها تكرير للتأكيد ولا تطلب خبرا من حيث الإعراب، والجار والمجرور متعلق بأحد المرفوعين على الأعمال، وقيل: بمحذوف على جهة البيان كأنه قيل: أعني للذين أي الغفران وليس بشيء، وقيل: لا خبر لأن هذه في اللفظ لأن خبر الثاني أغنى عنه وليس بجيد كما لا يخفى وثُمَّ للدلالة على تباعد رتبة حالهم هذه عن رتبة حالهم التي يفيدها الاستثناء من مجرد الخروج عن حكم الغضب والعذاب لا عن رتبة حال الكفرة مِنْ بَعْدِ ما فُتِنُوا أي عذبوا على الارتداد، وأصل الفتن إدخال الذهب النار لتظهر جودته من رداءته ثم تجوز به عن البلاء وتعذيب الإنسان.
Diğer bir ayette ise { الْأَخْسَرُونَ } “en çok hüsrana uğrayanlar” [Hûd: 22, Neml: 5] şeklinde vâki olmuştur. Bu, bakan kimseye gizli kalmayacağı üzere makamın iktizası sebebiyledir yahut burada fasılalarda kâfirîn ve gâfilîn gibi elif harfine itimat vaki olduğu içindir; binaenaleyh buna riayet edilerek böyle ifade edilmiştir ki bu kolay bir husustur. Lâ cerame (şüphe yok ki) lafzına dair açıklama daha önce geçmişti, onu hatırla; zira ahit üzerinden fazla zaman geçmedi. { ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هاجَرُوا } “Sonra şüphesiz Rabbin, hicret edenler için...” İslâm yurduna [hicret edenler için]. Onlar Ammâr ve benzerleridir. Yani geçmiş amellerinin zahirinin gerektirdiği gibi onların aleyhine değil, velayet ve nusretle onların lehindedir. Dolayısıyla câr ve mecrûr, inne'nin haberi makamındadır. İkinci inne'nin haberinin ona delaleti sebebiyle [birinci] haberin hazfedilmiş olması ve câr ile mecrûrun bu mahzûfa müteallık olması da caiz görülmüştür. Ebü'l-Bekâ dedi ki: 'Haber gelecek olan lafızdır; ikinci inne ve ismi ise tekit için tekrardır, irap bakımından haber talep etmez; câr ve mecrûr ise i'mâl üzere iki merfûdan birine müteallıktır.' Açıklama gayesiyle mahzûfa müteallık olduğu, sanki 'hicret edenleri yani bağışlamayı kastediyorum' denildiği de söylenmiştir ki bu bir şey değildir. Bu lafızda inne'nin haberi olmadığı, zira ikincinin haberinin ona kifayet ettiği de söylenmiştir ki gizli kalmayacağı üzere bu da iyi bir görüş değildir. Sümme (sonra) ise, bu durumlarının rütbesinin, kâfirlerin halinin rütbesinden değil, istisnanın ifade ettiği sadece gazap ve azap hükmünden çıkma halinin rütbesinden uzak olduğunu belirtmek içindir. { مِنْ بَعْدِ ما فُتِنُوا } “işkenceye uğratıldıktan sonra” yani irtidat etmeleri için azap edildikten sonra. Fitnenin aslı, iyisinin kötüsünden ayırt edilmesi için altının ateşe sokulmasıdır; daha sonra bela ve insana azap etme anlamında mecaz olarak kullanılmıştır.
وقرأ ابن عامر «فتنوا» مبنيا للفاعل، وهو ضمير المشركين عند غير واحد أي عذبوا المؤمنين كالحضرمي أكره مولاه جبرا حتى ارتد ثم أسلما وهاجرا أو وقعوا في الفتنة فإن فتن جاء متعديا ولازما وتستعمل الفتنة فيما يحصل عند العذاب.
İbn Âmir, fütinû kelimesini etken fiil olarak 'fetenev' şeklinde okumuştur; bu durumda [fiilin] zamiri birçok âlime göre müşriklere aittir, yani müminlere azap ettiler; nitekim el-Hadramî, efendisi Cebr'e irtidat edene kadar baskı yapmış, sonra her ikisi de Müslüman olup hicret etmişlerdir. Yahut fitneye düştüler manasındadır; zira fetene fiili hem geçişli hem de geçişsiz olarak gelir ve fitne lafzı azap anında meydana gelen durumlar için kullanılır.
وقال أبو حيان: الظاهر أن الضمير عائد على الذين هاجروا والمعنى فتنوا أنفسهم بما أعطوا المشركين من القول كما فعل عمار أو لما كانوا صابرين على الإسلام وعذبوا بسبب ذلك صاروا كأنهم عذبوا أنفسهم ثُمَّ جاهَدُوا الكفار وَصَبَرُوا على مشاق الجهاد أو على ما أصابهم من المشاق مطلقا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها أي المذكورات من الفتنة والهجرة والجهاد والصبر، وهو تصريح بما أشعر به بناء الحكم على الموصول من علية الصلة.
Ebû Hayyân dedi ki: Zahir olan, zamirin hicret edenlere ait olmasıdır; mana ise Ammâr'ın yaptığı gibi müşriklere [istedikleri] sözü vererek kendi kendilerini fitneye attılar yahut İslâm üzere sabırlı olup bu sebeple azap gördükleri için sanki kendi kendilerine azap etmiş gibi oldular demektir. { ثُمَّ جاهَدُوا } “Sonra cihad ettiler” kâfirlerle [cihad ettiler] { وَصَبَرُوا } “ve sabrettiler” cihadın meşakkatlerine yahut kendilerine isabet eden meşakkatlere mutlak olarak [sabrettiler]. { إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها } “Şüphesiz Rabbin, bundan sonra” yani fitneye uğratılma, hicret, cihad ve sabır gibi zikredilen şeylerden sonra. Bu, hükmün mevsûl üzerine bina edilmesinin sıla cümlesinin illet olduğunu ihsas ettirdiği mananın açıkça ifadesidir.
وجوز أن يكون الضمير للفتنة المفهومة من الفعل السابق ويكون ما ذكر بيانا لعدم إخلال ذلك بالحكم، وقال ابن عطية: يجوز أن يكون للتوبة والكلام يعطيها وإن لم يجر لها ذكر صريح لَغَفُورٌ لما فعلوا من قبل رَحِيمٌ ينعم عليهم مجازاة لما صنعوا من بعد، وفي التعرض لعنوان الربوبية في الموضعين إيماء إلى علة الحكم وما في إضافة الرب إلى ضميره ﵊ مع ظهور الأثر في الطائفة المذكورة إظهار لكمال اللطف به ﷺ بأن إفاضة آثار الربوبية عليهم من المغفرة والرحمة بواسطة ﵊ ولكونهم أتباعا له.
Zamirin, önceki fiilden anlaşılan fitneye ait olması ve zikredilen şeylerin, bunun hükme halel getirmediğini beyan etmesi de caiz görülmüştür. İbn Atiyye dedi ki: Açıkça zikri geçmemiş olsa da kelamın onu ifade etmesi sebebiyle tövbeye ait olması caizdir. { لَغَفُورٌ } “elbette çok bağışlayıcıdır” daha önce yaptıklarını [bağışlayıcıdır], { رَحِيمٌ } “çok merhametlidir” daha sonra yaptıklarının karşılığı olarak onlara nimet ihsan edendir. Her iki yerde de Rubûbiyyet unvanına yer verilmesinde hükmün illetine bir ima vardır. Eserin zikredilen toplulukta zahir olmasıyla birlikte Rabb isminin onun aleyhisselâm zamirine izafe edilmesinde, onun sallallâhu aleyhi ve sellem için tam bir lütfun izharı vardır; zira mağfiret ve rahmetten ibaret olan Rubûbiyyet eserlerinin onlara ifazası onun aleyhisselâm vasıtasıyla ve onun tabileri olmaları sebebiyledir.
هذا وكون الآية في عمار واضرابه رضي الله تعالى عنهم مما ذكره غير واحد، وصرح ابن إسحاق بأنها نزلت فيه وفي عياش بن أبي ربيعة والوليد بن أبي ربيعة والوليد بن الوليد، وتعقبه ابن عطية بأن ذكر عمار في ذلك غير قويم
Bu ayetin Ammâr ve benzerleri radıyallâhu anhüm hakkında indiği birçok âlim tarafından zikredilmiştir. İbn İshâk, ayetin onun, Ayyâş b. Ebî Rebîa, el-Velîd b. Ebî Rebîa ve el-Velîd b. el-Velîd hakkında indiğini açıkça belirtmiştir. İbn Atiyye ise bu hususta Ammâr'ın zikredilmesinin isabetli olmadığını söyleyerek buna itiraz etmiştir;
فإنه أرفع طبقة هؤلاء، وهؤلاء ممن شرح بالكفر صدرا فتح الله تعالى لهم باب التوبة في آخر الآية، وذكر أن الآية مدنية وأنه لا يعلم في ذلك خلافا، ونقل عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنها نزلت فكتب بها المسلمون إلى من كان أسلم بمكة إن الله تعالى قد جعل لكم مخرجا فخرجوا فلحقهم المشركون فقاتلوهم حتى نجا من نجا وقتل من قتل، وأخرج ذلك ابن مردويه، وفي رواية أنهم خرجوا واتبعوا وقاتلوا فنزلت، وأخرج هذا ابن المنذر وغيره عن قتادة، فالمراد بالجهاد قتالهم لمتبعيهم، وأخرج ابن جرير عن الحسن. وعكرمة أنها نزلت في عبد الله بن أبي سرح الذي كان يكتب لرسول الله ﷺ فأزله الشيطان فلحق بالكفار فأمر به النبي ﵊ أن يقتل يوم فتح مكة فاستجار له عثمان بن عفان رضي الله تعالى عنه فأجاره النبي ﷺ، والمراد نزلت فيه وفي أشباهه كما صرح به في بعض الروايات، وفسروا فُتِنُوا على هذا بفتنهم الشيطان وأزلهم حتى ارتدوا باختيارهم، وما ذكره ابن عطية فيمن ذكر مع عمار غير مسلم، فقد أخرج ابن أبي حاتم عن قتادة أن عياشا رضي الله تعالى عنه كان أخا أبي جهل لأمه وكان يضربه سوطا وراحلته سوطا ليرتد عن الإسلام. وفي التفسير الخازني أن عياشا وكان أخا أبي جهل من الرضاعة، وقيل: لأمه. وأبا جندل بن سهل بن عمرو. وسلمة بن هشام. والوليد بن المغيرة. وعبد الله بن سلمة الثقفي فتنهم المشركون وعذبوهم فأعطوهم بعض ما أرادوا ليسلموا من شرهم ثم إنهم بعد ذلك هاجروا وجاهدوا والآية نزلت فيهم، والله تعالى أعلم بحقيقة الحال يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ نصب على الظرفية- برحيم- وقيل: على أنه مفعول به لا ذكر محذوفا، ورجح الأول بارتباط النظم عليه ومقابلته لقوله تعالى: فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْخاسِرُونَ ولا يضر تقييد الرحمة بذلك اليوم لأن الرحمة في غيره تثبت بالطريق الأولى، والمراد بهذا اليوم يوم القيامة تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها تدافع وتسعى في خلاصها بالاعتذار ولا يهمها شأن غيرها من ولد ووالد وقريب. أخرج أحمد في الزهد. وجماعة عن كعب قال: كنت عند عمر ابن الخطاب فقال: خوفنا يا كعب فقلت: يا أمير المؤمنين أو ليس فيكم كتاب الله تعالى وحكمة رسوله ﷺ؟ قال:
