Binûn

Nahl Suresi — 8. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وحدثنا سفيان بن عيينة عن عبد الملك بن عمير عن ربعي بن حراش عن حذيفة بن اليمان عن النبي ﷺ أنه قال: «اقتدوا باللذين من بعدي أبي بكر وعمر»

Bize Süfyân b. Uyeyne, Abdülmelik b. Umeyr'den, o Rib'î b. Hırâş'tan, o Huzeyfe b. el-Yemân'dan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti ki şöyle buyurmuştur: “Benden sonraki iki kişiye, Ebû Bekir ve Ömer'e uyunuz.”

وحدثنا سفيان عن مسعر بن كدام عن قيس بن مسلم عن طارق بن شهاب عن عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه أنه أمر بقتل المحرم الزنبور، وروى البخاري عن ابن مسعود رضي الله تعالى عنه أنه قال: «لعن الله تعالى الواشمات والمتوشمات والمتنمصات والمتفلجات للحسن المغيرات خلق الله تعالى» فقالت له امرأة في ذلك فقال:

Bize Süfyân, Mis'ar b. Kidâm'dan, o Kays b. Müslim'den, o Târık b. Şihâb'dan, o da Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet etti ki o, ihramlının eşek arısını öldürmesini emretmiştir. Buhârî de İbn Mes'ûd radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Allah Teâlâ dövme yapan, dövme yaptıran, kaşlarını aldıran ve güzellik için dişlerinin arasını açtırıp Allah Teâlâ'nın yarattığını değiştiren kadınlara lânet etmiştir.” Bunun üzerine bir kadın ona bu konuda [itirazda bulunarak] konuştu. O da şöyle dedi:

ما لي لا ألعن من لعن رسول الله ﷺ وهو في كتاب الله تعالى فقالت له: لقد قرأت ما بين اللوحين فما وجدت فيه ما تقول فقال: لئن كنت قرأتيه لقد وجدتيه أما قرأت «وما آتاكم الرسول فخذوه وما نهاكم عنه فانتهوا» قالت: بلى. قال:

“Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in lânet ettiği ve Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda bulunan kimseye ben niçin lânet etmeyeyim?” Kadın ona: “İki kapak arasındakileri (Kur'an'ı) baştan sona okudum ama senin söylediğin şeyi onda bulamadım” dedi. İbn Mes'ûd: “Eğer sen onu [hakkıyla] okumuş olsaydın mutlaka bulurdun. Sen: { وَما آتاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَما نَهاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا } “Peygamber size ne verdiyse onu alın, neyi de size yasak ettiyse ondan sakının!” ayetini okumadın mı?” dedi. Kadın: “Evet” dedi. İbn Mes'ûd:

فإنه ﵊ قد نهى عنه. وذهب بعضهم إلى ما يقتضيه ظاهر الآية غير قائل بالتخصيص ولا بأن كل

“Şüphesiz o [Peygamber] aleyhisselâm bunu yasaklamıştır” dedi. Bazıları ise ayetin zahirinin gerektirdiği anlama yönelerek tahsis yoluna gitmemiş, 'küll' (her) lafzının

للتكثير فقال: ما من شيء من أمر الدين والدنيا إلا يمكن استخراجه من القرآن وقد بين فيه كل شيء بيانا بليغا واعتبر في ذلك مراتب الناس في الفهم فرب شيء يكون بيانا بليغا ولا يكون كذلك لآخرين بل قد يكون بيانا لواحد ولا يكون بيانا لآخر فضلا عن كون البيان بليغا أو غير بليغ وليس هذا إلا لتفاوت قوى البصائر، ونظير ذلك اختلاف مراتب الإحساس لتفاوت قوى الأبصار، وقيل: معنى كونه تبيانا أنه كذلك في نفسه وهو لا يستدعي وجود مبين له فضلا عن تشارك الجميع في تحقق هذا الوصف بالنسبة إليهم بأن يفهموا حال كل شيء منه على أتم وجه، ونظير ذلك الشمس فإنها منيرة في حد ذاتها وإن لم يكن هناك مستنير أو ناظر، ويغني عن هذا الاعتبار اعتبار أن المبالغة بحسب الكمية لا الكيفية، ويؤيد القول بالظاهر أن الشيخ الأكبر قدس سره وغيره قد استخرجوا منه ما لا يحصى من الحوادث الكونية. وقد رأيت جدولا حرفيا منسوبا إلى الشيخ كتب عليه أنه يعرف منه حوادث أهل المحشر، وآخر كتب عليه أنه يعرف منه حوادث أهل الجنة، وآخر كتب عليه أنه يعرف منه حوادث أهل النار وكل ذلك على ما يزعمون مستخرج من الكتاب الكريم، ومثل هذا الجفر الجامع المنسوب إلى أمير المؤمنين علي كرم الله تعالى وجهه فإنهم قالوا: إنه جامع لما شاء الله تعالى من الحوادث الكونية وهو أيضا مستخرج من القرآن العظيم.

çokluk için olduğunu da kabul etmeyerek şöyle demiştir: Din ve dünya işlerine dair hiçbir şey yoktur ki Kur'an'dan çıkarılması mümkün olmasın; onda her şey beliğ bir beyanla açıklanmıştır. Bunda insanların anlama dereceleri dikkate alınır. Zira bir şey birine göre son derece beliğ bir açıklama iken başkaları için öyle olmayabilir; hatta açıklamanın beliğ olup olmaması bir yana, birine açıklama iken diğerine açıklama bile olmayabilir. Bu da ancak basiretlerin güçlerinin farklılığından ileri gelir. Bunun benzeri, görme duyularının güçlerinin farklı olmasından dolayı hissetme mertebelerinin farklılığıdır. Denildi ki: Onun 'tibyân' (açıklama) olmasının anlamı, bizzat kendisinde böyle olmasıdır; bu durum, onun her şeyinin durumunu en mükemmel şekilde anlamaları suretiyle bu vasfın herkese nispetle gerçekleşmesi şöyle dursun, onu açıklayan birinin varlığını bile gerektirmez. Bunun örneği güneştir; zira güneş, aydınlanan veya bakan biri olmasa bile kendi zatında aydınlatıcıdır. Bu mülahazaya gerek bırakmayan husus ise mübalağanın daha önce bildiğin üzere keyfiyet bakımından değil kemiyet (miktar) bakımından kabul edilmesidir. Zahire göre hüküm verme görüşünü, Şeyhü'l-Ekber kaddesallâhu sırrahu ve başkalarının ondan sayılamayacak kadar çok kevnî hadiseleri çıkarmış olmaları da desteklemektedir. Nitekim Şeyh'e nispet edilen ve üzerinde mahşer ehlinin hadiselerinin bilineceğinin yazılı olduğu harfî bir cetvel gördüm; bir başkasının üzerinde cennet ehlinin hadiselerinin bilineceği, bir diğerinde ise cehennem ehlinin hadiselerinin bilineceği yazılıydı. Bunların tümü, onların iddiasına göre Yüce Kitap'tan çıkarılmıştır. Müminlerin Emîri Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'e nispet edilen Cifr-i Câmî de bunun gibidir; zira onlar bunun Allah Teâlâ'nın dilediği kevnî hadiseleri cem ettiğini ve onun da Yüce Kur'an'dan çıkarıldığını söylemişlerdir.

وقد نقل الجلال السيوطي عن المرسي أنه قال: جمع القرآن علوم الأولين والآخرين بحيث لم يحط بها علما حقيقة إلا المتكلم به ثم رسول الله خلافا استأثر به سبحانه ثم ورث عنه معظم ذلك سادات الصحابة وأعلامهم مثل الخلفاء الأربعة ومثل ابن عباس وابن مسعود حتى قال الأول: لو ضاع لي عقال بعد لوجدته في كتاب الله تعالى ثم ورث عنهم التابعون لهم بإحسان ثم تقاصرت الهمم وفترت العزائم وتضاءل أهل العلم وضعفوا عن حمل ما حمله الصحابة والتابعون من علومه وسائر فنونه فنوعوا علومه وقامت كل طائفة بفن من فنونه، وقيل: لا يخلو الزمان من عارف بجميع ذلك وهو الوارث المحمدي ويسمى الغوث وقطب الأقطاب والمظهر الأتم ومظهر الاسم الأعظم إلى غير ذلك، ويرد على هؤلاء القائلين حديث التأبير

Celâl es-Süyûtî el-Mürsî'den şöyle nakletmiştir: 'Kur'an, öncekilerin ve sonrakilerin ilimlerini öyle bir toplamıştır ki, Sübhânehu'nun kendine sakladıkları müstesna, onu hakikatiyle ancak onu konuşan [Allah] ve sonra Resûlullah kuşatmıştır. Sonra bu ilimlerin çoğunu ondan dört halife, İbn Abbâs ve İbn Mes'ûd gibi sahabenin efendileri ve önde gelenleri miras almışlardır; hatta birincisi (Ebû Bekir veya Ali): “Eğer bir deve bağı kaybetsem onu mutlaka Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda bulurdum” demiştir. Sonra onları güzellikle takip eden Tabiîn onlardan miras almış, ardından himmetler kısalmış, azimler gevşemiş, ilim ehli azalmış ve sahabe ile Tabiîn'in taşıdığı Kur'an ilimlerini ve sair fenlerini taşımaktan aciz düşmüşlerdir. Böylece onun ilimlerini kısımlara ayırmışlar ve her topluluk onun ilim dallarından birini üstlenmiştir.' Denildi ki: Zaman, bütün bunları bilen bir kimseden hâlî kalmaz; o, Muhammedî vâristir ve 'Gavs', 'Kutbu'l-Aktâb', 'el-Mazharu'l-Etemm' ve 'el-Mazharu li'l-İsmi'l-A'zam' gibi isimlerle adlandırılır. Bu görüşü ileri sürenlere hurma aşılama (te'bîr) hadisi

وقوله ﷺ: «أنتم أعلم بأمور دنياكم»

ve sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “Siz dünya işlerinizi daha iyi bilirsiniz” buyruğu ile itiraz edilir.

وأجيب بأنه يحتمل أن يكون ذلك منه ﷺ قبل نزوله ما يعلم منه ﵊ حال التأبير، ويحتمل أن يكون بعد النزول وقال ذلك ﷺ قبل الرجوع إليه والنظر فيه ولو رجع ونظر لعلم فوق ما علموا فأعلميتهم بأمور دنياهم إنما جاءت لكون علمهم بذلك لا يحتاج إلى الرجوع والنظر وعلمه ﵊ يحتاج إلى ذلك وهذا كما

Buna şöyle cevap verilmiştir: Bunun sallallâhu aleyhi ve sellem'den sâdır olması, aşılama durumunu kendisinden bileceği [vahyin] inmesinden önce olması muhtemeldir. İnişten sonra olması ve sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunu vahye müracaat edip bakmadan önce söylemiş olması da muhtemeldir; şayet müracaat edip baksaydı onların bildiklerinin üstünde bilirdi. Onların dünya işlerini daha iyi bilmeleri, onların bu konudaki bilgisinin [vahye] müracaat edip bakmaya ihtiyaç duymamasından, onun aleyhisselâm bilgisinin ise buna muhtaç olmasından ileri gelmektedir. Bu durum tıpkı

قال ﷺ «لو استقبلت ما استدبرت لما سقت الهدى»

sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “Sonradan anladığım şeyi önceden bilseydim kurbanlığı sevk etmezdim” buyurması gibidir.

مع أن سوق الهدى من الأمور الدينية، وقد قالوا: إن القرآن العظيم تبيان لها، وهذا يرد عليهم لولا هذا الجواب فتأمل فالبحث بعد غير خال عن القيل والقال، وقال بعضهم: إن الأمور إما دينية أو دنيوية والدنيوية لا اهتمام للشارع بها إذ لم يبعث لها والدينية إما أصلية أو فرعية والاهتمام بالفرعية دون الاهتمام بالأصلية فإن المطلوب أولا بالذات من بعثة الأنبياء ﵈ هو التوحيد وما أشبهه بل المطلوب من خلق العباد هو معرفته تعالى كما يشهد له قوله سبحانه: وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ [الذاريات: ٥٦] بناء على تفسير كثير العبادة بالمعرفة، وقوله تعالى

Oysa kurbanlığı sevk etmek dinî işlerdendir ve onlar Yüce Kur'an'ın bu gibi hususlar için bir açıklama olduğunu söylemişlerdir. Eğer bu cevap olmasaydı bu durum onlara itiraz olarak yöneltilirdi. İyi düşün; zira bu mesele hâlâ dedikodudan (tartışmalardan) uzak değildir. Bazıları şöyle demiştir: İşler ya dinîdir ya dünyevîdir. Şâri'in dünyevî işlere bir ehemmiyeti yoktur, zira o bunun için gönderilmemiştir. Dinî işler ise ya aslîdir ya fer'îdir. Fer'î olanlara verilen önem, aslî olanlara verilen önemden daha azdır; zira peygamberlerin aleyhimüsselâm gönderilmesinden bizzat ilk talep edilen şey tevhid ve benzeri hususlardır; hatta kulların yaratılmasından asıl murad, birçoklarının ibadeti marifet (tanıma/bilme) olarak tefsir etmesine dayanarak Sübhânehu'nun: { وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ } “Cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım” [ez-Zâriyât: 56] kavlinin de şehadet ettiği üzere O Teâlâ'yı tanımaktır. Nitekim Allah Teâlâ'nın

في الحديث القدسي المشهور على الألسنة المصحح من طريق الصوفية: «كنت كنزا مخفيا فأحببت أن أعرف فخلقت الخلق لأعرف»

dillerde meşhur olan ve tasavvuf yoluyla sahih kabul edilen kudsî hadiste: “Gizli bir hazine idim, bilinmeyi istedim ve bilinmek için mahlûkatı yarattım” buyurması da böyledir.

والقرآن العظيم قد تكفل ببيان الأمور الدينية الأصلية على أتم وجه فليكن المراد من كل شيء ذلك، ولا يحتاج هذا إلى توجيه كونه تبيانا إلى ما احتاج إليه حمل كل شيء على أمور الدين مطلقا من قولنا: إنه باعتبار أن فيه نصا على البعض وإحالة للبعض الآخر على السنة إلخ، واختار بعض المتأخرين إن كل شيء على ظاهره إلا أن المراد بالتبيان التبيان على سبيل الإجمال وما من شيء إلا بين في الكتاب حاله إجمالا، ويكفي في ذلك بيان بعض أحواله والمبالغة باعتبار الكمية لا الكيفية على ما علمت سابقا، ولو

Yüce Kur'an aslî dinî meseleleri en mükemmel şekilde açıklamayı tekeffül etmiştir; o hâlde 'her şey'den murat bu olsun. Bu yaklaşım, onun açıklayıcı olmasını, 'her şey'in mutlak olarak din işlerine hamledilmesinde ihtiyaç duyulan: 'Onun bazısına açık nas getirmesi, diğer bazısını da sünnete havale etmesi itibarıyladır...' şeklindeki tevcihlere muhtaç kılmaz. Müteahhirînden bazıları ise 'her şey' ifadesinin zahiri üzere kaldığını, ancak 'tibyân'dan muradın icmâlî (özet) açıklama olduğunu, Kitap'ta hâli icmâlen açıklanmamış hiçbir şey bulunmadığını tercih etmişlerdir; nitekim bazı hâllerinin açıklanması bu konuda yeterlidir ve mübalağa daha önce bildiğin üzere keyfiyet değil kemiyet (miktar) itibarıyladır. Şayet

حمل التبيان على ما يعم الإجمال والتفصيل مع اعتبار المبين لهم واعتبر التوزيع جاز أيضا فليتدبر، ونصب تِبْياناً على الحال كما قال أبو حيان.

'tibyân' kelimesi, kendilerine açıklanan kimseler hesaba katılmak ve taksim gözetilmek suretiyle icmâl ve tafsili içine alacak şekilde yorumlansa bu da caiz olur; iyi düşünülsün. 'Tibyânen' (تِبْياناً) kelimesinin mansub oluşu Ebû Hayyân'ın belirttiği gibi hâl olmasındandır.

وجوز أن يكون مفعولا من أجله أي نزلنا عليك الكتاب لأجل التبيان وَهُدىً وَرَحْمَةً للجميع بقرينة قوله تعالى: وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ [الأنبياء: ١٠٧] وحرمان الكفرة من جهة تفريطهم وَبُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ خاصة، وجوز صرف الجميع لهم لأنهم المنتفعون بذلك أو لأنه الهداية الدلالة الموصولة والرحمة الرحمة التامة.

Onun mef'ûlün lieclih olması da caiz görülmüştür; yani: 'Biz Kitab'ı sana açıklama olsun diye indirdik.' { وَهُدىً وَرَحْمَةً } “bir hidayet ve bir rahmet olarak”, Allah Teâlâ'nın: { وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ } “Seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik” [el-Enbiyâ: 107] kavlinin karinesiyle herkes içindir; kâfirlerin mahrum kalması ise kendi kusurlarından kaynaklanmaktadır. { وَبُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ } “ve Müslümanlar için bir müjde olarak” ise onlara özeldir. Hepsinin [sadece] Müslümanlara ait kılınması da caiz görülmüştür; çünkü bundan faydalananlar onlardır veya hidayet ulaştırıcı delil kılma, rahmet de tam rahmet olduğu içindir.

إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ أي فيما نزله عليك تبيانا لكل شيء، وإيثار صيغة الاستقبال فيه وفيما بعده لإفادة التجدد والاستمرار بِالْعَدْلِ أي بمراعاة التوسط بين طرفي الإفراط والتفريط وهو رأس الفضائل كلها يندرج تحته فضيلة القوة العقلية الملكية من الحكمة المتوسطة بين الجهبذة والبلادة، وفضيلة القوة الشهوية البهيمية من العفة المتوسطة بين الخلاعة والجمود، وفضيلة القوة الغضبية السبعية من الشجاعة المتوسطة بين التهور والجبن. فمن الحكم الاعتقادية التوحيد المتوسط بين التعطيل ونفي الصنائع كما تقوله الدهرية والتشريك كما تقوله الثنوية والوثنية، وعليه اقتصر ابن عباس في تفسير العدل على ما رواه عنه البيهقي في الأسماء والصفات. وابن جرير. وابن المنذر. وغيرهم، وضم إليه بعضهم القول بالكسب المتوسط بين محض الجبر والقدر. ومن الحكم العملية التعبد بأداء الواجبات المتوسط بين الباطلة وترك العمل لزعم أنه لا فائدة فيه إذ الشقي والسعيد متعينان في الأزل كما ذهب إليه بعض الملاحدة والترهب بترك المباحات تشبيها بالرهبان. ومن الحكم الخلقية الجود المتوسط بين البخل والتبذير. وعن سفيان بن عيينة أن العدل استواء السريرة والعلانية في العمل. وأخرج ابن أبي حاتم عن محمد بن كعب القرظي أنه قال: دعاني عمر بن عبد العزيز فقال لي: صف لي العدل فقلت بخ سألت عن أمر جسيم كن لصغير الناس أبا ولكبيرهم ابنا وللمثل منهم أخا وللنساء كذلك وعاقب الناس على قدر ذنوبهم وعلى قدر أجسادهم ولا تضربن لغضبك سوطا واحدا فتكون من العادين، ولعل اختيار ذلك لأنه الأوفق بمقام السائل وإلا فما تقدم في تفسيره أولى وَالْإِحْسانِ

{ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ } “Şüphesiz Allah emreder”; yani sana her şeyi açıklamak üzere indirdiği Kitap'ta [emreder]. Burada ve sonrasında muzâri (şimdiki/gelecek zaman) sîgasının tercih edilmesi yenilenme ve süreklilik bildirmek içindir. { بِالْعَدْلِ } “adaleti”; yani ifrat ile tefrit uçları arasındaki orta yolu gözetmeyi [emreder]. Adalet bütün faziletlerin başıdır; aşırı zekilik (cerbeze) ile ahmaklık arasındaki orta yol olan hikmete dair melekî akıl kuvvesinin fazileti, sefahat ile donukluk (hissizlik) arasındaki orta yol olan iffete dair behimî (hayvanî) şehvet kuvvesinin fazileti, atılganlık (cüretkârlık) ile korkaklık arasındaki orta yol olan cesarete dair yırtıcı gazap kuvvesinin fazileti onun altına girer. İtikadî hikmetlerden biri, Dehriyye'nin iddia ettiği gibi ilâhî sıfatları inkâr edip (ta'tîl) yaratıcı fiillerini nefyetmek ile Seneviyye (düalistler) ve putperestlerin iddia ettiği gibi şirk koşmak arasındaki orta yol olan Tevhiddir. Beyhakî'nin el-Esmâ ve's-Sıfât'ta, İbn Cerîr'in, İbnü'l-Münzir'in ve diğerlerinin kendisinden rivayet ettiğine göre İbn Abbâs adaletin tefsirinde sadece bununla yetinmiştir. Bazıları buna, sırf cebr ile kader (kaderi inkâr) arasındaki orta yol olan kesb görüşünü de eklemişlerdir. Amelî hikmetlerden biri, bazı mülhidlerin iddia ettiği gibi 'şakî ve saîd olan ezelde belirlenmiştir, dolayısıyla amelde fayda yoktur' zannıyla ameli terk etmek ve bâtıl işler yapmak ile Hristiyan rahiplerine benzeyerek mübahları terk edip ruhbanlığa sapmak arasındaki orta yol olan farzları yerine getirerek ibadet etmektir. Ahlâkî hikmetlerden biri de cimrilik ile saçıp savurma (israf) arasındaki orta yol olan cömertliktir. Süfyân b. Uyeyne'den rivayet edildiğine göre adalet, amelde için ve dışın bir olmasıdır. İbn Ebî Hâtim, Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî'den rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: Ömer b. Abdilazîz beni çağırdı ve bana: 'Bana adaleti tarif et' dedi. Ben de: 'Vay canına, çok büyük bir meseleden sordun! İnsanların küçüğüne baba, büyüğüne evlat, akranına kardeş ol; kadınlara karşı da böyle davran. İnsanları günahları ölçüsünde ve bedenlerinin kaldırabileceği kadar cezalandır, öfken sebebiyle tek bir kamçı bile vurma, yoksa haddi aşanlardan olursun' dedim. Bunun tercih edilmesi, soran kimsenin makamına en uygun olanı bu olduğu içindir; aksi takdirde onun tefsirinde daha önce geçen izah daha evlâdır. { وَالْإِحْسانِ } “ve ihsanı (iyiliği)”

أي إحسان الأعمال والعبادة أي الإتيان بها على الوجه اللائق، وهو إما بحسب الكيفية كما يشير إليه ما

yani amelleri ve ibadeti güzelleştirmeyi, layık olduğu şekilde yerine getirmeyi [emreder]. Bu da ya keyfiyet bakımındandır; nitekim şu hadis buna işaret eder:

رواه البخاري من قوله ﷺ: «الإحسان أن تعبد الله كأنك تراه فإن لم تكن تراه فإنه يراك»

Buhârî'nin rivayet ettiği, sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “İhsan, Allah'a O'nu görüyormuşsun gibi ibadet etmendir; sen O'nu görmüyor olsan da O seni görmektedir” buyruğu [buna işaret eder].

أو بحسب الكمية كالتطوع بالنوافل الجابرة لما في الواجبات من النقص، وجوز أن يراد بالإحسان المتعدي بإلى لا المتعدي بنفسه فإنه يقال: أحسنه وأحسن إليه أي الإحسان إلى الناس والتفضل عليهم،

Ya da vaciplerdeki eksikliği telafi eden nafileleri gönüllü olarak yapmak gibi kemiyet (miktar) bakımındandır. İhsan ile bizzat geçişli olan değil de 'ilâ' harf-i ceri ile geçişli olan mânanın murad edilmesi de caiz görülmüştür; nitekim hem 'ahsenehu' (onu güzel yaptı) hem de 'ahsene ileyhi' (ona iyilik etti) denilir; yani insanlara iyilik etmek ve onlara lütufta bulunmaktır.

فقد أخرج ابن النجار في تاريخه من طريق العكلي عن أبيه قال: مر علي بن أبي طالب كرم الله تعالى وجهه بقوم يتحدثون فقال: فيم أنتم؟ فقالوا: نتذاكر المروءة فقال: أو ما كفاكم الله ﷿ ذاك في كتابه إذ يقول: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ فالعدل الإنصاف والإحسان التفضل فما بقي بعد هذا،

Nitekim İbnü'n-Neccâr Târîh'inde el-Uklî tarikiyle babasından rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ali b. Ebî Tâlib kerremallâhu teâlâ vecheh konuşmakta olan bir topluluğun yanından geçti ve: 'Ne konuşuyorsunuz?' dedi. Onlar: 'Mürüvveti aramızda müzakere ediyoruz' dediler. Bunun üzerine o şöyle dedi: 'Allah Azze ve Celle Kitabı'nda: { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ } “Şüphesiz Allah adaleti ve ihsanı emreder” buyurarak bu konuda size yetmedi mi? Adalet insaf (hakkaniyet), ihsan ise lütuftur; bundan sonra geriye ne kaldı ki?'

وأعلى مراتب الإحسان على هذا الإحسان إلى المسيء وقد أمر به نبينا ﷺ.

Bu yaklaşıma göre ihsanın en üst mertebesi, kötülük yapana iyilik etmektir ve Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem bunu emretmiştir.

وأخرج ابن أبي حاتم عن الشعبي قال: قال عيسى ابن مريم ﵊: إنما الإحسان أن تحسن إلى من أساء إليك ليس الإحسان أن تحسن إلى من أحسن إليك،

İbn Ebî Hâtim'in Şa'bî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Meryem oğlu İsa aleyhisselâm şöyle dedi: 'İhsan ancak sana kötülük yapana iyilik etmendir; yoksa sana iyilik yapana iyilik etmen [gerçek] ihsan değildir.'

وابن عباس رضي الله تعالى عنهما بعد ما فسر العدل بالتوحيد فسر الإحسان بأداء الفرائض، وفيه اعتبار الإحسان متعديا بنفسه، وقيل: العدل أن ينصف وينتصف والإحسان أن ينصف ولا ينتصف وقيل العدل في الأفعال والإحسان في الأقوال.

İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ adaleti tevhid ile tefsir ettikten sonra, ihsanı farzları yerine getirmekle tefsir etmiştir; bunda ihsanın bizzat geçişli kabul edilmesi vardır. Denildi ki: Adalet, kişinin hakkını vermesi ve hakkını almasıdır; ihsan ise hakkını vermesi fakat [kendi hakkını tam] aramamasıdır (feragat etmesidir). Denildi ki: Adalet fiillerde, ihsan ise sözlerdedir.

وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى أي إعطاء الأقارب حقهم من الصلة والبر، وهذا داخل في العدل أو الإحسان وصرح به اهتماما بشأنه، والظاهر أن المراد بذي القربى ما يعم سائر الأقارب سواء كانوا من جهة الأم أو من جهة الأب، وهذا هو المراد بذوي الأرحام الذين حث الشارع ﷺ على صلتهم على الأصح، وقيل: ذوو الأرحام الأقارب من جهة الأم،

{ وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى } “ve akrabaya vermeyi [emreder]”; yani sıla-i rahim ve iyilikten olan haklarını akrabaya vermeyi [emreder]. Bu, adalet veya ihsanın kapsamına dahildir; onun şanına önem verildiği için açıkça zikredilmiştir. Zahir olan odur ki, 'zî'l-kurbâ' (akraba) ile murad, ister anne tarafından ister baba tarafından olsun bütün akrabaları içine alan kimsedir. En sahih görüşe göre Şâri'in sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerini gözetmeye teşvik ettiği rahim sahiplerinden murad da budur. Denildi ki: Rahim sahipleri anne tarafından olan akrabalardır.

وذكر الطبرسي أن المروي عن أبي جعفر أن المراد من ذي القربى هنا قرابته ﷺ المرادون في قوله سبحانه: فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبى.

Tabersî, Ebû Ca'fer'den rivayet edildiğine göre buradaki 'zî'l-kurbâ'dan muradın, Sübhânehu'nun: { فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبى } “onun beşte biri Allah'a, Resûl'e ve akrabaya aittir” kavlinde kastedilen Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in akrabaları olduğunu zikretmiştir.

وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ الإفراط في متابعة القوة الشهوية كالزنا مثلا، وفسر ابن عباس رضي الله تعالى عنهما الفحشاء به، ولعله تمثيل لا تخصيص وَالْمُنْكَرِ ما ينكر على متعاطيه من الإفراط في إظهار القوة الغضبية، وعن ابن عباس. ومقاتل تفسيره بالشرك، وعن ابن السائب أنه ما وعد عليه بالنار، وعن ابن عيينة أنه مخالفة السريرة للعلانية، وقيل: ما لا يوجب الحد في الدنيا لكن يوجب العذاب في الآخرة.

{ وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ } “ve hayasızlıktan (çirkin işlerden) meneder”; [yani] zina örneğinde olduğu gibi şehvet kuvvesine uymada aşırıya gitmekten [meneder]. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ fahşâyı zina ile tefsir etmiştir; bu muhtemelen tahsis değil örneklendirmedir. { وَالْمُنْكَرِ } “ve münkerden [meneder]”; gazap kuvvesinin sergilenmesinde aşırıya gitmekten ötürü failine karşı çıkılan/reddedilen şeylerden [meneder]. İbn Abbâs ve Mukātil'den bunun şirk olarak tefsir edildiği rivayet edilmiştir. İbnü's-Sâib'den bunun üzerine cehennem ateşi vaad olunan şeyler olduğu nakledilmiştir. İbn Uyeyne'den için dışa aykırı olması şeklinde nakledilmiştir. Denildi ki: Dünyada had (şer'î ceza) gerektirmeyen fakat ahirette azaba sebep olan şeylerdir.

وقال الزمخشري: ما تنكره العقول. وتعقبه ابن المنير فقال: إنه لفتة إلى الاعتزال ولو قال: المنكر ما أنكره الشرع لوافق الحق لكنه لا يدع بدعة المعتزلة في التحسين والتقبيح بالعقل، وقال في الكشف بعد قوله: ما تنكره العقول أي بعد رده إلى قوانين الشرع فالإنكار بالعقل بالضرورة، وإنما الخلاف في مأخذه والمقصود أن ما يمكن أن يجري على المذهبين لا يحق المحاقة فيه وهو كالتعريض بابن المنير، واستظهر أبو حيان أن المنكر أعم من الفحشاء قال: لاشتماله على المعاصي والرذائل، وعلى أولا ليس الأمر كذلك وسيأتي إن شاء الله تعالى وَالْبَغْيِ الاستعلاء والاستيلاء على الناس والتجبر عليهم، وهو من آثار القوة الوهمية الشيطانية التي هي حاصلة من رذيلتي القوتين المذكورتين الشهوانية والغضبية، وأصل معنى البغي الطلب ثم اختص بطلب التطاول بالظلم والعدوان، ومن ثم فسر بما فسر وبذلك فسره ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وتخصيص كل من المتعاطفات الثلاثة المنهي عنها بالإشارة إلى قوة من القوى الثلاثة مما ذهب إليه غير واحد.

Zemahşerî şöyle demiştir: 'Akılların çirkin/kötü gördüğü (inkâr ettiği) şeylerdir.' İbnü'l-Münîr onu eleştirerek şöyle demiştir: 'Bu İ'tizâl mezhebine bir meyildir. Eğer: Münker, şeriatın çirkin gördüğü şeydir deseydi hakka uygun olurdu; fakat o, akılla güzelleştirme ve çirkinleştirme (hüsün ve kubuh) konusundaki Mutezile bidatini bırakmıyor.' el-Keşşâf hâşiyesi el-Keşf'te Zemahşerî'nin 'akılların inkâr ettiği şeyler' sözünden sonra şöyle denilmiştir: 'Yani şeriatın kurallarına arz edildikten sonra akıl zorunlu olarak onu inkâr eder. İhtilaf ancak bunun kaynağındadır. Maksat şudur ki, her iki mezhebe göre yürütülmesi mümkün olan bir hususta aşırı cedelleşmeye gerek yoktur.' Bu, İbnü'l-Münîr'e üstü kapalı bir eleştiri gibidir. Ebû Hayyân münkerin fahşâdan daha genel olduğunu kuvvetli görmüş ve: 'Çünkü o, günahları ve reziletleri kapsamaktadır' demiştir. Birinci [yoruma] göre ise durum böyle değildir; inşâallahu teâlâ gelecektir. { وَالْبَغْيِ } “ve taşkınlık/zorbalıktan [meneder]”; insanlara üstünlük taslamak, tahakküm kurmak ve zorbalık yapmaktır. Bu, zikredilen iki kuvvenin, yani şehvet ve gazap kuvvetlerinin reziletlerinden meydana gelen vehmî şeytanî kuvvenin eserlerindendir. 'Bağy' (الْبَغْي) kelimesinin asıl anlamı 'talep etmek'tir, sonra zulüm ve düşmanlıkla üstünlük taslamayı talep etmeye tahsis edilmiştir. Bu sebeple zikredilen şekilde tefsir edilmiştir; İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ da böyle tefsir etmiştir. Yasaklanan birbiri üzerine atfedilmiş bu üç şeyin her birini üç kuvvetten birine işaret kılmak birçok âlimin gittiği bir görüştür.

واعترض بأن ذلك مما لا دليل عليه، وقال بعضهم: المنكر أعم الثلاثة باعتبار أن المراد به ما ينكره الشرع ويقبحه من الأقوال أو الأفعال سواء عظم قبحه ومفسدته أم لا وسواء كان متعديا إلى الغير أم لا، وأن المراد بالفحشاء ما عظم قبحه من ذلك، ومنه قيل لمن عظم قبحه في البخل فاحش، وعلى ذلك حمل الراغب قول الشاعر:

Buna, bunun üzerinde hiçbir delil bulunmadığı söylenerek itiraz edilmiştir. Bazıları şöyle demiştir: İster çirkinliği ve mefsedeti büyük olsun ister olmasın, ister başkasına geçişli olsun ister olmasın, şeriatın inkâr ettiği ve çirkin gördüğü söz ve fiiller kastedilmesi itibarıyla 'münker' üçünün en genelidir. 'Fahşâ' ile ise bunlardan çirkinliği büyük olanların kastedildiğidir; bu sebepledir ki cimrilikte çirkinliği aşırı olana 'fâhiş' denilmiştir. Râgıb şairin şu sözünü buna hamletmiştir:

أرى الموت يعتام الكرام ويصطفي ... عقيلة مال الفاحش المتشدد

“Görüyorum ki ölüm cömertleri seçip götürüyor ve aşırı cimri, katı adamın en değerli malını çekip alıyor.”

والبغي التطاول بالظلم والعدوان ففي الآية عطف العام على الخاص وعطف الخاص على العام، وقيل: المراد بالفحشاء مقابل العدل ويفسر بما خرج عن سنن الاعتدال إلى جانب الإفراط، وبالمنكر ما يقابل ما فيه الإحسان ويفسر بما أتى به على غير الوجه اللائق بل على وجه ينكر ويستقبح وبالبغي ما يقابل إيتاء ذي القربى ويفسر بما فسر ويكون قد قوبل في الآية الأمر بالنهي وكل من المأمور به بكل من المنهي عنه وجمع بين الآمر والنهي مع أن الأمر بالشيء نهي عن ضده والنهي عن الشيء أمر بضده لمزيد الاهتمام والاعتناء. والإمام الرازي قد أطال الكلام في هذا المقام وذكر أن ظاهر الآية يقتضي المغايرة بين الثلاثة المأمور بها ويقتضي أيضا المغايرة بين الثلاثة المنهي عنها وشرع في بيان المغايرة بين الأول ثم قال: والحاصل أن العدل عبارة عن القدر الواجب من الخيرات والإحسان عبارة عن الزيادة في الطاعات بحسب الكمية وبحسب الكيفية وبحسب الدواعي والصوارف وبحسب الاستغراق في شهود مقام العبودية والربوبية، ويدخل في تفسيره العظيم لأمر الله تعالى والشفقة على خلقه سبحانه، ومن الظاهر أن الشفقة على الخلق أقسام كثيرة أشرفها وأجلها صلة الرحم لا جرم أنه سبحانه أفرده بالذكر، ثم شرع في بيان المغايرة بين الأخيرة وقال:

'Bağy' ise zulüm ve düşmanlıkla haddi aşmaktır; dolayısıyla ayette âmın hâssa ve hâssın âma atfı vardır. Denildi ki: 'Fahşâ'dan murat adaletin zıddıdır ve itidal çizgisinden ifrat tarafına çıkan şeyler olarak tefsir edilir; 'münker'den murat ihsanın bulunduğu şeyin zıddıdır ve layık olmayan, aksine kınanan ve çirkin görülen bir şekilde yapılan şeyler olarak tefsir edilir; 'bağy'dan murat ise akrabaya vermenin zıddıdır ve zikredildiği üzere tefsir edilir. Böylece ayette emir nehiy ile, emredilenlerin her biri de yasaklananların her biri ile karşılanmış olur. Bir şeyi emretmek zıddını yasaklamak, bir şeyi yasaklamak da zıddını emretmek olduğu hâlde emir ile nehyin bir arada getirilmesi, konunun ehemmiyet ve itinasının büyüklüğünü vurgulamak içindir. İmam Râzî bu makamda sözü uzatmış ve ayetin zahirinin emredilen bu üç husus arasında bir başkalık (muğayeret) gerektirdiği gibi, yasaklanan üç husus arasında da bir başkalık gerektirdiğini zikretmiş, önce birinciler arasındaki başkalığı açıklamaya girişmiş ve şöyle demiştir: 'Hülasa şudur ki adalet, hayırların vacip olan miktarından ibarettir. İhsan ise miktar, nitelik, sevk edici ve engelleyici unsurlar ile kulluk ve rablik makamının müşahedesine dalmak bakımından taatlerdeki ziyadelikten ibarettir. Bunun tefsirine Allah Teâlâ'nın emrini yüceltmek ve O Sübhânehu'nun mahlûkatına şefkat göstermek de girer. Apaçıktır ki mahlûkata şefkatin birçok kısımları vardır; bunların en şereflisi ve en yücesi sıla-i rahimdir; bu yüzden O Sübhânehu onu müstakil olarak zikretmiştir.' Sonra sonrakiler arasındaki başkalığı beyan etmeye girişip şöyle dedi:

تفصيل القول في ذلك أنه تعالى أودع في النفس البشرية قوى أربعة وهي الشهوانية البهيمية والغضبية السبعية والوهمية