zira o, bunların mertebece en yücesidir. Bunlar ise kalbini küfre açan kimselerdendir ki Allah Teâlâ ayetin sonunda onlar için tövbe kapısını açmıştır. O, ayetin Medenî olduğunu ve bu hususta bir ihtilaf bilmediğini zikretmiştir. İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ şöyle rivayet edilmiştir: Ayet inince Müslümanlar Mekke'de İslâm'a girmiş olan kimselere 'Şüphesiz Allah Teâlâ size bir çıkış yolu kıldı' diye yazdılar. Bunun üzerine onlar [yola] çıktılar; müşrikler onlara yetişti ve onlarla savaştılar; nihayet kurtulan kurtuldu, öldürülen öldürüldü. Bunu İbn Merdûye tahriç etmiştir. Bir rivayette ise onların çıkıp takip edildikleri ve savaştıkları, bunun üzerine ayetin indiği nakledilmiştir; bunu İbnü'l-Münzir ve başkaları Katâde'den tahriç etmiştir. Dolayısıyla cihaddan murat, kendilerini takip edenlerle savaşmalarıdır. İbn Cerîr, Hasan ve İkrime'den ayetin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için kâtiplik yapan, ardından şeytanın ayağını kaydırmasıyla kâfirlere katılan Abdullah b. Ebî Serh hakkında indiğini tahriç etmiştir. Mekke'nin fethi günü Peygamber aleyhisselâm onun öldürülmesini emretmiş, ancak Osman b. Affân radıyallâhu anh onun için eman istemiş ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de ona eman vermiştir. Muradı, bazı rivayetlerde açıkça belirtildiği üzere onun ve benzerleri hakkında indiğidir. Fütinû (fitneye uğratıldılar) lafzını bu rivayete göre; şeytan onları aldattı ve ayaklarını kaydırdı da kendi tercihleriyle irtidat ettiler şeklinde tefsir etmişlerdir. İbn Atiyye'nin Ammâr ile birlikte zikredilen kimseler hakkındaki sözü ise kabul görmemiştir. Nitekim İbn Ebî Hâtim, Katâde'den rivayet etmiştir ki Ayyâş radıyallâhu anh, Ebû Cehil'in anne bir kardeşiydi; Ebû Cehil İslâm'dan dönsün diye bir kırbaç ona, bir kırbaç da binitine vururdu. Tefsîr-i Hâzin'de ise şu yer alır: Ayyâş -ki Ebû Cehil'in sütkardeşiydi, anne bir kardeşi olduğu da söylenmiştir-, Ebû Cendel b. Sehl b. Amr, Seleme b. Hişâm, Velîd b. Mugîre ve Abdullah b. Seleme es-Sekafî'yi müşrikler fitneye uğratıp azap ettiler; onlar da şerlerinden kurtulmak için müşriklerin istediklerinin bir kısmını verdiler. Sonra bundan sonra hicret edip cihad ettiler ve ayet onlar hakkında indi. Durumun hakikatini en iyi Allah Teâlâ bilir. { يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ } “O gün her nefis gelir”. [Yevme lafzı] rahîm kelimesiyle zarf olarak mansuptur; mahzûf olan üzfür (hatırla) fiilinin mef'ûlüün bih'i olarak [mansup olduğu da] söylenmiştir. Birincisi, nazmın onun üzerine irtibatlı olması ve Allah Teâlâ'nın { فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْخاسِرُونَ } “ahirette hüsrana uğrayanların ta kendileridir” kavliyle mukabele oluşturması sebebiyle tercih edilmiştir. Rahmetin o günle kayıtlanması zarar vermez; çünkü onun dışındaki rahmet evleviyet yoluyla sabittir. Bu günden murat kıyamet günüdür. { تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها } “kendini savunur” kendi kurtuluşu için mazeretler ileri sürerek müdafaa eder ve çabalar; evlat, ana-baba ve akraba gibi başkalarının hali onu ilgilendirmez. Ahmed ez-Zühd'de ve bir cemaat Kâ'b'dan tahriç etti, o dedi ki: Ömer İbnü'l-Hattâb'ın yanındaydım, bana 'Bizi korkut ey Kâ'b!' dedi. Ben de: 'Ey Müminlerin Emîri! Aranızda Allah Teâlâ'nın Kitabı ve Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem hikmeti (sünneti) yok mu?' dedim. O:
بلى ولكن خوفنا قلت: يا أمير المؤمنين لو وافيت يوم القيامة بعمل سبعين نبيا لازدرأت عملك مما ترى قال: زدنا قلت: يا أمير المؤمنين إن جهنم لتزفر زفرة يوم القيامة لا يبقى ملك مقرب ولا نبي مرسل إلا خرّ جاثيا على ركبتيه حتى إن إبراهيم خليله ليخر جاثيا على ركبتيه فيقول: رب نفسي نفسي لا أسألك اليوم إلا نفسي فأطرق عمر مليا قلت: يا أمير المؤمنين أو ليس تجدون هذا في كتاب الله؟ قال: كيف؟ قلت: قول الله تعالى في هذه الآية: يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ إلخ، وجعل بعضهم هذا القول هو الجدال ولم يرتضه ابن عطية، والحق أنه ليس فيه إلا الدلالة على عدم الاهتمام بشأن الغير وهو بعض ما تدل عليه الآية وعن ابن عباس أن هذه المجادلة بين الروح والجسد يقول الجسد:
'Evet, fakat bizi korkut' dedi. Ben de: 'Ey Müminlerin Emîri! Kıyamet gününde yetmiş peygamberin ameliyle gelsen bile, gördüğün dehşetten ötürü amelini küçük görürsün' dedim. 'Bize artır' dedi. Ben de: 'Ey Müminlerin Emîri! Cehennem kıyamet gününde öyle bir kükrer ki hiçbir mukarreb melek ve hiçbir mürsel peygamber kalmaz, hepsi dizleri üstüne çöker; hatta dostu İbrahim bile dizleri üstüne çökerek: Rabbim! Nefsim, nefsim! Bugün Sen'den yalnız nefsimi istiyorum, der' dedim. Bunun üzerine Ömer bir süre başını öne eğdi. Dedim ki: 'Ey Müminlerin Emîri! Siz bunu Allah'ın Kitabı'nda bulmuyor musunuz?' 'Nasıl?' dedi. Ben de: 'Allah Teâlâ'nın bu ayetteki: { يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ } “O gün her nefis gelir...” kavlidir' dedim. Bazıları bu sözün cedelin (savunmanın) kendisi olduğunu söylemişse de İbn Atiyye bunu benimsememiştir. Hak olan şudur ki bunda başkasının haliyle ilgilenmemekten başka bir delalet yoktur; bu da ayetin delalet ettiği hususların bir kısmıdır. İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre bu münakaşa ruh ile ceset arasındadır; ceset der ki:
بك نطق لساني وأبصرت عيني ومشت رجلي ولولاك لكنت خشبة ملقاة وتقول الروح: أنت كسبت وعصيت لا أنا وأنت كنت الحامل وأنا المحمول فيقول الله تعالى: أضرب لكما مثلا أعمى حمل ومقعدا إلى بستان فأصابا من ثماره فالعذاب عليكما، والظاهر عدم صحة هذا عن هذا الحبر وهو أجل من أن يحمل المجادلة في الآية على ما ذكر.
'Seninle dilim konuştu, gözüm gördü, ayağım yürüdü; sen olmasaydın atılmış bir kütük olurdum.' Ruh da der ki: 'Sen kazandın ve isyan ettin, ben değil; taşıyan sendin, ben ise taşınandım.' Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurur: 'İkinize bir misal vereyim: Kör bir adam, kötürüm birini bir bostana taşıdı ve oradaki meyvelerden aldılar; binaenaleyh azap ikinizin üzerinedir.' Zahir olan, bu naklin o büyük ilim ummanı zattan sahih olmadığıdır; zira o, ayetteki mücadeleyi zikredilen şeye hamletmekten çok daha yücedir.
وضمير نَفْسِها عائد على النفس الأولى فكأنه قيل: عن نفس النفس، وظاهره إضافة الشيء إلى نفسه، فوجه بأن النفس الأولى هي الذات والجملة أي الشخص بأجزائه كما في قولك، نفس كريمة ونفس مباركة، والثانية عينها أي التي تجري مجرى التأكيد ويدل على حقيقة الشيء وهويته بحسب المقام، والفرق بينهما أن الأجزاء ملاحظة في الأول دون الثاني، والأصل هو الثاني لكن لعدم المغايرة في الحقيقة بين الذات وصاحبها استعمل بمعنى الصاحب ثم أضيف الذات إليه، فوزان كُلُّ نَفْسٍ وزان قولك: كل أحد كذا في الكشف، وفي الفرائد المغايرة شرط بين المضاف إليه لامتناع النسبة بدون المنتسبين فلذلك قالوا: يمتنع إضافة الشيء إلى نفسه إلا أن المغايرة قبل الإضافة
Nefsihâ kelimesindeki zamir birinci nefse dönmektedir; sanki 'nefsin nefsi adına' denilmiş gibidir. Zahiri, bir şeyin kendi nefsine izafe edilmesidir. Bu durum şöyle açıklanmıştır: Birinci nefis zat ve bütündür, yani 'cömert bir nefis (kimse)' ve 'mübarek bir nefis (kimse)' sözündeki gibi cüzleriyle birlikte şahıstır. İkincisi ise onun bizzat kendisidir (aynıdır), yani tekit makamında kaim olan ve makama göre şeyin hakikatine ve hüviyetine delalet eden lafızdır. İkisi arasındaki fark; cüzlerin birincisinde mülahaza edilip ikincisinde edilmemesidir. Asıl olan ikincisidir; lâkin zat ile sahibi arasında hakikatte bir başkalık bulunmadığından sahip manasında kullanılmış, sonra zat ona izafe edilmiştir. Dolayısıyla küllü nefsin kalıbı, 'küllü ehadin' (herkes) sözünün kalıbı gibidir; el-Keşşâf'ta böyledir. el-Ferâid'de ise şöyle denmiştir: Muteditler olmaksızın nisbet imkânsız olduğundan muzaf ile muzafun ileyh arasında başkalık şarttır; bu sebeple 'bir şeyin kendi nefsine izafesi imkânsızdır' demişlerdir. Ne var ki izafeden önceki başkalık
كافية وهي محققة هاهنا لأنه لا يلزم من مطلق النفس نفسك ويلزم من نفسك مطلق النفس فلما أضيف ما لا يلزم أن يكون نفسك إلى نفسك صحت الإضافة وإن اتحدا بعد الإضافة، ولذا جاز عين الشيء وكله ونفسه بخلاف أسد الليث وحبس المنع ونحوهما، وقال ابن عطية: النفس الأولى هي المعروفة والثانية هي البدن، وقال العسكري: الإنسان يسمى نفسا تقول العرب: ما جاءني إلا نفس واحدة أي إنسان واحدة، والنفس في الحقيقة لا تأتي لأنها هي الشيء الذي يعيش به الإنسان فتأمل ففي النفس من بعض ما قالوه شيء، والظاهر أن السؤال والجواب المشهورين في- كل رجل وضيعته- يجريان هاهنا فتفطن.
yeterlidir ve bu burada gerçekleşmiştir; zira mutlak nefisten senin nefsinin olması gerekmez, fakat senin nefsinden mutlak nefis gerekir. Senin nefsin olması gerekmeyen bir şey senin nefsine izafe edildiğinde, izafeden sonra birleşseler bile izafe sahih olur. Bu yüzden 'eş-şey'in aynısı', 'onun tamamı' ve 'onun kendisi' demek caiz olmuştur; 'esedü'l-leys' (aslanın aslanı) ve 'habsü'l-men'' (engellemenin engellemesi) ve benzerlerinin hilafına. İbn Atiyye dedi ki: 'Birinci nefis bilinen [ruhtur], ikincisi ise bedendir.' Askerî ise şöyle demiştir: 'İnsana nefis adı verilir; Araplar: Bana ancak tek bir nefis geldi, yani tek bir insan geldi derler. Nefis hakikatte gelmez; çünkü o, insanın kendisiyle yaşadığı şeydir.' Düşün ki onların söylediklerinin bazısında tereddüt edilecek yönler vardır. Zahir olan odur ki 'her adam ve zanaatı' terkibindeki meşhur soru ve cevap burada da geçerlidir, uyanık ol.
وفي البحر إنما لم تجىء- تجادلها عنها- بدل تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها لأن الفعل إذا لم يكن من باب ظن وفقد لا يتعدى ظاهرا كان فاعله أو مضمرا إلى ضميره المتصل فلا يقال. ضربتها هند أو هند ضربتها وإنما يقال: ضربت نفسها هند وهند ضربت نفسها، وتأنيث تَأْتِي مع إسناده إلى كُلُّ وهو مذكر لرعاية المعنى، وكذا يقال فيما بعد، وعلى ذلك جاء قوله:
el-Bahr'da zikredildiğine göre; { تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها } “kendini savunur” yerine 'tücâdiluhâ anhâ' şeklinde gelmeyişinin sebebi şudur: Fiil zanne ve fekade babından olmadığı takdirde, faili ister zahir ister muzmer olsun, kendi muttasıl zamirine müteaddi olmaz. Bu yüzden 'darebethâ Hindun' veya 'Hindun darebethâ' denmez; bilakis 'darebet nefsehâ Hindun' ve 'Hindun darebet nefsehâ' (Hind kendini dövdü) denir. Müzekker olan küll kelimesine isnat edilmesine rağmen te'tî fiilinin müennes kılınması manaya riayet edildiği içindir. Bundan sonrası için de aynı şey söylenir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
جادت عليها كل عين ثرة ... فتركن كل حديقة كالدرهم
Her bol pınar onun üzerine aktı... ve her bahçeyi dirhem gibi [yuvarlak ve parlak] bıraktı.
وَتُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ أي تعطى وافيا كاملا ما عَمِلَتْ أي جزاء عملها أو الذي عملته إن خيرا فخيرا وإن شرا بطريق اطلاق اسم السبب على المسبب إشعارا بكمال الاتصال بين الأجزية والأعمال، والإظهار في مقام الإضمار لزيادة التقرير وللإيذان باختلاف وقتي المجادلة والتوفية وإن كانتا في يوم واحد.
{ وَتُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ } “Ve her nefse eksiksiz verilir” yani tam ve tastamam verilir { ما عَمِلَتْ } “yaptığı şeyler” yani amelinin karşılığı yahut hayırsa hayır, şerse şer olarak işlediği şey verilir. Bu, ameller ile karşılıkları arasındaki tam irtibatı hissettirmek için sebebin isminin müsebbebe ıtlak edilmesi yoluyladır. Zamir makamında açık ismin getirilmesi (izhâr), takriri artırmak ve aynı günde olsalar bile mücadele ile tastamam karşılık verme vakitlerinin farklılığını bildirmek içindir.
وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ بزيادة العقاب أو بالعقاب بغير ذنب وقيل: بنقص أجورهم. وتعقب بأنه علم من السابق.
{ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ } “Onlar asla haksızlığa uğratılmazlar” cezanın artırılmasıyla yahut günahsız yere cezalandırılmakla [haksızlığa uğratılmazlar]. Ecirlerinin eksiltilmesiyle [haksızlığa uğratılmazlar da] denilmiştir. Buna, önceki ifadeden zaten anlaşıldığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir.
وأجيب بأن القائل به لعله أراد بجزاء ما علمت العقاب، وعلى تقدير إرادة الأعم فهذا تكرار للتأكيد ووجه ضمير الجمع ظاهر وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْيَةً أي أهل قرية وذلك إما بإطلاق القرية وإرادة أهلها وإما بتقدير مضاف، وانتصابه على أنه مفعول أول- لضرب- على تضمينه معنى الجعل، وأخر لئلا يفصل الثاني بين الموصوف وصفته وما يترتب عليها، وتأخيره عن الكل مخل بتجاوب أطراف النظم الجليل وتجاذبه، ولأن تأخير ما حقه التقديم مما يورث النفس شوقا لوروده لا سيما إذا كان في المقدم ما يدعو إليه كما هنا فيتمكن عند وروده فضل تمكن، وعن الزجاج أن النصب على البدلية والأصل عنده ضرب الله مثلا مثل قرية فحذف المضاف وأقيم المضاف إليه مقامه، والمراد بالقرية إما قرية محققة من قرى الأولين، وإما مقدرة ووجود المشبه به غير لازم، ولم يجوز ذلك أبو حيان لمكان وَلَقَدْ جاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْهُمْ وأنت تعلم أنه غير مانع.
Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu görüşü söyleyen kimse, amel ettiğinin karşılığı ile muhtemelen cezayı kastetmiştir; daha umumî olanın kastedildiği takdirde ise bu, tekit için bir tekrardır ve cemi zamirinin yönü açıktır. { وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْيَةً } “Allah bir şehri misal verdi” yani bir kentin halkını [misal verdi]. Bu ya kentin zikredilip halkının murat edilmesiyle yahut bir muzafın takdir edilmesiyledir. [Karyeten kelimesinin] mansup olması, darabe fiilinin ce'ale manasını tazammun etmesine binaen onun birinci mef'ûlü olması sebebiyledir. İkincisinin mevsuf ile sıfatının ve ona terettüp eden şeylerin arasını ayırmaması için sonraya bırakılmıştır; hepsinin sonrasına bırakılması ise bu yüce nazmın taraflarının birbirine uygunluğunu ve insicamını bozar. Ayrıca takdim edilmesi gereken şeyin tehir edilmesi, nefiste onun gelmesine karşı bir iştiyak uyandırır; hele mukaddem olan kısımda buna çağıran bir nükte varsa -ki burada öyledir-, geldiğinde fevkalade yerleşir. Zeccâc'dan nakledildiğine göre nasb hali bedeliyyet üzerinedir; ona göre asıl ifade 'darabellâhu meselen mesele karyetin' şeklindedir, muzaf hazfedilip muzafun ileyh onun yerine kaim kılınmıştır. Karyeden murat ya öncekilerin şehirlerinden hakiki muayyen bir şehir yahut farazî bir şehirdir; zira müşebbehün bih'in (kendisine benzetilenin) fiilen mevcut olması şart değildir. Ebû Hayyân, { وَلَقَدْ جاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْهُمْ } “Andolsun onlara kendilerinden bir elçi gelmişti” kavlinden ötürü buna cevaz vermemiştir; sen ise bilirsin ki bu bir engel teşkil etmez.
وأخرج ابن جرير عن ابن عباس ومجاهد أنها مكة، وروي هذا عن ابن زيد وقتادة وعطية، وأخرج ابن أبي حاتم وغيره عن سليم بن عمر قال: صحبت حفصة زوج النبي ﷺ وهي خارجة من مكة إلى المدينة فأخبرت أن عثمان قد قتل فرجعت وقالت: ارجعوا بي فوالذي نفسي بيده إنها للقرية التي قال الله تعالى وتلت ما في الآية، ولعلها أرادت أنها مثلها ويمكن حمل ما روي عن الخبر ومن معه على ذلك، والمعنى جعلها الله تعالى مثلا لأهل مكة أو لكل قوم أنعم الله تعالى عليهم فأبطرتهم النعمة ففعلوا ما فعلوا فجوزوا بما جوزوا، ودخل فيهم أهل مكة دخولا أوليا. ولعله المختار كانَتْ آمِنَةً قيل: ذات أمن لا يأتي عليها ما يوجب الخوف كما يأتي على بعض القرى من إغارة أهل الشر عليها وطلب الإيقاع بها مُطْمَئِنَّةً ساكنة قارة لا يحدث فيها ما يوجب الانزعاج كما يحدث في بعض القرى من الفتن بين أهاليها ووقوع بعضهم في بعض فإنها قلما تأمن من إغارة شرير عليها وهيهات هيهات أن ترى شخصين متصادقين فيها:
İbn Cerîr, İbn Abbâs ve Mücâhid'den bu şehrin Mekke olduğunu tahriç etmiştir; bu görüş İbn Zeyd, Katâde ve Atıyye'den de rivayet edilmiştir. İbn Ebî Hâtim ve başkaları Süleym b. Âmir'den tahriç etti, o dedi ki: Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem zevcesi Hafsa Mekke'den Medine'ye çıkarken ona arkadaşlık ettim; Osman'ın öldürüldüğü haberi verilince geri döndü ve: 'Beni geri götürün; nefsim elinde olan Allah'a yemin olsun ki burası Allah Teâlâ'nın buyurduğu şehirdir' dedi ve ayetteki kısmı okudu. Muhtemelen o, Mekke'nin o şehre benzediğini kastetmiştir; o ilim ummanı zattan ve beraberindekilerden rivayet edilen görüşü de buna hamletmek mümkündür. Mana şudur: Allah Teâlâ o şehri Mekke halkına yahut Allah Teâlâ'nın kendilerine nimet verdiği, ancak nimetin şımartmasıyla yapacaklarını yapıp cezalandırıldıkları şeyle cezalandırılan her kavme bir misal kılmıştır ki Mekke ehli de bunların içine öncelikle dahil olmaktadır; muhtar olan da muhtemelen budur. { كانَتْ آمِنَةً } “O şehir güven içindeydi”. Şöyle denilmiştir: Güven sahibiydi; kötü niyetlilerin akın etmesi ve helakini istemesi gibi bazı şehirlerin başına gelen korku verici şeyler onun başına gelmezdi. { مُطْمَئِنَّةً } “huzurluydu” sakindi, yerleşikti; ahalisi arasında fitnelerin çıkması ve birbirlerine düşmeleri gibi bazı şehirlerde vuku bulan ve tedirginliği gerektiren haller onda vuku bulmazdı; zira böyle bir şehir kötü birinin baskınından nadiren emin olur ve orada birbirine dost iki şahsı görmek ne kadar da uzaktır:
والمرء يخشى من أبيه وابنه ... ويخونه فيها أخوه وجاره
Kişi orada babasından ve oğlundan korkar... Kardeşi ve komşusu da orada ona hıyanet eder.
وقيل: يفهم من كلام بعضهم أن الاطمئنان أثر الأمن ولازمه من حيث إن الخوف يوجب الانزعاج وينافي الاطمئنان، وفي البحر أنه زيادة في الأمن يَأْتِيها رِزْقُها أقواتها رَغَداً واسعا مِنْ كُلِّ مَكانٍ من جميع نواحيها، وغير أسلوب هذه الصفة عما تقدم إلى ما ترى لما أن إتيان الرزق متجدد وكونها آمنة مطمئنة ثابت مستمر، وذكر الإمام أن الآية تضمنت ثلاث نعم جمعها قولهم:
Korkunun huzursuzluğu gerektirmesi ve itminana zıt olması hasebiyle itminanın, emniyetin bir eseri ve lazımı olduğu bazılarının kelamından anlaşılmaktadır denilmiştir. el-Bahr'da ise bunun emniyette bir ziyadelik olduğu belirtilmiştir. { يَأْتِيها رِزْقُها } “rızkı ona gelirdi” azıkları [gelirdi], { رَغَداً } “bol bol” genişçe, { مِنْ كُلِّ مَكانٍ } “her mekândan” bütün yönlerinden gelirdi. Rızkın gelmesinin teceddüt eden (yenilenen), emniyet ve itminan içinde olmasının ise sabit ve müstemir bir hal olması sebebiyle bu sıfatın üslubu gördüğün üzere öncekilerden farklı kılınmıştır. İmam, ayetin şu sözde toplanan üç nimeti içerdiğini zikretmiştir:
ثلاثة ليس لها نهايه ... الأمن والصحة والكفاية
Sonu olmayan üç şey vardır... Güvenlik, sıhhat ve yeterlilik.