Bu husustaki sözün tafsilatı şudur ki: Allah Teâlâ insan nefsine dört kuvvet yerleştirmiştir; bunlar da behîmî (hayvanî) şehvet, seb'î (yırtıcı) gazap ve vehmî

الشيطانية والعقلية الملكية، وهذه الأخيرة لا يحتاج الإنسان إلى تهذيبها لأنها من جوهر الملائكة ﵈ ونتائج الأرواح القدسية العلوية وإنما المحتاج إلى التهذيب الثلاثة قبلها، ولما كانت الأولى أعني القوة الشهوانية إنما ترغب في تحصيل اللذات الشهوانية وكان هذا النوع مخصوصا باسم الفحش- ألا ترى أنه تعالى سمى الزنا فاحشة- أشار إلى تهذيبها بقوله سبحانه: وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ المراد منه المنع من تحصيل الذات الشهوانية الخارجة عن إذن الشريعة، ولما كانت الثانية أعني القوة الغضبية السبعية تسعى أبدا في إيصال الشر والبلاء والإيذاء إلى سائر الناس أشار سبحانه إلى تهذيبها بنهيه تعالى عن المنكر إذ لا شك أن الناس ينكرون تلك الحالة فالمنكر عبارة عن الإفراط الحاصل في آثار القوة الغضبية، ولما كانت الثالثة أعني القوة الوهمية الشيطانية تسعى أبدا في الاستعلاء على الناس والترفع وإظهار الرياسة والتقدم أشار سبحانه إلى تهذيبها بالنهي عن البغي إذ لا معنى له إلا التطاول والترفع على الناس، ثم قال:

vehim ve melekî akıl kuvvetleridir. Bu sonuncusunu insanın terbiye etmeye ihtiyacı yoktur; çünkü o meleklerin aleyhimüsselâm cevherinden ve ulvî kudsî ruhların neticelerindendir; terbiye edilmeye muhtaç olanlar sadece ondan önceki üç kuvvettir. Birincisi, yani şehvet kuvveti sadece şehvanî lezzetleri elde etmeyi arzuladığı ve bu tür de 'fahş' (çirkinlik) ismiyle özel olarak anıldığı için —görmez misin ki O Teâlâ zinayı 'fâhişe' olarak isimlendirmiştir— O Sübhânehu onun terbiyesine: { وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ } kavliyle işaret etmiştir; bundan murat şeriatın izninin dışına çıkan şehvanî lezzetleri elde etmekten menetmektir. İkincisi, yani yırtıcı gazap kuvveti daima diğer insanlara kötülük, bela ve eziyet ulaştırmaya çalıştığı için, Sübhânehu münkeri yasaklayarak onun terbiyesine işaret etmiştir; zira şüphe yok ki insanlar bu hâli inkâr eder/çirkin bulurlar; dolayısıyla münker, gazap kuvvetinin eserlerindeki aşırılıktan ibarettir. Üçüncüsü, yani şeytanî vehim kuvveti daima insanlara üstün gelmeye, böbürlenmeye, riyaset ve önderlik sergilemeye çalıştığı için, Sübhânehu bağyden menederek onun terbiyesine işaret etmiştir; çünkü bunun insanlara tahakküm kurmaktan ve böbürlenmekten başka bir anlamı yoktur.' Sonra şöyle dedi:

ومن العجائب في هذا الباب أن العقلاء قالوا: أخس هذه القوى الثلاث الشهوانية وأوسطها الغضبية وأعلاها الوهمية، والله تعالى راعى هذا الترتيب فبدأ سبحانه بذكر الفحشاء التي هي نتيجة القوة الشهوانية ثم بالمنكر الذي هو نتيجة القوة الغضبية ثم بالبغي الذي هي نتجية القوة الوهمية اه. وما تقدم عن غير واحد مأخوذ من هذا، ولينظر هل يثبت بما قرره دليل التخصيص فيندفع الاعتراض السابق أم لا، ثم إن الظاهر عليه أن عطف البغي على ما قبله كعطف إِيتاءِ ذِي الْقُرْبى على ما قبله.

'Bu babın şaşılacak hususlarındandır ki akıl sahipleri şöyle demiştir: Bu üç kuvvetin en düşüğü şehvet, ortancası gazap, en üstünü ise vehim kuvvetidir. Allah Teâlâ bu tertibi gözetmiş ve Sübhânehu şehvet kuvvetinin neticesi olan fahşâyı, ardından gazap kuvvetinin neticesi olan münkeri, ardından da vehim kuvvetinin neticesi olan bağyi zikrederek başlamıştır.' (İktibas sonu). Birçok kimseden daha önce nakledilen görüşler bundan alınmıştır. Onun açıkladığı hususlarla tahsis delilinin sabit olup önceki itirazın bertaraf edilip edilmediğine bakılmalıdır. Sonra ona göre zahir olan şudur ki, 'bağy' kelimesinin kendisinden öncekine atfedilmesi, 'akrabaya verme'nin kendisinden öncekine atfedilmesi gibidir.

وبالجملة أن الآية كما أخرج البخاري في الأدب. والبيهقي في شعب الإيمان. والحاكم وصححه عن ابن مسعود أجمع آية للخير والشر، وأخرج البيهقي عن الحسن نحو ذلك،

Hülasa, Buhârî'nin el-Edeb'de, Beyhakî'nin Şuabü'l-Îmân'da ve Hâkim'in rivayet edip İbn Mes'ûd'dan sahihlediği üzere bu ayet, hayır ve şerri en çok bir araya toplayan (en kapsamlı) ayettir; Beyhakî Hasan[-ı Basrî]'den de buna benzer bir rivayet nakletmiştir.

وأخرج الباوردي. وأبو نعيم في معرفة الصحابة عن عبد الملك بن عمير قال: بلغ أكتم بن صيفي مخرج رسول الله فأراد أن يأتيه فأتى قومه فانتدب رجلان فأتيا رسول الله ﷺ فقالا: نحن رسل أكتم يسألك من أنت وما جئت به؟ فقال النبي ﷺ: أنا محمد بن عبد الله ورسوله ثم تلا عليهم هذه الآية إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ إلخ قالوا: ردد علينا هذا القول فردده ﵊ عليهم حتى حفظوه فأتيا أكتم فأخبراه فلما سمع الآية قال: إني لأراه يأمر بمكارم الأخلاق وينهى عن مذامها فكونوا في هذا الأمر رأسا ولا تكونوا فيه أذنابا.

Bâverdî ve Ebû Nuaym Ma'rifetü's-Sahâbe'de Abdülmelik b. Umeyr'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: Resûlullah'ın ortaya çıktığı haberi Eksem b. Sayfî'ye ulaştı. O da O'na gelmek istedi; kavmine geldi ve iki adam görevlendirildi. O iki kişi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Biz Eksem'in elçileriyiz, sana kim olduğunu ve ne getirdiğini soruyor' dediler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Ben Abdullah'ın oğlu ve O'nun elçisi Muhammed'im' buyurdu ve sonra onlara: { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ } “Şüphesiz Allah [adaleti...] emreder” ayetini sonuna kadar okudu. Onlar: 'Bu sözü bize tekrar et' dediler. O aleyhisselâm da ezberleyinceye kadar onlara tekrar etti. Bunun üzerine Eksem'e gidip haber verdiler. Eksem ayeti işitince şöyle dedi: 'Görüyorum ki o, güzel ahlakı emrediyor ve kötü ahlaktan menediyor; bu işte baş olun, kuyruk (ayak takımı) olmayın.'

وقد صارت هذه الآية أيضا كما أخرج أحمد والطبراني والبخاري في الأدب عن ابن عباس سبب استقرار الإيمان في قلب عثمان بن مظعون ومحبته للنبي ﷺ ولجمعها ما جمعت أقامها عمر بن عبد العزيز حين آلت الخلافة إليه مقام ما كان بنو أمية غضب الله تعالى عليهم يجعلونه في أواخر خطبهم من سب علي كرم الله تعالى وجهه ولعن كل من بغضه وسبه وكان ذلك من أعظم مآثره رضي الله تعالى عنه، وقال غير واحد: لو لم يكن في القرآن غير هذه الآية الكريمة لكفت في كونه تبيانا لكل شيء وهدى. ولعل إيرادها عقيب قوله تعالى: وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ للتنبيه عليه فإنها إذا نظر إلى أنها قد جمعت ما جمعت مع وجازتها استيقظت عيون البصائر وتحركت للنظر فيما عداها

Ahmed, Taberânî ve Buhârî'nin el-Edeb'de İbn Abbâs'tan rivayet ettiklerine göre bu ayet, Osmân b. Maz'ûn'un kalbinde imanın yerleşmesine ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e olan sevgisine de vesile olmuştur. Topladığı bunca manayı cem etmesinden dolayı, halifelik kendisine intikal ettiğinde Ömer b. Abdilazîz bu ayeti, Emevîlerin —Allah Teâlâ'nın gazabı üzerlerine olsun— hutbelerinin sonunda Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'e sövme ve ona buğzedip söven herkese lânet etme âdetlerinin yerine ikame etmiştir ki bu, onun radıyallâhu teâlâ anh en büyük menkıbelerindendir. Birçok âlim şöyle demiştir: Kur'an'da bu yüce ayetten başkası bulunmasaydı bile, onun her şey için bir açıklama ve hidayet olmasına yeterdi. Ayetin Allah Teâlâ'nın: { وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ } “Ve sana Kitab'ı indirdik” kavlinin hemen ardından getirilmesi belki de buna dikkat çekmek içindir; zira onun vecizliğiyle birlikte bunca manayı topladığına bakıldığında basiret gözleri uyanır ve bunun dışındakilere bakmak için harekete geçer.

وأخرج أحمد عن عثمان بن أبي العاص قال: كنت عند رسول الله جالسا إذ شخص بصره فقال: أتاني.

Ahmed, Osmân b. Ebi'l-Âs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah'ın yanında oturuyordum, birden gözünü dikti ve şöyle buyurdu: 'Bana... geldi.'

جبريل ﵇ فأمرني أن أضع هذه الآية بهذا الموضع إن الله يأمر إلخ.

'Cibrîl aleyhisselâm geldi ve bana bu ayeti, [yani] { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ } “Şüphesiz Allah emreder...” ayetini şu yere koymamı emretti.'

واستدل بها على أن صيغة تتناول الواجب والمندوب وموضوعها القدر المشترك وتحقيق ذلك في الأصول.

Bununla [emir] sîgasının vacibi ve mendubu kapsadığına ve onun ortak manaya (kadr-i müşterek) vazedildiğine delil getirilmiştir; bunun tahkiki usul ilmindedir.

يَعِظُكُمْ أي ينبهكم بما يأمر وينهى سبحانه أحسن تنبيه، وهو إما استئناف وإما حال من الضمير في الفعلين لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ طلبا لأن تتعظوا بذلك وتنتبهوا.

{ يَعِظُكُمْ } “Size öğüt veriyor”; yani O Sübhânehu emrettikleri ve yasakladıklarıyla sizi en güzel şekilde uyarıyor. Bu cümle ya istînâftır ya da iki fiildeki zamirden hâldir. { لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } “umulur ki öğüt alıp düşünürsünüz”; bununla öğüt alıp uyanmanız talep edilmektedir.

وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ قال قتادة. ومجاهد: نزلت فيما كان من تحالف الجاهلية في أمر بمعروف أو نهي عن منكر، وأخرج ابن جرير وابن أبي حاتم عن مزيدة بن جابر أنها نزلت في بيعة النبي ﷺ كان من أسلم بايع على

{ وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ } “Allah'ın ahdini yerine getirin”; Katâde ve Mücâhid şöyle demiştir: İyiliği emretmek veya kötülükten nehyetmek konusunda Câhiliye döneminde yapılan ittifaklar (yeminleşmeler) hakkında inmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Mezîde b. Câbir'den rivayet ettiğine göre bu ayet, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yapılan biat hakkında inmiştir; Müslüman olan kimse

الإسلام. وظاهره أنها في البيعة على الإسلام مطلقا، فالمراد بعهد الله تلك البيعة كما نص عليه غير واحد. واعترض بأن الظاهر أنه عام في كل موثق وهو الي يقتضيه كلام ميمون بن مهران، وسبب النزول ليس من المخصصات، ولذا قالوا: الاعتبار بعموم اللفظ لا بخصوص السبب. وأجيب بأن قرينة التخصيص قوله تعالى فيما قبل: إن الَّذِينَ كَفَرُوا بالآية، وفيه نظر، وقال الأصم: المراد به الجهاد وما فرض في الأموال من حق ولا يلائمه قوله تعالى: إِذا عاهَدْتُمْ وقيل: المراد به النذر، وقيل: اليمين: وتعقب ذلك الإمام بأنه حينئذ يكون قوله تعالى.

İslam üzere biat ederdi. Zahiri, bunun mutlak olarak İslam üzere biat hakkında olduğudur; dolayısıyla Allah'ın ahdinden murat, birçok âlimin açıkça belirttiği gibi bu biattir. Buna, ayetin zahirinin her türlü sözleşmeyi kapsayan genel bir anlam taşıdığı, Meymûn b. Mihrân'ın sözünün de bunu gerektirdiği ve iniş sebebinin tahsis edici unsurlardan olmadığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir; bu sebeple 'İtibar sebebin hususiliğine değil, lafzın umumiliğinedir' demişlerdir. Buna, tahsis karinesinin daha önceki: 'İnkâr edenler...' ayeti olduğu söylenerek cevap verilmiştir ki bunda tartışma vardır. Asam şöyle demiştir: Bundan murat cihat ve mallarda farz kılınan haktır; fakat O Teâlâ'nın: { إِذا عاهَدْتُمْ } “antlaşma yaptığınız zaman” kavli buna uymaz. Denildi ki: Bundan murat adaktır. Denildi ki: Yemindir. İmam [Râzî] bunu takip ederek şöyle demiştir: O takdirde Allah Teâlâ'nın şu kavli:

وَلا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَ بَعْدَ تَوْكِيدِها تكرارا لأن الوفاء بالعهد والمنع من النقض متقاربان لأن الأمر بالفعل يستلزم النهي عن الترك، وإذا حمل العهد على العموم بحيث دخل تحته اليمين كان هذا من باب تخصيص بعض الإفراد بالذكر للاعتناء به وبعض من فسر العهد بالبيعة لرسول الله ﷺ حمل الأيمان على ما وقع عند تلك البيعة، وجوز بعضهم حملها على مطلق الأيمان.

{ وَلا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَ بَعْدَ تَوْكِيدِها } “sağlamlaştırdıktan sonra yeminleri bozmayın” kavli bir tekrar olur; zira ahde vefa göstermek ile bozmaktan menedilmek birbirine yakındır, çünkü bir fiilin emredilmesi onun terk edilmesinin nehyini gerektirir. Ahit, yemin de onun altına girecek şekilde umuma hamledildiğinde bu, önemine binaen bazı fertlerin zikredilerek tahsis edilmesi kabilinden olur. Ahdi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yapılan biat ile tefsir edenlerden bazıları, yeminleri bu biat esnasında gerçekleşen yeminlere hamletmişlerdir; bazıları ise bunu mutlak yeminlere hamletmeyi caiz görmüşlerdir.

وفي الحواشي السعدية أن الظاهر أن المراد بها الأشياء المحلوف عليها كما في قوله ﵊:

es-Sa'diyye hâşiyelerinde belirtildiğine göre, Peygamber aleyhisselâm'ın şu buyruğunda olduğu gibi:

«ومن حلف على يمين فرأى غيرها خيرا منها فليأت الذي هو خير وليكفر عن يمينه» لأنه لو كان المراد ذكر اسم الله تعالى كان عين التأكيد لا المؤكد فلم يكن محل ذكر العطف كما تقرر في المعاني ورد بأن المراد بها العقد لا المحلوف عليه لأن النقض إنما يلائم العقد ولا ينافي ذلك قوله تعالى: بَعْدَ تَوْكِيدِها لأن المراد كون العقد مؤكدا بذكر الله تعالى لا بذكر غيره كما يفعله العامة الجهلة فالمعنى أن ذلك النهي لما ذكر لا عن نقض الحلف بغير الله تعالى وقال الواحدي: إن قوله سبحانه: بَعْدَ تَوْكِيدِها لإخراج لغو اليمين نحو لا والله بلى والله بناء على أن المعنى بعد توكيدها بالعزم والعقد ولغو اليمين ليست كذلك. ثم إذا حمل الإيمان على مطلقها فهو- كما قال الإمام- عام دخله التخصيص بالحديث السابق الدال على أنه متى كان الصلاح في نقض اليمين جاز نقضها. وتعقب بأن فيه تأملا لأن الحظر لو لم يكن باقيا لما احتيج إلى الكفارة الساترة للذنب. وأجيب بأن وجوب الكفارة بطريق الزجر إذ أصل الإيمان الانعقاد ولو محظوره فلا ينافي لزوم موجبها، وجوز أن يقال: إن ذلك للإقدام على الحلف بالله تعالى في غير محله فليتأمل، والتوكيد التوثيق، ومنه أكد بقلب الواو همزة على ما ذهب إليه الزجاج وغيره، من النحاة، وذهب آخرون إلى أن وكد وأكد لغتان أصليتان لأن الاستعمالين في المادة متساويان فلا يحسن القول بأن الواو بدل من الهمزة كما في الدر المصون وهو الذي اختاره أبو حيان.

“Bir kimse bir şeye yemin eder de ondan başkasını daha hayırlı görürse, hayırlı olanı yapsın ve yemini için keffâret versin” hadisinde olduğu üzere, yeminlerden muradın üzerine yemin edilen şeyler olduğu zahirdir; çünkü murat Allah Teâlâ'nın isminin zikredilmesi olsaydı bu, tekit edilenin (müekked) değil, tekidin bizzat kendisi olurdu ve meânî ilminde kararlaştırıldığı üzere atıf zikretmenin yeri olmazdı. Buna şöyle reddiye verilmiştir: Yeminlerden murat üzerine yemin edilen şey değil, akittir (bağdır); çünkü bozmak ancak akte uygun düşer. Allah Teâlâ'nın: { بَعْدَ تَوْكِيدِها } “sağlamlaştırdıktan sonra” kavli buna aykırı değildir; çünkü maksat, cahil halk tabakasının yaptığı gibi başkası anılarak değil, Allah Teâlâ zikredilerek akdin sağlamlaştırılmış olmasıdır. Yani bu yasak, zikredilen şekilde Allah'tan başkası adına yapılan yemini bozmaktan değil, Allah adına yapılan yeminden dolayıdır. Vâhidî şöyle demiştir: Sübhânehu'nun: { بَعْدَ تَوْكِيدِها } “sağlamlaştırdıktan sonra” kavli, 'Hayır vallahi, evet vallahi' gibi lağv (boş) yeminleri dışarıda bırakmak içindir; bu da anlamın azim ve niyetle (akit ile) pekiştirildikten sonra olmasına dayanır, lağv yeminleri ise böyle değildir. Sonra yeminler mutlak anlamına hamledilirse —İmam'ın dediği gibi— yemini bozmanın daha hayırlı olduğu durumlarda bozulabileceğine delalet eden önceki hadisle tahsis edilmiş bir umum ifade eder. Buna, bunun düşünülmesi gereken bir husus olduğu söylenerek itiraz edilmiştir; zira şayet yasaklık devam etmiyor olsaydı, günahı örten keffârete ihtiyaç duyulmazdı. Buna da keffâretin vacip oluşunun bir sakındırma/caydırılma yoluyla olduğu, zira yeminlerin aslının yasaklanmış olsa bile mün'akit olması (bağlayıcılık kazanması) sebebiyle gereğinin lazım gelmesine engel teşkil etmediği şeklinde cevap verilmiştir. Bunun, yerli yersiz Allah Teâlâ adına yemin etmeye cüret etmekten ötürü olduğu da söylenebilir; iyi düşünülsün. 'Tevkîd' (sağlamlaştırma), sağlam tutmaktır. Züccâc ve diğer dilcilerin gittiği görüşe göre 'vav' harfinin hemzeye dönüştürülmesiyle 'ekkede' (أكد) kelimesi bundan türemiştir. Başkaları ise hem 'vekkede' (وكد) hem de 'ekkede' (أكد) kelimelerinin iki asıl lehçe olduğu görüşüne varmışlardır; zira kökte iki kullanım da eşittir, bu yüzden ed-Dürrü'l-Masûn'da geçtiği üzere vav'ın hemzeden bedel olduğunu söylemek uygun düşmez; Ebû Hayyân'ın tercih ettiği de budur.

وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلًا أي شاهدا رقيبا فإن الكفيل مراع لحال المكفول به رقيب عليه واستعمال الكفيل في ذلك إما من باب الاستعارة أو المجاز المرسل والعلاقة اللزوم.

{ وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلًا } “Halbuki Allah'ı kendinize kefil (şahit ve gözetici) kılmıştınız”; yani şahit ve murakıp kılmıştınız; zira kefil, kefil olunan şeyin durumunu gözetir ve onun üzerinde denetleyicidir. Bu anlamda kefil kelimesinin kullanılması ya istiare veya lüzum alakasıyla mecâz-ı mürsel kabilindendir.

والظاهر أن جعلهم مجاز أيضا لأنهم لما فعلوا ذلك والله تعالى مطلع عليهم فكأنهم جعلوه سبحانه شاهد قاله الخفاجي ثم قال: ولو أبقي الكفيل على ظاهره وجعل تمثيلا لعدم تخلصهم من عقوبته وإنه يسلمهم لها كما يسلم الكفيل من كفله كما يقال: من ظلم فقد أقام كفيلا بظلمه تنبيها على أنه لا يمكنه التخلص من العقوبة كما ذكره الراغب لكان معنى بليغا جدا فتدبر. والظاهر أن الجملة في موضع الحال من فاعل تَنْقُضُوا وجوز أن تكون حالا من فاعل المصدر وإن كان محذوفا، وقوله سبحانه: إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما تَفْعَلُونَ أي من النقض فيجازيكم على ذلك في وضع التعليل للنهي السابق، وقال الخفاجي: إنه كالتفسير لما قبله وَلا تَكُونُوا فيما تصنعون من النقض كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَها مصدر بمعنى المفعول أي مغزولها، والفعل منه غزل يغزل بكسر الزاي، والنقض ضد الإبراء، وهو في الجرم فك أجزائه بعضها من بعض، وقوله تعالى: مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ متعلق بنقضت على أنه ظرف له لا حال و

Onların kılmaları (câil oluşları) da zahiren mecazdır; çünkü onlar bunu yaptıklarında Allah Teâlâ onları görmektedir, dolayısıyla sanki O Sübhânehu'yu şahit kılmış gibi olurlar. Bunu Hafâcî söylemiş, sonra şöyle demiştir: 'Şayet kefil kelimesi zahiri üzere bırakılıp onların O'nun azabından kurtulamayacaklarına ve kefilin kefil olduğu kimseyi teslim etmesi gibi O'nun da onları azaba teslim edeceğine dair bir temsil kılınsaydı —nitekim Râgıb'ın zikrettiği gibi azaptan kurtulmasının mümkün olmadığına dikkat çekmek üzere: 'Kim zulmederse zulmüne bir kefil dikmiş olur' denilir— son derece beliğ bir mana olurdu; iyi düşün.' Cümlenin { تَنْقُضُوا } fiilinin failinden hâl konumunda olduğu zahirdir; hazfedilmiş olsa bile masdarın failinden hâl olması da caiz görülmüştür. Sübhânehu'nun: { إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما تَفْعَلُونَ } “Şüphesiz Allah yaptıklarınızı bilir” kavli, yani yeminleri bozmanızı bilir ve buna karşılık sizi cezalandırır [demektir ve] önceki nehyin gerekçesi (ta'lîli) makamındadır. Hafâcî bunun kendisinden öncekini tefsir mahiyetinde olduğunu söylemiştir. { وَلا تَكُونُوا } “Ve olmayın”; bozma hususunda yaptıklarınızda [olmayın]. { كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَها } “ipini eğirip büktükten sonra bozan kadın gibi”; 'Gazl' (غَزْل) ism-i mef'ûl (eğrilmiş ip) anlamında masdardır; fiili zâ harfinin kesresiyle 'gazele yagzilu' şeklinde gelir. 'Nakz' (bozma) ise 'ibrâm'ın (sağlam bükmenin) zıddıdır; cisimlerde parçalarını birbirinden ayırmaktır. Allah Teâlâ'nın: { مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ } “kuvvetlendirdikten sonra” kavli 'nakadat' fiiline müteallıktır; onun zarfıdır, hâl değildir ve

من- زائدة مطردة في مثله أي كالمرأة التي نقضت غزلها من بعد إبرامه وإحكامه.

['min'] harfi böylesi yerlerde kurallı olarak zâiddir; yani ipini sağlamlaştırıp sımsıkı büktükten sonra bozan kadın gibi [olmayın].

أَنْكاثاً جمع نكث بكسر النون وهو ما ينكث فتله وانتصابه قيل على إنه حال مؤكدة من غَزْلَها وقيل:

{ أَنْكاثاً } “çözülüp dağılmış parçalar hâlinde”; nûn harfinin kesresiyle bükümü çözülüp bozulan şey anlamına gelen 'niks' (نِكْث) kelimesinin çoğuludur. Mansub oluşunun { غَزْلَها } kelimesinden tekit edici bir hâl olduğu söylenmiştir. Denildi ki:

على أنه مفعول ثان لنقض لتضمنه معنى جعل، وجوز الزجاج كون النصب المصدرية لأن نَقَضَتْ بمعنى نكثت فهو ملاق لعامله في المعنى.

'ceale' (yapmak/kılmak) manasını tazammun ettiği için 'nakada' fiilinin ikinci mef'ûlü olarak [mansubdur]. Züccâc masdar olarak mansub olmasını caiz görmüştür; çünkü 'nakadat' fiili 'nekset' anlamındadır, dolayısıyla amiliyle mana bakımından örtüşmektedir.

وقال في الكشف: إن جعله مفعولا على التضمين أولى من جعله حالا أو مصدرا، وفي الإتيان به مجموعا مبالغة وكذلك في حذف الموصوفة ليدل على الخرقاء الحمقاء وما أشبه ذلك، وفي الكشاف ما يشير إلى اعتبار التضمين حيث قال: أي لا تكونوا كالمرأة التي أنحت على غزلها بعد أن أحكمته فجعلته أنكاثا، وفي قوله: أنحت- على ما قال القطب- إشارة إلى أن نَقَضَتْ مجاز عن أرادت النقض على حد قوله تعالى: «إذا قمتم إلى الصلاة» وذكر أنه فسر بذلك جمعا بين القصد والفعل ليدل على حماقتها واستحقاقها اللوم بذلك فإن نقضها لو كان من غير قصد لم تستحق ذلك ولأن التشبيه كلما كان أكثر تفصيلا كان أحسن، ولا يخفى ما في اعتبار التضمين وهذا المجاز من التكلف وكأنه لهذا قيل: إن اعتبار القصد لأن المتبادر من الفعل الاختياري وفي الكشف خرج ذلك المعنى من قوله تعالى: مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ فإن نقض المبرم لا يكون إلا بعد إنحاء بالغ وقصد تام ولم يرد بالموصول امرأة بعينها بل المراد من هذه صفته ففي الآية حال الناقض بحال الناقض في أخس أحواله تحذيرا منه وإن ذلك ليس من فعل العقلاء وصاحبه داخل في عداد حمقى النساء، وقيل: المراد امرأة معلومة عند المخاطبين كانت تغزل فإذا برمت غزلها تنقضه وكانت تسمى خرقاء مكة، قال ابن الأنباري: كان اسمها ربطة بنت عمرو المرية تلقب الحفراء، وقال الكلبي. ومقاتل:

el-Keşf'te şöyle denilmiştir: 'Tazammun yoluyla mef'ûl kılınması, hâl veya masdar kılınmasından daha evlâdır. Onun çoğul olarak getirilmesinde ve aynı şekilde ahmak ve beyinsiz bir kadına ve benzerine delalet etmesi için sıfatlanan ismin hazfedilmesinde bir mübalağa vardır.' Keşşâf'ta tazammunu dikkate almaya işaret eden bir ifade vardır; şöyle ki: 'Yani eğirdiği ipini sağlamlaştırdıktan sonra ona yüklenip onu parça parça dağıtan kadın gibi olmayın.' Kutub'un belirttiğine göre 'inhaet' (yüklendi/saldırdı) sözünde, { نَقَضَتْ } fiilinin Allah Teâlâ'nın: “Namaz için kalktığınızda” kavlinde olduğu gibi bozmayı irade etmekten mecaz olduğuna bir işaret vardır. O, kast ile fiili birleştirmek, böylece kadının ahmaklığına ve bu sebeple kınanmayı hak ettiğine delalet etmesi için böyle tefsir ettiğini zikretmiştir; zira kadının bu çözmesi kasıtsız olsaydı kınanmayı hak etmezdi ve teşbih ne kadar ayrıntılı olursa o kadar güzel olur. Tazammun ve bu mecazı kabul etmedeki zorlama (tekellüf) gizli değildir; sanki bundan ötürü şöyle denilmiştir: Kasıt dikkate alınır, çünkü ihtiyarî fiilden ilk akla gelen budur. el-Keşf'te bu mana Allah Teâlâ'nın: { مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ } “kuvvetlendirdikten sonra” kavlinden çıkarılmıştır; zira sağlamlaştırılmış olanın bozulması ancak tam bir kast ve aşırı bir yönelişten sonra olur. Sıla cümlesiyle (elletî) muayyen bir kadın murad edilmemiştir, aksine bu sıfatta olan herkes murattır. Ayette yeminini bozanın hâli, sakındırmak maksadıyla en rezil hâldeki bozucunun hâline benzetilmiştir; böyle bir iş akıl sahiplerinin fiili değildir ve bunu yapan ahmak kadınlar zümresine girer. Denildi ki: Muhataplarca bilinen muayyen bir kadın murattır; o eğirir, ipini sağlamlaştırınca da onu bozardı ve kendisine 'Mekke'nin ahmağı' (Harkā-i Mekke) denilirdi. İbnü'l-Enbârî şöyle dedi: Adı Raita bint Amr el-Mürriyye idi ve 'Hafzâ' lakabıyla anılırdı. Kelbî ve Mukātil şöyle demiştir:

هي امرأة من قريش اسمها ربطة بنت سعد التيمي اتخذت مغزلا قدر ذراع وصنارة مثل أصبع وفلكه عظيمة على قدرها فكانت تغزل هي وجوارها من الغداة إلى الظهر ثم تأمرهن فينقضن ما غزلن. وأخرج ابن أبي حاتم عن أبي بكر بن حفص قال: كانت سعيدة الأسدية مجنونة تجمع الشعر والليف فنزلت هذه الآية وَلا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَها

O, Kureyş'ten Raita bint Sa'd et-Teymiye adında bir kadındı; bir arşın boyunda bir iğ, parmak gibi bir tığ ve ona uygun büyüklükte bir kirman edinmişti. Kendisi ve cariyeleri sabahtan öğleye kadar eğirir, sonra onlara emreder ve eğirdiklerini çözerlerdi. İbn Ebî Hâtim, Ebû Bekr b. Hafs'tan rivayet etti; o şöyle demiştir: Saîde el-Esediyye kıl ve hurma lifi toplayan mecnun bir kadındı; bunun üzerine şu ayet indi: { وَلا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَها } “İpliğini sağlamca büktükten sonra çözüp bozan kadın gibi olmayın”.

ورورى ابن مردويه عن ابن عطاء أنها شكت جنونها إلى رسول الله ﷺ وطلبت أن يدعو لها بالمعافاة فقال لها ﵊ «إن شئت دعوت فعافاك الله تعالى وإن شئت صبرت واحتسبت ولك الجنة» فاختارت الصبر والجنة،

İbn Merdûye'nin İbn Atâ'dan rivayet ettiğine göre, o kadın deliliğinden Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şikâyette bulundu ve kendisine şifa için dua etmesini istedi. Aleyhisselâm ona: «İstersen dua edeyim, Allah Teâlâ sana şifa versin; istersen sabret ve mükâfatını Allah'tan bekle, senin için cennet olsun» buyurdu. O da sabrı ve cenneti seçti.

وذكر عطاء أن ابن عباس أراه إياها، وعن مجاهد هذا فعل نساء نجد تنقض إحداهن غزلها ثم تنفشه فتغزله بالصوف، وإلى عدم التعيين ذهب قتادة عليه الرحمة تَتَّخِذُونَ أَيْمانَكُمْ دَخَلًا بَيْنَكُمْ حال من الضمير في لا تَكُونُوا أو في الجار والمجرور الواقع موقع الخبر.

Atâ, İbn Abbâs'ın o kadını kendisine gösterdiğini zikretmiştir. Mücâhid'den nakledildiğine göre bu, Necid kadınlarının âdetidir; onlardan biri ipliğini eğirir, sonra onu didikleyip yünle [birlikte yeniden] eğirir. Katâde -üzerine rahmet olsun- [belirli bir kadının] tayin edilmemesi görüşüne varmıştır. { تَتَّخِذُونَ أَيْمانَكُمْ دَخَلًا بَيْنَكُمْ } “Yeminlerinizi aranızda bir fesat ve hile aracı kılarsınız”; { لا تَكُونُوا } [ibaresindeki] zamirden yahut haber konumunda bulunan câr ve mecrûrdan hâldir.

وجوز أن يكون خبر تكونوا وكَالَّتِي نقضت في موضع الحال وهو خلاف الظاهر، وقال الإمام: الجملة مستأنفة على سبيل الاستفهام الإنكاري أن أتتخذون، والدخل في الأصل ما يدخل الشيء ولم يكن منه ثم كني به عن الفساد والعداوة المستبطنة كالدغل، وفسره قتادة بالغدر والخيانة، ونصبه على أنه مفعول ثان، وقيل: على المفعولية من أجله، وفائدة وقوع الجملة حالا الإشارة إلى وجه الشبه أي لا تكونوا مشبهين بامرأة هذا شأنها متخذين أيمانكم وسيلة للغدر والفساد بينكم أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ أي بأن تكون جماعة هِيَ أَرْبى أي أزيد عددا وأوفر مالا مِنْ أُمَّةٍ أي من جماعة أخرى، والمعنى لا تغدروا بقوم بسبب كثرتهم وقلتهم بل حافظوا على أيمانكم معهم، وأخرج ابن جرير. وابن المنذر. وغيرهما عن مجاهد أنه قال: كانوا يحالفون الحلفاء فيجدون أكثر منهم وأعز فينقضون حلفهم ويحالفون الذين هم أعز فنهوا عن ذلك لا تغدروا بجماعة بسبب أن تكون جماعة أخرى أكثر منها وأعز بل عليكم الوفاء بالأيمان والمحافظة عليها وإن قل من خلفتم له وكثر الآخر وجوز في «تكون» أن تكون تامة وناقصة وفي- هي- أن يكون

{ تَكُونُوا } fiilinin haberi olması, { كَالَّتِي نَقَضَتْ } ifadesinin de hâl konumunda bulunması caiz görülmüştür; ancak bu, zahire aykırıdır. İmam [Fahreddîn er-Râzî] dedi ki: Cümle, inkârî istifham yoluyla { أَنْ تَتَّخِذُونَ } “Yeminlerinizi hile aracı mı ediniyorsunuz?” takdirinde müste'nefedir (yeni bir cümledir). ed-Dehal (الدَّخَل) asılda, bir şeyin içine giren fakat ondan olmayan nesnedir; daha sonra ed-Değal (الدَّغَل) gibi gizlenen fesat ve düşmanlıktan kinaye kılınmıştır. Katâde bunu gadir (ahdi bozma) ve hıyanet olarak tefsir etmiştir. Mansub oluşu ikinci mef'ûl olmasındandır; mef'ûlun leh olmasından dolayı [mansub] olduğu da söylenmiştir. Cümlenin hâl olarak gelmesinin faydası, benzetme yönüne işaret etmektir; yani: 'Yeminlerinizi aranızda hıyanet ve fesat vasıtası kılarak, durumu böyle olan bir kadına benzer hâle gelmeyin.' { أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ } “bir topluluk olduğu için”; yani bir topluluğun { هِيَ أَرْبى } “daha çok”; yani sayıca daha fazla ve malca daha zengin { مِنْ أُمَّةٍ } “diğer bir topluluktan” [olması sebebiyle]. Manası: Sayıca çoklukları veya azlıkları sebebiyle bir topluluğa hıyanet etmeyin; bilakis onlarla yaptığınız yeminlerinizi koruyun. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve başkaları Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Onlar birtakım müttefiklerle antlaşma yaparlar, sonra onlardan daha kalabalık ve daha güçlü olanlarını bulunca antlaşmalarını bozar ve daha güçlü olanlarla antlaşma yaparlardı; işte bundan nehyolundular.' Bir topluluk diğer bir topluluktan daha çok ve daha güçlü oldu diye bir topluluğa hıyanet etmeyin; bilakis, antlaşma yaptığınız taraf az, diğeri çok olsa bile yeminlere vefa göstermek ve onları korumak üzerinize vazifedir. { تَكُونُ } fiilinin tam veya nakıs olması; { هِيَ } zamirinin ise

مبتدأ وعمادا «فأربى» إما مرفوع أو منصوب وأنت تعلم أن البصريين لا يجوزون كون هِيَ عماد التنكير أُمَّةٌ.

mübteda veya fasıl zamiri (ımâd) olması caiz görülmüştür. Buna göre { أَرْبى } kelimesi ya merfûdur ya da mansubdur. Sen bilirsin ki Basralılar, { أُمَّةٌ } nekire olduğu için { هِيَ } zamirinin fasıl zamiri olmasını caiz görmezler.