فآمنة إشارة إلى الأمن ومُطْمَئِنَّةً إلى الصحة ويَأْتِيها رِزْقُها إلخ إلى الكفاية، وجعل سبب الاطمئنان ملاءمة هواء البلد لأمزجة أهله وفيه تأمل فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ جمع نعمة كشدة وأشد على ترك الاعتداد بالتاء لأن المطرد جمع فعل على أفعل لا فعلة، وقال الفاضل اليمنى: اسم جمع للنعمة، وقطرب جمع نعم بضم النون كبؤس وأبؤس، والنعم عنده بمعنى النعيم، وحمل على ذلك قولهم: هذا يوم طعم ونعم، وعند غيره بمعنى النعمة، والمراد بالنعم ما تضمنته الآية قبل ولعله في قوة نعم كثيرة بل هو كذلك، وفي إيثار جمع القلة إيذان بأن كفران نعم قليلة أوجبت هذا العذاب فما ظنك بكفران نعم كثيرة فَأَذاقَهَا اللَّهُ لِباسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ شبه أثر الجوع والخوف وضررهما الغاشي باللباس بجامع الإحاطة والاشتمال فاستعير له اسمه وأوقع عليه الإذاقة المستعارة للإصابة، وأوثرت للدلالة على شدة التأثير التي تفوت لو استعملت الإصابة، وبينوا العلامة بأن المدرك من أثر الضرر شبه بالمدرك من طعم المر البشع من باب استعارة محسوس لمعقول لأن الوجدانيات لزت في قرن العقليات، وكذا يقال في الأول، ولشيوع استعمال الاذاقة في ذلك وكثرة جريانها على الألسنة جرت مجرى الحقيقة ولذا جعل إيقاعها على اللباس تجريدا، فإن التجريد إنما يحسن أو يصح بالحقيق أو ما ألحق بها من المجاز الشائع، فلا فرق في هذا بين أذاقها إياه وأصابها به، وإنما لم يقل: فكساها إيثارا للترشيح لئلا يفوت ما تفيده الاذاقة من التأثير والإدراك وطعم الجوع لما في اللباس من الدلالة على الشمول. وصاحب المفتاح حمل اللباس على انتفاع اللون ورثاثة الهيئة اللازمين للجوع والخوف، والاستعارة حينئذ من باب الاستعارة المحسوس للمحسوس، وما ذكر أولا أولى إذ لا يجل موقع الاذاقة وتكون الإصابة أبلغ موقعا.
Buna göre âmine güvenliğe, { مُطْمَئِنَّةً } sıhhate, { يَأْتِيها رِزْقُها } ilh. ise kifayete (yeterliliğe) işarettir. İtminanın sebebini beldenin havasının ahalisinin mizaçlarına uygun olması kılmıştır ki bunda düşünülecek yön vardır. { فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ } “Fakat Allah'ın nimetlerine nankörlük etti”. [En'um], şiddet ve eşüdd gibi ni'met kelimesinin çoğuludur; [burada] ta harfi hesaba katılmamıştır, çünkü yaygın kural fi'le vezninin ef'ul vezninde çoğul yapılması değil fi'le vezninde yapılmasıdır. Fâdıl el-Yemenî: 'Ni'met kelimesinin ism-i cem'idir' dedi. Kutrub ise: Nûn'un dammesiyle bü's ve eb'üs gibi nu'm'un çoğuludur demiştir. Ona göre nu'm, naîm manasındadır; 'hâzâ yevmü ta'min ve nu'min' (bu, yeme ve nimet günüdür) sözü de buna hamledilmiştir. Başkalarına göre ise ni'met manasındadır. Nimetlerden murat önceki ayetin içerdiği şeylerdir; bu da muhtemelen pek çok nimet kuvvetindedir, hatta bizzat öyledir. Azlık çoğulunun (cem-i kıllet) tercih edilmesinde, az nimetlere nankörlüğün dahi bu azabı gerektirdiğine, artık çok nimetlere nankörlüğün nasıl olacağına dair bir bildirim vardır. { فَأَذاقَهَا اللَّهُ لِباسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ } “Bunun üzerine Allah da ona açlık ve korku elbisesini tattırdı”. Kuşatma ve kaplama ortak noktasından hareketle açlık ve korkunun eseri ve onları bürüyen zararı elbiseye benzetilmiş, böylece elbise ismi onun için istiare edilmiş ve isabet ettirme yerine istiare edilen tatma fiili onun üzerine vaki kılınmıştır. İsabet ettirme fiili kullanılsaydı elden kaçacak olan şiddetli tesire delalet etmesi için bu [fiil] tercih edilmiştir. Âlimler bu alakayı şöyle açıklamışlardır: Zararın eserinden idrak edilen şey, acı ve iğrenç tadın idrakine benzetilmiştir ki bu, hissi olanın akli olana istiaresi kabilindendir; zira vicdaniyat (içsel duygular) akliyat ile aynı kefeye konmuştur. Birincisi için de aynı şey söylenir. Tatma lafzının bu manada kullanımının yaygınlaşması ve dillerde çokça cereyan etmesi sebebiyle hakikat hükmünü almıştır; bu sebeple elbise üzerine vaki kılınması tecrit sayılmıştır. Zira tecrit ancak hakikat veya ona mülhak kılınan yaygın mecaz ile güzel ve sahih olur. Binaenaleyh bunda 'ona onu tattırdı' ile 'ona onu isabet ettirdi' arasında bir fark yoktur. Kuşatıcılığa delalet etmesi elbisede bulunduğu için, tatmanın ifade ettiği tesir, idrak ve açlığın tadı elden kaçmasın diye tercihen 'ona onu giydirdi' denmemiştir. Miftâh sahibi ise elbiseyi; açlık ve korkunun lazımı olan rengin solması ve kılık kıyafetin perişanlığına hamletmiştir. Bu durumda istiare, hissi olanın hissi olana istiaresi kabilinden olur. İlk zikredilen ise daha evladır; zira [Miftâh sahibinin yaklaşımında] tatmanın yeri yücelmez ve isabet ettirme daha beliğ bir konumda olurdu.
ونقل عن الأصحاب أن لفظ اللباس عندهم تخييل، وبين ذلك بأن يشبه الجوع والخوف في التأثير بذي لباس قاصد للتأثير مبالغ فيه فيخترع له صورة كاللباس ويطلق عليها اسمه واعترض بأن ذلك لا يلائم بلاغة القرآن العظيم لأن الجوع إذا شبه بالمؤثر القاصد الكامل فيما تولاه ناسب أن تخترع له صورة ما يكون آلة للتأثير لا صورة اللباس الذي لا مدخل له فيه، وتعقب بأن صاحب المفتاح يرى أن التخييلية مستعملة في أمر وهمي توهمه المتكلم شبيها بمعناه الحقيقي فاللباس إذا كان تخييلا يجوز أن يكون المراد به أمرا مشتملا على الجوع اشتمال اللباس كالقحط ومشتملا على الخوف كإحاطة العدو فلا وجه لقوله: صورة اللباس مما لا دخل له في التأثير، والقول بأنه لا يناسب مع الفاعل إلا ذكر الآلة للتأثير مما لم يصرح به أحد من القوم ولا يتأتى التزامه في كل مكنية، ألا تراك لو قلت: مسافة القريض ما زال يطويها حتى نزل ببابه على تشبيه المدح بمسافر ثبت له المسافة تخييلا وما بعده ترشيح كانت استعارة حسنة وليس قرينتها آلة لذلك الفاعل بل أمر من لوازمه، ومثله كثير في كلام البلغاء انتهى.
Ashabımızdan nakledildiğine göre onlara göre elbise lafzı tahyîldir (hayalî canlandırmadır). Bu da şöyle açıklanmıştır: Açlık ve korku tesir hususunda, tesir etmeyi kasteden ve bunda mübalağa gösteren elbise sahibi bir kimseye benzetilir; böylece onun için elbise gibi bir suret tahayyül edilip icat edilir ve onun ismi ona verilir. Buna ise şöyle itiraz edilmiştir: Bu, Kur'ân-ı Azîm'in belağatına uymaz; zira açlık, üstlendiği işte tam olan ve kasteden bir müessire benzetildiğinde, ona tesirde hiçbir dahli olmayan elbise suretinin değil, tesir aleti olan bir suretin tahayyül edilmesi münasip olurdu. Buna da şöyle cevap verilmiştir: Miftâh sahibi, tahyîliyyenin mütekellimin hakiki manasına benzer olarak vehmettiği vehmî bir hususta kullanıldığı görüşündedir. Dolayısıyla elbise şayet tahyîl ise, ondan muradın elbisenin kuşattığı gibi açlığı kuşatan kıtlık benzeri ve düşmanın kuşatması gibi korkuyu kuşatan bir husus olması caizdir. Binaenaleyh 'elbise sureti tesirde dahli olmayan şeylerdendir' sözünün bir vechi yoktur. Fail ile birlikte ancak tesir aletinin zikrinin münasip olacağı sözü ise cemaatten hiç kimsenin açıkça ifade etmediği bir husustur ve her mekniyyede buna bağlı kalmak mümkün değildir. Görmez misin ki; övgüyü bir yolcuya benzetip tahyîlen ona mesafe nisbet ederek ve sonrasını terşih kılarak 'Şiir mesafesini, onun kapısına inene kadar büküp dürmeye devam etti' desen, bu güzel bir istiare olur; oysa onun karinesi o fail için bir alet değil, onun gereklerinden bir husustur. Belagat ehlinin kelamında bunun benzeri çoktur, [alıntı] bitti.
وأنت تعلم أن هذا على ما فيه لا يفيد عند صحيح التخيل تميز ما نقل عن الأصحاب على ما ذكر أولا ولا مساواته له، والمشهور أن في لِباسَ استعارتين تصريحية ومكنية، وبين ذلك بأن شبه ما غشي الإنسان عند الجوع والخوف من أثر الضرر من حيث الاشتمال باللباس فاستعير له اسمه ومن حيث الكراهة بالطعم المر البشع فيكون
Sen de bilirsin ki bu açıklama -içerdikleriyle birlikte- sahih bir tahayyül nezdinde ashabımızdan nakledilen görüşün ilk zikredilene bir üstünlüğünü yahut ona denkliğini ifade etmez. Meşhur olan şudur ki { لِباسَ } lafzında biri tasrihiyye, diğeri mekniyye olmak üzere iki istiare vardır. Bu da şöyle açıklanmıştır: Açlık ve korku esnasında insanın büründüğü zarar eseri, kuşatma yönünden elbiseye benzetilmiş ve onun ismi onun için istiare edilmiştir; kerih görülme yönünden ise acı ve iğrenç tada benzetilmiştir, böylece
استعارة مصرحة نظر إلى الأول ومكنية إلى الثانية وتكون الاذاقة تخييلا، وفيه بحث مشهور بين الطلبة، وجوز أن يكون لباس الْجُوعِ كلجين الماء أي أذاقها الله الجوع الذي هو في الإحاطة كاللباس، والأول أيضا أولى، ومثل ذلك قول كثير:
birincisi nazara alındığında musarraha (tasrihiyye), ikincisi nazara alındığında mekniyye istiare olur; tatma ise tahyîl olur. Bu hususta talebeler arasında meşhur bir bahis vardır. Libâsü'l-cû' ifadesinin lüceynü'l-mâ (suyun gümüşü) gibi olması, yani Allah ona kuşatma bakımından elbise gibi olan açlığı tattırdı manasında olması da caiz görülmüştür. Birinci [vecih] yine daha evladır. Küseyyir'in şu sözü de bunun benzeridir:
غمر الرداء إذا تبسم ضاحكا ... غلقت لضحكته رقاب المال
İyiliği bol bir kimsedir; gülümsediği zaman... onun gülümsemesine karşılık malların boyunları bağlanır (cömertçe dağıtılır).
فإنه استعار الرداء للمعروف لأنه يصون عرض صاحبة صون الرداء. لما يلقي عليه وأضاف إليه الغمر وهو في وصف المعروف استعارة جرت مجرى الحقيقة وحقيقته من الغمرة وهي معظم الماء وكثرته، وتقديم «الجوع» الناشئ من فقدان الرزق على الْخَوْفِ المترتب على زوال الأمن المقدم فيما تقدم على إتيان الرزق لكونه أنسب بالاذاقة أو لمراعاة المقارنة بين ذلك وبين إتيان الرزق.