وزعم بعض الشيعة أن هذه الآية قد حرفت وأصلها أن تكون أئمة هي أزكى من أئمتكم ولعمري قد ضلوا سواء السبيل إِنَّما يَبْلُوكُمُ اللَّهُ بِهِ الضمير المجرور عائد إما على المصدر المنسبك من أَنْ تَكُونَ أو على المصدر المنفهم من أَرْبى وهو الربو بمعنى الزيادة، وقول ابن جبير. وابن السائب. ومقاتل يعني بالكثرة مرادهم منه هذا واكتفوا ببيان حاصل المعنى، وظن ابن الأنباري أنهم أرادوا أن الضمير راجع إلى نفس الكثرة لكن لما كان تأنيثها غير حقيقي صح التذكير وهو كما ترى، وقيل: إنه لأربى لتأويله بالكثير، وقيل للأمر بالوفاء المدلول عليه بقوله تعالى- وأوفوا- إلخ ولا حاجة إلى جعله منفهما من النهي عن الغدر بالعهد واختار بعضهم الأول لأنه أسرع تبادرا أي يعاملكم معاملة المختبر بذلك الكون لينظر أتتمسكون بحبل الوفاء بعهد الله تعالى وبيعة رسوله ﵊ أم تغترون بكثرة قريش وشوكتهم وقلة المؤمنين وضعفهم بحسب ظاهر الحال وَلَيُبَيِّنَنَّ لَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ ما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ فيجازيكم بأعمالكم ثوابا وعقابا وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أيها الناس أُمَّةً واحِدَةً متفقة على الإسلام وَلكِنْ لا يشاء ذلك رعاية للحكمة بل يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ إضلاله بأن يخلق فيه الضلال حسبما يصرف اختياره التابع لاستعداده له وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ هدايته حسبما يصرف اختياره التابع لاستعداده لتحصيلها وَلَتُسْئَلُنَّ جميعا يوم القيامة سؤال محاسبة ومجازاة لا سؤال استفسار وتفهم عَمَّا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ تستمرون على عمله في الدنيا بقدركم المؤثرة بإذن الله تعالى، والآية ظاهرة في أن مشيئة الله تعالى لا سلام الخلق كلهم ما وقعت وأنه سبحانه إنما شاء منهم الافتراق والاختلاف، فإيمان وكفر وتصديق وتكذيب ووقع الأمر كما شاء جل وعلا، والمعتزلة ينكرون كون الضلال بمشيئته تعالى ويزعمون أنه سبحانه إنما شاء من الجميع الإيمان ووقع خلاف ما شاء عز شأنه وأجاب الزمخشري عن الآية بأن المعنى لو شاء على طريقة الإلجاء والقسر لجعلكم أمة واحدة مسلمة فإنه سبحانه قادر على ذلك لكن اقتضت الحكمة أن يضل ويخذل من يشاء ممن علم سبحانه أنه يختار الكفر ويصمم عليه ويهدي من يشاء بأن يلطف بمن علم أنه يختار الإيمان، والحاصل أنه تعالى بنى الأمر على الاختيار وعلى ما يستحق به اللطف والخذلان والثواب والعقاب ولم ينبه على الإجبار الذي لا يستحق به شيء ولو كان العبيد مضطرين للهداية والضلال لما أثبت سبحانه لهم عملا يسئلون عنه بقوله: وَلَتُسْئَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ اه، وللعسكري نحوه، وقد قدمنا لك غير مرة أن المذهب الحق على ما بينه علامة المتأخرين الكوراني وألف فيه عدة رسائل أن للعبد قدرة مؤثرة بإذن الله تعالى لا إنه لا قدرة له أصلا كما يقول الجبرية ولا أن له قدرة مقارنة غير مؤثرة كما هو المشهور عند الأشعري ولا أن له قدرة مؤثرة وإن لم يؤذن لله تعالى كما يقول المعتزلة وإن له اختيارا أعطيه بعد طلب استعداده الثابت في علم الله تعالى له فللعبد في هذا المذهب اختيار والعبد مجبور فيه بمعنى أنه لا بد من أن يكون له لأن استعداده الأزلي الغير المجعول قد طلبه من الجواد المطلق والحكيم الذي يضع الأشياء في مواضعها والإثابة والتعذيب إنما يترتبان على الاستعداد للخير والشر الثابت في نفس الأمر والخير والشر يدلان على ذلك نحو دلالة الأثر على المؤثرة والغاية على ذي الغاية وما ظلمهم الله ولكن كانوا أنفسهم يظلمون ومن وجد خيرا فليحمد الله ومن وجد غير ذلك فلا يلومن إلا نفسه.

Şia'dan bazıları bu ayetin tahrif edildiğini, aslının 'bir imamların sizin imamlarınızdan daha temiz olması' şeklinde olduğunu iddia etmişlerdir; ömrüme yemin olsun ki onlar doğru yoldan sapmışlardır. { إِنَّما يَبْلُوكُمُ اللَّهُ بِهِ } “Allah sizi bununla imtihan eder”; mecrûr zamir ya { أَنْ تَكُونَ } ibaresinden tevil edilen masdara ya da fazlalık manasındaki er-ribâ (الرِّبْو) olup { أَرْبى } lafzından anlaşılan masdara râcidir. İbn Cübeyr, İbnü's-Sâib ve Mukātil'in 'çoklukla' şeklindeki açıklamasıyla muratları budur; onlar حاصل (özet) manayı beyan etmekle yetinmişlerdir. İbnü'l-Enbârî, onların zamirin bizzat çokluk kelimesine râci olduğunu kastettiklerini sanmıştır; zira çokluk lafzının müennesliği hakiki olmadığı için müzekker zamir sevki sahih olmuştur, fakat bu durum gördüğün gibidir. Denildi ki: 'Çok' manasında tevil edildiği için { أَرْبى } lafzına râcidir. Denildi ki: Allah Teâlâ'nın “Ve ifa edin...” vb. kavliyle delalet edilen vefa emrine râcidir; ahdi bozma nehyinden anlaşılmış kılmaya ihtiyaç yoktur. Bazıları ilk görüşü tercih etmiştir; çünkü zihne en çabuk gelen odur. Yani: Allah Teâlâ'nın ahdine ve Resûlü aleyhisselâm'a olan biate sımsıkı mı sarılacaksınız, yoksa görünüşe göre Kureyş'in çokluğuna ve gücüne, müminlerin ise azlığına ve zayıflığına aldanacak mısınız diye görmek için sizi bu durumla imtihan edenin muamelesiyle muamele eder. { وَلَيُبَيِّنَنَّ لَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ ما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ } “Hakkında ihtilaf edip durduğunuz şeyleri kıyamet günü size elbette açıklayacaktır”; böylece amelleriniz karşılığında sevap ve ceza ile sizi cezalandıracaktır. { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ } “Eğer Allah dileseydi sizi kılardı” ey insanlar! { أُمَّةً واحِدَةً } “tek bir ümmet” İslam üzere ittifak etmiş [bir topluluk kılardı]. { وَلكِنْ } “Fakat” hikmeti gözeterek bunu dilemez, { يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ } saptırmayı dilediğini, onun kendi istidadına tabi olan ihtiyarını o yöne sarf etmesine göre onda sapıklık yaratarak saptırır; { وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ } hidayet etmeyi dilediğini de, onun bunu elde etmeye yönelik istidadına tabi olan ihtiyarını sarf etmesine göre hidayete erdirir. { وَلَتُسْئَلُنَّ } “Ve elbette sorguya çekileceksiniz” hepiniz kıyamet gününde, bilgi edinme ve anlama sorusu değil, hesaba çekme ve karşılık verme sorusuyla, { عَمَّا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “yapmakta olduğunuz şeylerden” dünyada Allah Teâlâ'nın izniyle müessir olan kudretinizle sürekli yapageldiğiniz amellerden. Ayet, Allah Teâlâ'nın bütün yaratılmışların İslam'ı hususundaki meşietinin (dilemesinin) vaki olmadığına, bilakis O Sübhânehu'nun onlardan ayrışma ve ihtilafı dilediğine açıktır; bu sebeple iman, küfür, tasdik ve tekzip olmuş ve iş Celâl ve Alâ olan [Allah]'ın dilediği gibi vaki olmuştur. Mutezile ise sapıklığın Allah Teâlâ'nın meşietiyle olduğunu inkâr eder ve O Sübhânehu'nun herkesten yalnızca imanı dilediğini, ancak şânı yüce olanın dilediğinin aksinin meydana geldiğini iddia eder. Zemahşerî ayete şöyle cevap vermiştir: Mana, 'Eğer cebir ve zorlama yoluyla dileseydi sizi Müslüman tek bir ümmet kılardı; zira O Sübhânehu buna kādirdir. Fakat hikmet, küfrü seçeceğini ve bunda ısrar edeceğini bildiği kimseleri saptırmayı ve yardımsız bırakmayı; imanı seçeceğini bildiği kimselere de lütufta bulunarak dilediğini hidayete erdirmeyi gerektirmiştir.' Özetle Allah Teâlâ işi ihtiyar üzerine ve lütuf, hızlan (yardımsız bırakma), sevap ve cezayı hak ettiren şeyler üzerine bina etmiştir; kendisiyle hiçbir şeyin hak edilmediği cebr üzerine dikkat çekmemiştir. Eğer kullar hidayet ve sapıklıkta mecbur olsalardı, O Sübhânehu: { وَلَتُسْئَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Yapmakta olduğunuz şeylerden elbette hesaba çekileceksiniz” kavliyle onlara hesaba çekilecekleri bir amel nispet etmezdi, [Zemahşerî'nin sözü] bitti. el-Askerî'den de buna benzer bir açıklama nakledilmiştir. Sana defalarca sunduk ki, müteahhirînin allâmesi el-Kûrânî'nin açıkladığı ve hakkında birkaç risale telif ettiği üzere hak mezhep şudur: Cebriye'nin 'kulun hiçbir kudreti yoktur' dediği gibi veya Eş'arî nezdinde meşhur olan 'kulun müessir olmayan mukarin bir kudreti vardır' dediği gibi veyahut Mutezile'nin 'Allah Teâlâ izin vermese bile kulun müessir kudreti vardır' dediği gibi değildir; bilakis kulun Allah Teâlâ'nın izniyle müessir bir kudreti vardır ve Allah Teâlâ'nın ilmindeki sabit istidadının talebinden sonra kendisine verilmiş bir ihtiyar vardır. Dolayısıyla bu mezhepte kulun ihtiyar vardır ve kul bu ihtiyara mecburdur; yani bu ihtiyarın onda bulunması zorunludur, çünkü onun ezelî ve gayr-ı meczûl (yaratılmamış) istidadı bunu Mutlak Cömert ve eşyayı yerli yerine koyan Hakîm olan Allah'tan talep etmiştir. Sevap ve azap ancak nefsi'l-emirde sabit olan hayır ve şer istidadına terettüp eder. Hayır ve şer, eserin müessire ve gayenin gaye sahibine delaleti gibi buna delalet eder. 'Allah onlara zulmetmedi, fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlardı.' 'Kim bir hayır bulursa Allah'a hamdetsin, kim de bundan başkasını bulursa ancak kendisini kınasın.'

وقال ابن المنير: إن أهل السنة عن الإجبار بمعزل لأنهم يثبتون للعبد قدرة واختيارا وأفعالا وهم مع ذلك يوحدون الله تعالى حق توحيده فيجعلون قدرته سبحانه هي الموجدة والمؤثرة وقدرة العبد مقارنة فحسب وبذلك يميز بين الاختياري والقسري وتقوم حجة الله تعالى على عباده اه وهذا هو المشهور من مذهب الأشعرية وهو كما ترى، وسيأتي ان شاء الله تعالى تمام الكلام في هذا المقام وما فيه من النقض والإبرام.

İbnü'l-Münîr şöyle dedi: Ehl-i Sünnet cebirden uzaktır; zira onlar kul için bir kudret, ihtiyar ve fiiller kabul ederler. Bununla birlikte Allah Teâlâ'yı hakkıyla tevhit ederler; O Sübhânehu'nun kudretini icat edici ve tesir edici, kulun kudretini ise yalnızca mukarin (birlikte bulunan) kılarlar. Böylece ihtiyarî olanla mecburi olan birbirinden ayırt edilir ve Allah Teâlâ'nın hücceti kulları aleyhine kaim olur, [sözü] bitti. Eş'ariyye mezhebinden meşhur olan da budur ve gördüğün gibidir. Bu makamda tafsilatlı söz ve onda bulunan itiraz ve cevaplar inşâallahu teâlâ gelecektir.

وَلا تَتَّخِذُوا أَيْمانَكُمْ دَخَلًا بَيْنَكُمْ قالوا هو تصريح بالنهي عن اتخاذ الأيمان دخلا بعد التضمين لأن الاتخاذ المذكور فيما سبق وقع قيدا للمنهي عنه فكان منهيا عنه ضمنا تأكيدا ومبالغة في قبح المنهي عنه وتمهيدا لقوله تعالى:

{ وَلا تَتَّخِذُوا أَيْمانَكُمْ دَخَلًا بَيْنَكُمْ } “Yeminlerinizi aranızda bir fesat ve hile aracı kılmayın”; dediler ki: Bu, zımnen yasaklandıktan sonra yeminleri hile aracı edinmekten açıkça nehyetmektir. Çünkü daha önce zikredilen edinme, nehyedilen şeyin kaydı olarak vaki olmuştu; dolayısıyla nehyedilenin çirkinliğini tekit ve mübalağa etmek ve Allah Teâlâ'nın şu kavline zemin hazırlamak üzere zımnen nehyedilmiş bulunuyordu:

فَتَزِلَّ قَدَمٌ عن محجة الحق بَعْدَ ثُبُوتِها عليها ورسوخها فيها بالإيمان، وقيل ما تقدم كان نهيا عن الدخول في الحلف ونقض العهد بالقلة والكثرة وما هنا نهي عن الدخل في الأيمان التي يراد بها اقتطاع الحقوق فكأنه قيل: لا تتخذوا أيمانكم دخلا بينكم لتتوصلوا بذلك إلى قطع حقوق المسلمين.

{ فَتَزِلَّ قَدَمٌ } hak caddesinden bir ayak kayar { بَعْدَ ثُبُوتِها } iman sebebiyle onun üzerinde sabit olup onda kökleştikten sonra. Denildi ki: Önce geçen, azlık ve çokluk sebebiyle antlaşmaya girmekten ve ahdi bozmaktan nehiydi; buradaki ise hakları gasbetmek murad edilen yeminlerde fesat çıkarmaktan nehiydir. Sanki şöyle denilmiştir: Müslümanların haklarını kesip almaya bununla ulaşmak için yeminlerinizi aranızda hile vasıtası kılmayın.

وقال أبو حيان: لم يتكرر النهي فإن ما سبق إخبار بأنهم اتخذوا أيمانهم دخلا معللا بشيء خاص وهو أن تكون أمة هي أربى من أمة وجاء النهي المستأنف الإنشائي عن اتخاذ الإيمان دخلا على العموم فيشمل جميع الصور من الحلف في المبايعة وقطع الحقوق المالية وغير ذلك. ورد بأن قيد المنهي عنه فليس إخبارا صرفا ولا عموم في الثاني لأن قوله تعالى: فَتَزِلَّ إلخ إشارة إلى العلة السابقة إجمالا على أنه قد يقال إن الخاص مذكور في ضمن العام أيضا فلا محيص عن التكرار أيضا ولو سلم ما ذكره فتأمل، ونصب- تزل- بأن مضمرة في جواب النهي لبيان ما يترتب عليه ويقتضيه، قال في البحر: وهو استعارة للوقوع في أمر عظيم لأن القدم إذا زلت انقلب الإنسان من حال خير إلى حال شر، وتوحيد القدم وتنكيرها- كما قال الزمخشري- للإيذان بأن زلل قدم واحدة أي قدم كانت عزت أو هانت محذور عظيم فكيف بأقدام، وقال أبو حيان: إن الجمع تارة يلحظ فيه المجموع من حيث هو مجموع وتارة يلحظ فيه كل فرد فرد وفي الأول يكون الإسناد معتبرا فيه الجمعية وفي الثاني يكون الإسناد مطابقا للفظ الجمع كثيرا فيجمع ما أسند إليه ومطابقا لكل فرد فيفرد كقوله تعالى: وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً [يوسف: ٣١] فأفرد المتكأ لما لوحظ في لَهُنَّ كل واحدة منهن ولو جاء مرادا به الجمعية أو على الكثير في الوجه الثاني لجمع وعلى هذا ينبغي أن يحمل قوله:

Ebû Hayyân dedi ki: Nehiy tekrarlanmamıştır; zira daha önceki, bir topluluğun diğer bir topluluktan daha çok olması gibi hususi bir illetle yeminlerini hile edindiklerine dair bir ihbardır. Yeni başlayan inşaî nehiy ise yeminleri fesat vasıtası edinmekten genel olarak gelmiştir; dolayısıyla alışverişte yemin etmek, mali hakları gasbetmek ve benzeri bütün suretleri kapsar. Buna şöyle cevap verildi: [İlk nehiyde] nehyedilen şeyin kaydı yapılmıştır, dolayısıyla sırf ihbar değildir; ikincisinde de umum yoktur, zira Allah Teâlâ'nın { فَتَزِلَّ } vd. kavli önceki illete icmâlen işarettir. Kaldı ki, hususinin umumun zımnında da zikredildiği söylenebilir, bu takdirde onun zikrettiği kabul edilse bile tekrardan kaçış yoktur; iyi düşün! { تزل } fiili, nehyin cevabında gizli bir 'en' ile mansub kılınmıştır; bu, ona terettüp eden ve onun gerektirdiği durumu beyan etmek içindir. el-Bahr'da şöyle dedi: Bu, büyük bir işe düşmekten istiaredir; zira ayak kaydığı zaman insan iyi bir hâlden kötü bir hâle devrilir. Zemahşerî'nin belirttiği üzere ayağın tekil ve nekire kılınması; -şerefli veya hakir- tek bir ayağın kaymasının bile büyük bir sakınca olduğunu, o hâlde nice ayakların [kaymasının nasıl olacağını] bildirmek içindir. Ebû Hayyân dedi ki: Çoğulda bazen toplam olması hasebiyle مجموع (bütün) gözetilir, bazen de her bir fert gözetilir. Birincisinde isnadda çoğulluk muteber tutulur. İkincisinde ise isnad çoklukla çoğul lafzına uygun olur da kendisine isnad edilen şey çoğul getirilir; bazen de her bir ferde uygun olur da tekil getirilir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً } [Yûsuf: 31] kavlinde, { لَهُنَّ } ifadesinde onların her biri tek tek gözetildiği için { مُتَّكَأً } kelimesi tekil kılınmıştır. Şayet bununla topluluk murat edilseydi yahut ikinci vecihteki çokluk üzere gelseydi çoğul getirilirdi. Şu şairin sözü de buna hamledilmelidir:

فإني وجدت الضامرين متاعهم ... يموت ويفنى فارضخي من وعائيا

Şüphesiz ben zayıflamış olanları gördüm; onların azığı ... Ölür ve tükenir, öyleyse kabımdan pay ver.

أي كل ضامر، ولذا أفرد الضمير في يموت ويفنى، ولما كان المعنى هنا لا يتخذ كل واحد منكم جاء فَتَزِلَّ قَدَمٌ مراعاة لهذا المعنى. ثم قال سبحانه وَتَذُوقُوا السُّوءَ مراعاة للمجموع أو للفظ الجمع على الوجه الكثير إذا قلنا: إن الإسناد لكل فرد فرد فتكون الآية قد تعرضت للنهي عن اتخاذ الأيمان دخلا باعتبار المجموع وباعتبار كل فرد ودل على ذلك بإفراد قَدَمٌ وجمع الضمير في وَتَذُوقُوا. وتعقب بأن ما ذكره الزمخشري نكتة سرية وهذا توجيه للأفراد من جهة العربية فلا ينافي النكتة المذكورة، والمراد من السوء العذاب الدنيوي من القتل والأسر والنهب والجلاء غير ذلك مما يسوء ولا يخفى ما في تَذُوقُوا من الاستعارة بِما صَدَدْتُمْ بسبب صدودكم وإعراضكم أو صد غيركم ومنعه عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ الذي ينتظم الوفاء بالعهود والأيمان فإن من نقض البيعة وارتد جعل ذلك سنة لغيره يتبعه فيها من بعده من أهل الشقاء والإعراض عن الحق فيكون صادا عن السبيل.