Zira o, ridâ (elbise) lafzını iyilik ve cömertlik için istiare etmiştir; çünkü iyilik, elbisenin üzerine atılan şeyi koruduğu gibi sahibinin ırzını korur. Ona 'gamr' (bol) kelimesini izafe etmiştir ki bu, ma'ruf (iyilik) vasfında hakikat hükmünü almış bir istiaredir; hakikati ise suyun çoğu ve bolluğu demek olan gamreden gelir. Rızkın yokluğundan neşet eden 'açlığın', daha önce rızkın gelişinden öne alınan emniyetin zevaline terettüp eden { الْخَوْفِ } 'korkudan' öne geçirilmesi; tatmaya daha münasip olmasından yahut bununla rızkın gelişi arasındaki mukarenete riayet edilmesindendir.
وفي مصحف أبي «لباس الخوف والجوع» بتقديم الخوف، وكذا قرأ عبد الله إلا أنه لم يذكر اللباس وعد ذلك أبو حيان تفسيرا لا قراءة، وروى العباس عن أبي عمرو أنه قرأ «والخوف» بالنصب عطفا على لِباسَ وجعله الزمخشري على حذف مضاف وإقامة المضاف مقامه أي ولبسا الخوف.
Übeyy'in mushafında korkunun takdimiyle 'libâse'l-havfi ve'l-cû'' şeklindedir. Abdullah [b. Mes'ûd] da elbiseyi zikretmeksizin böyle okumuştur; Ebû Hayyân bunu bir kıraat değil tefsir saymıştır. Abbâs, Ebû Amr'dan onun { لِباسَ } lafzına atıfla 've'l-havfe' şeklinde nasb ile okuduğunu rivayet etmiştir; Zemahşerî bunu muzafın hazfi ve muzafun ileyhin onun yerine ikamesi kabilinden kılmıştır, yani 've lübsel-havfi' (korkunun giydirilişini) demektir.
وقال صاحب اللوامح: يجوز أن يكون نصبه بإضمار فعل، وفي مقابلة ما تقدم بالجوع والخوف فقط ما يشير إلى عد الأمن والاطمئنان كالشيء الواحد وإلا فكان الظاهر فاذاقها الله لباس الجوع والخوف والانزعاج بِما كانُوا يَصْنَعُونَ فيما قبل أو على وجه الاستمرار وهو الكفران المذكور، وما موصولة والعائد محذوف أي يصنعونه، وجوز أن تكون مصدرية والباب على الوجهين بسببية والضميران قيل: عائدان على- أهل- المقدر المضاف إلى القرية بعد ما عادت الضمائر السابقة إلى لفظها، وقيل: عائدات إلى القرية مرادا بها أهلها.
el-Levâmih sahibi dedi ki: Nasbının bir fiil takdiriyle olması da caizdir. Daha önce geçenlerin mukabilinde sadece açlık ve korkunun zikredilmesinde, emniyet ile itminanın tek bir şey gibi sayıldığına bir işaret vardır; aksi takdirde zahir olan 'Allah ona açlık, korku ve huzursuzluk elbisesini tattırdı' denilmesi olurdu. { بِما كانُوا يَصْنَعُونَ } “yapageldikleri şeyler sebebiyle” daha önce yahut süreklilik üzere [yapageldikleri], o da zikredilen nankörlüktür. Mâ mevsûledir, âid zamir ise hazfedilmiştir; yani yasna'ûnehû (yaptıkları şeyler) demektir. Masdariyye olması da caiz görülmüştür. Bâ harfi her iki vecihte de sebebiyyet içindir. İki zamirin, önceki zamirler lafzına döndükten sonra karye kelimesine muzaf olarak takdir edilen 'ehl' kelimesine döndüğü söylenmiştir; kentin kendisiyle halkı kastedilerek karyeye döndüğü de söylenmiştir.
وفي إرشاد العقل السليم أسند ما ذكر إلى أهل القرية تحقيقا للأمر بعد إسناد الكفران إليها وإيقاع الإذاقة عليها إرادة للمبالغة، وفي صيغة الصنعة إيذان بأن كفران الصنيعة صنعة راسخة لهم وسنة مسلوكة وَلَقَدْ جاءَهُمْ من تتمة التمثيل، والضمير فيه عائد على من عاد إليه الضميران قبله، وجيء بذلك لبيان أن ما صنعوه من كفران الله تعالى لم يكن مزاحمة منهم لقضية العقل فقط بل كان ذلك معارضة لحجة الله تعالى على الخلق أيضا أي ولقد جاء أهل تلك القرية رَسُولٌ مِنْهُمْ أي من جنسهم يعرفونه بأصله ونسبه فأخبرهم بوجوب الشكر على النعمة وأنذرهم بسوء عاقبة ما هم عليه فَكَذَّبُوهُ في رسالته أو فيما أخبرهم به مما ذكر، فالفاء فصيحة وعدم ذكر ما أفصحت عنه للإيذان بمفاجأتهم بالتكذيب من غير تلعثم فَأَخَذَهُمُ الْعَذابُ المستأصل لشأفتهم غب ما ذاقوا منه ما سمعت وَهُمْ ظالِمُونَ أي حال التباسهم بالظلم وهو الكفران والتكذيب غير مقلعين عنه بما ذاقوا من المقدمات الزاجرة عنه، وفيه دلالة على تماديهم في الكفر والعناد وتجاوزهم في ذلك كل حد معتاد.
İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de şöyle denmiştir: Nankörlüğün kente isnat edilip tatmanın da mübalağa kastıyla onun üzerine vaki kılınmasından sonra, hakikati ortaya koymak üzere zikredilen husus karye halkına isnat edilmiştir. San'at (yapma/zanaat) sîgasında ise iyiliğe nankörlük etmenin onlar için kökleşmiş bir meslek ve tutulmuş bir yol olduğuna dair bir bildirim vardır. { وَلَقَدْ جاءَهُمْ } “Andolsun onlara gelmişti” kısmı temsilin tamamlayıcısıdır; buradaki zamir ise kendisinden önceki iki zamirin döndüğü kimselere dönmektedir. Bu, Allah Teâlâ'ya karşı işledikleri nankörlüğün sadece aklın gereğiyle çatışmakla kalmayıp aynı zamanda Allah Teâlâ'nın mahlukat üzerindeki hüccetine de bir karşı koyma olduğunu beyan etmek için getirilmiştir. Yani o kentin halkına { رَسُولٌ مِنْهُمْ } “kendilerinden bir elçi” yani kendi cinslerinden, soyunu ve nesebini bildikleri bir elçi gelmişti de onlara nimete şükretmenin vacip olduğunu haber vermiş ve içinde bulundukları durumun kötü akıbetiyle onları uyarmıştı. { فَكَذَّبُوهُ } “Fakat onu yalanladılar” risaletinde yahut zikredilen şeylerden kendilerine haber verdiği hususlarda [yalanladılar]. Fâ harfi fasiha'dır; fasih kıldığı kısmın zikredilmeyişi, tereddüt etmeksizin onları aniden yalanlamaya giriştiklerini bildirmek içindir. { فَأَخَذَهُمُ الْعَذابُ } “Bunun üzerine azap onları yakalayıverdi” işittiğin şeyleri ondan tattıktan hemen sonra köklerini kazıyan [azap yakalayıverdi], { وَهُمْ ظالِمُونَ } “onlar zulmediyorlarken” yani nankörlük ve yalanlamadan ibaret olan zulme bürünmüş bir haldeyken; kendilerini bundan caydırıcı öncü azapları tatmalarına rağmen ondan vazgeçmeksizin [yakalayıverdi]. Bunda, onların küfür ve inatta ısrar ettiklerine ve bu hususta her mutad haddi aştıklarına bir delalet vardır.
وترتيب أخذ العذاب على تكذيب الرسول جرى على سنة الله تعالى حسبما يرشد إليه قوله سبحانه: وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا [الإسراء: ١٥] وبه يتم التمثيل فإن حال أهل مكة سواء ضرب المثل لهم خاصة أولهم ولمن سار سيرتهم كافة أشبه بحال أهل تلك القرية من الغراب بالغراب فقد كانوا في حرم آمن يتخطف الناس من حولهم ولا يمر ببالهم طيف من الخوف ولا يزعج قطا قلويهم مزعج وكانت تجبى إليه ثمرات كل شيء ولقد جاءهم رسول منهم وأي رسول تحار في إدراك سمو مرتبة العقول ﷺ ما اختلف الدبور والقبول فانذرهم وحذرهم فكفروا بأنعم الله تعالى وكذبوه ﵊ فأذاقهم الله تعالى لباس الجوع والخوف حيث أصابهم
Azabın yakalamasının elçiyi yalanlamaya terettüp ettirilmesi, Allah Teâlâ'nın: { وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا } “Biz bir elçi göndermedikçe azap ediciler değiliz” [İsrâ: 15] kavlinin irşat ettiği üzere Allah Teâlâ'nın sünneti gereğince cereyan etmiştir. Temsil de bununla tamamlanır; zira Mekke halkının hali -ister mesel özellikle onlar için ister onlar ve yollarından giden herkes için vurulmuş olsun- o kentin halkının haline karganın kargaya benzediğinden daha çok benzemektedir. Nitekim onlar, etraflarından insanlar kapılıp götürülürken güvenli bir haremde bulunuyorlardı; hatırlarından bir korku hayali bile geçmiyor, kalplerinin kuşunu hiçbir ürkütücü ürkütmüyordu ve her şeyin mahsulleri oraya toplanıp getiriliyordu. Andolsun onlara kendilerinden bir elçi gelmişti; hem de nasıl bir elçi! Rüzgârlar esip durdukça akılların mertebesinin yüceliğini idrak etmekten aciz kaldığı bir elçi sallallâhu aleyhi ve sellem. Onları uyardı ve sakındırdı; fakat onlar Allah Teâlâ'nın nimetlerine nankörlük ettiler ve onu aleyhisselâm yalanladılar. Bunun üzerine Allah Teâlâ da onlara açlık ve korku elbisesini tattırdı; zira onun
بدعائه ﷺ «اللهم اشدد وطأتك على مضر واجعلها عليهم سنين كسني يوسف»
sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Allah'ım! Mudar üzerindeki tazyikini şiddetlendir ve onların üzerindeki yılları Yûsuf'un [kıtlık] yılları gibi kıl' duası sebebiyle,
ما أصابهم من جدب شديد وأزمة ما عليها مزيد
şiddetli bir kuraklık ve daha ötesi olmayan bir kıtlık kendilerine isabet etti;
فاضطروا إلى أكل الجيف والكلاب الميتة والعظام المحروقة والعلهز وهو طعام يتخذ في سني المجاعة من الدم والوبر وكان أحدهم ينظر إلى السماء فيرى شبه الدخان من الجوع وقد ضاقت عليهم الأرض بما رحبت من سرايا رسول الله ﷺ حيث كانوا يغيرون على مواشيهم وعيرهم وقوافلهم ثم أخذهم يوم بدر ما أخذهم من العذاب هذا ما اختاره شيخ الإسلام وقال: إنه الذي يقتضيه المقام ويستدعيه النظام، وأما ما أجمع عليه أكثر أهل التفسير من أن الضمير في قوله تعالى: «ولقد جاءهم» لأهل مكة والكلام انتقال إلى ذكر حالهم صريحا بعد ذكر مثلهم وأن المراد بالرسول محمد ﷺ وبالعذاب ما أصابهم من الجدب ووقعة بدر فبمعزل عن التحقيق كيف لا وقوله تعالى: فَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ مفرع على نتيجة التمثيل وصد لهم عما يؤدي إلى مثل عاقبته، والمعنى وإذا قد استبان لكم حال من كفر بأنعم الله تعالى وكذب رسوله وما حل بهم بسبب ذلك من اللتيا والتي أولا وآخرا فانتهوا عما أنتم عليه من كفران النعم وتكذيب الرسول ﷺ كيلا يحل بكم ما حل بهم واعرفوا حق نعم الله تعالى وأطيعوا الرسول ﵊ في أمره ونهيه فكلوا من رزق الله تعالى حال كونه حَلالًا طَيِّباً وذروا ما تفترون من تحريم البحائر ونحوها وَاشْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ واعرفوا حقها ولا تقاتلوها بالكفران.