Yani her bir zayıflamış olan. Bu sebeple 'ölür ve tükenir' fiillerindeki zamiri tekil getirdi. Burada da mana 'her biriniz edinmesin' olunca, bu manayı gözeterek { فَتَزِلَّ قَدَمٌ } geldi. Sonra O Sübhânehu, bütünü yahut isnadın her bir ferde ait olduğunu söylediğimizde çokça kullanılan vecih üzere çoğul lafzını gözeterek { وَتَذُوقُوا السُّوءَ } buyurdu. Böylece ayet, yeminleri hile edinme nehyine hem bütün hem de her bir fert itibarıyla temas etmiş oldu; { قَدَمٌ } kelimesinin müfret kılınmasıyla ve { وَتَذُوقُوا } fiilindeki zamirin çoğul kılınmasıyla buna delalet edildi. Buna şöyle itiraz edildi: Zemahşerî'nin zikrettiği gizli bir nüktedir; bu ise Arap dili yönünden tekil getirilişin bir tevcihidir, dolayısıyla zikredilen nükt кроşmaz. 'es-Sû'' (kötülük) kelimesinden murat; öldürülme, esaret, yağma, sürgün ve can sıkan diğer dünyevi azaplardır. { تَذُوقُوا } ifadesindeki istiare ise gizli değildir. { بِما صَدَدْتُمْ } yüz çevirmeniz ve sırt dönmeniz yahut başkasını alıkoyup men etmeniz sebebiyle, { عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } ahitlere ve yeminlere vefayı da içine alan Allah yolundan. Zira biati bozan ve dinden dönen kimse, bunu kendisinden sonraki şakavet ve haktan yüz çevirme ehlinden olanların kendisine uyacağı bir sünnet (yol) kılmış olur, dolayısıyla yoldan alıkoymuş sayılır.

وجعل هذه بعضهم دليلا أن الآية فيمن بايع رسول الله ﷺ وهو كما ترى وَلَكُمْ في الآخرة عَذابٌ عَظِيمٌ لا يعلم عظمه إلا الله تعالى وَلا تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللَّهِ المراد به عند كثير بيعة رسول الله ﷺ على الإيمان والاشتراء مجاز عن الاستبدال لمكان قوله تعالى: ثَمَناً قَلِيلًا فإن الثمن مشتري به أي لا تأخذوا بمقابلة عهده تعالى عوضا يسيرا من الدنيا، قال الزمخشري: كان قوم ممن أسلم بمكة زين لهم الشيطان لجزعهم مما رأوا من غلبة قريش واستضعافهم المسلمين وإيذائهم لهم ولما كانوا يعدونهم من المواعيد إن رجعوا أن ينقضوا ما بايعوا عليه رسول الله ﷺ فثبتهم الله تعالى بهذه الآية ونهاهم عن أن يستبدلوا ذلك بما وعدوهم به من عرض الدنيا، وقال ابن عطية: هذا

Bazıları bunu, ayetin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e biat edenler hakkında olduğuna delil kılmıştır; bu da gördüğün gibidir. { وَلَكُمْ } ve ahirette sizin için vardır { عَذابٌ عَظِيمٌ } büyüklüğünü ancak Allah Teâlâ'nın bildiği büyük bir azap. { وَلا تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللَّهِ } bununla pek çoklarına göre murat, iman üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yapılan biattir. 'Satın alma' (iştirâ), Allah Teâlâ'nın { ثَمَناً قَلِيلًا } kavli sebebiyle değiştirmekten mecazdır; zira semenden bedel alınmış olur. Yani Allah Teâlâ'nın ahdi karşılığında dünyadan değersiz bir karşılık almayın. Zemahşerî dedi ki: Mekke'de Müslüman olanlardan bir grup vardı; Kureyş'in üstünlüğünü, Müslümanları zayıf düşürdüklerini ve onlara eziyet ettiklerini gördükleri için duydukları endişeden ötürü ve [küfre] dönerlerse kendilerine verilen vaatler sebebiyle şeytan onlara Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e biat ettikleri şeyi bozmayı süslü gösterdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayetle onları sebatkâr kıldı ve bunu dünya metaından kendilerine vadedilen şeylerle değiştirmekten onları nehyetti. İbn Atıyye dedi ki: Bu,

نهي عن الرشا وأخذ الأموال على ترك ما يجب على الآخذ فعله أو فعل ما يجب عليه تركه، فالمراد بعهد الله تعالى ما يعم ما تقدم وغيره ولا يخفى حسنه إِنَّما عِنْدَ اللَّهِ أي ما أخباه وادخره لكم في الدنيا والآخرة هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ من ذلك الثمن القليل إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ أي إن كنتم من أهل العلم والتمييز، فالفعل منزل منزلة اللازم، وقى: متعد والمفعول محذوف وهو فضل ما بين العوضين والأول أبلغ ومستغن عن التقدير، وفي التعبير بإن ما لا يخفى، والجملة تعليل للنهي على طريقة التحقيق كما أن قوله تعالى: ما عِنْدَكُمْ إلخ تعليل للخيرية بطريق الاستئناف أي ما تتمتعون به من نعيم الدنيا بل الدنيا وما فيها جميعا يَنْفَدُ ينقضي ويفنى وإن جم عدده وطال مدده، يقال: نفد بكسر العين ينفد بفتحها نفادا ونفودا إذا ذهب وفني، وأما نفذ بالذال المعجمة فبفتح العين ومضارعه ينفذ بضمها وَما عِنْدَ اللَّهِ من خزائن رحمته الدنيوية والأخروية باقٍ لا نفاد له أما الأخروية فظاهر، وأما الدنيوية فحيث كانت موصولة بالأخروية ومستتبعة لها فقد انتظمت في سلك الباقيات الصالحات. وأخرج ابن أبي حاتم عن ابن جبير أن المراد بما عند الله في الموضعين الثواب الأخروي واختاره بعض الأئمة، وفي إيثار الاسم على صيغة المضارع من الدلالة على الدوام ما لا يخفى. ورد بالآية على جهم بن صفوان حيث زعم أن نعيم الجنة منقطع. وقوله تعالى: وَلَنَجْزِيَنَّ بنون العظمة وهي قراءة عاصم. وابن كثير على طريقة الالتفات من الغيبة إلى التكلم تكرير للوعد المستفاد من قوله سبحانه:

rüşvet almaktan ve alan kimsenin yapması vacip olan şeyi terk etmesi veya terk etmesi vacip olan şeyi yapması karşılığında mal almaktan nehiydir. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın ahdinden murat, öncekini ve başkalarını içine alan genel manadır ve bunun güzelliği gizli değildir. { إِنَّما عِنْدَ اللَّهِ } yani O'nun sizin için dünyada ve ahirette saklayıp biriktirdiği şeyler, { هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ } sizin için o azıcık bedelden daha hayırlıdır { إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “eğer bilirseniz” yani ilim ve temyiz ehlinden iseniz. Fiil lâzım menzilesine indirilmiştir. Denildi ki: Müteaddidir ve mef'ûlü hazfedilmiştir; o da iki karşılık arasındaki üstünlüktür. Birincisi daha beliğdir ve takdirden müstağnidir. 'İn' şart edatıyla ifadede bulunan incelik gizli değildir. Bu cümle, tahkik yoluyla nehyin gerekçesidir (ta'lilidir); nitekim Allah Teâlâ'nın: { ما عِنْدَكُمْ } vd. kavli de istînâf yoluyla hayırlı oluşun illetidir; yani dünyalık nimetlerden yararlandığınız şeyler, hatta bizzat dünya ve içindekilerin tamamı { يَنْفَدُ } sayısı pek çok ve süresi uzun olsa bile tükenir ve yok olur. 'Ayn harfinin kesresiyle nefide (نَفِدَ), fethasıyla yenfedü (يَنْفَدُ), nefâden (نَفَاداً) ve nufûden (نُفُوداً) denir; bu, gitti ve tükendi demektir. Noktalı zâl ile 'nefeze' (نَفَذَ) ise ayn harfinin fethasıyla, muzarisi de zammeyle 'yenfüzü' (يَنْفُذُ) şeklindedir. { وَما عِنْدَ اللَّهِ } Allah'ın dünyevi ve uhrevi rahmet hazinelerinden yanında olanlar ise { باقٍ } bâkidir, onun için tükenme yoktur. Uhrevi olanlar açıktır; dünyevi olanlar ise uhrevi olana bitişik ve onu netice verici kılındığı takdirde baki kalan salih ameller dizisine dâhil olmuştur. İbn Ebî Hâtim İbn Cübeyr'den, her iki yerdeki 'Allah katında olan' ifadesinden maksadın uhrevi sevap olduğunu rivayet etmiştir ve bazı imamlar bunu tercih etmiştir. İsim cümlesinin muzari sîgasına tercih edilmesindeki devamlılık delaleti gizli değildir. Cennet nimetinin kesintiye uğrayacağını iddia eden Cehm b. Safvân'a bu ayetle reddiye yapılmıştır. Allah Teâlâ'nın: { وَلَنَجْزِيَنَّ } “ve elbette karşılığını vereceğiz” azamet nûnu ile kavli -ki bu Âsım ve İbn Kesîr'in kıraatidir-, gāibden mütekellime iltifat yoluyla, Sübhânehu'nun şu kavminden anlaşılan vaadin tekrarıdır:

إِنَّما عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ على نهج التوكيد القسمي مبالغة في الحمل على الثبات على العهد. وقرأ باقي السبعة بالياء فلا التفات.

{ إِنَّما عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ } Ahitte sebat etmeye sevk etmekte mübalağa için yemin tekitli bir üslup üzeredir. Yedi kıraat imamının geri kalanı yâ ile okumuştur, dolayısıyla iltifat yoktur.

والعدول عما يقتضيه ظاهر الحال من أن يقال: ولنجزينكم- بالنون أو بالياء- أجركم بأحسن ما كنتم تعلمون للتوسل إلى التعرض لاعمالهم والاشعار بعليتها للجزاء أي والله لنجزين الَّذِينَ صَبَرُوا على العهد أو على أذية المشركين ومشاق الإسلام التي من جملتها الوفاء بالعهود وإن وعد المعاهدون على نقضها بما وعدوا أَجْرَهُمْ مفعول لَنَجْزِيَنَّ أي نعطينهم أجرهم الخاص بهم بمقابلة صبرهم بِأَحْسَنِ ما كانُوا يَعْمَلُونَ وهو الصبر فإنه من الأعمال القلبية، والكلام على حذف مضاف أي لنجزينهم بجزاء صبرهم، وكان الصبر أحسن الأعمال لاحتياج جميع التكاليف إليه فهو رأسها قاله أبو حيان. وفي إرشاد العقل السليم إنما أضيف الأحسن إلى مذاكر للإشعار بكمال حسنه كما في قوله: وَحُسْنَ ثَوابِ الْآخِرَةِ [آل عمران: ١٤٨] لا لإفادة قصر الجزاء على الأحسن منه دون الحسن فإن ذلك مما لا يخطر ببال أحد لا سيما بعد قوله تعالى: «أجرهم» فالإضافة للترغيب.

Zahirin gerektirdiği 'Ve elbette size -nûn ile veya yâ ile- yapmakta olduklarınızın en güzeliyle ecrinizi vereceğiz' denilmesinden yüz çevrilmesi, amellerine temas etmeye ve bu amellerin mükâfatın illeti olduğuna dikkat çekmeye bir vesiledir. Yani: Allah'a yemin olsun ki { الَّذِينَ صَبَرُوا } ahit üzerinde yahut müşriklerin eziyetlerine ve antlaşma yapanlara ahdi bozmaları karşılığında vadolunan şeyler vadolunsa bile ahitlere vefa göstermenin de dâhil olduğu İslam'ın meşakkatlerine sabredenlere elbette karşılık vereceğiz; { أَجْرَهُمْ } kelimesi { لَنَجْزِيَنَّ } fiilinin mef'ûlüdür, yani sabırlarına karşılık onlara has ecirlerini elbette vereceğiz; { بِأَحْسَنِ ما كانُوا يَعْمَلُونَ } ki o da sabırdır; zira sabır kalbî amellerdendir. Kelam hazfedilmiş bir muzaf üzeredir; yani 'sabırlarının mükâfatıyla onları elbette mükâfatlandıracağız.' Sabır, bütün yükümlülükler ona muhtaç olduğu için amellerin en güzeli olmuştur; zira o amellerin başıdır, bunu Ebû Hayyân demiştir. İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de şöyle denilmiştir: 'Ahsen (en güzel), Allah Teâlâ'nın: { وَحُسْنَ ثَوابِ الْآخِرَةِ } [Âl-i İmrân: 148] kavlinde olduğu gibi kemâl derecesindeki güzelliğini bildirmek için müzekkere muzaf kılınmıştır; yoksa mükâfatı güzel olan bırakılıp sadece en güzele hasretmek manasını ifade etmek için değildir. Zira böyle bir şey, bilhassa Allah Teâlâ'nın { أَجْرَهُمْ } kavlinden sonra hiç kimsenin aklına gelmez; dolayısıyla bu izafet teşvik içindir.'

وجوز أن يكون المعنى لنجزينهم بحسب أحسن أفراد أعمالهم أي لنعطينهم بمقابلة الفرد الأدنى من أعمالهم ما نعطيه بمقابلة الفرد الأعلى منها من الأجر الجزيل لا أنا نعطي الأجر بحسب أفرادها المتفاوتة في مراتب الحسن بأن نجزي الحسن منها بالحسن والأحسن بالأحسن، وفيه ما لا يخفى من العدة الجميلة باغتفار ما عسى يعتريهم في تضاعيف الصبر من بعض جزع ونظمه في سلك الصبر الجميل، وأن يكون أحسن صفة جزاء محذوفا والإضافة على معنى من التفضيلية أي لنجزينهم بجزاء أحسن من أعمالهم، وكونه أحسن لمضاعفته، وقيل: المراد بالأحسن ما ترجح فعله على تركه كالواجبات والمندوبات أو بما ترجح تركه أيضا كالمحرمات والمكروهات والحسن ما لم يترجح فعله ولا تركه وهو لا يثاب عليه. وتعقبة في الإرشاد بأنه لا يساعده مقام الحث على الثبات على ما هم عليه من الأعمال الحسنة المخصوصة والترغيب في تحصيل ثمراتها بل التعرض لإخراج بعض أعمالهم من مدارية الجزاء

Mananın, 'amellerinin en güzel fertlerine göre onları mükâfatlandıracağız'; yani amellerinin en alt derecedeki ferdi karşılığında, en üst derecedeki ferdi karşılığında verdiğimiz bol mükâfatı onlara vereceğiz, yoksa güzellik mertebelerinde farklılaşan fertlerine göre güzele güzel, en güzele de en güzel ile karşılık verecek değiliz şeklinde olması da caiz görülmüştür. Bunda, sabrın katmerleri arasında kendilerine arız olması muhtemel olan birtakım sabırsızlık ve sızlanmaların bağışlanması ve bunların da sabr-ı cemil (güzel sabır) zincirine dahil edilmesi yönündeki o güzel vaat gizli değildir. Yine 'ahsen' kelimesinin hazfedilmiş bir 'cezâ' kelimesinin sıfatı ve tamlamanın da tafdil bildiren 'min' manasında olması; yani 'onları amellerinden daha güzel bir mükâfatla mükâfatlandıracağız' manasında olması da caiz görülmüştür. Onun daha güzel olması ise katlanarak verilmesindendir. Bir görüşe göre de ahsen'den (en güzelden) maksat; vacipler ve menduplar gibi yapılması terkine tercih edilen veya haramlar ve mekruhlar gibi terki de tercih edilen amellerdir; hasen (güzel) ise yapılması veya terki tercih edilmeyen [mubah] şeylerdir ki buna sevap verilmez. İrşâd'da bu görüş şu şekilde tenkit edilmiştir: Bulundukları belirli güzel ameller üzerinde sebat etmeye teşvik etme ve bu amellerin semerelerini elde etmeye rağbet ettirme makamı buna elvermez; bilakis amellerinden bazısını mükâfatın mihverinden çıkarmaya kalkışmak

من قبيل تحجير الرحمة الواسعة في مقام توسيع حماها. وقيل: المراد بالأحسن النفل، وكان أحسن لأنه لم يحتم بل يأتي الإنسان به مختارا غير ملزم، وإذا علمت المجازاة على النفل الذي هو أحسن علمت المجازاة على الفرض الذي هو حسن، ولا يخفى أنه ليس بحسن أصلا مَنْ عَمِلَ صالِحاً أي عملا صالحا أي عمل كان، وهذا- كما قيل- شروع في تحريض كافة المؤمنين على كل عمل صالح غب ترغيب طائفة منهم في الثبات على ما هم عليه من عمل صالح مخصوص دفعا لتوهم الأجر الموفور بهم وبعملهم، وقوله تعالى: مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى دفع لتوهم تخصيص مَنْ بالذكور لتبادرهم من ظاهر لفظ مَنْ فإنه مذكر وعاد عليه ضميره وإن شمل النوعين وضعا على الأصح، واستدل عليه بما

geniş rahmet alanının genişletilmesi makamında onu daraltmak kabilindendir. Denildi ki: Ahsen'den murat nâfiledir; nâfile ahsendir çünkü farz kılınmamıştır, bilakis insan onu zorunlu olmadan kendi ihtiyarıyla yapar. Ahsen olan nâfilenin mükâfatlandırıldığını bildiğin zaman, hasen olan farzın mükâfatlandırılacağını da bilirsin. Bunun ise asla güzel bir izah olmadığı gizli değildir. { مَنْ عَمِلَ صالِحاً } “Kim salih bir amel işlerse”; hangi amel olursa olsun salih bir amel. Bu, denildiği gibi, belirli bir zümreyi üzerinde bulundukları hususi salih amelde sebat etmeye teşvik ettikten sonra, bol mükâfatın sadece onlara ve onların amellerine mahsus olduğu zannını bertaraf etmek için bütün müminleri her türlü salih amele teşvike başlamaktır. Allah Teâlâ'nın: { مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى } “gerek erkek gerek kadın olsun” kavli, { مَنْ } lafzının zahirinden müzekkerlerin akla gelmesi sebebiyle bu kelimenin erkeklere tahsis edildiği vehmini defetmek içindir; zira 'men' müzekkerdir ve zamiri de ona [müzekker olarak] dönmüştür, her ne kadar en sahih görüşe göre vaz'an her iki cinsi de kapsasa bile. Buna delil olarak,

رواه الترمذي من قوله ﷺ: «من جر ثوبه خيلاء لم ينظر الله تعالى إليه» وقول أم سلمة: «فكيف تصنع النساء بذيولهن» الحديث

Tirmizî'nin rivayet ettiği, Aleyhisselâm'ın: «Kibrinden ötürü elbisesini yerde sürüyene Allah Teâlâ bakmaz» hadisi ile Ümmü Seleme'nin: «Peki kadınlar eteklerini nasıl yapacaklar?» sözü gösterilmiştir.

فإن أم سلمة رضي الله تعالى عنها فهمت دخول النساء في مَنْ وأقرها على ذلك رسول الله ﷺ، وبأنهم أجمعوا على أنه لو قال: من دخل داري فهو حر فدخلها الإماء عتقن، وبعضهم يستدل على ذلك أيضا بهذه الآية إذ لولا تناوله الأنثى وضعا لما صح أن يبين بالنوعين. وفي الكشف كان الظاهر تناوله للذكور من حيث إن الإناث لا يدخلن في أكثر الأحكام والمحاورات وإن كان التناول على طريق التعميم والتغليب حاصلا لكن لما أريد التنصيص ليكون أغبط للفريقين ونصا في تناولهما بين بذكر النوعين اه، والقول الأصح أن التناول لا يحتاج إلى التغليب، وتمام الكلام في ذلك في كتاب الأصول، وقوله تعالى: وَهُوَ مُؤْمِنٌ في موضع الحال من فاعل عَمِلَ وقيد به إذ لا اعتداد بأعمال الكفرة الصالحة في استحقاق الثواب إجماعا، واختلف في ترتب تخفيف العقاب عليها.

Çünkü Ümmü Seleme radıyallâhu teâlâ anhâ kadınların { مَنْ } lafzına dâhil olduğunu anlamış ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de onu bu anlayışında ikrar etmiştir. Ayrıca bir kimse 'Evime kim girerse o hürdür' dese ve eve cariyeler girse azat olacakları hususunda icmâ etmişlerdir. Bazıları bu ayeti de buna delil getirir; zira vaz'an kadını kapsamasaydı iki cinsle beyan edilmesi sahih olmazdı. el-Keşf'te şöyle denilmiştir: Kadınlar çoğu hükümlere ve konuşmalara girmediği cihetle zahir olan erkekleri kapsamasıydı; her ne kadar umum ve tağlib yoluyla kapsama hâsıl olsa da, iki grup için de daha sevindirici olması ve her ikisini kapsadığına dair açık bir nass olması murat edilince iki cins zikredilerek beyan edildi, [sözü] bitti. En sahih olan görüşe göre kapsama tağlibe muhtaç değildir; bu konudaki tafsilatlı söz Usûl kitabındadır. Allah Teâlâ'nın: { وَهُوَ مُؤْمِنٌ } “mümin olarak” kavli, { عَمِلَ } fiilinin failinden hâl konumundadır ve bununla kayıtlanmıştır; zira kâfirlerin salih amellerine sevabı hak etme hususunda icmâ ile itibar edilmez. Salih amellerin azabın hafifletilmesini netice verip vermeyeceği hususunda ise ihtilaf edilmiştir.

فقال بعضهم: لا يترتب أيضا لقوله تعالى: وَإِذا رَأَى الَّذِينَ ظَلَمُوا الْعَذابَ فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ [النحل: ٨٥] وقوله تعالى: وَقَدِمْنا إِلى ما عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً [الفرقان: ٢٣] .

Bazıları dedi ki: Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا رَأَى الَّذِينَ ظَلَمُوا الْعَذابَ فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ } [en-Nahl: 85] kavli ve Allah Teâlâ'nın: { وَقَدِمْنا إِلى ما عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً } [el-Furkān: 23] kavli sebebiyle [azabın hafiflemesi de] terettüp etmez.

وقال الإمام: إن إفادة العمل الصالح لتخفيف العقاب غير مشروطة بالإيمان لقوله تعالى: «فمن يعمل مثقال ذرة خيرا يره» وحديث أبي طالب أنه أخف الناس عذابا بالمحبة وحمايته النبي ﷺ. وفي البحر أن قوله تعالى: فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ [الزلزلة: ٧] مخصص بهذه الآية ونحوها أو يراد- بمثقال ذرة- مثقال ذرة من إيمان كما جاء فيمن يخرج من النار من عصاة المؤمنين، وقال الكرماني: إن تخفيف العذاب عن أبي طالب ليس جزاء لعمله بل هو لرجاء غيره أو هو من خصائص نبينا ﵊، وقال بعضهم: الإيمان شرط لترتب التخفيف على الأعمال الصالحة إذا كانت مما يتوقف صحتها على النية التي لا تصح من كافر وليس شرطا للترتب عليها إذا لم تكن كذلك، وسيأتي إن شاء الله تعالى تمام الكلام في هذا المقام، وإيثار الجملة الاسمية لإفادة وجوب دوام الإيمان ومقارنته للعمل الصالح في ترتب قوله تعالى: فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً إلخ، والمراد بالحياة الطيبة الحياة التي تكون في الجنة إذ هناك حياة بلا موت وغنى بلا فقر وصحة بلا سقم وملك بلا هلك وسعادة بلا شقاوة، أخرج ابن جرير وابن المنذر وغيرهما عن الحسن قال:

İmam [Fahreddîn er-Râzî] dedi ki: Salih amelin azabı hafifletmesi, Allah Teâlâ'nın: “Kim zerre ağırlığınca hayır işlerse onu görür” kavli ve Ebû Tâlib'in sevgisi ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i himaye etmesi sebebiyle azabı en hafif kimse olduğuna dair hadis sebebiyle imana meşrut değildir. el-Bahr'da belirtildiğine göre, Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ } [ez-Zilzâl: 7] kavli bu ayet ve benzerleriyle tahsis edilmiştir yahut 'zerre ağırlığınca' ifadesiyle -müminlerin günahkârlarından cehennemden çıkacaklar hakkında geldiği gibi- 'zerre ağırlığınca iman' murat edilmiştir. Kirmânî şöyle demiştir: Ebû Tâlib'den azabın hafifletilmesi kendi amelinin karşılığı değil, bilakis başkasının [Peygamber'in] ricası sebebiyledir yahut bu Peygamberimiz aleyhisselâm'ın hususiyetlerindendir. Bazıları dedi ki: İman, kâfirden sahih olmayan niyete sıhhati bağlı bulunan salih ameller için hafiflemenin terettüp etmesinde şarttır; böyle olmayan amellerde ise hafiflemenin terettüp etmesi için şart değildir. Bu makamdaki tam söz inşâallahu teâlâ gelecektir. İsim cümlesinin tercih edilmesi; Allah Teâlâ'nın { فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً } “muhakkak ona güzel bir hayat yaşatırız” vd. kavlinin terettüp etmesinde imanın devamının ve salih amelle birlikte bulunmasının vacip olduğunu bildirmek içindir. Güzel hayattan murat, cennette olacak hayattır; zira orada ölümsüz bir hayat, fakirliksiz bir zenginlik, hastalıksız bir sıhhat, helâksiz bir mülk ve şakavetsiz bir saadet vardır. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve başkaları Hasan'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir:

ما تطيب الحياة لأحد إلا في الجنة، وروي نحوه عن مجاهد. وقتادة. وابن زيد، ولله تعالى در من قال:

'Hayat, cennetten başka hiçbir yerde hiç kimseye güzelleşmez.' Mücâhid, Katâde ve İbn Zeyd'den de bunun benzeri rivayet edilmiştir. Şu beyti söyleyen ne güzel söylemiştir:

لا طيب للعيش ما دامت منغصة ... لذاته بادكار الموت والهرم

Ölümü ve ihtiyarlığı hatırlamakla lezzetleri bulandığı müddetçe ... Yaşamakta hiçbir güzellik yoktur.

وقال شريك: هي حياة تكون في البرزخ فقد جاء «القبر روضة من رياض الجنة أو حفرة من حفر النار» .

Şerîk dedi ki: O berzahta olacak bir hayattır; nitekim «Kabir, ya cennet bahçelerinden bir bahçe veya cehennem çukurlarından bir çukurdur» hadisi gelmiştir.

وقال غير واحد: هي في الدنيا وأريد بها حياة تصحبها القناعة والرضا بما قسمه الله تعالى له وقدره، فقد أخرج البيهقي في الشعب. والحاكم وصححه وابن أبي حاتم وغيرهم عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه فسرها بذلك

Pek çok âlim dedi ki: O dünyadadır; bununla kanaatin ve Allah Teâlâ'nın kendisine taksim edip takdir ettiğine rızanın eşlik ettiği bir hayat murat edilmiştir. Nitekim Beyhakî Şuab'da, Hâkim -sahih olduğunu belirterek-, İbn Ebî Hâtim ve başkaları İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan onun bunu böyle tefsir ettiğini rivayet etmişlerdir.

وقال: «كان رسول الله ﷺ يدعو اللهم قنعني بما رزقتني وبارك لي فيه واخلف على كل غائبة لي بخير»

Ve o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle dua ederdi: Allah'ım! Bana verdiğin rızıkla beni kanaatkâr kıl, onda bana bereket ver ve benden kaybolan her şeyin yerine hayırlısını ver.»

وجاء القناعة مال لا ينفد.

Ve «Kanaat tükenmez bir maldır» rivayeti gelmiştir.

وقال أبو بكر الوراق: هي حياة تصحبها حلاوة الطاعة، وأخرج عبد الرزاق. وغيره عن ابن عباس أنه سئل عن ذلك فقال: الحياة الطيبة الرزق الحلال، وروي عن الضحاك. ووجه بعضهم طيب هذه الحياة بأنه لا يترتب عليها عقاب بخلاف الحياة بالرزق الحرام

Ebû Bekr el-Verrâk dedi ki: O, taatin tatlılığının eşlik ettiği bir hayattır. Abdürrezzâk ve başkaları İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre ona bundan sorulmuş, o da: 'Güzel hayat, helal rızıktır' demiştir. Dahhâk'tan da rivayet edilmiştir. Bazıları bu hayatın güzelliğini, haram rızıkla olan hayatın aksine buna azabın terettüp etmemesiyle açıklamıştır;

فقد جاء «أيما لحم نبت من سحت فالنار أولى به»

zira «Haramdan biten her bir ete ateş daha lâyıktır» rivayeti gelmiştir.

وهو كما ترى، وقيل: غير ذلك وأولى الأقوال على تقدير أن يكون ذلك في الدنيا تفسيرها بما يصحبه القناعة.

Bu durum gördüğün gibidir. Bundan başkası da söylenmiştir; bunun dünyada olması takdirinde görüşlerin en evlâsı, kanaatin eşlik ettiği [hayat] ile tefsir edilmesidir.

قال الواحدي: إن تفسيرها بذلك حسن مختار فإنه لا يطيب في الدنيا إلا عيش القانع وأما الحريص فإنه أبدا في الكد والعناء، وقال الإمام: إن عيش المؤمن في الدنيا أطيب من عيش الكافر لوجوه:

Vâhidî dedi ki: 'Bununla tefsir edilmesi güzeldir ve muhtardır; zira dünyada ancak kanaatkâr olanın dirlik ve düzeni güzel olur, muhteris kimse ise daima yorgunluk ve meşakkat içindedir.' İmam [er-Râzî] dedi ki: Müminin dünyadaki hayatı, kâfirin hayatından birkaç vecihten daha güzeldir:

الأول أنه لما عرف أن رزقه إنما حصل بتدبير الله تعالى وأنه سبحانه محسن كريم لا يفعل إلا الصواب كان راضيا بكل ما قضاه وقدره وعرف أن مصلحته في ذلك، وأما الجاهل فلا يعرف هذه الأصول فكان أبدا في الحزن والشقاء.

Birincisi: Rızkının ancak Allah Teâlâ'nın tedbiriyle hâsıl olduğunu, O Sübhânehu'nun ancak doğru olanı yapan bir Muhsin ve Kerîm olduğunu bildiği için, O'nun kaza ve takdir ettiği her şeye razı olur ve maslahatının bunda olduğunu bilir. Cahil ise bu esasları bilmez, bu yüzden daima hüzün ve bedbahtlık içindedir.

الثاني أن المؤمن يستحضر أبدا في عقله أنواع المصائب والمحن ويقدر وقوعها ويجد نفسه راضية بذلك فعند الوقوع لا يستعظمها بخلاف الجاهل فإنه غافل عن تلك المعارف فعند وقوع المصائب يعظم تأثيرها في قلبه.

İkincisi: Mümin daima aklında musibet ve imtihan türlerini hazır tutar, bunların vuku bulacağını takdir eder ve nefsinin buna razı olduğunu görür; dolayısıyla başa geldiklerinde bunları büyütmez. Cahil ise bu marifetlerden gafildir, dolayısıyla musibetler vuku bulduğunda onların kalbindeki tesiri büyük olur.

الثالث أن المؤمن منشرح بنور معرفة الله تعالى والقلب إذا كان مملوءا بالمعرفة لم يتسع للأحزان الواقعة بسبب أحوال الدنيا وأما الجاهل فقلبه خال عن المعرفة متفرغ للأحزان من المصائب الدنيوية، الرابع أن المؤمن عارف أن خيرات الحياة الجسمانية خسيسة فلا يعظم فرحه بوجدانها ولا غمه بفقدانها والجاهل لا يعرف سعادة أخرى تغايرها فيعظم فرحه بوجدانها وغمة بفقدانها. الخامس أن المؤمن يعلم أن خيرات الدنيا واجبة التغير سريعة الزوال ولولا تغيرها وانقلابها ما وصلت إليه فعند وصولها إليه لا يتعلق بها قلبه ولا يعانقها معانقة العاشق فلا يحزنه فواتها والجاهل بخلاف اه، وللبحث فيه مجال. وأورد على التفسير المختار أن بعض من عمل صالحا وهو مؤمن لم يرزق القناعة بل قد ابتلي بالقنوع، وأجيب بأن المراد بالمؤمن من كمل إيمانه أو يقال: المراد- بمن عمل صالحا- من كان جميع عمله صالحا.

Üçüncüsü: Mümin, Allah Teâlâ'nın marifet nuruyla inşirah içindedir; kalp marifetle dolu olduğu zaman dünya hâllerinden ötürü meydana gelen hüzünlere yer kalmaz. Cahilin kalbi ise marifetten boştur ve dünyevi musibetlerden doğan hüzünlerle meşguldür. Dördüncüsü: Mümin, cismanî hayatın hayırlarının değersiz olduğunu bilir; dolayısıyla onlara kavuştuğunda sevinci, onları kaybettiğinde ise kederi büyümez. Cahil ise bundan başka farklı bir saadet bilmez; bu yüzden onlara kavuşunca sevinci, kaybedince de kederi büyük olur. Beşincisi: Mümin, dünya hayırlarının değişmesinin zorunlu ve zevalinin pek çabuk olduğunu, değişip devrilmeseydi kendisine ulaşamayacağını bilir; dolayısıyla onlar kendisine ulaştığında kalbi onlara bağlanmaz ve bir âşığın sarılışı gibi onlara sarılmaz, böylece onların elden çıkması onu üzmez. Cahil ise bunun aksinedir, [Râzî'nin sözü] bitti. Fakat bunda münakaşaya yer vardır. Tercih edilen tefsire şöyle bir itiraz yöneltilmiştir: Mümin olarak salih amel işleyenlerin bazısına kanaat rızkı verilmemiş, bilakis dilenmekle veya göz dikmekle imtihan edilmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Müminle murat imanı kâmil olandır yahut 'salih amel işleyen' ile amellerinin tamamı salih olan kimse murattır denilir.

وقال البيضاوي في بيان ترتب إحيائه حياة طيبة: إنه إن كان معسرا فظاهر وإن كان موسرا فطيب عيشه بالقناعة والرضى بالقسمة وتوقع الأجر العظيم في الآخرة أي على تخلف بعض مراداته عنه وضنك عيشه فقال الخفاجي: إن هذه الأمور لا بد من وجود بعضها في المؤمن والأخير- يعني توقع الأجر في الآخرة- عام شامل لكل مؤمن فلا يرد عليه أن هذا لا يوجد في كل من عمل صالحا حتى يؤول المؤمن بمن كمل إيمانه إلى آخر ما سمعت. وتعقب بأن القناعة هي الرضا بالقسم كما في القاموس وغيره وتوقع الأجر العظيم لا يوجد بدون ذلك وكيف يحصل الأجر على تخلف المراد وضنك العيش مع الجزع وعدم الرضا، وكلامه ظاهر في تحقق هذا التوقع وإن لم يكن هناك قناعة ورضا ولا يكاد يقع هذا من مؤمن عارف فلا بد من التأويل.

Beydâvî, ona güzel bir hayat yaşatılmasının terettübünün beyanında şöyle demiştir: 'Eğer darlık içindeyse [durum] açıktır; eğer genişlik içindeyse, onun yaşayışının güzelliği kanaatle, taksime rıza göstermekle ve ahirette büyük mükâfat beklemekle -yani bazı muratlarının geri kalması ve geçim darlığı karşılığında- olur.' Hafâcî de şöyle demiştir: 'Bu hususların bir kısmının müminde bulunması zorunludur; sonuncusu -yani ahirette mükâfat bekleme- ise her mümini içine alan genel bir durumdur. Dolayısıyla, salih amel işleyen herkeste bunun bulunmadığı, bu sebeple müminin 'imanı kâmil olan' şeklinde tevil edilmesi gerektiği yönündeki itiraz ona yöneltilemez.' Buna şöyle itiraz edilmiştir: el-Kāmûs ve diğerlerinde belirtildiği üzere kanaat taksime rızadır; büyük ecir beklentisi de bu olmadan bulunmaz. Sabırsızlık ve rızasızlıkla beraber muradın geri kalmasına ve geçim darlığına nasıl mükâfat hâsıl olur? Oysa onun kelamı, kanaat ve rıza olmasa bile bu beklentinin gerçekleştiği hususunda açıktır; bu ise arif bir müminden pek vaki olmaz, öyleyse mutlaka tevil gerekir.

وبحث بعضهم فيه أيضا بأن كمال الإيمان لا يكون بدون الرضا وكذا كون جميع الأعمال صالحة لا يوجد بدونه لأن الأعمال تشمل القلبية والقالبية والرضا من النوع الأول. والمراد من فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً لنعطينه ما تطيب به حياته. فيؤول معنى الآية حينئذ على تقدير أن يراد القناعة والرضا من رضي بالقسمة وفعل كذا وكذا وهو مؤمن أو من عمل صالحا وهو راض بالقسمة متصف بكذا وكذا مما فيه كمال الإيمان فلنعطينه الرضا بالقسمة الذي تطيب به حياته ويتضمن من رضي بالقسمة فلنعطينه الرضا بالقسمة الذي تطيب به حياته وهو كما ترى وفيه ما لا يخفى. نعم تفسير الحياة الطيبة بما يكون في الجنة سالم عن هذا القيل والقال، ويراد بها ما سلمت من توهم الموت والهرم وحلو الألم والسقم فيكون قوله تعالى: «فلنحيينه حياة طيبة» إشارة إلى درء المفاسد، وقوله سبحانه: وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ

Bazıları bunu şöyle de incelemiştir: İmanın kemali rızasız olmaz; aynı şekilde bütün amellerin salih olması da bu olmadan bulunmaz, çünkü ameller hem kalbî hem de bedenî amelleri kapsar ve rıza birinci türe dâhildir. { فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً } kavlinden maksat: 'Ona hayatının kendisiyle güzelleşeceği şeyi elbette veririz' demektir. Bu takdirde, eğer kanaat ve rıza murat edilirse ayetin manası şuna varır: 'Kim taksime razı olur ve mümin olarak şöyle şöyle yaparsa' yahut 'Kim salih amel işler ve imanın kemaline dair şeylerle muttasıf olup taksime razı bulunursa, biz ona hayatının kendisiyle güzelleşeceği taksime rızayı veririz.' Bu da 'Kim taksime razı olursa ona taksime rızayı veririz' [manasını] tazammun eder ki bu durum gördüğün gibidir ve bundaki [kusur] gizli değildir. Evet, güzel hayatın cennette olacak hayatla tefsir edilmesi bu dedikodulardan uzaktır. Bununla ölüm, ihtiyarlık, acı ve hastalık vehminden salim olan hayat murat edilir. Bu durumda Allah Teâlâ'nın: «Ona güzel bir hayat yaşatırız» kavli zararların defedilmesine (def-i mefâside); Sübhânehu'nun: { وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ } “ve mükâfatlarını elbette vereceğiz” kavli ise

بِأَحْسَنِ ما كانُوا يَعْمَلُونَ

{ بِأَحْسَنِ ما كانُوا يَعْمَلُونَ } “yapmakta olduklarının en güzeliyle”

إشارة إلى جلب المصالح ولكون الأول أهم قدم فليتأمل، وكأن المراد ولنجزينهم إلخ حسبما يفعل بالصابرين فليس في الآية شائبة تكرار كما زعم الطبرسي، والجمع في الضمائر العائدة إلى الموصول لمراعاة جانب المعنى كما أن الإفراد فيما سلف لرعاية جانب اللفظ، وإيثار ذلك على العكس بناء على كون الإحياء حياة طيبة في الدنيا وجزاء الأجر في الآخرة لما أن وقوع الجزاء بطريق الاجتماع المناسب للجمعية ووقوع ما في حيز الصلة وما يترتب عليه بطريق الافتراق والتعاقب الملائم للأفراد، وقيل بناء على كون ذلك في الآخرة: إن الجمع والإفراد لما تقدم، وكذا إيثار ذلك على العكس فيما عدا ضمير «لنحيينه» وإما في ضميره فلما أن الإحياء حياة طيبة بمعنى ما سلمت مما تقدم أمر واحد في الجميع لا يتفاوت فيه أهل الجنة فكأنهم في ذلك شيء واحد، ولما لم يكن الجزاء كذلك وكان أهل الجنة فيه متفاوتين جيء بضمير الجمع معه فتأمل كل ذلك. وروي عن نافع أنه قرأ «وليجزينهم» بالياء على الالتفات من التكلم إلى الغيبة.

faydaların celbedilmesine (celb-i menâfie) işaret olur. Birincisi daha mühim olduğu için öne geçirilmiştir; iyi düşün! Sanki murat şudur: Sabredenlere yapıldığı gibi onlara da karşılıklarını veririz; dolayısıyla Tabersî'nin iddia ettiği gibi ayette tekrar şaibesi yoktur. İsmi mevsûle râci zamirlerdeki çoğulluk, mana cihetini gözetmek içindir; nitekim önceki tekillik lafız cihetini gözetmek içindir. Güzel bir hayatla diriltmenin dünyada, mükâfatın ise ahirette olması esasına göre bunun tersine tercih edilmesi; mükâfatın vukuunun topluluk hâlinde gerçekleşmesinin çoğulluğa uygun düşmesinden, sıla cümlesindeki amelin ve ona terettüp eden şeyin fert fert ve peş peşe vukuunun ise tekilliğe elverişli olmasından dolayıdır. Bunun ahirette olması esasına göre ise şöyle denilmiştir: Çoğulluk ve tekillik daha önce geçtiği sebeptendir. Aynı şekilde 'lenuhyiyennehû' zamiri dışındakilerde bunun tersine tercih edilmesi de böyledir. O zamirdeki tekillik ise; zikredilen hususlardan salim olma anlamındaki güzel bir hayatla diriltmenin herkeste tek bir husus olması ve cennet ehlinin onda farklılaşmaması sebebiyledir, sanki onlar bu konuda tek bir şey gibidirler. Mükâfat böyle olmayıp cennet ehli onda derecelerine göre farklı olduğu için, onunla beraber çoğul zamiri getirilmiştir; bütün bunları iyi düşün! Nâfi'den, mütekellimden gāibe iltifat yoluyla 'veleyecziyennehüm' şeklinde yâ ile okuduğu rivayet edilmiştir.

قال أبو حيان: وينبغي أن يكون ذلك على تقدير قسم ثان لا معطوفا علي فَلَنُحْيِيَنَّهُ فيكون من عطف جملة قسمية على مثلها وكلتاهما محذوفتان، ولا يكون من عطف جواب على مثله لتغاير الإسناد وإفضاء الثاني إلى إخبار المتكلم عن نفسه إخبار الغائب وذلك لا يجوز، وعلى هذا لا يجوز زيد قال لأضربن هند أو لينفينها تريد ولينفينها زيد فإن جعلته على إضمار قسم ثان جاز أي وقال زيد لينفينها لأن في هذا التركيب حكاية المعنى وحكاية اللفظ، ومن الثاني وَلَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنا إِلَّا الْحُسْنى [التوبة: ١٠٧] ومن الأول يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ ما قالُوا [التوبة: ١٧٤] ولو حكى اللفظ قيل ما قلنا اه. واستدل بالآية على أن الإيمان مغاير للعمل الصالح مغايرة الشرط للمشروط.

Ebû Hayyân dedi ki: Bu, { فَلَنُحْيِيَنَّهُ } üzerine matuf olarak değil, ikinci bir yeminin takdiri üzere olmalıdır; dolayısıyla her ikisi de mahzuf olan bir kasem cümlesinin benzerine atfı kabilinden olur. Benzer bir cevabın cevaba atfı kabilinden olamaz; çünkü isnad farklıdır ve ikincisi, mütekellimin kendi nefsinden gāib haberi verir gibi haber vermesine yol açar ki bu caiz değildir. Buna göre; 'Zeyd dedi ki: Elbette Hind'e vuracağım veya Zeyd onu mutlaka sürecektir' denmesi caiz olmaz; eğer bunu ikinci bir kasemin gizlenmesi üzere yaparsan caiz olur; yani 'Zeyd dedi ki: [Yemin olsun] onu mutlaka sürecektir' demektir. Çünkü bu terkipte mananın hikâyesi ile lafzın hikâyesi vardır. İkincisine misal: { وَلَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنا إِلَّا الْحُسْنى } [et-Tevbe: 107] kavlidir. Birincisine misal ise: { يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ ما قالُوا } [et-Tevbe: 74] kavlidir; şayet lafız hikâye edilseydi 'biz demedik' denilirdi, [sözü] bitti. Ayet, imanın meşrutun şarttan farklı olması gibi salih amelden farklı olduğuna delil kılınmıştır.

هذا وإذ قد انتهى الأمر إلى مدار الجزاء وهو صلاح العمل وحسنه رتب عليه بالفاء الإرشاد إلى ما به يحسن العمل الصالح، ويخلص عن شوب الفساد فقيل: فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ أي إذا أردت قراءة القرآن فاسأله عز جاره أن يعيذك مِنَ وساوس الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ كيلا يوسوسك في القراءة فالقراءة مجاز مرسل عن إرادتها إطلاقا لاسم المسبب على السبب، وكيفية الاستعاذة عند الجمهور من القراء وغيرهم أعوذ بالله من الشيطان الرجيم لتظافر الروايات على أنه ﷺ كان يستعيذ كذلك.

İş, mükâfatın medarı olan amelin salih ve güzel olmasına dayanınca; fâ harfi ile salih ameli güzelleştirecek ve onu fesat şaibesinden arındıracak şeye irşad tertip edildi ve şöyle buyruldu: { فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ } “Kur'an okuduğun zaman Allah'a sığın”; yani Kur'an okumak istediğin zaman, himayesi yüce olan Allah'tan seni { مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ } “kovulmuş şeytandan” onun vesveselerinden korumasını iste ki sana kıraatte vesvese vermesin. Burada kıraat lafzı, sebebe müsebbebin adının verilmesi suretiyle onun irade edilmesinden mecâz-ı mürseldir. Kurrâ ve diğerlerinden cumhûrun nezdinde istiâzenin keyfiyeti; Aleyhisselâm'ın bu şekilde sığındığına dair rivayetlerin birbirini desteklemesi sebebiyle 'Eûzü billâhi mine'ş-şeytāni'r-racîm' (Kovulmuş şeytandan Allah'a sığınırım) şeklindedir.

وروى الثعلبي والواحدي أن ابن مسعود قرأ ﵊ فقال: أعوذ بالله السميع العليم من الشيطان الرجيم فقال له ﷺ: «يا ابن أم عبد قل أعوذ بالله من الشيطان الرجيم هكذا أقرأنيه جبريل عن القلم عن اللوح المحفوظ»

Sa'lebî ve Vâhidî rivayet etti ki: İbn Mes'ûd aleyhisselâm'ın huzurunda okudu ve 'Eûzü billâhi's-semîı'l-alîmi mine'ş-şeytāni'r-racîm' dedi. Bunun üzerine Aleyhisselâm ona şöyle buyurdu: «Ey Ümmü Abd'in oğlu! 'Eûzü billâhi mine'ş-şeytāni'r-racîm' de; Cibrîl bana Kalem'den, o da Levh-i Mahfuz'dan böyle okuttu.»

نعم

Evet,

أخرج أبو داود. والبيهقي عن عائشة ﵂ في ذكر الإفك قالت «جلس رسول الله ﷺ وكشف عن وجهه وقال: أعوذ بالله السميع العليم من الشيطان الرجيم إن الذين جاؤوا بالإفك» الآية،

Ebû Dâvûd ve Beyhakî, İfk hadisesinin zikrinden Âişe radıyallâhu anhâ'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem oturdu, yüzünü açtı ve: 'Eûzü billâhi's-semîı'l-alîmi mine'ş-şeytāni'r-racîm; o iftirayı uyduranlar...' ayetini okudu.»

وأخرجا عن سعيد إنه قال «كان رسول الله ﵊ إذا قام من الليل فاستفتح الصلاة قال: سبحانك اللهم وبحمدك وتبارك اسمك وتعالى جدك ولا إله غيرك ثم يقول أعوذ بالله السميع العليم» إلخ

Yine o ikisi Saîd'den şöyle rivayet etmişlerdir: «Resûlullah aleyhisselâm gece kalkıp namaza başladığında: 'Sübhânekallâhümme ve bihamdik ve tebârakesmük ve teâlâ ceddük ve lâ ilâhe gayrük' der, sonra da 'Eûzü billâhi's-semîı'l-alîm...' derdi.»

وبذلك أخذ من استعاذ كذلك، وفي الهداية الأولى أن يقول: أستعيذ بالله ليوافق القرآن ويقرب أعوذ بالله من الشيطان الرجيم اه، والمختار ما سمعت أولا لأن لفظ استعذ طلب العوذة وقوله: «أعوذ» امتثال مطابق لمقتضاه. والقرب من اللفظ مهدر، ويكفي لأولوية ما عليه الجمهور مجيئه في المأثور: وقال بعض أصحابنا: لا ينبغي أن يزيد المتعوذ السميع العليم لأنه ثناء وما بعد التعوذ محل القراءة لا محل الثناء وفيه أن هذا بعد تسليم الخبرين السابقين غير سديد على أنه ليس في ذلك إتيان بالثناء بعد التعوذ بل إتيان به في أثنائه كما لا يخفى، والأمر بها للندب عندهم، وأخرج عبد الرزاق في المصنف وابن المنذر عن عطاء وروي عن الثوري أنها واجبة لكل قراءة في الصلاة أو غيرها لهذه الآية فحملا الأمر فيها على الوجوب نظرا إلى أنه

Bu şekilde sığınan kimse de bu rivayeti esas almıştır. el-Hidâye'de: 'Kur'an'a muvafık olması ve 'Eûzü billâhi mine'ş-şeytāni'r-racîm' ifadesine yakın olması için 'Esteîzü billâh' demesi daha evlâdır' denilmiştir. Muhtar olan ise ilk işittiğindir; zira 'isteiz' lafzı sığınma talebidir, onun 'eûzü' sözü ise onun gereğine tam bir imtisaldir. Lafza yakınlık ise dikkate alınmaz; cumhurun üzerinde bulunduğu görüşün evlâ oluşu için me'sûrda gelmiş olması kâfidir. Bazı ashabımız dedi ki: Sığınan kimsenin 'es-Semî'u'l-Alîm' lafzını ziyade etmesi uygun düşmez; çünkü bu bir senadır, taavvüzden sonrası ise sena mahalli değil kıraat mahallidir. Bunda şu husus vardır: Önceki iki rivayeti kabul ettikten sonra bu görüş isabetli değildir; kaldı ki bunda taavvüzden sonra sena getirmek değil, gizli olmadığı üzere taavvüzün esnasında sena getirmek vardır. Onlara göre taavvüz emri mendupluk içindir. Abdürrezzâk el-Musannef'te ve İbnü'l-Münzir Atâ'dan rivayet etmişlerdir; Sevrî'den de bu ayet sebebiyle namazda olsun veya olmasın her kıraat için vacip olduğu rivayet edilmiştir. Onlar ayetteki emri vücuba hamletmişlerdir; zira emir

حقيقة فيه، وعدم صلاحية كونها لدفع الوسوسة في القراءة صارفا عنه بل يصح شرع الوجوب معه، وأجيب بأنه خلاف الإجماع، ويبعد منهما أن يبتدعا قولا خارقا له من بعد علمهما بأن ذلك لا يجوز فالله تعالى أعلم بالصارف على قول الجمهور، وقد يقال: هو تعليمه ﷺ الأعرابي الصلاة ولم يذكرها ﵊.

hakikat olarak vücub ifade eder; kıraatteki vesveseyi defetmek için olması da onu bundan çevirmeye elverişli değildir, bilakis bununla birlikte vücubun meşru kılınması sahihtir. Buna şöyle cevap verildi: Bu icmâa aykırıdır; bu ikisinin, bunun caiz olmadığını bildikten sonra icmâı bozan bir görüş ihdas etmeleri uzak bir ihtimaldir, dolayısıyla cumhurun kavline göre bu emri sarf eden karineyi Allah Teâlâ daha iyi bilir. Denilebilir ki: O karine, Aleyhisselâm'ın namaz kılmayı bedeviye öğretmesidir; zira Aleyhisselâm taavvüzü zikretmemiştir.

وقد يجاب بأن تعليمه إياها بتعليمه ما هو من خصائصها وهي ليست من واجباتها بل من واجبات القراءة أو إن كونها تقال عند القراءة كان ظاهرا معهودا فاستغنى عن ذكرها، وفيه أنه لا يتأتى على ما ستسمع قريبا إن شاء الله تعالى من قول أبي يوسف عليه الرحمة. وقال الخفاجي: إن حمل الأمر على الندب لما روي من ترك النبي ﷺ لها، وإذا ثبت هذا كفى صارفا ومذهب ابن سيرين. والنخعي وهو أحد قولي الشافعي أنها مشروعة في القراءة في كل ركعة لأن الأمر معلق على شرط فيتكرر بتكرره كما في قوله تعالى: وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا [المائدة: ٦] وأيضا حيث كانت مشروعة في الركعة الأولى فهي مشروعة في غيرها من الركعات قياسا للاشتراك في العلة، ومذهب أبي حنيفة- وهو القول الآخر للشافعي- أنها مشروعة في الأول فقط لأن قراءة الصلاة كلها كقراءة واحدة، وقيل: إنها عند الإمام أبي حنيفة للصلاة ولذا لا تكرر، والمذكور في الهداية وغيرها أنها عند الإمام أبي حنيفة للصلاة ولذا لا تكرر، والمذكور في الهداية وغيرها أنها عند الإمام ومحمد للقراءة دون الثناء حتى يأتي بها المسبوق دون المقتدى، وقال أبو يوسف: إنها للثناء وفي الخلاصة أنه الأصح، وتظهر ثمرة الخلاف في ثلاثة مسائل ذكرت فيها فما ذكره صاحب القيل لم نعثر عليه في كتب الأصحاب، ومالك لا يرى التعوذ في الصلاة المفروضة ويراه في غيرها كقيام رمضان، والمروي عنه في غير الصلاة فيما سمعت من بعض مقلديه وعن أبي هريرة. وابن سيرين. وداود. وحمزة من القراء أن الاستعاذة عقب القراء أخذ بظاهر الآية.

Buna şöyle cevap verilebilir: Ona öğretmesi, namazın has özellikleri olan şeyleri öğretmekle idi; taavvüz ise namazın vaciplerinden değil, kıraatin vaciplerindendir yahut onun kıraat anında söyleneceği aşikâr ve bilinen bir şey olduğu için onu zikretmeye gerek duyulmamıştır. Ancak bunda, inşâallahu teâlâ yakında işiteceğin üzere Ebû Yûsuf'un -üzerine rahmet olsun- kavline göre bunun uygulanamayacağı hususu vardır. Hafâcî dedi ki: Emrin mendupluğa hamledilmesi, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onu terk ettiğine dair rivayet sebebiyledir; bu sabit olduğu zaman sarf edici karine olarak kâfidir. İbn Sîrîn ve Nehaî'nin mezhebi -ki bu Şâfiî'nin iki kavlinden biridir-, emrin bir şarta bağlı olması ve Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا } [el-Mâide: 6] kavlinde olduğu gibi şartın tekrarlanmasıyla hükmün de tekrarlanması sebebiyle taavvüzün her rekâtın kıraatinde meşru olduğu yönündedir. Ayrıca ilk rekâtta meşru olduğu gibi, illetteki ortaklıktan dolayı kıyasen diğer rekâtlarda da meşrudur. Ebû Hanîfe'nin mezhebi -ki bu Şâfiî'nin diğer kavlidir-, namazdaki kıraatin tamamı tek bir kıraat hükmünde olduğu için yalnızca birinci rekâtta meşru olduğudur. Denildi ki: İmam Ebû Hanîfe nezdinde taavvüz namaz içindir, bu sebeple tekrarlanmaz. el-Hidâye ve diğerlerinde zikredilen ise; taavvüzün İmam ve Muhammed nezdinde sena için değil kıraat için olduğudur, öyle ki mesbûk onu getirir fakat muktedî getirmez. Ebû Yûsuf ise: 'O sena içindir' demiştir; el-Hulâsa'da bunun en sahih görüş olduğu belirtilmiştir. Bu ihtilafın semeresi orada zikredilen üç meselede ortaya çıkar; 'denildi ki' diyenin zikrettiğine ise mezhep ashabının kitaplarında rastlamadık. Mâlik farz namazda taavvüzü kabul etmez, Ramazan kıyamı gibi nafilelerde ise kabul eder; onun mukallitlerinden bazılarından işittiğime göre namaz dışındaki rivayet de böyledir. Ebû Hüreyre, İbn Sîrîn, Dâvûd ve kurrâdan Hamza'dan ise ayetin zahirine tutunarak istiâzenin kıraatin ardından yapılacağı rivayet edilmiştir.

وللجمهور ما

Cumhurun delili ise,

رواه أئمة القراءة مسندا عن نافع عن جبير بن مطعم أنه ﷺ كان يقول قبل القراءة: «أعوذ بالله من الشيطان الرجيم»

kıraat imamlarının Nâfi'den, onun da Cübeyr b. Mut'ım'den müsned olarak rivayet ettikleri; Aleyhisselâm'ın kıraatten önce: «Eûzü billâhi mine'ş-şeytāni'r-racîm» dediğidir.