böylece leşleri, ölü köpekleri, yanmış kemikleri ve kıtlık yıllarında kan ile yünden yapılan bir yiyecek olan ılhız'ı yemeye mecbur kaldılar. Onlardan biri göğe baktığında açlıktan duman gibi bir şey görürdü. Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem seriyyeleri onların davarlarına, develerine ve kervanlarına akınlar düzenlediği için yeryüzü bütün genişliğine rağmen onlara dar gelmişti; sonra da Bedir günü azaptan başlarına gelenler onları yakalayıverdi. Şeyhülislâm'ın tercih ettiği görüş budur; o, makamın iktiza ettiğinin ve nazmın gerektirdiğinin bu olduğunu söylemiştir. Tefsir ehlinin çoğunun üzerinde icma ettiği; Allah Teâlâ'nın 'Ve andolsun onlara geldi' kavlindeki zamirin Mekke halkına ait olduğu, kelamın onların misali zikredildikten sonra açıkça kendi hallerinin zikrine bir intikal olduğu, elçiden muradın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve azaptan muradın da kendilerine isabet eden kuraklık ile Bedir vakası olduğu görüşüne gelince, bu tahkikten uzaktır. Nasıl olmasın ki; Allah Teâlâ'nın { فَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ } “O halde Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden yiyin” kavli temsilin neticesine terettüp etmekte ve onları bunun benzeri bir akıbete götüren şeylerden menetmektedir. Mana şudur: Allah Teâlâ'nın nimetlerine nankörlük edip elçisini yalanlayanların hali ve bu sebeple önünde ve sonunda başlarına gelen türlü belalar sizin için açıklığa kavuştuğuna göre, başlarına gelenlerin sizin de başınıza gelmemesi için içinde bulunduğunuz nimetlere nankörlükten ve Elçi'yi sallallâhu aleyhi ve sellem yalanlamaktan vazgeçin; Allah Teâlâ'nın nimetlerinin hakkını bilin, Elçi'ye aleyhisselâm emrinde ve nehyinde itaat edin. Böylece Allah'ın rızkından { حَلالًا طَيِّباً } “helal ve temiz olarak” yiyin ve bahîre ve benzerlerini haram kılma hususunda uydurduğunuz iftiraları bırakın. { وَاشْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ } “Ve Allah'ın nimetine şükredin” onun kadrini bilin ve ona nankörlükle savaş açmayın.
والفاء في المعنى داخلة على الأمر بالشكر وإنما دخلت على الأمر بالأكل لكون الأكل ذريعة إلى الشكر فكأنه قيل: فاشكروا نعمة الله غب أكلها حلالا طيبا وقد أدمج فيه النهي عن زعم الحرمة ولا ريب في أن هذا إنما يتصور حين كان العذاب المستأصل متوقعا بعد وقد تمهدت مبادية وأما بعد ما وقع فمن ذا الذي يحذر ومن ذا الذي يؤمر بالأكل والشكر وحمل قوله تعالى: فَأَخَذَهُمُ الْعَذابُ وَهُمْ ظالِمُونَ على الأخبار بذلك قبل الوقوع يأباه التصدي لاستصلاحهم بالأمر والنهي وإن لم يأباه التعبير بالماضي لأن استعماله في المستقبل المتحقق الوقوع مجازا كثير.
Fâ harfi mana bakımından şükür emrinin üzerine dahil olmuştur; yeme emrinin üzerine dahil olması ise yemenin şükre bir vesile olması sebebiyledir. Sanki: 'Helal ve temiz olarak yedikten sonra Allah'ın nimetine şükredin' denilmiştir ve bunun içine haramlık iddiasından nehiy de dâhil edilmiştir. Şüphe yoktur ki bu durum, ancak kök kazıyıcı azap henüz beklenirken ve onun başlangıçları hazırlanmışken tasavvur edilir; vuku bulduktan sonra ise kim sakındırılacak ve kime yemek ile şükür emredilecektir? Allah Teâlâ'nın { فَأَخَذَهُمُ الْعَذابُ وَهُمْ ظالِمُونَ } “Bunun üzerine onlar zulmediyorlarken azap onları yakalayıverdi” kavlini vuku bulmadan önce bunun haberi verilmesine hamletmeyi ise; -geçmiş zaman kipiyle ifade edilmesine engel olmasa bile, zira vuku bulması kesin olan gelecek zaman için geçmiş zaman kipinin mecazen kullanımı çoktur- onları emir ve nehiy ile ıslah etmeye yönelmiş olmak reddeder.
وتوجيه خطاب الأمر بالأكل إلى المؤمنين مع أن ما يتلوه من خطاب النهي متوجه إلى الكفار كما فعل الواحدي قال: فكلوا أنتم يا معشر المؤمنين مما رزقكم الله تعالى من الغنائم مما لا يليق بشأن التنزيل اه. وتعقب بأنه بعد ما فسر العذاب بالعذاب المستأصل للشأفة كيف يراد به ما وقع في بدر وما بقي منهم أضعاف ما ذهب وإن كان مثل ذلك كافيا في الاستئصال فليكن المحذر والمأمور الباقي منهم، وما ذكره عن الواحدي من توجيه خطاب الأمر بالأكل للمؤمنين رواه الإمام عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما ثم نقل عن الكلبي ما يستدعي أن الخطاب لأهل مكة حيث قال: إن رؤساء مكة كلموا رسول الله ﷺ حين جهدوا وقالوا: عاديت الرجال فما بال الصبيان والنساء وكانت الميرة قد قطعت عنهم بأمر رسول الله ﷺ فأذن في الحمل إليهم فحمل الطعام إليهم فقال الله تعالى: فَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ إلخ ثم قال: والقول ما قال ابن عباس يدل عليه قوله تعالى فيما بعد: إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ إلخ يعني أنكم لما آمنتم وتركتم الكفر فكلوا الحلال الطيب وهو الغنيمة واتركوا الخبائث وهو الميتة والدم اه. وفي التفسير الخازني أن كون الخطاب للمؤمنين من أهل المدينة هو الصحيح فإن الصحيح أن الآية مدنية كما قال مقاتل وبعض المفسرين، والمراد بالقرية مكة وقد ضربها الله تعالى لأهل المدينة يخوفهم ويحذرهم أن يصنعوا مثل صنيعهم فيصيبهم ما أصابهم من الجوع والخوف ويشهد لصحة ذلك أن الخوف المذكور في الآية كان من البعوث والسرايا التي كانت يبعثها رسول الله ﷺ في قول جميع المفسرين لأن النبي ﵊ لم يؤمر بالقتال وهو بمكة وإنما أمر به وهو بالمدينة فكان ﷺ يبعث البعوث إلى مكة يخوفهم بذلك وهو بالمدينة، والمراد بالعذاب ما أصابهم من الجوع والخوف وهو أولى من أن يراد به القتل يوم بدر، والظاهر أن قوله تعالى: وَلَقَدْ جاءَهُمْ إلخ عنده كما هو عند الجمهور انتقال من التمثيل بهم إلى التصريح بحالهم الداخلة فيه وليس من تتمته فإنه على ما قيل خلاف المتبادر
Yeme emri hitabını, kendisini takip eden nehiy hitabı kâfirlere yönelik olduğu halde müminlere yöneltmek -Vâhidî'nin: 'Ey müminler topluluğu! Siz Allah Teâlâ'nın ganimetlerden size rızık olarak verdiklerinden yiyin' dediği gibi- Kur'an'ın şanına yakışmayan şeylerdendir, [alıntı] bitti. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Azap, kök kazıyıcı azap olarak tefsir edildikten sonra, onlardan geride kalanlar gidenlerin kat kat fazlası iken bununla Bedir'de vuku bulan şey nasıl murat edilebilir? Şayet bu kadarı kök kazıma için kâfi ise, o halde sakındırılan ve emredilen kimseler de geride kalanlar olsun. Vâhidî'den aktardığı yeme emri hitabının müminlere yönelik olduğu görüşünü İmam, İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet etmiş; sonra Kelbî'den hitabın Mekke halkına yönelik olmasını gerektiren şu sözü nakletmiştir: Mekke'nin ileri gelenleri darlık ve sıkıntıya düştüklerinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile konuştular ve: 'Erkeklere düşmanlık ettin, peki çocukların ve kadınların suçu ne?' dediler. Erzak Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem emriyle onlardan kesilmişti; bunun üzerine kendilerine yiyecek taşınmasına izin verdi ve onlara yiyecek taşındı. Allah Teâlâ da: { فَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ } “O halde Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden yiyin...” buyurdu. Sonra şöyle dedi: Doğru söz İbn Abbâs'ın dediğidir; bundan sonra gelen Allah Teâlâ'nın: { إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ } “O, size ancak leşi haram kıldı...” kavli de buna delalet eder; yani siz iman edip küfrü terk ettiğinizde helal ve temiz olan ganimeti yiyin, murdar olan leş ve kanı terk edin demektir, [alıntı] bitti. Tefsîr-i Hâzin'de ise hitabın Medine ehli olan müminlere ait olmasının sahih olduğu belirtilmiştir; zira Mukātil ve bazı müfessirlerin dediği gibi sahih olan ayetin Medenî olduğudur. Karyeden murat ise Mekke'dir; Allah Teâlâ Medine halkına, onların yaptıklarının benzerini yapıp da kendilerine isabet eden açlık ve korkunun kendi başlarına da gelmesinden onları korkutmak ve sakındırmak için Mekke'yi misal vermiştir. Bunun sıhhatine delalet eden husus şudur ki; bütün müfessirlerin kavline göre ayette zikredilen korku, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem gönderdiği birlik ve seriyyelerden kaynaklanan korkudur. Çünkü Peygamber aleyhisselâm Mekke'deyken savaşla emrolunmamış, ancak Medine'deyken bununla emrolunmuştur; binaenaleyh o sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'deyken onları korkutmak için Mekke'ye birlikler gönderiyordu. Azaptan murat ise onlara isabet eden açlık ve korkudur ki bu, Bedir günü öldürülmelerinin murat edilmesinden daha evladır. Zahir olan, ona göre de cumhura göre olduğu gibi Allah Teâlâ'nın { وَلَقَدْ جاءَهُمْ } “Andolsun onlara gelmişti...” kavlinin onlarla misal vermekten, misale dahil olan kendi hallerini açıkça beyana intikal olduğudur, temsilin tamamlayıcısı değildir; zira o [temsilin tamamlayıcısı saymak], söylendiğine göre ilk akla gelene
إلى الفهم. نعم كون خطاب النهي فيما بعد للمؤمنين بعيد غاية البعد، وجعله للكفار مع جعل خطاب الأمر السابق للمؤمنين بعد أيضا لكن دون ذلك. وادعى أبو حيان أن الظاهر أن خطاب النهي كخطاب الأمر للمكلفين كلهم، ونقل كون خطاب للنهي لهم عن العسكري، وكونه للكفار عن الزمخشري وابن عطية والجمهور، ولعل الأولى ما ذكره شيخ الإسلام إلا أن تقييد العذاب بالمستأصل ودعوى أن حال أهل مكة كحال أهل تلك القرية حذو القذة بالقذة من غير تفاوت بينهما ولو في خصلة فذة لا يخلو عن شيء من حيث إن أهل مكة لم يستأصلوا فتأمل ذاك والله تعالى يتولى هداك إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ تطيعون أو إن صح زعمكم إنكم تقصدون بعبادة الآلهة عبادته سبحانه ومن قال: إن الخطاب للمؤمنين أبقى هذا على ظاهره أي إن كنتم تخصونه تعالى بالعبادة، والكلام خارج مخرج التهييج.
aykırıdır. Evet, sonraki nehiy hitabının müminlere yönelik olması son derece uzaktır; önceki emir hitabı müminlere kılınmakla birlikte onun kâfirlere kılınması da uzaktır, fakat bundan daha hafiftir. Ebû Hayyân, zahir olanın nehiy hitabının da emir hitabı gibi bütün mükelleflere yönelik olduğunu iddia etmiş; nehiy hitabının onlara ait olduğunu Askerî'den, kâfirlere ait olduğunu ise Zemahşerî, İbn Atiyye ve cumhurdan nakletmiştir. Muhtemelen en evla olan Şeyhülislâm'ın zikrettiğidir; ancak azabın kök kazıyıcı azapla kayıtlanması ve Mekke ehlinin halinin tek bir haslette bile aralarında hiçbir fark olmaksızın o kentin halkının haline tıpatıp benzediği iddiası, Mekke ehlinin kökünün kazınmamış olması yönünden tenkitten hâli değildir. Bunu iyi düşün, hidayetini Allah Teâlâ üstlenir. { إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ } “eğer yalnız O'na kulluk ediyorsanız” O'na itaat ediyorsanız yahut ilahlara ibadet etmekle Allah Teâlâ'ya ibadeti kastettiğinize dair iddianız doğruysa [helalinden yiyin]. Hitabın müminlere olduğunu söyleyen kimse bunu zahiri üzere bırakmıştır; yani şayet ibadeti sadece Allah Teâlâ'ya tahsis ediyorsanız demektir ve kelam teşvik/heyecanlandırma üslubu üzere sevk edilmiştir.
إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَما أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ تعليل لحل ما أمرهم بأكله مما رزقهم، والحصر إضافي على ما قال غير واحد أي إنما حرم أكل هذه الأشياء دون ما تزعمون من البحائر والسوائب ونحوها فلا ينافي تحريم غير المذكورات كالسباع والحمر الأهلية، وقيل: الحصر على ظاهره والسباع ونحوها لم تحرم قبل وإنما حرمت بعد وليس الحصر إلا بالنظر إلى الماضي، وقال الإمام: إنه تعالى حصر المحرمات في الأربع في هذه السورة وفي سورة [الأنعام: ١٤٥] بقوله سبحانه: قُلْ لا أَجِدُ فِي ما أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلى طاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً إلخ وهما مكيتان وحصرها فيها أيضا في البقرة وكذا في [المائدة: ١] فإنه تعالى قال فيها أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ الْأَنْعامِ إِلَّا ما يُتْلى عَلَيْكُمْ فأباح الكل إلا ما يتلى عليهم، وأجمعوا على أن المراد بما يتلى هو قوله تعالى في تلك السورة:
{ إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَما أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ } “O, size ancak leşi, kanı, domuz etini ve Allah'tan başkası adına kesilenleri haram kıldı”. Kendilerine rızık olarak verilen şeylerden yemelerinin emredildiği şeylerin helalliğine bir illettir. Birçok âlimin dediğine göre hasr izafîdir; yani sizin iddia ettiğiniz bahîreler, sâibeler ve benzerleri değil, ancak bu sayılan şeylerin yenmesi haram kılınmıştır; binaenaleyh yırtıcı hayvanlar ve ehil merkepler gibi zikredilmeyen diğer şeylerin haramlığına mani olmaz. Hasrın zahiri üzere olduğu, yırtıcı hayvanlar ve benzerlerinin daha önce haram kılınmayıp ancak sonradan haram kılındığı, hasrın ise sadece geçmişe nazaran olduğu da söylenmiştir. İmam dedi ki: Allah Teâlâ haramları bu surede ve [En'âm: 145] suresinde: { قُلْ لا أَجِدُ فِي ما أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلى طاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً } “De ki: Bana vahyolunanda, yiyecek bir kimseye haram kılınmış bir şey bulamıyorum; meğerki leş olsun...” buyruğuyla dörde hasretmiştir ki bu iki sure Mekkî'dir. Bakara'da ve Mâide [1]'de de bunları dörde hasretmiştir; zira Mâide'de: { أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ الْأَنْعامِ إِلَّا ما يُتْلى عَلَيْكُمْ } “Size okunacak olanlar müstesna, davarlar size helal kılındı” buyurarak kendilerine okunacak olanlar müstesna hepsini mübah kılmıştır. Kendilerine okunan şeyden muradın ise o suredeki şu buyruk olduğu hususunda icma etmişlerdir:
حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَما أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ [المائدة: ٣] وما ذكره تعالى من المنخنقة والموقوذة والمتردية والنطيحة وما أكل السبع داخل في الميتة وما ذبح على النصب داخل فيما أهل به لغير الله، فثبت أن هذه السور الأربع دالة على حصر المحرمات في هذه الأربع، وسورتا النحل والأنعام مكيتان وسورتا البقرة والمائدة مدنيتان، والمائدة من آخر ما نزل بالمدينة فمن أنكر حصر التحريم في الأربع إلا ما خصه الإجماع والدلائل القاطعة كان في محل أن يخشى عليه لأن هذه السور دلت على أن حصر المحرمات فيها كان مشروعا ثابتا في أول أمر مكة وآخرها وأول المدينة وآخرها، وفي إعادة البيان قطع للأعذار وإزالة للشبه اه نتفطن ولا تغفل فَمَنِ اضْطُرَّ أي دعته ضرورة المخمصة إلى تناول شيء من ذلك غَيْرَ باغٍ على مضطر آخر وَلا عادٍ متعد قدر الضرورة وسد الرمق فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ أي لا يؤاخذه سبحانه بذلك فأقيم سببه مقامه، ولتعظيم أمر المغفرة والرحمة جيء بالاسم الجليل، وقدسها شيخ الإسلام فظن أن الآية فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ [الأنعام: ١٤٥] فبين سر التعرض لوصف الربوبية والإضافة إلى ضميره ﷺ وسبحان من لا يسهو.
{ حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَما أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ } “Leş, kan, domuz eti ve Allah'tan başkası adına kesilenler size haram kılındı” [Mâide: 3]. Allah Teâlâ'nın boğulmuş, vurulmuş, yuvarlanmış, süsülmüş ve canavar tarafından parçalanmış olarak zikrettiği şeyler leşin içine; dikili taşlar üzerinde boğazlananlar ise Allah'tan başkası adına kesilenlerin içine dahildir. Böylece bu dört surenin, haramların bu dört şeyde hasredildiğine delalet ettiği sabit olmuştur. Nahl ve En'âm sureleri Mekkî, Bakara ve Mâide sureleri ise Medenî'dir; Mâide suresi ise Medine'de en son inenlerdendir. Binaenaleyh icmaın ve kat'î delillerin tahsis ettiği müstesna, haram kılmanın bu dörde hasredildiğini inkâr eden kimse hakkında endişe edilecek bir mevkide olur; çünkü bu sureler, haramların bunlarda hasredilmesinin Mekke'nin başında ve sonunda, Medine'nin başında ve sonunda meşru ve sabit olduğuna delalet etmiştir. Beyanın tekrarlanmasında ise mazeretlerin kesilmesi ve şüphelerin giderilmesi vardır, [alıntı] bitti. Uyanık ol ve gafil olma. { فَمَنِ اضْطُرَّ } “Fakat kim mecbur kalırsa” yani açlık zarureti onu bunlardan birini yemeye mecbur bırakırsa, { غَيْرَ باغٍ } “haddi aşmaksızın” başka bir mecbur kalana saldırmaksızın, { وَلا عادٍ } “ve tecavüz etmeksizin” zaruret ve açlıktan ölmeyecek miktarı aşmaksızın [yerse], { فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir” yani Allah Teâlâ bundan dolayı onu muaheze etmez; böylece sebebi müsebbebin yerine ikame edilmiştir. Mağfiret ve rahmetin şanını yüceltmek için Lafza-i Celâl getirilmiştir. Şeyhülislâm ise yanılmış ve ayetin { فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Rabbin çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir” [En'âm: 145] olduğunu zannederek Rubûbiyyet vasfına yer verilmesinin ve onun sallallâhu aleyhi ve sellem zamirine izafe edilmesinin sırrını açıklamıştır; yanılmayan Allah Teâlâ her türlü eksiklikten münezzehtir.
واستدل بالآية على أن الكافر مكلف بالفروع، ثم إنه تعالى أكد ما يفهم من الحصر بالنهي عن التحريم والتحليل بالأهواء فقال عز قائلا: وَلا تَقُولُوا لِما تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ إلخ، ولا ينافي ذلك العطف كما لا يخفى، واللام صلة القول مثلها في قوله تعالى: وَلا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتٌ [البقرة: ١٥٤] وقولك: لا تقل للنبيذ إنه حلال، ومعناها الاختصاص، و «ما» موصولة والعائد محذوف أي لا تقولوا في شأن الذي تصفه ألسنتكم من البهائم بالحل والحرمة في قولكم ما فِي بُطُونِ هذِهِ الْأَنْعامِ خالِصَةٌ لِذُكُورِنا وَمُحَرَّمٌ عَلى أَزْواجِنا [الأنعام: ١٣٩] من غير ترتب ذلك الوصف على ملاحظة وفكر فضلا عن استناده إلى وحي أو قياس مبني عليه بل مجرد قول باللسان.
Ayetten, kâfirin furû ile mükellef olduğuna delil getirilmiştir. Sonra Allah Teâlâ, hevalara göre haram ve helal kılmaktan nehyederek hasrdan anlaşılan manayı tekit etmiş ve şöyle buyurmuştur: { وَلا تَقُولُوا لِما تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ } “Dillerinizin vasfettiği şey hakkında söylemeyin...” ilh. Gizli kalmayacağı üzere atıf buna aykırı değildir. Lâm harfi; Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتٌ } “Allah yolunda öldürülenler için 'ölüler' demeyin” [Bakara: 154] kavlinde ve 'Nebize helaldir deme' sözündeki gibi kavil fiilinin sılasıdır (bağlantısıdır) ve manası ihtisastır. 'Mâ' mevsûledir, âid zamir hazfedilmiştir; yani dillerinizin helallik ve haramlıkla vasfettiği hayvanlar hakkında, { ما فِي بُطُونِ هذِهِ الْأَنْعامِ خالِصَةٌ لِذُكُورِنا وَمُحَرَّمٌ عَلى أَزْواجِنا } “Bu hayvanların karınlarındakiler sadece erkeklerimize aittir, kadınlarımıza ise haram kılınmıştır” [En'âm: 139] sözünüzde olduğu gibi -bu niteleme bir vahye veya ona dayalı bir kıyasa dayanması bir yana, bir inceleme ve düşünceye bile terettüp etmeksizin sırf dil ile söylenmiş kuru bir laftan ibaretken- [yalan söylemeyin].
الْكَذِبَ منتصب على أنه مفعول به- لتقولوا- وقوله سبحانه: هذا حَلالٌ وَهذا حَرامٌ بدل منه بدل كل، وقيل: منصوب بإضمار أعني، وقيل: الْكَذِبَ منتصب على المصدرية وهذا مقول القول.
{ الْكَذِبَ } “yalanı” lafzı lâtakūlû fiilinin mef'ûlün bih'i olarak mansuptur. Allah Teâlâ'nın: { هذا حَلالٌ وَهذا حَرامٌ } “Şu helaldir, bu haramdır” kavli ise ondan bedel-i kül olarak bedeldir. Mahzûf bir a'nî (kastediyorum) fiilinin takdiriyle mansup olduğu da söylenmiştir. el-Kezibe lafzının masdariyet üzere mansup olduğu ve 'hâzâ...' cümlesinin de makūlü'l-kavl (sözün içeriği) olduğu da söylenmiştir.
وجوز أن يكون بدل اشتمال، وجوز أن يكون الْكَذِبَ مقول القول المذكور ويضمر قول آخر بعد الوصف واللام على حالها أي لا تقولوا الكذب لما تصفه ألسنتكم فتقول هذا حلال وهذا حرام، والجملة مبينة ومفسرة لقوله تعالى: تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ كما في قوله سبحانه: فَتُوبُوا إِلى بارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ [البقرة: ٥٤] وجوز أن لا يضمر القول على المذهب الكوفي وأن يقدر قائله على أن المقدر حال من الألسنة، ويجوز أن يكون اللام للتعليل وما مصدرية والْكَذِبَ مفعول الوصف وهذا حَلالٌ إلخ مقول القول أي لا تقولوا هذا حلال وهذا حرام لأجل وصف ألسنتكم الكذب، وإلى هذا ذهب الكسائي. والزجاج، وحاصله لا تحلوا ولا تحرموا لمجرد وصف ألسنتكم الكذب وتصويرها له وتحقيقها لماهيته كأن ألسنتهم لكونها منشأ للكذب ومنبعا للزور شخص عالم بكنهه ومحيط بحقيقته يصفه للناس ويعرفه أوضح وصف وأبين تعريف، ومثل هذا وارد في كلام العرب والعجم تقول: له وجه يصف الجمال وريق يصف السلاف وعين تصف السحر، وتقدم بيت المعري، وقد بولغ في الآية من حيث جعل قولهم كذبا ثم جعل اللسان الناطقة بتلك المقالة ينبوعه مصورة إياه بصورته التي هو عليها وهو من باب الاستعارة بالكتابة وجعله بعضهم من باب الإسناد المجازي نحو نهاره صائم كأن ألسنتهم لكونها موصوفة بالكذب صارت كأنها حقيقته ومنبعه الذي يعرف منه حتى كأنه يصفه ويعرفه كقوله:
Bedel-i iştimal olması da caiz görülmüştür. el-Kezibe lafzının mezkûr kavlin makūlü olması, vasıftan sonra başka bir kavlin takdir edilmesi ve lâm harfinin halini koruması da caiz görülmüştür; yani 'Dillerinizin vasfettiği şeye yalan söylemeyin ki şu helaldir bu haramdır diyesiniz' demektir. Bu cümle Allah Teâlâ'nın: { تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ } “dillerinizin vasfettiği” kavlini açıklayan ve tefsir eden bir cümledir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { فَتُوبُوا إِلى بارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } “Yaratıcınıza tövbe edin de nefislerinizi öldürün” [Bakara: 54] kavlinde de böyledir. Kûfe mezhebine göre kavil fiilinin takdir edilmeyip takdir edilen failin dillerden hal kılınması da caiz görülmüştür. Lâm harfinin talil (gerekçe) için olması, mâ'nın masdariyye, el-Kezibe lafzının vasfın mef'ûlü ve { هذا حَلالٌ } ilh. kısmının da makūlü'l-kavl olması caizdir; yani 'Dillerinizin yalanı vasfetmesi sebebiyle şu helaldir, bu haramdır demeyin' demektir. Kisâî ve Zeccâc bu görüşe gitmişlerdir. Özeti şudur: Dillerinizin yalanı sadece vasfetmesi, onu tasvir etmesi ve mahiyetini ortaya koyması sebebiyle helal ve haram kılmayın. Sanki dilleri, yalanın membaı ve sahteliğin kaynağı olması hasebiyle onun künhünü bilen, hakikatini kuşatan, onu insanlara vasfeden ve onu en açık niteleme ve en beliğ tarifle tanıtan bir şahıs gibidir. Bunun benzeri Arap ve Acem kelamında vârittir; 'Onun güzelliği vasfeden bir yüzü, şarabı vasfeden bir tükürüğü, sihri vasfeden bir gözü var' dersin. el-Maarrî'nin beyti daha önce geçmişti. Ayette; sözleri yalan kılınarak, sonra o sözü söyleyen dil onun pınarı sayılıp onu olduğu suret üzere tasvir eder gösterilerek mübalağa yapılmıştır ki bu, istiare-i bi'l-kinâye babındandır. Bazıları ise bunu 'nehâruhû sâimun' (gündüzü oruçludur) terkibi gibi mecaz-ı aklî kabilinden kılmıştır; sanki dilleri, yalanla nitelenmiş olmasından ötürü onun hakikati ve kendisinden tanındığı membaı haline gelmiştir, hatta şairin şu sözündeki gibi sanki onu vasfetmekte ve tanıtmaktadır:
أضحت يمينك من جود مصورة ... لا بل يمينك منها صور الجود
Sağ elin cömertlikten tasvir edilmiş oldu... Hayır, bilakis sağ elinden cömertlik tasvir edildi.
وقرأ الحسن وابن يعمر وطلحة والأعرج وابن أبي إسحاق وابن عبيد ونعيم بن ميسرة «الكذب» بالجر، وخرج على أن يكون بدلا من ما مع مدخولها، وجعله غير واحد صفة- لما- المصدرية مع صلتها.
Hasan, İbn Ya'mer, Talha, el-A'rec, İbn Ebî İshâk, İbn Ubeyd ve Nuaym b. Meysere 'el-kezibi' şeklinde cer ile okumuşlardır. Bu, mâ ve sılasından bedel olmak üzere yorumlanmıştır; birçok âlim ise bunu sılasıyla birlikte masdariyye olan mâ'nın sıfatı kılmıştır.
وتعقبة أبو حيان بأن المصدر المسبوك من ما أو ان أو كي مع الفعل معرفة كالمضمر لا يجوز نعته فلا يقال:
Ebû Hayyân buna itiraz ederek şöyle demiştir: Mâ, en veya key'in fiille birlikte tevil edildiği masdar, zamir gibi marife olduğundan sıfat alması caiz değildir; bu sebeple:
أعجبني أن تقوم السريع كما يقال: أعجبني قيامك السريع، وليس لكل مقدر حكم المنطوق به وإنما يتبع بذلك كلام العرب. وقرأ معاذ. وابن أبي عبلة. وبعض أهل الشام «الكذب» بضم الثلاثة صفة للألسنة وهو جمع كذوب كصبور وصبر، قال صاحب اللوامح: أو جمع كذاب بكسر الكاف وتخفيف الذال مصدر كالقتال وصف به مبالغة وجمع فعل ككتاب وكتب أو جمع كاذب كشارف وشرف. وقرأ مسلمة بن محارب كما قال ابن عطية أو يعقوب كما قال صاحب اللوامح ونسب قراءة معاذ ومن معه إلى مسلمة «الكذب» بضمتين والنصب، وخرج على أوجه. الأول إن ذلك منصوب على الشتم والذم وهو نعت للألسنة مقطوع.
'A'cebenî kıyâmüke's-serîu' (Hızlı kalkışın hoşuma gitti) denilebildiği gibi 'A'cebenî en tekūme's-serîu' denilmez. Zira her mukadder olan şey lafzen telaffuz edilenin hükmünü almaz, bu hususta ancak Arapların kelamına tabi olunur. Muâz, İbn Ebî Able ve Şam ehlinden bazıları, her üç harekenin dammesiyle 'el-küzübe' şeklinde dillerin sıfatı olarak okumuşlardır; bu da sabûr ve sübür gibi kezûb kelimesinin çoğuludur. el-Levâmih sahibi dedi ki: Yahut kıtâl gibi bir masdar olan kâf'ın kesresi ve zâl'in tahfifiyle kizzâb kelimesinin çoğuludur ki mübalağa için onunla sıfat yapılmıştır ve kitâb ile kütüb gibi fiâl vezninin çoğuludur; yahut şârif ve şürüf gibi kâzib kelimesinin çoğuludur. Müslime b. Muhârib -İbn Atiyye'nin dediği gibi yahut el-Levâmih sahibinin dediği gibi Ya'kūb- iki damme ve nasb ile 'el-küzübe' okumuştur; el-Levâmih sahibi Muâz ve beraberindekilerin kıraatini Müslime'ye nisbet etmiştir. Bu kıraat birkaç veçhe göre açıklanmıştır: Birincisi, şetim ve zem üzere mansuptur ve diller için mahzûf (maktu') bir sırattır.
الثاني مفعول به- لتصف- أو تَقُولُوا والمراد الكلم الكواذب: الثالث أنه مفعول مطلق- لتصف- من معناه على أنه جمع كذاب المصدر، وأعرب هذا حَلالٌ إلخ على ما مر ولا إشكال في إبداله لأنه كلم باعتبار مواده وكلاما ظاهرا لِتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ اللام لام العاقبة والصيرورة وللتعليل لأن ما صدر منهم ليس لأجل الافتراء على الله تعالى بل لأغراض أخر ويترتب على ذلك ما ذكر، وإلى هذا ذهب الزمخشري وجماعة، وقال بعضهم: يجوز أن تكون للتعليل ولا يبعد قصدهم لذلك كما قالوا: وَجَدْنا عَلَيْها آباءَنا وَاللَّهُ أَمَرَنا بِها [الأعراف: ٢٨] وفي البحر أنه الظاهر ولا يكون ذلك على سبيل التوكيد للتعليل السابق على احتمال كون اللام للتعليل وما مصدرية لأن في هذا التنبيه على من افتروا الكذب عليه وليس فيما مر بل فيه إثبات الكذب مطلقا ففي إشارة إلى أنهم لتمرنهم على الكذب اجترءوا على الكذب على الله تعالى فنسبوا ما حللوا وحرموا إليه سبحانه. وقال الواحدي: إن لِتَفْتَرُوا بدل من لِما تَصِفُ إلخ لأن وصفهم الكذب هو افتراء على الله تعالى، وهو على ما في البحر أيضا على تقدير كون ما مصدرية لأنها إذا جعلت موصولة لا تكون اللام للتعليل ليبدل من ذلك ما يفهم التعليل، وقيل: لا مانع من التعليل على
İkincisi, tesıfu yahut tekūlû fiilinin mef'ûlün bih'idir ve murat yalan sözlerdir. Üçüncüsü, tesıfu fiilinin manasından mef'ûl-i mutlakıdır; bu da masdar olan kizzâb kelimesinin çoğulu olmasına göredir. { هذا حَلالٌ } ilh. kavli ise daha önce geçtiği üzere irap edilir ve maddeleri itibarıyla kelimeler ve zahir bir kelam olması sebebiyle ondan bedel kılınmasında bir müşkülat yoktur. { لِتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ } “Allah'a yalan uydurmak için”. [Buradaki] lâm akıbet ve sayrûret lâmı yahut talil (gerekçe) içindir; çünkü onlardan sadır olan bu fiil Allah Teâlâ'ya iftira etmek için değil başka maksatlar içindir ve buna zikredilen husus terettüp etmektedir. Zemahşerî ve bir cemaat bu görüşe gitmiştir. Bazıları ise şöyle demiştir: Talil için olması caizdir; nitekim: { وَجَدْنا عَلَيْها آباءَنا وَاللَّهُ أَمَرَنا بِها } “Biz babalarımızı bunun üzerinde bulduk, Allah da bize bunu emretti” [A'râf: 28] dedikleri gibi bunu kastetmiş olmaları da uzak değildir. el-Bahr'da zahir olanın bu olduğu belirtilmiştir; lâm'ın talil ve mâ'nın masdariyye olması ihtimaline göre önceki gerekçelendirmeyi tekit kabilinden de olmaz; çünkü bunda kime karşı yalan uydurduklarına dair bir tenbih vardır, daha önce geçende ise bu yoktur, bilakis onda mutlak olarak yalanın sübutu vardır. Dolayısıyla bunda, yalana alışmaları sebebiyle Allah Teâlâ'ya karşı yalan söylemeye cüret ettiklerine ve helal ile haram kıldıkları şeyleri O'na nisbet ettiklerine bir işaret vardır. Vâhidî dedi ki: { لِتَفْتَرُوا } kavli, { لِما تَصِفُ } ilh. kısmından bedeldir; çünkü onların yalanı vasfetmeleri bizzat Allah Teâlâ'ya iftiradır. el-Bahr'da belirtildiğine göre bu da mâ'nın masdariyye olması takdirindedir; zira mevsûle kılındığı takdirde lâm talil için olmaz ki talil ifade eden şey ondan bedel yapılabilsin. Şöyle de denilmiştir: