قالت له البرق وقالت له الري ... ح جميعا وهما ما هما
Şimşek ve rüzgâr hep birlikte ona dediler ki -ki onlar ne muazzam iki şeydir!-
أأنت تجري معنا قال إن ... نشطت أضحكتكما منكما
'Bizimle mi yarışıyorsun?' O da dedi ki: 'Eğer neşelenip gayrete gelirsem, sizi kendinize güldürürüm.
إن ارتداد الطرف قد فته ... إلى المدى سبقا فمن أنتما
Şüphesiz ben, hedefe varmada göz açıp kapamayı bile yarışta geçtim; siz de kim oluyorsunuz?'
وقيل: المعنى وما أمر إقامة الساعة المختص علمها به سبحانه وهي إماتة الأحياء وإحياء الأموات من الأولين والآخرين وتبديل صور الأكوان أجمعين وقد أنكرها المنكرون وجعلوها من قبيل ما لا يدخل تحت دائرة الإمكان في سرعة الوقوع وسهولة التأتي إلا كلمح البصر أو هو أقرب على ما مر من الأقوال في أَوْ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ومن جملة الأشياء أن يجيء بها في أسرع ما يكون فهو قادر على ذلك، وتقول على الثاني: ومن جملة ذلك أمر إقامتها فهو سبحانه قادر عليه فالجملة في موضع التعليل. وفي الكشف على تقدير عموم الغيب وشموله لجميع ما غاب في السموات والأرض إن قوله تعالى: وَما أَمْرُ السَّاعَةِ كالمستفاد من الأول وهو كالتمهيد له أي يختص به علم كل غيب الساعة وغيرها فهو الآتي بها للعلم والقدرة، ولهذا عقب بقوله سبحانه: إِنَّ اللَّهَ إلخ، وأما إذا أريد بالغيب الساعة فهو ظاهر اه. ولا يخفى الحال على القول بأن المراد بالغيب ما في قوله تعالى: إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ [لقمان: ٣٤] الآية، وعلى القول الأخير في الغيب يكون ذكر الساعة من وضع الظاهر موضع الضمير لتقوية مضمون الجملة.
Denildi ki: Mana; bilgisi yalnızca O Sübhânehu'ya ait olan, inkârcıların ise inkâr edip imkân dairesine girmeyen kabilden saydıkları kıyametin koparılması işi -ki bu, öncekilerden ve sonrakilerden bütün dirilerin öldürülmesi, ölülerin diriltilmesi ve varlıkların bütün suretlerinin değiştirilmesidir-, vuku bulma sürati ve kolayca meydana gelmesi bakımından, { أَوْ } lafzı hakkındaki geçen görüşlere binaen göz açıp kapama gibi veya daha yakındır. { إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Şüphesiz Allah, her şeye hakkıyla kadirdir.” Şeyler cümlesinden biri de onu olabilecek en hızlı şekilde getirmektir ve O, buna kadirdir. İkinci görüşe göre ise şöyle dersin: O şeyler cümlesinden biri de kıyameti koparma işidir ve O Sübhânehu buna kadirdir; dolayısıyla cümle ta'lil (gerekçelendirme) konumundadır. el-Keşşâf'ta [belirtildiğine göre], gaybın umumi olması ve göklerde ve yerdeki gayb olan her şeyi kapsaması takdirinde Allah Teâlâ'nın: { وَما أَمْرُ السَّاعَةِ } sözü birincisinden istifade edilmiş gibidir ve onun için bir mukaddime mesabesindedir; yani kıyamet ve diğerleri de dâhil olmak üzere her gaybın bilgisi O'na mahsustur, dolayısıyla ilim ve kudret sahibi olarak onu getirecek olan da O'dur. Bu sebeple Sübhânehu: { إِنَّ اللَّهَ } vb. buyruğunu peşinden getirmiştir. Gayb ile kıyamet kastedildiğinde ise [bu durum] açıktır. Gayb ile Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ } [Lokmân: 34] ayetinde geçen hususun kastedildiği görüşüne göre de durum gizli değildir. Gayb hakkındaki son görüşe göre ise kıyametin zikredilmesi, cümlenin muhtevasını pekiştirmek için zamir yerine zahir ismin getirilmesi kabilindendir.
وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ عطف على قوله تعالى: وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً [النحل:
{ وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ } “Allah sizi, annelerinizin karınlarından çıkardı...” buyruğu, Allah Teâlâ'nın { وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً } [en-Nahl: 72]
٧٢] منتظم معه في سلك أدلة التوحيد، ويفهم من قول العلامة الطيبي أنه تعالى عقب قوله سبحانه: إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ بقوله جل وعلا: وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ إلخ معطوفا بالواو إيذانا بأن مقدوراته تعالى لا نهاية لها والمذكور بعض منها أن العطف على قوله سبحانه: إِنَّ اللَّهَ إلخ، والذي تنبسط له النفس هو الأول.
ayetine matuftur ve onunla birlikte tevhid delilleri dizisinde yer almaktadır. Allâme et-Tîbî'nin sözünden, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } buyruğunun peşinden, O Teâlâ'nın kudretine dâhil olan şeylerin nihayetsiz olduğunu ve zikredilenin de bunlardan sadece bir kısmı bulunduğunu bildirmek üzere vav ile matuf olarak: { وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ } vb. buyruğunu getirmesinin, atfın Sübhânehu'nun: { إِنَّ اللَّهَ } vb. sözüne yapıldığı anlamına geldiği anlaşılmaktadır; nefsin ferahlayıp benimsediği ise birinci [görüştür].
والأمهات بضم الهمزة وفتح الهمزة جمع أم والهاء فيه مزيدة وكثر زيادتها فيه وورد بدونها، والمعنى في الحالين واحد، وقيل: ذو الزيادة للأناسي والعاري عنها للبهائم، ووزن المفرد فعل لقولهم الأمومة، وجاء بالهاء كقول قصي بن كلاب عليهما الرحمة:
el-Ümmehât (الأمهات) kelimesi, hemzenin zammesi ve hemzenin fethasıyla [okunan], ümm (أم) kelimesinin çoğuludur. Buradaki he (هـ) harfi ziyadedir; kelimenin bu çoğulunda he harfinin ziyade kılınması yaygın olmakla birlikte, he harfi olmaksızın da gelmiştir. Her iki durumda da mana birdir. [Ziyadeli olan ile olmayan arasında fark gözetilerek] he harfi ziyadeli olanın insanlar için, ziyadesiz olanın ise hayvanlar için kullanıldığı da söylenmiştir. Tekilinin vezni, Arapların 'el-ümûmet' (الْأُمُومَة) demelerinden ötürü 'fe'l' (فَعْل)dir. Tekil kelime, Kusayy b. Kilâb'ın -her ikisine de rahmet olsun- şu sözünde olduğu gibi bazen he harfiyle de gelmiştir:
أمهتي خندف والياس أبي وهو قليل، وأقل من ذلك زيادة الهاء في الفعل كما قيل في إهراق، وفيه بحث فارجع إلى الصحاح وغيره.
'Annem Handef'tir, İlyâs da babam.' Bu azdır; bundan daha azı ise 'ehrâka' fiilinde söylendiği gibi fiilde he'nin ziyade kılınmasıdır. Bunda bir inceleme vardır, es-Sıhâh'a ve diğer eserlere başvur.
وقرأ حمزة بكسر الهمزة والميم هنا، وفي الزمر، والنجم. والروم، والكسائي بكسر الميم فيهن والأعمش بحذف الهمزة وكسر الميم، وابن أبي ليلى بحذفها وفتح الميم، قال أبو حاتم: حذف الهمزة رديء ولكن قراءة ابن أبي ليلى أصوب، وكانت كذلك على ما في البحر لأن كسر الميم إنما هو لإتباعها حركة الهمزة فإذا كانت الهمزة محذوفة زال الإتباع بخلاف قراءة ابن أبي ليلى فإنه أقر الميم على حركتها لا تَعْلَمُونَ شَيْئاً في موضع الحال وشَيْئاً منصوب على المصدرية أو مفعول تَعْلَمُونَ، والنفي منصب عليه، والعلم بمعنى المعرفة أي غير عارفين شيئا أصلا من حق المنعم وغيره، وقيل: شيئا من منافعكم، وقيل: مما قضى عليكم من السعادة أو الشقاوة، وقيل: مما أخذ عليكم من الميثاق في أصلاب آبائكم، والظاهر العموم ولا داعي إلى التخصيص. وعن وهب يولد المولود خدرا إلى سبعة أيام لا يدرك راحة ولا ألما.
Hamza burada ve ez-Zümer, en-Necm ve er-Rûm surelerinde hemze ve mîm'in kesresiyle; el-Kisâî bu surelerin hepsinde mîm'in kesresiyle; el-A'meş hemzenin hazfi ve mîm'in kesresiyle; İbn Ebî Leylâ ise hemzenin hazfi ve mîm'in fethasıyla okumuştur. Ebû Hâtim demiştir ki: Hemzenin hazfi kusurludur, ancak İbn Ebî Leylâ'nın kıraati daha doğrudur. el-Bahr'daki bilgiye göre böyle olmasının sebebi şudur: Mîm'in kesresi ancak hemzenin harekesine tâbi kılınmasından dolayıdır; hemze hazfedildiğinde ise bu tebâiyyet zail olur. İbn Ebî Leylâ'nın kıraati ise böyle değildir; zira o, mîm'i kendi harekesi üzere bırakmıştır. { لا تَعْلَمُونَ شَيْئاً } “hiçbir şey bilmezken” hâl konumundadır. { شَيْئاً } ise masdar olmak üzere mansubdur veya { تَعْلَمُونَ } fiilinin mefulüdür ve nefy ona yöneliktir. İlim marifet manasındadır; yani nimet verenin hakkından veya başka şeylerden kesinlikle hiçbir şeyi bilmez durumdayken demektir. Menfaatlerinizden hiçbir şeyi [bilmezken] denildiği gibi; hakkınızda takdir edilen saadet veya şekavetten hiçbir şeyi denilmiş; babalarınızın sulblerinde iken sizden alınan misaktan hiçbir şeyi denilmiştir. Zahir olan umumiliktir, tahsise gitmeye bir gerekçe yoktur. Vehb'den rivayet edildiğine göre: 'Çocuk yedi güne kadar uyuşuk/hissiz doğar; ne bir rahatlık hisseder ne de bir acı.'
وادعى بعضهم أن النفس لا تخلو في مبدأ الفطرة عن العلم الحضوري وهو علمها بنفسها إذ المجرد لا يغيب عن ذاته أصلا، فقد قال الشيخ في بعض تعليقاته عند إثبات تجرد النفس: إنك لا تغفل عن ذاتك أصلا حال من الأحوال ولو في حال النوم والسكر، ولو جوز أن يغفل عن ذاته في بعض الأحوال حتى لا يكون بينه وبين الجماد في هذه الحالة فرق فلا يجدي هذا البرهان معه، وقال بهمنيار في التحصيل في فصل العقل والمعقول: ثم إن النفس الإنسانية تشعر بذاتها فيجب أن يكون وجودها عقليا فيكون نفس وجودها نفس إدراكها ولهذا لا تعزب عن ذاتها البتة، ومثله في الشفاء، وأنت تعلم أن عدم الخلو مبني على مقدمات خفية كتجرد النفس الذي أنكره الطبيعيون عن آخرهم وإن كل مجرد عالم ولا يتم البرهان عليه، وأيضا ما نقل من أن علم النفس بذاتها عين ذاتها لا ينافي أن يكون لكون الذات علما بها شرط فما لم يتحقق ذلك لا شرط لم تكن الذات علما بها كما أن لكون المبدأ الفياض خزانة لمعقولات زيد مثلا شرطا إذا تحقق تحقق وإلا فلا، ويؤيد ذلك أن علم النفس بصفاتها أيضا نفس صفاتها عندهم ومع ذلك يجوز الغفلة عن الصفة في بعض الأحيان كما لا يخفى.
Bazıları nefsin, fıtratın başlangıcında huzûrî ilimden -ki bu nefsin kendi zatını bilmesidir- hali olmadığını, zira soyut olanın (mücerredin) kendi zatından asla gaip olamayacağını iddia etmiştir. Nitekim eş-Şeyh [İbn Sînâ], nefsin tecerrüdünü ispat ederken bazı tâlikatında şöyle demiştir: 'Sen hiçbir durumda, uyku ve sarhoşluk hâlinde bile kendi zatından asla gafil olmazsın. Eğer bazı durumlarda kendi zatından gafil olabileceği, hatta bu durumda kendisi ile cansız varlık arasında hiçbir fark kalmayacağı tecviz edilseydi, bu bürhanın onunla bir faydası olmazdı.' Behmenyâr da et-Tahsîl'de, akıl ve makul faslında şöyle demiştir: 'Ayrıca insan nefsi kendi zatını idrak eder; öyleyse onun varlığı akli olmalıdır, dolayısıyla bizzat varlığı bizzat idraki olur ve bu sebeple kendi zatından asla uzak kalmaz.' eş-Şifâ'da da benzeri yer alır. Sen bilirsin ki [nefsin ilimden] hali olmaması; tabiatçıların tamamen inkâr ettiği nefsin tecerrüdü ve soyut olan her varlığın âlim olduğu gibi gizli öncüllere dayanmaktadır ve bunun üzerine bürhan tamamlanmış değildir. Ayrıca nefsin zatına dair ilminin bizzat zatının aynısı olduğu yönündeki nakil, zatın kendisini bilmesi için bir şart bulunmasına mani değildir; binaenaleyh o şart tahakkuk etmedikçe zat kendisini bilmiş olmaz. Nitekim Feyyâz İlk İlke'nin, sözgelimi Zeyd'in akledilirlerine hazine olması için bir şartın bulunması ve bu şart tahakkuk ettiğinde gerçekleşip aksi takdirde gerçekleşmemesi gibidir. Nefsin sıfatlarını bilmesinin de onlara göre bizzat sıfatlarının kendisi olması ve buna rağmen gizli olmadığı üzere bazı vakitlerde sıfattan gafletin caiz görülmesi de bunu teyit eder.
وأيضا إذا قلنا: إن حقيقة الذات غير غائبة عنها، وقلنا: إن ذلك علم بها يلزم أن يكون حقيقة النفس المجردة معلومة لكل أحد ومن البين أنه ليس كذلك، على أن المحقق الطوسي قد منع قولهم: إنك لا تغفل عن ذاتك أبدا، وقال: إن المغمى عليه ربما غفل عن ذاته في وقت الإغماء، ومثله كثير من الأمراض النفسانية، ومن العجائب أن بعض الأجلة ذكر أن المراد بخلوها في مبدأ الفطرة خلوها حال تعلقها بالبدن، وقال: إنه لا ينافي ذلك ما قاله الشيخ من أن الطفل يتعلق بالثدي حال التولد بإلهام فطري لأن حال التعلق سابق على ذلك وذلك بعد أن ذكر أن الخلو في مبدأ الفطرة إنما يظهر لذوي الحدس بملاحظة حال الطفل وتجارب أحواله ووجه العجب ظاهر فافهم ولا تغفل.
Ayrıca biz: 'Zatın hakikati kendisinden gaip değildir' der ve 'Bu durum, onu bilmektir' dersek; soyut nefsin hakikatinin herkesçe malum olması gerekir, oysa durumun böyle olmadığı açıktır. Kaldı ki Muhakkik et-Tûsî onların: 'Sen kendi zatından asla gafil olmazsın' sözünü menetmiş ve şöyle demiştir: 'Bayılan kimse, baygınlık anında bazen zatından gafil olur; birçok nefsi hastalık da böyledir.' Şaşılacak şeylerden biridir ki bazı büyük zatlar, nefsin fıtratın başlangıcında [ilimden] hali olmasından muradın, bedene taalluk ettiği hâl olduğunu zikretmiş ve: 'Bu, eş-Şeyh'in; çocuğun doğumu anında fıtri bir ilham ile memeye sarıldığı şeklindeki sözüne aykırı değildir; zira taalluk hâli bundan öncedir' demiştir. Bunu da fıtrat başlangıcındaki boşluğun/hali oluşun, çocuğun hâlini ve durumlarının tecrübelerini gözlemlemek suretiyle ancak sezgi (hads) sahiplerine zahir olacağını zikrettikten sonra söylemiştir; şaşılacak cihet ise açıktır, anla ve gafil olma!
وتفسير العلم بالمعرفة مما ذهب إليه غير واحد، وفي أمالي العز لا يجوز أن يجعل باقيا على بابه ويكون شَيْئاً مصدرا أي لا تعلمون علما لوجهين. الأول أنه يلزم حذف المفعولين وهو خلاف الأصل. الثاني أنه لو كان باقيا على بابه لكان الناس يعلمون المبتدأ الذي هو أحد المفعولين قبل الخروج من البطون وهو محال لاستحالة العلم على من لم يولد، بيان ذلك أنا إذا قلنا: علمت زيدا مقيما يجب أن يكون العلم بزيد متقدما قبل هذا العلم وهذا العلم إنما يتعلق بإقامته، وكذلك إذا قلت: ما علمت زيدا مقيما فالذي لم يعلم هو إقامة زيد وأما هو فمعلوم وذلك مستفاد من جهة الوضع فحيث أثبت العلم أو نفي فلا بد أن يكون الأول معلوما فيتعين حمل العلم على المعرفة اه.
İlmin marifet ile tefsir edilmesi birden fazla âlimin benimsediği bir görüştür. el-İzz'in el-Emâlî'sinde [şöyle denilmektedir]: İki gerekçeden ötürü onun kendi asıl babı (iki meful alan ilim) üzere bırakılması ve { شَيْئاً } lafzının masdar -yani 'hiçbir ilim bilmezsiniz' manasında- kılınması caiz değildir: Birincisi, iki mefulün hazfedilmesini gerektirir ki bu asla aykırıdır. İkincisi, eğer kendi babı üzere kalsaydı, insanlar karınlardan çıkmadan önce iki mefulden biri olan mübtedayı bilir olurlardı; bu ise doğmamış kimse hakkında bilginin imkânsızlığından ötürü muhaldir. Bunun açıklaması şudur: Biz 'Zeyd'in mukim olduğunu bildim' dediğimizde, Zeyd'e dair bilginin bu bilgiden önce geçmiş olması gerekir ve bu bilgi sadece onun ikametine taalluk eder. Aynı şekilde 'Zeyd'in mukim olduğunu bilmedim' dediğin zaman da bilinmeyen şey Zeyd'in ikametidir, kendisine gelince o malumdur; bu da dilin vazı cihetinden istifade edilmektedir. Dolayısıyla ilim nerede ispat veya nefyedilirse edilsin birincinin mutlaka malum olması gerekir; bu durumda ilmi marifete hamletmek tayin eder.
ويعلم منه عدم استقامة جعل العلم على بابه، وشَيْئاً مفعوله الأول والمفعول الثاني محذوف. وقوله تعالى:
Buradan ilmin kendi babı üzere kılınmasının, { شَيْئاً } lafzının onun birinci mefulü olup ikinci mefulün ise mahzuf olmasının istikametli olmadığı anlaşılır. Allah Teâlâ'nın:
وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَالْأَفْئِدَةَ يحتمل أن يكون جملة ابتدائية ويحتمل أن يكون معطوفا على الجملة الواقعة خبرا والواو لا تقتضي الترتيب، ونكتة تأخيره أن السمع ونحوه من آلات الإدراك إنما يعتد به إذا أحس وأدرك وذلك بعد الإخراج، وجعل إن تعدى لواحد بأن كان بمعنى خلق- لكم- متعلق به وإن تعدى لاثنين بأن كان بمعنى صير فهو مفعوله الثاني، وتقديم الجار والمجرور على المنصوبات لما مر غير مرة.
{ وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَالْأَفْئِدَةَ } “ve size kulaklar, gözler ve gönüller verdi.” buyruğunun ibtizâiyye (başlangıç) cümlesi olması muhtemel olduğu gibi, haber vaki olan cümleye matuf olması da muhtemeldir; zira vav harfi tertip gerektirmez. Bunun tehir edilmesindeki nükte şudur: İşitme ve benzeri idrak vasıtaları, ancak hissedip idrak ettiği zaman muteber olur ki bu da [karından] çıkarıldıktan sonradır. Şayet (جعل) fiili 'halk' (yaratma) manasında olarak tek bir mefule teaddi ederse, { لَكُمُ } ona müteallıktır; şayet 'sayyara' (dönüştürdü/kıldı) manasında olarak iki mefule teaddi ederse, onun ikinci mefulü olur. Car ve mecrurun mansubların önüne takdim edilmesi ise defalarca geçen [nüktelerden] ötürüdür.
والمعنى جعل لكم هذه الأشياء آلات تحصلون بها العلم والمعرفة بأن تحسوا بمشاعركم جزئيات الأشياء وتدركوها بأفئدتكم وتنتبهوا لما بينها من المشاركات والمباينات بتكرير الإحساس فيحصل لكم علوم بديهية تتمكنون بالنظر فيها من تحصيل العلوم الكسبية، وهذا خلاصة ما ذكره الإمام في هذا المقام ومستمد ما ذهب إليه الكثير من الحكماء من أن النفس في أول أمرها خالية عن العلوم فإذا استعملت الحواس الظاهرة أدركت بالقوة الوهمية أمورا جزئية بمشاركات ومباينات جزئية بينها فاستعدت لأن يفيد عليها المبدأ الفياض المشاركات الكلية، ويثبتون للنفس أربع مراتب. مرتبة العقل الهيولاني. ومرتبة العقل بالملكة. ومرتبة العقل بالفعل ومرتبة العقل المستفاد، ويزعمون أن النفس لا تدرك الجزئي المادي، ولهم في هذا المقام كلام طويل وبحث عريض.
Mana şudur: Duyu organlarınızla şeylerin cüzlerini hissedesiniz, onları kalplerinizle idrak edesiniz ve hissin tekrarlanmasıyla aralarındaki ortaklıkları ve farklılıkları fark edesiniz diye bunları sizin için ilim ve marifeti elde edeceğiniz aletler kıldı; böylece sizin için, içlerinde tefekkür ederek kesbî ilimleri elde etmeye güç yetireceğiniz bedihî (zorunlu) ilimler hâsıl olur. Bu, İmam'ın bu makamda zikrettiğinin bir özetidir ve filozofların birçoğunun benimsediği şu görüşün dayanağıdır: Nefis ilk durumunda ilimlerden halidir; zahiri duyuları kullandığında vehim gücüyle aralarındaki cüzî ortaklık ve farklılıklarla birlikte cüzî durumları idrak eder; böylece Feyyâz İlk İlke'nin kendisine külli ortaklıkları feyzetmesine istidat kazanır. Onlar nefis için dört mertebe ispat ederler: Heyûlânî akıl mertebesi, meleke halindeki akıl mertebesi, bilfiil akıl mertebesi ve müstefâd akıl mertebesi. Onlar nefsin maddi cüzîyi idrak edemeyeceğini iddia ederler; bu makamda onların uzun sözleri ve geniş araştırmaları vardır.
وأهل السنة يقولون: إن النفس تدرك الكلي والجزئي مطلقا باستعمال المشاعر وبدونه كما فصل في محله، وتحقيق هذا المطلب بما له وما عليه يحتاج إلى بسط كثير، وقد عرض والمستعان بالحي القيوم ﷻ وعم نواله من الحوادث الموجبة لاختلال أمر الخاصة والعامة ما شوش ذهني وحال بين تحقيق ذلك وبيني، أسأل الله سبحانه أن يمن علينا بما يسر الفؤاد وييسر لنا ما يكون عونا على تحصيل المراد وبالجملة المأثور عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما في هذه الآية أنه قال: يريد سبحانه أنه جعل لكم ذلك لتسمعوا مواعظ الله تعالى وتبصروا ما أنعم الله تعالى به عليكم من إخراجكم من بطون أمهاتكم إلى أن صرتم رجالا وتعقلوا عظمته سبحانه. وقيل المعنى جعل لكم السمع لتسمعوا به نصوص الكتاب والسنة التي هي دلائل سمعية لتستدلوا بها على ما يصلحكم في أمر دينكم والأبصار لتبصروا بها عجائب مصنوعاته تعالى وغرائب مخلوقاته سبحانه فتستدلوا بها على وحدانيته جل وعلا. والافئدة لتعقلوا بها معاني الأشياء التي جعلها سبحانه دلائل لكم، والسمع والأبصار على هذين القولين على ظاهرهما ولم نر من جوز إخراجهما عن ذلك.
Ehl-i Sünnet ise şöyle der: Nefis, yerinde tafsilatıyla açıklandığı üzere duyguları kullanarak veya kullanmaksızın mutlak surette küllîyi ve cüzîyi idrak eder. Bu meselenin lehindeki ve aleyhindeki hususlarla tahkiki çokça geniş açıklamayı gerektirir. Yardımı ancak Hayy ve Kayyûm olan, ihsanı bol Allah'tan ﷻ dilenen şu hadiselerden havassın ve avamın işlerinin bozulmasını gerektiren öyle durumlar arız oldu ki zihnimi bulandırdı ve bunun tahkiki ile benim arama girdi. Allah Sübhânehu'dan kalbi ferahlatacak şeyleri bize lütfetmesini ve muradı elde etmeye yardımcı olacak şeyleri bize kolaylaştırmasını niyaz ederim. Hasılı, İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ bu ayet hakkında rivayet edilen şudur, demiştir ki: O Sübhânehu, Allah Teâlâ'nın öğütlerini işitesiniz, O Teâlâ'nın sizi annelerinizin karınlarından çıkarıp adam oluncaya kadar size bahşettiği nimetleri göresiniz ve O Sübhânehu'nun azametini akledesiniz diye bunları sizin için var ettiğini murat etmektedir. Denildi ki mana şudur: İşitmeyi, dininizin işinde sizi ıslah edecek şeylere delil getiresiniz diye sem'î deliller olan Kitap ve Sünnet metinlerini onunla dinlemeniz için; gözleri, O Teâlâ'nın sanatının acayipliklerini ve O Sübhânehu'nun mahlûkatının garipliklerini onunla görüp böylece O Celle ve Alâ'nın vahdaniyetine delil getiresiniz diye; kalpleri ise O Sübhânehu'nun sizin için deliller kıldığı şeylerin manalarını onunla akledesiniz diye var etmiştir. Bu iki görüşe göre işitme ve gözler zahiri manaları üzeredir; bunları bundan dışarı çıkarmayı caiz gören bir kimse görmedik.
وجوز أن يراد بهما الحواس الظاهرة على الأول، والأفئدة جمع فؤاد وهو وسط القلب وهو من القلب كالقلب من الصدر، وهذا الجمع على ما في الكشاف من جموع القلة الجارية مجرى جموع الكثرة والقلة إذا لم يرد في السماع غيرهما كما جاء شسوع في جمع شسع لا غير فجرى ذلك المجرى، وقال الزجاج: لم يجمع فؤاد على أكثر العدد وربما قيل: أفئدة وفئدان كما قيل: أغربة وغربان في جمع غراب، وفي التفسير الكبير لعل الفؤاد إنما جمع على بناء القلة تنبيها على أن السمع والبصر كثير وأما الفؤاد فقليل لأنه إنما خلق للمعارف الحقيقية والعلوم اليقينية وأكثر الخلق ليس لهم ذلك بل يكونون مشتغلين بالأفعال البهيمية والصفات السبعية فكأن فؤادهم ليس بفؤاد فلذا ذكر في جمعه جمع القلة اه، ويرد عليه الأبصار فإنه جمع قلة أيضا. وفي البحر بعد نقله أنه قول هذياني ولولا جلالة قائله لم نسطره في الكتب وإنما يقال في هذا ما قاله الزمخشري مما ذكر سابقا إلا أن قوله: لم يجيء في جمع شسع إلا شسوع ليس بصحيح بل جاء فيه اشساع جمع قلة على قلة اه فاحفظ ولا تغفل.
Birinci [görüşe] göre bu ikisiyle zahiri duyuların kastedilmiş olması caiz görülmüştür. (الأفئدة) kelimesi (فؤاد)'ın çoğuludur; o da kalbin ortasıdır ve onun kalbe nispeti kalbin göğse nispeti gibidir. el-Keşşâf'ta [belirtildiğine göre] bu cem, işitmede ikisinden başkası varit olmadığında hem çokluk hem de azlık çoğulu yerine geçen azlık çoğullarındandır; nitekim 'şi's'in çoğulunda sadece 'şusû'' gelmiş ve bu mecrada cereyan etmiştir. ez-Zeccâc demiştir ki: Fuâd kelimesi en çok sayı üzerine çoğul yapılmamıştır; nitekim 'gurâb'ın çoğulunda 'ağribe' ve 'gırbân' dendiği gibi bazen 'ef'ide' ve 'fi'dân' denilmiştir. et-Tefsîrü'l-Kebîr'de [şöyle denilmektedir]: 'Fuâd'ın azlık yapısı üzerine çoğul yapılmasının sebebi, belki de kulak ve gözün çok, fuâdın ise az olduğuna dikkat çekmek içindir; çünkü o ancak hakiki marifetler ve yakînî ilimler için yaratılmıştır, yaratılmışların çoğunda ise bu yoktur; bilakis onlar hayvani fiiller ve yırtıcı sıfatlarla meşguldürler, sanki onların kalbi kalp değil gibidir; bu sebeple çoğulunda cemi kıllet zikredilmiştir. Buna 'el-ebsâr' lafzı ile itiraz edilir; çünkü o da bir cemi kıllettir. el-Bahr'da bu aktarıldıktan sonra şöyle denilmiştir: 'Bu hezeyan türü bir sözdür; şayet söyleyenin büyüklüğü olmasaydı bunu kitaplara yazmazdık. Bu hususta ancak Zemahşerî'nin önceden zikredilen sözü söylenir; ne var ki onun 'şi's'in çoğulunda şusû'dan başkası gelmemiştir' sözü doğru değildir; bilakis onda azlık üzerine azlık çoğulu olarak 'eşsâ'' da gelmiştir.' Bunu ezberle ve gafil olma!
وزعم بعضهم أن الفؤاد إنما يدرك ما ليس بمحدود بنحو أين وكيف وكم وغير ذلك وإن لكل مدرك قوة مدركة
Bazıları iddia etmiştir ki fuâd (kalp), sadece nerede, nasıl, ne kadar ve benzeri kayıtlarla sınırlı olmayan şeyleri idrak eder; her müdrek (idrak edilen) için onu idrak edecek uygun bir idrak kuvveti vardır,
له تناسبه لا يمكن أن يدرك بغيرها على نحو المحسوسات الظاهرة من الأصوات والألوان والطعوم ونحوها والحواس الظاهرة من السمع والبصر والذوق إلى غير ذلك وهو كما ترى.
sesler, renkler, tatlar ve benzeri zahiri hissedilenler ile işitme, görme, tatma gibi zahiri duyularda olduğu gibi, onun başkasıyla idrak edilmesi mümkün değildir. Bu da gördüğün gibidir.
وإفراد السمع باعتبار أنه مصدر في الأصل، وقيل: إنما أفرد وجمع الأبصار للإشارة إلى أن مدركاته نوع واحد ومدركات البصر أكثر من ذلك وتقديمه لما أنه طريق تلقي الوحي أو لأن إدراكه أقدم من إدراك البصر، وقيل: لأن مدركاته أقل من مدركاته، والخلاف في الأفضل منهما شهير وقد مر، وتقديمها على الأفئدة المشار بها إلى العقل لتقدم الظاهر على الباطن أو لأن لهما مدخلا في إدراكه في الجملة بل هما من خدمه والخدم تتقدم بين يدي السادة، وكثير من السنن أمر بتقديمه على فروض العبادة أو لأن مدركاتهما أقل قليل بالنسبة إلى مدركاته كيف لا ومدركاته لا تكاد تحصى وإن قيل: إن للعقل حدا ينتهي إليه كما أن للبصر حدا كذلك، واستأنس بعضهم بذكر ما يشير إليه فقط دون ضم ما يشير إلى سائر المشاعر الباطنة إليه لنفي الحواس الخمس الباطنة التي أثبتها الحكماء بما لا يخلو عن كدر، وتفصيل الكلام في محله لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ كي تعرفوا ما أنعم سبحانه به عليكم طورا غب طور فتشكروه، وقيل: المعنى جعل ذلك كي تشكروه تعالى باستعمال ما ذكر فيما خلق لأجله أَلَمْ يَرَوْا وقرأ حمزة. وابن عامر.
Sem' (işitme) kelimesinin tekil getirilmesi, aslen bir masdar olması itibarıyladır. Denildi ki: Tekil kılınıp gözlerin çoğul getirilmesi, onun müdrekâtının (algılarının) tek bir tür olduğuna, gözün müdrekâtının ise bundan daha çok olduğuna işaret etmek içindir. Öne geçirilmesi ise vahyi telakki etme yolu olduğu veya onun idraki görmenin idrakinden daha önce olduğu içindir. Algılarının gözün algılarından daha az olduğu için [öne geçirildiği] de söylenmiştir. İkisinden hangisinin daha efdal olduğu konusundaki ihtilaf meşhurdur ve daha önce geçmiştir. Akla işaret edilen 'el-ef'ide' üzerine takdim edilmeleri ise zahirin bâtına takaddüm etmesinden veya bu ikisinin genel olarak onun idrakinde bir dahli bulunmasından, hatta onun hizmetçileri mesabesinde olmasındandır; hizmetçiler ise efendilerin önünde yürürler. Nitekim birçok sünnetin ibadetin farzlarından önce yapılması emredilmiştir. Yahut bu ikisinin müdrekâtı, onun müdrekâtına nispetle çok az olduğu içindir; nasıl olmasın ki -aklın da gözün bittiği bir sınır gibi bir sınırı olduğu söylense de- aklın algıları neredeyse sayılamaz! Bazıları, diğer bâtıni hislere işaret eden şeyleri eklemeksizin sadece buna işaret eden şeyin zikredilmesinden, filozofların ispat ettiği beş bâtıni hissi nefyetmek için istinas yoluyla delil çıkarmışlarsa da bu bulanıklıktan uzak değildir; sözün tafsilatı yerindedir. { لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “Umulur ki şükredersiniz.” yani O Sübhânehu'nun size merhale merhale bahşettiği nimetleri bilesiniz de O'na şükredesiniz diye. Denildi ki mana: Zikredilen şeyleri yaratılış gayesi doğrultusunda kullanarak O Teâlâ'ya şükredesiniz diye bunu var etti demektir. { أَلَمْ يَرَوْا } Hamza, İbn Âmir,
وطلحة. والأعمش، وابن هرمز الم تروا بالتاء الفوقية على أنه خطاب العامة، والمراد بهم جميع الخلق المخاطبون قبل في قوله تعالى: وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لا على أن المخاطب من وقع في قوله تعالى:
Talha, el-A'meş ve İbn Hürmüz üstteki te (ت) ile 'elem terav' şeklinde umumun hitabı olarak okumuşlardır. Onlardan murat, daha önce Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ } buyruğunda muhatap olan bütün yaratılmışlardır; yoksa muhatabın Allah Teâlâ'nın şu buyruğundaki kimseler olması kabilinden değildir:
وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ بتلوين الخطاب لأنه المناسب للاستفهام الإنكاري ولذا جعل قراءة الجمهور بياء الغيبة باعتبار غيبة يَعْبُدُونَ ولم يجعلوا ذلك التفاتا وحينئذ فالإنكار باعتبار اندراجهم في العامة، والرؤية بصرية أي ألم ينظروا إِلَى الطَّيْرِ جمع طائر كركب وراكب ويقع على الواحد أيضا وليس بمراد ويقال في الجمع أيضا طيور وأطيار مُسَخَّراتٍ مذللات للطيران، وفيه إشارة إلى أن طيرانها ليس بمقتضى طبعها فِي جَوِّ السَّماءِ أي في الهواء المتباعد من الأرض واللوح والسكاك أبعد منه، وقيل: الجو مسافة ما بين السماء والأرض والجو لغة فيه، وإضافته إلى السماء لما أنه في جانبها من الناظر ولإظهار كمال القدرة، وعن السدي تفسير الجو بالجوف وفسرت السماء على هذا بجهة العلو والطير قد يطير في هذه الجهة حتى يغيب عن النظر ولم يعلم منتهى ارتفاعه في الطيران إلا الله تعالى، وعن كعب أن الطير لا ترتفع أكثر من اثني عشر ميلا. ما يُمْسِكُهُنَّ في الجو عن الوقوع إِلَّا اللَّهُ ﷿ بقدرته الواسعة فإنّ ثقل جسدها ورقة الهواء يقتضيان سقوطها ولا علاقة من فوقها ولا دعامة من تحتها، والجملة إما حال من الضمير المستتر في مُسَخَّراتٍ أو من الطَّيْرِ وإما مستأنفة إِنَّ فِي ذلِكَ الذي ذكر من التسخير في الجو والإمساك فيه، وقيل: المشار إليه ما اشتملت عليه هذه الآية والتي قبلها لَآياتٍ دالة على كمال قدرته جل شأنه لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ أي من شأنهم أن يؤمنوا، وخص ذلك بهم لأنهم المنتفعون به، واقتصر الإمام على جعل المشار إليه ما في هذه الآية قال: وهذا دليل على كمال قدرة الله تعالى وحكمته سبحانه فإنه جل شأنه خلق الطائر خلقة معها يمكنه الطيران أعطاه جناحا يبسطه مرة ويكنه أخرى مثل ما يعمل السابح في الماء وخلق الجو خلقة معها يمكن الطيران خلقه خلقة لطيفة يسهل بسببها خرقه والنفاذ فيه ولولا ذلك لما كان الطيران ممكنا اه.
{ وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } Hitabın renklendirilmesi (üslup değişikliği) yoluyla yapılmıştır; çünkü istifhâm-ı inkârîye uygun olan budur. Bu sebeple cumhurun kıraatindeki gayb ye'sini { يَعْبُدُونَ } lafzının gayb oluşu itibarıyla kılmışlar ve bunu iltifat saymamışlardır. Bu durumda inkâr, onların genel kitleye dâhil olmaları itibarıyladır. Görme basarîdir (gözle görmektir); yani bakmadılar mı { إِلَى الطَّيْرِ } “kuşlara”; 'râkib'in çoğulunun 'rakb' olması gibi 'tâir'in çoğuludur, tekile de ıtlak olunur fakat burada murat o değildir; çoğulunda 'tuyûr' ve 'etyâr' da denir; { مُسَخَّراتٍ } “boyun eğdirilmiş olarak” yani uçmaya hazır ve ram kılınmış vaziyette, bunda onların uçmasının tabiatlarının bir gereği olmadığına işaret vardır; { فِي جَوِّ السَّماءِ } “göğün boşluğunda” yani yerden uzaklaşmış olan havada; 'el-levh' ve 'es-sekâk' ise ondan daha uzaktır. Denildi ki: Cev, yer ile gök arasındaki mesafedir ve 'el-cevvu' onda bir lügattir. Semaya izafe edilmesi, bakan kimseye göre onun tarafında olmasından ve kemâl-i kudreti izhar etmek içindir. es-Süddî'den cevvin 'iç boşluk' olarak tefsir edildiği rivayet edilmiştir; sema ise buna göre yücelik cihetiyle tefsir edilmiştir; kuş bu cihette gözden kayboluncaya kadar uçabilir ve uçmadaki yüksekliğinin nihayetini Allah Teâlâ'dan başkası bilemez. Ka'b'dan ise kuşların on iki milden fazla yükselemeyeceği rivayet edilmiştir. { ما يُمْسِكُهُنَّ } boşlukta düşmekten onları tutan yoktur { إِلَّا اللَّهُ } “Allah'tan başkası” celle celâluhu geniş kudretiyle; zira gövdelerinin ağırlığı ve havanın inceliği düşmelerini gerektirir; üstlerinde tutunacakları bir bağ, altlarında da bir dayanak yoktur. Cümle ya { مُسَخَّراتٍ } içindeki müstetir zamirden veya { الطَّيْرِ } kelimesinden hâldir ya da müstênifedir (yeni bir başlangıçtır). { إِنَّ فِي ذلِكَ } “Şüphesiz bunda” havada boyun eğdirilip orada tutulması hususunda zikredilen şeyde; bir görüşe göre işaret edilen husus, bu ayetin ve bir önceki ayetin kapsadığı şeylerdir; { لَآياتٍ } “elbette deliller vardır” O Celâl sahibi Zât'ın kemâl-i kudretine delalet eden, { لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “inanan bir toplum için.” yani iman etme şanından olanlar için. Bunun onlara tahsis edilmesi, ondan faydalananların onlar olmasındandır. İmam, işaret edilen hususu sadece bu ayetteki ile sınırlandırarak demiştir ki: 'Bu, Allah Teâlâ'nın kemâl-i kudretine ve O Sübhânehu'nun hikmetine bir delildir; zira O Şânı Yüce Zât, kuşu kendisiyle uçabileceği bir hilkatte yaratmış; ona suda yüzen kimsenin yaptığı gibi bir açıp bir kapayacağı kanat vermiş ve gök boşluğunu da kendisiyle uçmanın mümkün olacağı bir hilkatte yaratmıştır; onu, yarılmasını ve içinde süzülmeyi kolaylaştıracak latif bir yapıda yaratmıştır; şayet böyle olmasaydı uçmak mümkün olmazdı.'
وكذا المولى أبو السعود قال: إن في ذلك الذي ذكر من تسخير الطير للطيران بأن خلقها خلقة تتمكن بها منه بأن جعل لها أجنحة خفيفة وأذنابا كذلك وجعل أجسادها من الخفة بحيث إذا بسطت أجنحتها وأذنابها لا يطيق ثقلها أن يخرق ما تحتها من الهواء الرقيق القوام وتخرق ما بين يديها من الهواء لأنها لا تلاقيه بحجم كبير لآيات ظاهرة، وذكر أن تسخيرها بما خلق لها من الأجنحة والأسباب المساعدة. وتعقب ذلك أبو حيان بقوله: والذي نقوله إنه كان يمكن الطائر أن يطير ولو لم يخلق له جناح وإنه كان يمكنه خرق الشيء الكثيف وذلك بقدرة الله تعالى ولا نقول: إنه
Mevlâ Ebussuûd da şöyle demiştir: 'Kuşların uçmaya ram kılınması konusunda zikredilen hususta -ki onlara hafif kanatlar ve aynı şekilde kuyruklar vererek onunla uçabilecekleri bir hilkatte yaratması, gövdelerini de kanatlarını ve kuyruklarını açtıklarında ağırlıklarının altlarındaki ince kıvamlı havayı yaramayacağı ve büyük bir hacimle karşılaşmadıkları için önlerindeki havayı yarabilecekleri bir hafiflikte kılmasıdır- elbette apaçık deliller vardır.' Kuşların ram kılınmasının, kendileri için yaratılan kanatlar ve yardımcı sebeplerle olduğunu zikretmiştir. Ebû Hayyân buna itiraz ederek şöyle demiştir: 'Bizim söylediğimiz ise şudur: Kuşa kanat yaratılmamış olsaydı da uçması mümkün olurdu ve kesif şeyi yarması da mümkündü; bu da Allah Teâlâ'nın kudretiyledir. Biz: 'Şayet
لولا الجناح ولطف الجو والآلات ما أمكن الطيران اه وأنا لا أظن أن أحدا ينفي الإمكان الذاتي للطيران بدون الجناح مثلا لكن لا يبعد نفيه بدون لطف المطار والكثير متى خرق كان المطار لطيفا فافهم. واستدل بالآية على أن العبد خالق لأفعاله، وأولها القاضي وهو ارتكاب لخلاف الظاهر لغير دليل.
kanat, havanın letafeti ve aletler olmasaydı uçmak mümkün olmazdı' demeyiz.' Ben ise bir kimsenin, sözgelimi kanat olmaksızın uçmanın zatî imkânını nefyedeceğini zannetmiyorum; ancak uçulan yerin letafeti olmaksızın bunu nefyetmek uzak değildir; zira kesif olan yarıldığı zaman uçulan yer latifleşmiş olur, iyi anla. Ayetten kulun kendi fiillerinin yaratıcısı olduğuna delil getirilmiş; Kâdî ise bunu tevil etmiştir ki bu, delilsiz olarak zahirin hilafını irtikâp etmektir.
وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ معطوف على ما مر، وتقديم لَكُمْ على ما بعده للتشويق والإيذان من أول الأمر بأن هذا الجعل لمنفعتهم، وقوله تعالى: مِنْ بُيُوتِكُمْ تبيين لذلك المجعول المبهم في الجملة وتأكيد لما سبق من التشويق والإضافة للعهد أي من بيوتكم المعهود التي تبنونها من الحجر والمدر والأخشاب سَكَناً فعل بمعنى مفعول كنقض وأنشد الفراء:
{ وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ } “Allah sizin için kıldı...” buyruğu, daha önce geçene matuftur; { لَكُمْ } ifadesinin sonrasına takdimi, iştiyak uyandırmak ve bu kılmanın ta başından beri onların menfaatine olduğunu bildirmek içindir. Allah Teâlâ'nın: { مِنْ بُيُوتِكُمْ } “evlerinizden” buyruğu, mezkûr kılınan müphem şeyi bir derece beyan etmek ve geçen iştiyakı pekiştirmek içindir; tamlama ahid içindir; yani taştan, kerpiçten ve ağaçtan inşa ettiğiniz bilinen evlerinizden demektir. { سَكَناً } “bir huzur ve dinlenme yeri” nakz gibi meful manasında fa'al veznindedir; el-Ferrâ şu beyti inşad etmiştir:
جاء الشتاء ولما أتخذ سكنا ... يا ويح نفسي من حفر القراميص
Kış geldi ama ben bir barınak edinmedim... Vah başıma gelenlere çukurları kazmaktan!
وليس بمصدر كما ذهب إليه ابن عطية أي موضعا تسكنون فيه وقت إقامتكم، وجوز أن يكون المعنى تسكنون إليه من غير أن ينتقل من مكانه أي جعل بعض بيوتكم بحيث تسكنون إليه وتطمئنون به. وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ بُيُوتاً أي بيوتا أخر مغايرة لبيوتكم المعهودة وهي القباب المتخذة من الأدم والظاهر أنه لا يندرج في هذه البيوت البيوت المتخذة من الشعر والصوف والوبر، وقال ابن سلام وغيره: بالاندراج لأنها من حيث إنها ثابتة على جلودها يصدق عليها أنها من جلودها. واعترض بأن مِنْ على الأول تبعيضية وعلى إرادة البيوت التي من الشعر ونحوه ابتدائية. فإذا عمم ذلك يلزم استعمال المشترك في معنييه وأجيب بأن القائل بذلك لعله يرى جواز هذا الاستعمال، وممن قال بذلك البيضاوي وهو شافعي. وقيل: الجلود مجاز عن المجموع تَسْتَخِفُّونَها أي تجدونها خفيفة سهلة المأخذ فالسين ليست للطلب بل للوجدان كأحمدته وجدته محمودا يَوْمَ ظَعْنِكُمْ وقت ترحالكم في النقض والحمل وَيَوْمَ إِقامَتِكُمْ ووقت نزولكم وإقامتكم في مسايركم حسبما يتفق في الضرب والبناء، وجوز أن يكون المعنى تجدونها خفيفة في أوقات السفر وفي أوقات الحضر، واختار ابن المنير الأول وقال: إنه التفسير لأن المنة في خفتها في السفر أتم وأقوى إذ لا يهم المقيم أمرها، قال في الكشف: وهو حق، وقال بعض الفضلاء: ينبغي أن يكون الثاني أولى للعموم فإن حالتي السفر اندرجتا في يوم ظعنكم حيث أريد به مقابل الحضر والخفة على المقيم نعمة في حقه أيضا فإنه يضربها وقد ينقلها من مكان إلى مكان قريب لداع يدعو إليه فالأولى أن لا تخلو الآية عن التعرض لذلك اه ولا يخفى أن الاندراج ظاهر إن أريد بالظعن مقابل الحضر وأما إذا أريد به مقابل النزول كما سمعت فغير ظاهر.
İbn Atıyye'nin benimsediği gibi masdar değildir; yani ikametiniz vaktinde içinde sakinleşip barınacağınız bir yer [kıldı] demektir. Mananın, yerinden taşınmaksızın kendisine sığındığınız bir yer olması da caiz görülmüştür; yani evlerinizin bir kısmını kendisine sığınıp huzur bulacağınız şekilde kıldı demektir. { وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ بُيُوتاً } “ve hayvanların derilerinden sizin için evler yaptı” yani bilinen evlerinizden farklı olarak derilerden edinilen çadırlar (kubbeler) kabilinden başka evler [yaptı]. Zahir olan şudur ki kıldan, yünden ve devedikeni kılından (veber) yapılan evler bu evlerin kapsamına girmez. İbn Sellâm ve başkaları ise bunların da dâhil olduğunu söylemiştir; çünkü bunlar derilerin üzerinde sabit bulunmaları hasebiyle onların derilerinden olduğu sözü doğru olur. Buna itiraz edilerek denilmiştir ki: Birinciye göre { مِنْ } teb'îziyye (kısmiyet bildiren), kıl ve benzerinden yapılan evlerin kastedilmesine göre ise ibtidâiyyedir. Bu durumda genelleme yapılırsa müşterek lafzın iki manasında birden kullanılması gerekir. Buna, bunu söyleyen kimsenin belki de bu kullanımı caiz gördüğü şeklinde cevap verilmiştir; bunu söyleyenlerden biri de Şâfiî olan el-Beydâvî'dir. Derilerin, tamamından kinaye/mecaz olduğu da söylenmiştir. { تَسْتَخِفُّونَها } “onları hafif bulursunuz” yani onları taşınması ve alınması kolay, hafif bulursunuz; buradaki sîn (س) harfi talep için değil vicdân (bulmak) içindir; nitekim 'onu övülmüş buldum' manasında 'ahmedtühü' denmesi gibidir; { يَوْمَ ظَعْنِكُمْ } “göç gününüzde” sökme ve taşıma anındaki yolculuğunuz vaktinde; { وَيَوْمَ إِقامَتِكُمْ } “ve konaklama gününüzde” kurma ve bina etmede vuku bulduğu üzere yolculuklarınızda konaklayıp ikamet ettiğiniz vakitte. Mananın; onları sefer vakitlerinde ve hazar (yerleşik) vakitlerinde hafif bulursunuz şeklinde olması da caiz görülmüştür. İbnü'l-Münîr birinciyi tercih etmiş ve şöyle demiştir: 'Tefsir budur; çünkü seferdeki hafifliğindeki nimet daha tam ve daha kuvvetlidir, zira mukim olan kimseyi onun durumu meşgul etmez.' el-Keşşâf'ta: 'Bu haktır' denilmiştir. Bazı faziletli âlimler ise şöyle demiştir: 'Umumilikten ötürü ikincisinin daha evla olması gerekir; zira seferin iki hâli, hazarın mukabili kastedildiğinde 'yevme za'niküm' içine dâhil olmuştur; mukim olan kimse için hafiflik de onun hakkında bir nimettir; zira onu kurar ve bazen gerektiren bir sebepten ötürü bir yerden yakın bir yere taşır; dolayısıyla ayetin buna değinmekten hali kalmaması daha evladır.' Gizli değildir ki zâ'n ile hazarın mukabili kastedilirse dâhil oluş açıktır; işittiğin gibi onunla konaklamanın (nüzûl) mukabili kastedilirse açık değildir.
نعم يجوز إرادة ذلك، وقرأ الحرميان. وأبو عمرو «ظعنكم» بفتح العين. وباقي السبعة بسكونها وهما لغتان والفتح على ما في المعالم أجزلهما، وقيل: الأصل الفتح والسكون تخفيف لأجل حرف الحلق كالشعر والشعر.
Evet, bunun kastedilmesi caizdir. Haremeyn imamları (Nâfi ve İbn Kesîr) ile Ebû Amr ayın (ع) harfinin fethasıyla «ظَعَنِكُمْ», diğer yedi kıraat imamı ise sükûnuyla «ظَعْنِكُمْ» okumuştur; bunlar iki lügattir ve el-Meâlim'deki bilgiye göre fethalı olanı ikisinin en fasihidir. Aslının fetha olduğu, sükûnun ise 'eş-şa'r' ve 'eş-şa'ar'da olduğu gibi boğaz harfinden ötürü tahfif (hafifletme) için yapıldığı da söylenmiştir.
وَمِنْ أَصْوافِها وَأَوْبارِها وَأَشْعارِها عطف على قوله تعالى: ومِنْ جُلُودِ والضمير للأنعام على وجه التنويع أي وجعل لكم من أصواف الضأن وأوبار الإبل وأشعار المعز أَثاثاً أي متاع البيت كالفرش وغيرها كما قال المفضل، قال الفراء: لا واحد له من لفظه كما أن المتاع كذلك ولو جمعت قلت: أأثثة في القليل وأثث في الكثير. وقال أبو زيد: واحدة أثاثة وأصله- كما قال الخليل- من قولهم: أثث النبات والشعر وهو أثيث إذا كثر قال امرؤ القيس:
{ وَمِنْ أَصْوافِها وَأَوْبارِها وَأَشْعارِها } “yünlerinden, yapağılarından ve kıllarından da...” buyruğu, Allah Teâlâ'nın: { ومِنْ جُلُودِ } sözüne matuftur; zamir çeşitlendirme yoluyla en'âma (hayvanlara) aittir; yani koyunların yünlerinden, develerin veberlerinden ve keçilerin kıllarından da sizin için kıldı: { أَثاثاً } “ev eşyası” el-Mufaddal'ın dediği gibi sergiler ve benzeri ev eşyası [kıldı]. el-Ferrâ demiştir ki: 'Metâ'' kelimesinin kendi lafzından tekili olmadığı gibi bunun da kendi lafzından tekili yoktur; çoğul yapacak olsaydın azlıkta 'e'esise', çoklukta 'üses' derdin. Ebû Zeyd ise tekilinin 'esâse' olduğunu söylemiştir. el-Halîl'in dediği gibi aslı, ot ve saç çoğaldığı zaman söylenen 'esese'n-nebâtü ve'ş-şa'ru ve hüve esîsün' sözündendir; İmruü'l-Kays şöyle demiştir:
وفرع يزين المتن أسود فاحم ... أثيث كقنو النخلة المتعثكل
Ve sırtı süsleyen, salkımları birbirine girmiş hurma dalı gibi gür, kömür gibi siyah bir saç!
ونصبه على أنه معطوف على بُيُوتاً مفعول جعل فيكون مما عطف فيه جار ومجرور مقدم ومنصوب على مثلهما نحو ضربت في الدار زيدا وفي الحجرة عمرا وهو جائز وليس بمستقبح كما زعم في الإيضاح.
Bunun nasbı, 'ce'ale' fiilinin mefulü olan { بُيُوتاً } kelimesine matuf olmasındandır; dolayısıyla öne geçmiş car ve mecrur ile mansub bir kelimenin benzerlerine atfedildiği 'Darabtü fi'd-dâri Zeyden ve fi'l-hucrati Amran' kabilinden olur; bu caizdir ve el-Îzâh'ta iddia edildiği gibi çirkin değildir.
وجوز أن يكون نصبا على الحال فيكون من عطف الجار والمجرور فقط على مثله أي وجعل لكم من جلود الأنعام بيوتا ومن أصوافها وأوبارها وأشعارها حال كونها أثاثا. وتعقبه السمين بأن المعنى ليس على هذا وهو ظاهر.
Hâl olmak üzere nasbı da caiz görülmüştür; bu takdirde sadece car ve mecrurun benzerine atfedilmesi kabilinden olur; yani davarların derilerinden sizin için evler kıldı; yünlerinden, yapağılarından ve kıllarından da eşya hâlinde [evler yaptı] demektir. es-Semîn, mananın böyle olmadığı gerekçesiyle buna itiraz etmiştir ve bu açıktır.
وَمَتاعاً أي شيثا يتمتع به وينتفع في المتجر والمعاش قاله المفضل، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما المتاع الزينة، وقال الخليل: الأثاث والمتاع واحد، والعطف لتنزيل تغاير اللفظ منزلة تغاير المعنى كما في قوله: وألفى قولها كذبا ومينا. والأول أولى إِلى حِينٍ إلى انقضاء حاجاتكم منه، وعن مقاتل إلى بلى ذلك وفنائه وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما إلى الموت، والكلام في ترتيب المفاعيل مثله فيما مر غير مرة.
{ وَمَتاعاً } “ve bir süreye kadar yararlanılacak meta...” el-Mufaddal'ın dediğine göre ticaret ve maişette kendisinden faydalanılan ve yararlanılan şey demektir. İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ metâın zinet olduğu rivayet edilmiştir. el-Halîl ise: 'Esâs ile metâ birdir; atıf ise: 'Onun sözünü yalan ve uydurma buldu' mısraında olduğu gibi lafız farklılığını mana farklılığı makamına indirmek içindir' demiştir. Birincisi daha evladır. { إِلى حِينٍ } “bir süreye kadar” ondan olan ihtiyaçlarınız bitinceye kadar; Mukâtil'den onun eskimesi ve yok olmasına kadar; İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ ölüme kadar diye rivayet edilmiştir. Mefullerin tertibindeki kelam, defalarca geçendeki gibidir.
وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِمَّا خَلَقَ من غير صنع منكم ظِلالًا أشياء تستظلون بها من الغمام والشجر والجبال وغيرها وهو الذي يقتضيه الظاهر وروي ذلك عن قتادة، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما ومجاهد الاقتصار على الغمام، وعن الزجاج وقتادة أيضا الاقتصار على الشجر، وعن ابن قتيبة الاقتصار على الشجر والجبال ولعل كل ذلك من باب التمثيل، وعن ابن السائب أن المراد ظلال البيوت وهو كما ترى، ومن سبحانه بما ذكر لأن تلك الديار كانت غالبة الحرارة وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبالِ أَكْناناً مواضع تستكنون فيها من الغيران ونحوها، والواحد كن وأصله السترة من أكنه وكنه أي ستره ويجمع على أكنان وأكنة.
{ وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِمَّا خَلَقَ } “Allah, yarattığı şeylerden sizin için... kıldı” sizin hiçbir dahliniz ve emeğiniz olmaksızın, { ظِلالًا } “gölgeler” bulut, ağaç, dağlar ve diğer şeylerden gölgeleneceğiniz şeyler [kıldı]; zahirin gerektirdiği de budur ve bu Katâde'den rivayet edilmiştir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ve Mücâhid'den sadece bulutla sınırlandırıldığı; ez-Zeccâc ve yine Katâde'den sadece ağaçla sınırlandırıldığı; İbn Kuteybe'den ise ağaç ve dağlarla sınırlandırıldığı rivayet edilmiştir; bütün bunlar temsil kabilinden olsa gerektir. İbnü's-Sâib'den ise muradın evlerin gölgeleri olduğu rivayet edilmiştir ki bu da gördüğün gibidir. Sübhânehu zikredilen şeyleri nimet olarak bahşetti, çünkü o diyarlarda sıcaklık baskındı. { وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبالِ أَكْناناً } “ve dağlardan da sizin için barınaklar yaptı” mağaralar ve benzeri sığınıp gizleneceğiniz yerler [yaptı]. Tekili 'kinn'dir; aslı 'ekennehû' ve 'kennehû' yani 'onu örttü/gizledi'den gelen örtüdür; çoğulu 'eknân' ve 'ekinnetün' olarak gelir.
وَجَعَلَ لَكُمْ سَرابِيلَ جمع سربال وهو كل ما يلبس أي جعل لكم لباسا من القطن والكتان والصوف وغيرها تَقِيكُمُ الْحَرَّ خصه بالذكر كما قال المبرد اكتفاء بذكر أحد الضدين عن الآخر أعني البرد، ولم يخص هو بالذكر اكتفاء لأن وقاية الحر أهم عندهم لما مر آنفا.
{ وَجَعَلَ لَكُمْ سَرابِيلَ } “ve sizin için elbiseler var etti” 'sirbâl'in çoğuludur, giyilen her şeydir; yani pamuk, keten, yün ve benzerlerinden sizin için giysi kıldı; { تَقِيكُمُ الْحَرَّ } “sizi sıcaktan koruyan”. el-Müberred'in dediği gibi, iki zıttan birini zikrederek diğerini -yani soğuğu- zikretmekten iktifa etmek üzere sıcağı zikretmeye tahsis etti; az önce geçtiği üzere sıcaktan korunmak onların nezdinde daha mühim olduğu için iktifa yoluyla soğuk tahsis edilmedi.
وقال بعضهم: من الرأس خص الحر بالذكر لأن وقايته أهم. وتعقب دعوى الأهمية بأنه يبعدها ذكر وقاية البرد سابقا في قوله تعالى: لَكُمْ فِيها دِفْءٌ ثم قيل: وهذا وجه الاقتصار على الحر هنا لتقدم ذكر خلافه ثمت.
Bazıları demiştir ki: Başından itibaren sıcağın zikredilmesi, ondan korunmanın daha mühim olmasındandır. Ehemmiyet iddiasına, daha önce Allah Teâlâ'nın: { لَكُمْ فِيها دِفْءٌ } buyruğunda soğuktan korunmanın zikredilmiş olmasının bunu uzak kıldığı söylenerek itiraz edilmiş; sonra da: 'Burada sıcağa hasredilmesinin vechi, zıddının orada önceden zikredilmiş olmasıdır' denilmiştir.
واعترض بأنا لا نسلم أن إثبات الدفء هناك يبعد دعوى الأهمية بل في تغاير الأسلوبين ما يشعر بهذه الأهمية، وقال الزجاج: خص الحر بالذكر لأن ما يقي من الحر يقي من البرد، وذكر ذلك الزمخشري بعد ذكر الأهمية، وقال في الكشف: هو الوجه، وتخصيص الحر بالذكر لما قدمه في الوجه الأول يعني الأهمية، وما قيل: من أولوية الأول لقوله تعالى: مِمَّا خَلَقَ ظِلالًا فليس بشيء لأنه تعالى عقبه بقوله سبحانه مِنَ الْجِبالِ أَكْناناً كيف وهو في مقام الاستيعاب اه، وصاحب القيل هو ابن المنير، وقد اعترض أيضا على قوله: إن ما يقي من الحر يقي من البرد بأنه خلاف المعروف فإن المعروف أن وقاية الحر رقيق القمصان ورفيعها ووقاية البرد ضده ولو لبس الإنسان في كل واحد من الفصلين القيظ والشتاء لباس الآخر لعد من الثقلاء اه فتدبر.
Buna da şöyle karşı çıkılmıştır: Biz orada ısınmanın ispat edilmesinin ehemmiyet iddiasını uzak kılacağını kabul etmiyoruz; bilakis iki üslubun farklılığında bu ehemmiyeti hissettiren bir yön vardır. ez-Zeccâc demiştir ki: Sıcak tahsis edilerek zikredildi; çünkü sıcaktan koruyan şey soğuktan da korur. Zemahşerî de ehemmiyeti zikrettikten sonra bunu zikretmiştir. el-Keşşâf'ta: 'Doğru vecih budur; sıcağın tahsis edilmesi ise birinci vecihte öne sürdüğü şeyden -yani ehemmiyetten- ötürüdür. Allah Teâlâ'nın: { مِمَّا خَلَقَ ظِلالًا } buyruğundan ötürü birincinin daha evla olduğu şeklindeki söz ise bir şey değildir; çünkü O Teâlâ onun peşinden: { مِنَ الْجِبالِ أَكْناناً } buyurmuştur; üstelik konu istiap (bütün nimetleri kuşatma) makamındadır' denilmiştir. 'Denildi' sözünün sahibi İbnü'l-Münîr'dir. Onun: 'Sıcaktan koruyan şey soğuktan da korur' sözüne de bunun maruf olana aykırı olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir; zira bilinen şudur ki sıcaktan koruyan ince ve hafif gömleklerdir, soğuktan koruyan ise bunun zıddıdır; şayet insan yaz ve kış mevsimlerinin her birinde diğerinin elbisesini giyseydi akılsız/kaba kimselerden sayılırdı; iyi düşün.
وَسَرابِيلَ من الجواشن والدروع تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ أي البأس الذي يصل من بعضكم إلى بعض في الحروب من الضرب والطعن، وقال بعضهم: أصل البأس الشدة وأريد به هنا الحرب، والكلام على حذف مضاف أي أذى بأسكم، وعلى الأول لا حاجة إليه وقد رجح لذلك كَذلِكَ أي مثل ذلك الإتمام للنعمة في الماضي يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ في المستقبل، ومن هنا قيل:
{ وَسَرابِيلَ } “ve elbiseler (zırhlar)...” zırh ve çelik yeleklerden, { تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ } “sizi savaşınızda koruyan” yani savaşlarda vurma ve mızraklama şeklinde birinizden diğerine ulaşan şiddeti [koruyan elbiseler kıldı]. Bazıları demiştir ki: Be'sin aslı şiddettir; burada ise savaş kastedilmiştir ve söz mahzuf bir muzaf üzeredir; yani 'be'sinizin eziyetini' demektir. Birinciye göre buna ihtiyaç yoktur ve bu sebeple tercih edilmiştir. { كَذلِكَ } “İşte böylece” yani geçmişte nimetini tamamlamasının benzeri gibi, { يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ } “üzerinizdeki nimetini tamamlar” gelecekte de [tamamlar]. Buradan hareketle şöyle denilmiştir:
كما أحسن الله فيما مضى ... كذلك يحسن فيما بقي
Allah geçmişte nasıl ihsanda bulunduysa... Kalan ömürde de öylece ihsanda bulunur.
أو مثل هذا الإتمام البالغ يتم نعمته عليكم، وإفراد النعمة إما لأن المراد بها المصدر أو لإظهار أن ذلك بالنسبة إلى جناب الكبرياء شيء قليل. وقرأ ابن عباس «تتم» بتاء مفتوحة و «نعمته» الرفع على الفاعلية وإسناد التمام إليها على الاتساع، وعنه أيضا رضي الله تعالى عنه «نعمه» بصيغة الجمع لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ أي إرادة أن تنظروا فيما أسبغ
Yahut 'bu derece kemale ermiş bir tamamlama gibi nimetini sizin üzerinize tamamlar'. Nimet kelimesinin tekil kılınması ya onunla masdar kastedildiği için ya da Kibriyâ makamına nispetle bunun pek az bir şey olduğunu izhar etmek içindir. İbn Abbâs açık te ile «تَتِمُّ» ve fâillik üzere ref ile «نِعْمَتُهُ» şeklinde okumuştur; tamamlanmanın ona isnadı ise mecaz-ı aklî (genişletme) yoluyladır. Ondan radıyallâhu anh çoğul sîgasıyla «نِعَمَهُ» şeklinde de rivayet edilmiştir. { لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ } “Umulur ki teslim olursunuz / Müslüman olursunuz.” yani üzerinize bolca döktüğü
عليكم من النعم فتعرفوا حق منعمها فتؤمنوا به تعالى وحده وتذروا ما كنتم به تشركون على أن الإسلام بمعناه المعروف أي رديف الإيمان، ويجوز أن يكون بمعناه اللغوي وهو الاستسلام والانقياد أي لعلكم تستسلمون له سبحانه وتنقادون لأمره ﷿، وأيّا ما كان فهو موضوع موضع سببه كما أشير إليه أو مكنى به عنه.
nimetlere bakıp onların velinimetini bilesiniz de yalnızca O Teâlâ'ya iman edip O'na ortak koşa geldiğiniz şeyleri terk edesiniz muradıyla [bunu yapar]. Bu, İslâm'ın bilinen manasında -yani imanın müradifi- olmasına göredir. Onun sözlük manasında -ki o da teslimiyet ve boyun eğmektir- olması da caizdir; yani umulur ki O Sübhânehu'ya teslim olur ve O'nun celle celâluhu emrine boyun eğersiniz demektir. Her iki durumda da işaret edildiği gibi sebep yerine konulmuştur veya onunla kinaye yapılmıştır.
وقرأ ابن عباس رضي الله تعالى عنهما «تسلمون» بفتح التاء واللام من السلامة أي تشكرون فتسلمون من العذاب أو تنظرون فيها فتسلمون من الشرك، وقيل: تسلمون من الجراح بلبس تلك السرابيل، ولا بأس أن يفسر ذلك بالسلامة من الآفات مطلقا ليشمل آفة الحر والبرد، والأقرب إلى معنى قراءة الجمهور التفسير الثاني.
İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ selâmet kökünden te ve lâm'ın fethasıyla «تَسْلَمُونَ» okumuştur; yani şükredesiniz de azaptan selâmete eresiniz veya onlara bakasınız da şirkten selâmete eresiniz demektir. O zırhları giymekle yaralanmalardan selâmete eresiniz manasında olduğu da söylenmiştir. Bunun, sıcak ve soğuk afetini de kapsayacak şekilde mutlak olarak afetlerden selâmete ermek ile tefsir edilmesinde bir beis yoktur; cumhurun kıraatinin manasına en yakın olanı ise ikinci tefsirdir.
هذا وفي بعض الآثار أن أعرابيا سمع قوله تعالى: وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَناً إلى آخر الآيتين فقال عند كل نعمة: اللهم نعم فلما سمع قوله سبحانه: لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ اللهم هذا فلا فنزلت فَإِنْ تَوَلَّوْا فعل ماض على طريقة الالتفات من الخطاب إلى الغيبة وتوجيه الكلام إلى رسول الله ﷺ تسلية له ﵊ أي فإن داموا على التولي والإعراض وعدم قبول ما ألقي إليهم من البينات فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ الْمُبِينُ أي فلا يضرك لأن وظيفتك هي البلاغ الموضح أو الواضح وقد فعلته بما لا مزيد عليه فهو من باب وضع السبب موضع المسبب، وقال ابن عطية: تقدير المعنى إن أعرضوا فلست بقادر على خلق الإيمان في قلوبهم فإنما عليك البلاغ لا خلق الإيمان، وجوز أن يكون تَوَلَّوْا مضارعا حذفت إحدى تاءيه وأصله تتولوا فلا التفات لكن قيل عليه: إنه لا يظهر حينئذ ارتباط الجزاء بالشرط إلا بتكلف ولذا لم يلتفت إليه بعض المحققين، وفي التعبير بصيغة التفعيل إشارة كما قيل إلى أن الفطرة الأولى داعية إلى الإقبال على الله تعالى والإعراض لا يكون إلا بنوع تكلف ومعالجة يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ استئناف لبيان أن تولي المشركين وإعراضهم عن الإسلام ليس لعدم معرفتهم نعمة الله سبحانه أصلا فإنهم يعرفونها أنها من الله تعالى ثُمَّ يُنْكِرُونَها بأفعالهم حيث لم يفردوا منعمها بالعبادة فكأنهم لم يعبدوه سبحانه أصلا وذلك كفران منزل منزلة الإنكار.
Bazı rivayetlerde yer aldığına göre bir bedevi, Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَناً } ayetinden iki ayetin sonuna kadar olan kısmı işitti ve her nimette: 'Allah'ım, evet!' dedi. Sübhânehu'nun: { لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ } buyruğunu işitince: 'Allah'ım, bu hayır!' dedi; bunun üzerine: { فَإِنْ تَوَلَّوْا } “Eğer yüz çevirirlerse...” buyruğu indi. Hitaptan gayba iltifat yoluyla ve teselli etmek üzere sözün Resûlullah'a ﷺ yöneltilmesiyle mazi bir fiildir; yani kendilerine sunulan bu apaçık delillerden yüz çevirip sırt dönmeye devam ederlerse, { فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ الْمُبِينُ } “artık sana düşen ancak apaçık bir tebliğdir.” yani bu sana zarar vermez; zira senin vazifen ancak açıklayan veya apaçık olan tebliğdir ve sen de bunu fazlasıyla yaptın; bu da sebebin müsebbeb yerine konulması kabilindendir. İbn Atıyye demiştir ki: Mananın takdiri şudur: 'Şayet yüz çevirirlerse sen onların kalplerinde imanı yaratmaya kadir değilsin; zira sana düşen sadece tebliğdir, imanı yaratmak değil.' { تَوَلَّوْا } lafzının iki te'sinden biri hazfedilmiş ve aslı 'tetevvellev' olan bir muzari fiil olması da caiz görülmüştür; bu takdirde iltifat olmaz. Ancak buna karşılık şöyle denilmiştir: Bu takdirde cezanın şarta irtibatı ancak bir külfetle zahir olur, bu sebeple bazı muhakkikler buna iltifat etmemiştir. Tef'îl vezniyle ifade edilmesinde, denildiği gibi, ilk fıtratın Allah Teâlâ'ya yönelmeye davet ettiğine, yüz çevirmenin ise ancak bir nevi zorlama ve yapmacıklıkla olabileceğine bir işaret vardır. { يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ } “Onlar Allah'ın nimetini bilirler” müşriklerin yüz çevirmelerinin ve İslâm'dan sırt dönmelerinin Allah Sübhânehu'nun nimetini hiç bilmemelerinden kaynaklanmadığını beyan için bir istînâftır; zira onlar onun Allah Teâlâ'dan olduğunu bilirler; { ثُمَّ يُنْكِرُونَها } “sonra da onu inkâr ederler” nimet vereni ibadette birlememek suretiyle fiilleriyle [inkâr ederler]; sanki O Sübhânehu'ya hiç kulluk etmemiş gibidirler ve bu, inkâr yerine konulmuş bir nankörlüktür.
وأخرج ابن جرير وغيره عن مجاهد أنه قال: إنكارهم إياها قولهم: ورثناها من آبائنا، وأخرج هو وغيره أيضا عن عون بن عبد الله أنه قال: إنكارهم إياها أن يقول الرجل: لولا فلان أصابني كذا وكذا ولولا فلان لم أصب كذا وكذا وفي لفظ إنكارها إضافتها إلى الأسباب. وقيل: قولهم هي بشفاعة آلهتهم عند الله تعالى، وحكى صاحب الغنيان يعرفونها في الشدة ثم ينكرونها في الرخاء، وقيل: يعرفونها بقلوبهم ثم ينكرونها بألسنتهم.
İbn Cerîr ve başkaları Mücâhid'den nakletmiştir ki o şöyle demiştir: 'Onların bunu inkâr etmeleri, 'Biz bunu atalarımızdan miras aldık' demeleridir.' O ve başkaları Avn b. Abdillâh'tan da rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: 'Onların bunu inkâr etmesi, kişinin 'Filanca olmasaydı başıma şu şu gelirdi, filanca olmasaydı şunu şunu elde edemezdim' demesidir.' Bir lafızda ise onun inkârı, sebeplere nispet edilmesidir. Bir görüşe göre, onların 'Bu, ilahlarımızın Allah Teâlâ katındaki şefaatiyledir' demeleridir. Sâhibü'l-Gınyân şöyle nakletmiştir: 'Onu darlıkta bilirler, sonra genişlikte inkâr ederler.' Denildi ki: 'Onu kalpleriyle bilirler, sonra dilleriyle inkâr ederler.'
وأخرج ابن المنذر وغيره عن السدي أنه قال النعمة هنا محمد ﷺ ورجح ذلك الطبري أي يعرفون أنه ﵊ نبي بالمعجزات ثم ينكرون ذلك ويجحدونه عنادا، وفي لفظ ابن أبي حاتم أنه قال هذا في حديث أبي جهل والأخنس حين سأل الأخنس أبا جهل عن محمد ﷺ فقال: هو نبي. ومعنى ثُمَّ الاستبعاد الإنكار بعد المعرفة لأن حق من عرف النعمة الاعتراف بها وأداء حقها لا إنكارها، وإسناد المعرفة والإنكار المتفرع عليها إلى ضمير المشركين على الإطلاق من باب إسناد حال البعض إلى الكل فإن بعضهم ليسوا كذلك كما هو ظاهر قوله سبحانه: وَأَكْثَرُهُمُ الْكافِرُونَ أي المنكرون بقلوبهم غير المعترفين بما ذكر، والحكم عليهم بمطلق الكفر المؤذن بالكمال من حيث الكمية لا ينافي كمال الفرقة الأولى من حيث الكيفية كذا قيل، وجوز أن يكون الإسناد السالف على ظاهره والمراد أن أكثرهم المصرون الثابتون على كفرهم إلى يوم يلقونه فالتعبير بالأكثر لعلمه تعالى أن منهم من يؤمن، وقيل: المعنى وأكثرهم الجاحدون عنادا، والتعبير بالأكثر إما لأن بعضهم لم يعرف الحق لنقصان عقله وعدم اهتدائه إليه أو لعدم نظره في الأدلة نظرا يؤدي إلى المطلوب أو لأنه لم يقم عليه الحجة لكونه لم يصل إلى حد المكلفين لصغر ونحوه وإما لأنه يقام مقام الكل فتأمل.
İbnü'l-Münzir ve başkaları es-Süddî'den rivayet etmiştir ki o: 'Buradaki nimet Hz. Muhammed'dir ﷺ' demiştir ve et-Taberî de bunu tercih etmiştir; yani onun aleyhisselâm mucizelerle peygamber olduğunu bilirler, sonra da inatlaşarak bunu inkâr eder ve bile bile reddederler. İbn Ebî Hâtim'in lafzında ise onun şöyle dediği yer alır: 'Bu, Ebû Cehil ile Ahnes'in hadisi hakkındadır; Ahnes, Ebû Cehil'e Hz. Muhammed'i ﷺ sorduğunda o: 'O bir peygamberdir' demiştir.' { ثُمَّ } lafzının manası, marifetten sonraki inkârı uzak görmektir; zira nimeti bilenin hakkı onu itiraf etmek ve hakkını eda etmektir, inkâr etmek değil. Marifet ve ona terettüp eden inkârın mutlak olarak müşriklerin zamirine isnat edilmesi, bazısının hâlini bütüne isnat etmek kabilindendir; çünkü Sübhânehu'nun: { وَأَكْثَرُهُمُ الْكافِرُونَ } “ve onların çoğu kâfirlerdir.” -yani kalpleriyle inkâr eden ve zikredilen hususu itiraf etmeyenlerdir- buyruğunun zahirinin gösterdiği gibi onların bir kısmı böyle değildir. Nicelik bakımından kemâli hissettiren mutlak küfür ile onlar hakkında hükmedilmesi, nitelik bakımından birinci fırkanın kemâline aykırı değildir; böyle denilmiştir. Geçen isnadın zahiri üzere olması da caiz görülmüştür; murat, onların çoğunun O'na kavuşacakları güne kadar küfürleri üzere ısrar eden ve onda sebat gösterenler olduğudur; 'çoğu' ifadesiyle anlatım ise O Teâlâ'nın onlardan iman edecek kimseler bulunduğunu bilmesindendir. Denildi ki mana: 'Ve onların çoğu inatlaşarak inkâr edenlerdir.' 'Çoğu' ile tabir edilmesi ya bazılarının aklının noksanlığından ve ona hidayet bulamamasından yahut delilleri matluba ulaştıracak şekilde incelememesinden veya küçüklük vb. sebeplerle mükellefiyet sınırına ulaşmadığı için aleyhine hüccet ikame edilmemiş olmasından dolayı hakkı bilmemesindendir; ya da çoğunluk bütünün yerine ikame edildiği içindir; tefekkür et!
وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ جماعة من الناس شَهِيداً يشهد لهم بالإيمان والطاعة وعليهم بالكفر والعصيان، والمراد به كما روى ابن المنذر. وغيره عن قتادة نبي تلك الأمة ثُمَّ لا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا أي في الاعتذار كما قال سبحانه: هذا يَوْمُ لا يَنْطِقُونَ وَلا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ [المرسلات: ٣٤، ٣٥] والظاهر أنهم يستأذنون في ذلك فلا يؤذن لهم، ويحتمل أنهم لا استئذان منهم ولا إذن إذ لا حجة لهم حتى تذكر ولا عذر حتى يعتذر. وقال أبو مسلم:
{ وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ } insanlardan bir topluluktan, { شَهِيداً } “Ve her ümmetten bir şahit göndereceğimiz gün...” onların lehine iman ve itaatle, aleyhlerine ise küfür ve isyanla şahitlik edecek [bir şahit göndeririz]. İbnü'l-Münzir ve başkalarının Katâde'den rivayet ettiğine göre bundan murat, o ümmetin peygamberidir. { ثُمَّ لا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا } “sonra inkâr edenlere izin verilmez” yani özür dilemelerine [izin verilmez]; nitekim Sübhânehu: { هذا يَوْمُ لا يَنْطِقُونَ وَلا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ } [el-Mürselât: 34-35] buyurmuştur. Zahir olan, onların bu hususta izin isteyecekleri fakat kendilerine izin verilmeyeceğidir. Onlardan bir izin isteme ve bir izin verme durumunun olmaması da muhtemeldir; zira zikredilecek bir hüccetleri ve dilenecek bir mazeretleri yoktur. Ebû Müslim demiştir ki:
المعنى لا يسمع كلامهم بعد شهادة الشهداء ولا يلتفت إليه كما في قول عدي بن زيد:
Mana, şahitlerin şehadetinden sonra onların sözünün dinlenmeyeceği ve ona iltifat edilmeyeceğidir; nitekim Adiy b. Zeyd'in şu sözünde olduğu gibi:
في سماع يأذن الشيخ له ... وحديث مثل ما ذي مشار
Yaşlı adamın kulak verdiği bir çalgı ve süzülmüş şarap gibi bir sohbet içinde...
وقيل: لا يؤذن لهم في الرجوع إلى دار الدنيا، والأول مروي عن ابن عباس وأبي العالية وثم للدلالة على أن ابتلاءهم بعدم الأذن المنبئ عن الاقناط الكلي وذلك عند ما يقال لهم. اخسئوا فيها ولا تكلمون أشد من ابتلائهم بشهادة الأنبياء ﵈ فهي للتراخي الرتبي وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ أي لا يطلب منهم أن يزيلوا عتب ربهم أي غضبه بالتوبة والعمل الصالح إذ الآخرة دار الجزاء لا دار العمل والرجوع إلى الدنيا مما لا يكون، وقول الزمخشري: أي لا يقال لهم: ارضوا ربكم تفسير باللازم، وقيل: المعنى ولا يطلب رضاهم في أنفسهم بالتلطف بهم من استعتبه كأعتبه إذا أعطاه العتبى وهي الرضا وأيّا ما كان فالمراد استمرار النفي لا نفي الاستمرار، وانتصاب الظرف على ما قال الحوفي. وغيره بمحذوف تقديره اذكر وقدره بعضهم خوفهم وهو في ذلك مفعول به، وقيل: وهو نصب على الظرفية بمحذوف أي يوم نبعث يحيق بهم ما يحيق، وقال الطبري: هو معطوف على ظرف محذوف العامل فيه ينكرونها أي ثم ينكرونها اليوم ويوم نبعث من كل أمة شهيدا فيشهد عليهم ويكذبهم وليس بشيء وتجري هذه الاحتمالات في قوله تعالى: وَإِذا رَأَى الَّذِينَ ظَلَمُوا الْعَذابَ أي الذي يستوجبونه بظلمهم وهو عذاب جهنم، والمراد من الذين ظلموا الذين كفروا وكان الظاهر الضمير إلا أنه أقيم المظهر مقامه للنعي عليهم بما ذكر في حيز الصلة وتعليق الرؤية بالعذاب للمبالغة، وقيل: المراد به جهنم نفسها مجازا، ويراد بضميره في قوله تعالى: فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ معناه الحقيقي على سبيل الاستخدام وليس بذاك وهذه الجملة قيل: مستأنفة، وقيل: جواب إذا بتقدير فهو لا يخفف لأن المضارع مثبتا كان أو منفيا إذا وقع جواب إذا لا يقترن بالفاء، واستظهره ذلك أبو حيان ونقل عن الحوفي القول بأنه جواب وأنه العامل في إِذا ثم قال: وقد تقدم لنا أن ما تقدم فاء الجواب في غير أما لا يعمل فيما قبله وبينا أن العامل في إِذا الفعل الذي يليها كسائر أدوات الشرط وإن كان ليس قول الجمهور وتعقب الخفاجي القول بالجوابية بأنه محتاج إلى ما سمعت من التقدير وهو مع كونه خلاف الأصل مناف للغرض في تغاير الجملتين في النظم يعني قوله تعالى: فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ وقوله سبحانه: وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ أي يمهلون وهو أن عدم التخفيف واقع بعد رؤية العذاب فلذا لم يؤت بجملة اسمية بخلاف عدم الإمهال فإنه ثابت لهم في تلك الحالة اه.
Denildi ki: Dünya yurduna dönmelerine izin verilmez. Birincisi İbn Abbâs ve Ebu'l-Âliye'den rivayet edilmiştir. 'Sümme' (ثم) lafzı; kendilerine 'Orada aşağılık olun ve benimle konuşmayın!' denildiği anda tam bir ümitsizliği bildiren izin verilmeme imtihanının, peygamberlerin aleyhimüsselâm şehadetiyle imtihan edilmelerinden daha şiddetli olduğuna delalet etmek içindir; dolayısıyla o rütbece terâhî (derece farkı) içindir. { وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ } “ve onların mazeret beyan etmeleri de istenmez.” yani tövbe ve salih amelle Rablerinin azabını/öfkesini gidermeleri kendilerinden istenmez; zira ahiret amel yurdu değil ceza yurdudur, dünyaya dönüş ise olacak şey değildir. Zemahşerî'nin: 'Yani onlara 'Rabbinizi razı edin' denilmez' sözü lâzımî bir tefsirdir. Denildi ki mana: Kendilerine hoşgörü gösterilerek bizzat kendi rızaları da aranmaz; râzı etti manasındaki 'a'tebehû' gibi olan 'ista'tebehû'dandır, 'el-utbâ' ise rızadır. Her iki durumda da murat, nefyin devamlılığıdır, devamlılığın nefyi değildir. el-Hûfî ve başkalarının dediğine göre zarfın nasbı takdiri 'izkür' (hatırla) olan mahzuf bir fiilledir; bazıları ise bunu 'onları korkut' şeklinde takdir etmiştir ve bu durumda o mefulün bih olur. Mahzuf bir fiille zarfiyet üzere mansub olduğu da söylenmiştir; yani her ümmetten bir şahit gönderdiğimiz gün onları kuşatacak olan şey kuşatır demektir. et-Taberî demiştir ki: Âmili { يُنْكِرُونَها } olan mahzuf bir zarfa matuftur; yani 'sonra bugün onu inkâr ederler, her ümmetten bir şahit gönderdiğimiz gün de [inkâr ederler]; o da onların aleyhine şahitlik eder ve onları yalanlar' demektir; bu ise bir şey değildir. Bu ihtimaller Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا رَأَى الَّذِينَ ظَلَمُوا الْعَذابَ } “O zulmedenler azabı gördükleri zaman...” buyruğunda da geçerlidir; yani zulümleriyle hak ettikleri cehennem azabını [gördüklerinde]. Zulmedenlerden murat inkâr edenlerdir; zahir olan zamir getirilmesiydi, ancak sıla cümlesinde zikredilen şeyle onları kınamak için zahir isim zamir yerine ikame edilmiştir; görmenin azaba bağlanması ise mübalağa içindir. Mecaz yoluyla azaptan muradın bizzat cehennem olduğu da söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın: { فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ } “artık o kendilerinden hafifletilmez” buyruğundaki zamirle istihdam yoluyla onun hakiki manası murat edilir; bu pek doğru değildir. Bu cümlenin müstênife olduğu söylenmiştir; 'izâ'nın cevabı olarak takdiri 'fe-hüve lâ yühaffefü' (o hafifletilmez) şeklinde olduğu da söylenmiştir; zira muzari fiil, müspet olsun menfi olsun, izâ'nın cevabı olarak vaki olduğunda fâ ile bitiştirilmez. Ebû Hayyân bunu açık bulmuş ve el-Hûfî'den onun cevap olduğu ve { إِذا } lafzında amel eden âmil olduğu görüşünü nakletmiştir; sonra da şöyle demiştir: 'Biz daha önce 'emmâ' dışındaki yerlerde cevap fâ'sından önceki kısmın kendisinden öncekinde amel etmeyeceğini belirtmiştik ve cumhurun görüşü olmasa da diğer şart edatlarında olduğu gibi { إِذا } lafzındaki âmilin kendisini takip eden fiil olduğunu açıklamıştık.' el-Hafâcî cevap oluş görüşüne itiraz ederek şöyle demiştir: 'Bu görüş işittiğin takdire muhtaçtır; bu ise asla muhalif olmakla birlikte nazımdaki iki cümlenin farklı kılınmasındaki gayeye -yani Allah Teâlâ'nın: { فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ } ve Sübhânehu'nun: { وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ } “ve onlara mühlet de verilmez.” sözüne- manidir; o gaye de şudur: Azabın hafifletilmemesi azabın görülmesinden sonra vaki olmaktadır, bu sebeple isim cümlesi getirilmemiştir; mühlet verilmemesi ise böyle değildir, zira o durum o hâlde onlar için sabittir.'
وفي كلام الزمخشري كما في الكشف إشعار بأن الناصب المحذوف لإذا بغتهم وإنه هو الجواب حيث قال بعد أن بين وجه انتصاب اليوم وكذلك إذا رأوا العذاب بغتهم وثقل عليهم فلا يخفف عنهم ولا هم ينظرون كقوله تعالى: بَلْ تَأْتِيهِمْ بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ [الأنبياء: ٤٠] الآية، وفيه إشعار أيضا بأن عدم التخفيف والإنظار يدل على إثقاله ومباغته كما صرح به في الآية الأخرى حيث أبت الإتيان بغتة والبهت الذي هو الإثقال وزيادة ورتب عليه «فلا يستطيعون ردها ولا هم ينظرون» ومثل هذه الفاء فصيحة عنده فافهم، وفي التفسير الكبير قال المتكلمون إن العذاب يجب أن يكون خالصا عن شوائب النفع وهو المراد بقوله تعالى: فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ ويجب أن يكون دائميا وهو المراد من قوله سبحانه: وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ وفيه نظر.
el-Keşşâf'taki bilgiye göre Zemahşerî'nin kelamında, 'izâ'nın mahzuf nâsıbının 'bağatehüm' (onları ansızın yakaladı) olduğuna ve cevabın da bu olduğuna dair bir işaret vardır; nitekim o, 'yevme' kelimesinin nasb vechini beyan ettikten sonra şöyle demiştir: 'Aynı şekilde azabı gördükleri zaman o onları ansızın yakalar ve üzerlerine çöker; artık o kendilerinden hafifletilmez ve onlara mühlet de verilmez; nitekim Allah Teâlâ'nın: { بَلْ تَأْتِيهِمْ بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ } [el-Enbiyâ: 40] ayetinde olduğu gibi.' Bunda ayrıca hafifletilmemenin ve mühlet verilmemesinin, onun ağırlığına ve ansızın gelişine delalet ettiğine dair de bir işaret vardır; nitekim diğer ayette ansızın gelişi ve ağırlık ile fazlası demek olan 'beht'i açıkça ifade etmiş ve bunun üzerine 'artık onu ne geri çevirmeye güçleri yeter ne de onlara mühlet verilir' hükmünü terettüp ettirmiştir. Böyle bir fâ harfi onun nezdinde fâ-i fasîhadır; iyi anla! et-Tefsîrü'l-Kebîr'de [şöyle denilmiştir]: Mütekellimîn demiştir ki: Azabın menfaat şaibelerinden arınmış olması vaciptir ve Allah Teâlâ'nın: { فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ } buyruğundan murat budur; onun daimi olması da vaciptir ve Sübhânehu'nun: { وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ } sözünden murat edilen de budur. Bunda bir inceleme ve düşünme payı vardır.
وَإِذا رَأَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا شُرَكاءَهُمْ الذين كانوا يزعمونهم شركاء لله ﷾ ويعبدونهم معه ﷿ والمراد بهم كل من اتخذوه شريكا له جبل وعلا من صنم ووثن وشيطان وآدمي وملك وإضافتهم إلى ضمير المشركين لهذا الاتخاذ، وقيل: أريد بهم معبوداتهم الباطلة كما تقدم. والإضافة إليهم لأنهم جعلوا لهم نصيبا من أموالهم وأنعامهم، واقتصر بعضهم على الأصنام ولعل التعميم أولى، وقال الحسن: شركاؤهم الشياطين شركوهم في الأموال والأولاد، وقيل: شركوهم في الكفر أي كفروا مثل كفرهم، وقيل: شركوهم في وبال ذلك حيث حملوهم عليه قالُوا أي بألسنتهم وقيل: ختم الله تعالى على أفواههم وأنطق جوارحهم فقالت عنهم رَبَّنا هؤُلاءِ شُرَكاؤُنَا الَّذِينَ كُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ أي نعبدهم ونطيعهم ولعلهم قالوا ذلك طمعا في توزيع العذاب بينهم. واعترض بأنه لا يناسب تفسير الشركاء بالأصنام وفيه أنها تجيء على حالة يعقل معها عذابها فلا بأس في ذلك سواء فسرت الشركاء بالأصنام فقط أو بما يعمها وغيرها، وقال أبو مسلم: مقصودهم من ذلك إحالة الذنب على الشركاء ظنا منهم أن ذلك ينجيهم من عذاب الله تعالى أو ينقص من عذابهم شيئا.
{ وَإِذا رَأَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا شُرَكاءَهُمْ } “Şirk koşanlar ortaklarını gördükleri zaman”; yani Allah Azze ve Celle'ye ortak saydıkları ve O Celle ve Alâ ile birlikte ibadet ettikleri varlıkları [gördüklerinde]. Onlardan kasıt; put, dikili taş, şeytan, insan veya melek olsun O Celle ve Alâ'ya ortak koştukları her varlıktır. Bunların müşriklerin zamirine izafe edilmesi bu ortak edinmeden ötürüdür. Bir görüşe göre de daha önce geçtiği gibi onlardan murat batıl ilahlarıdır; onlara izafe edilmeleri ise mallarından ve hayvanlarından onlara bir pay ayırmış olmalarındandır. Bazıları bunu putlarla sınırlandırmıştır; ancak genelleme yapmak muhtemelen daha evladır. Hasan el-Basrî şöyle demiştir: 'Onların ortakları mallarda ve çocuklarda kendilerine ortak olan şeytanlardır.' Bir görüşe göre, 'Küfürde ortaklarıdır; yani onların küfrü gibi küfretmişlerdir.' denilmiştir. Bir diğer görüşe göre de, 'Onları buna sevk ettikleri için bu işin vebalinde ortaklarıdır.' denilmiştir. { قالُوا } “dediler ki:” yani dilleriyle dediler. Bir görüşe göre Allah Teâlâ ağızlarını mühürlemiş ve uzuvlarını konuşturmuştur da onlar adına şöyle demiştir: { رَبَّنا هؤُلاءِ شُرَكاؤُنَا الَّذِينَ كُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ } “'Rabbimiz! İşte bunlar, seni bırakıp da kendilerine yalvardığımız ortaklarımızdır.'” Yani kendilerine ibadet ettiğimiz ve itaat ettiğimiz varlıklardır. Muhtemelen bunu azabın aralarında paylaştırılmasını umarak söylediler. Bu yoruma, ortakların putlar olarak tefsir edilmesine uygun düşmeyeceği gerekçesiyle itiraz edilmiştir; ancak buna verilen cevap şudur: Putlar azap edilmelerinin aklen kavranabileceği bir hâlde getirilirler; bu sebeple ortaklar ister sadece putlarla ister onları ve başkalarını kapsayacak şekilde tefsir edilsin bunda bir sakınca yoktur. Ebû Müslim ise şöyle demiştir: 'Bundan maksatları, bunun kendilerini Allah Teâlâ'nın azabından kurtaracağını veya azaplarını bir miktar hafifleteceğini sanarak suçu ortaklara yüklemektir.'
وتعقبه القاضي بأنه بعيد لأن الكفار يعلمون علما ضروريا في الآخرة أن العذاب سينزل بهم ولا نصرة ولا فدية ولا شفاعة، وأورد نحوه على ما ذكرنا بناء على أنهم يعلمون ضروريا أيضا أنه لا يحمل أحد من عذابهم شيئا.
Kâdı [el-Beyzâvî] buna itiraz ederek şöyle demiştir: 'Bu uzaktır; çünkü kâfirler ahirette azabın mutlaka başlarına geleceğini, hiçbir yardımın, fidyenin ve şefaatin bulunmadığını zarûrî (zorunlu) bir bilgiyle bilirler.' Bizim zikrettiğimiz görüşe de aynı şekilde, hiç kimsenin onların azabından bir şey yüklenmeyeceğini de zorunlu olarak bildikleri esasına dayanarak itiraz etmiştir.
وأجيب بأنه على تقدير تسليم حصول العلم الضروري لهم بذلك إذ ذاك يجوز أن يدهشوا فيغفلوا عن ذلك فيقولوا ما يقولون طامعين فيما ذكر وهو نظير قولهم: «ربنا خفف عنا يوما من العذاب. يا مالك ليقض علينا ربك. ربنا أخرجنا نعمل صالحا» إلى غير ذلك مما لهم على ضروري عند بعضهم بأنه لا يكون. وقيل: القوم مع علمهم بأن ما يرجونه ويطمعون فيه لا يحصل لهم أصلا وعدم غفلتهم عن ذلك تغلبهم أنفسهم بمقتضى الطبيعة لشدة ما هم فيه والعياذ بالله تعالى حتى تعلق آمالها بالمحال، وقيل: قالوا ذلك اعترافا بأنهم كانوا مخطئين في عبادتهم. وتعقب بأنه لا يناسب قوله تعالى: «من دونك» وفيه تأمل. نعم قوله تعالى: فَأَلْقَوْا أي شركاؤهم إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ إِنَّكُمْ لَكاذِبُونَ أظهر ملاءمة للأول فإن تكذيبهم إياهم فيما قالوا ظاهر في كونه للمدافعة والتخلص عن غائلة مضمونه والظاهر أن التكذيب راجع إلى دعوى أنهم كانوا يعبدونهم أو يطيعونهم من دون الله تعالى ومرادهم على ما قيل: إنكم ما عبدتمونا حقيقة وإنما عبدتم أشياء تصورتموها بأذهانكم الفاسدة وزعمتم أنا هاتيك الأشياء وهيهات هيهات ليس بيننا وبينها جهة جامعة ولا علاقة نافعة، وقيل: إنما كذبوهم وقد كانوا يعبدونهم لأن الأوثان ما كانوا راضين بعبادتهم لهم فكأن عبادتهم لم تكن عبادة لهم كما قالت الملائكة ﵈: «بل كانوا يعبدون الجن» يعنون أن الجن هم الذين كانوا راضين بعبادتهم لا نحن، والشياطين وإن كانوا راضين بعبادتهم لهم لكنهم لم يكونوا حاملين لهم على وجه القسر والإلجاء كما قال إبليس: وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي [إبراهيم: ٢٢] فكأنهم قالوا: ما عبدتمونا حقيقة وإنما عبدتم أهواءكم، وقيل: يجوز أن يكون الشياطين كاذبين في إخبارهم بكذب من عبدهم كما كذب إبليس عليه اللعنة في قوله: إِنِّي كَفَرْتُ بِما أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ
Buna şöyle cevap verilmiştir: O anda bu duruma dair kendilerinde zarûrî ilmin hasıl olduğu kabul edilse bile, dehşete kapılıp bunu unutmaları ve zikredilen şeyi umarak bu sözleri söylemeleri caizdir. Bu durum, bazılarının nezdinde asla gerçekleşmeyeceğini zorunlu olarak bilmelerine rağmen söyledikleri şu sözlerine benzer: 'Rabbimiz, bizden bir gün olsun azabı hafiflet!', 'Ey Mâlik! Rabbin bizim işimizi bitirsin!', 'Rabbimiz, bizi çıkar da salih amel işleyelim!' Bir görüşe göre: Bu topluluk, umdukları ve tamah ettikleri şeyin kendileri için asla gerçekleşmeyeceğini bilmelerine ve bunu unutmuyor olmalarına rağmen, içinde bulundukları durumun şiddetinden ötürü -Allah Teâlâ'ya sığınırız- fıtratlarının gereği olarak nefisleri kendilerine galebe çalar ve nihayetinde emelleri imkânsıza bağlanır. Bir görüşe göre de: Bunu, ibadetlerinde hatalı olduklarını itiraf etmek maksadıyla söylediler. Bu görüşe de, Allah Teâlâ'nın: { مِنْ دُونِكَ } 'senden başka' sözüne uygun düşmediği gerekçesiyle itiraz edilmiştir ki bunda düşünme payı vardır. Evet, Allah Teâlâ'nın: { فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ إِنَّكُمْ لَكاذِبُونَ } “Bunun üzerine [ortakları] onlara: 'Şüphesiz siz yalancılarsınız!' diye söz fırlattılar.” ayeti birinci görüşe daha uygun düşmektedir; çünkü ortakların söylenen şeyde onları yalanlaması, bunun bir savunma ve bu sözün içeriğindeki tehlikeden kurtulma gayesi taşıdığında açıktır. Zahir olan odur ki yalanlama, onların Allah Teâlâ'yı bırakıp kendilerine ibadet ettikleri veya itaat ettikleri iddiasına yöneliktir. Denildiğine göre onların maksadı şudur: 'Siz bize hakikatte ibadet etmediniz; siz ancak bozuk zihinlerinizde tasavvur ettiğiniz şeylere ibadet ettiniz ve bizim o şeyler olduğumuzu sandınız. Heyhat, heyhat! Bizimle onlar arasında ne birleştirici bir yön ne de faydalı bir alaka vardır.' Bir görüşe göre: Onlara ibadet etmiş oldukları hâlde onları yalanlamaları şundandır: Çünkü putlar onların kendilerine ibadet etmelerine razı değillerdi; dolayısıyla onların ibadeti sanki onlara yapılmış bir ibadet değildi; nitekim melekler aleyhimüsselâm: 'Bilakis onlar cinlere ibadet ediyorlardı' demişlerdir; yani bizim değil, kendilerine ibadet edilmesine razı olanların cinler olduğunu kastetmişlerdir. Şeytanlar ise her ne kadar kendilerine ibadet edilmesine razı olsalar da onları zor ve baskı yoluyla buna sevk etmiş değillerdi; nitekim İblis şöyle demiştir: { وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي } “Benim sizin üzerinizde bir hâkimiyetim yoktu; sadece sizi çağırdım, siz de bana icabet ettiniz.” [İbrâhîm: 22]. Dolayısıyla sanki şöyle demişlerdir: 'Siz hakikatte bize ibadet etmediniz, ancak hevalarınıza ibadet ettiniz.' Bir görüşe göre de: Şeytanların, kendilerine tapan kimselerin yalancı olduğunu bildirmelerinde bizzat yalancı olmaları mümkündür; nitekim melun İblis'in şu sözünde yalan söylediği gibi: { إِنِّي كَفَرْتُ بِما أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ }
[إبراهيم: ٢٢] وجوز أن يكون التكذيب راجعا إلى أنهم شركاء لله سبحانه لا إلى أنهم كانوا يعبدونهم ومرادهم تنزيه الله جل وعلا عن الشريك في ذلك الموقف، وخص هذا بعضهم بتقدير إرادة الشياطين من الشركاء فافهم، والظاهر أن قائل هذا جميع الشركاء ولا يمنع من ذلك تفسيره بما يعم الأصنام إذ لا بعد في أن ينطقها الله تعالى الذي أنطق كل شيء بذلك، وجوز على التعميم أن يكون القائل بعضهم وهو من يعقل منهم وكان الظاهر- فقالوا لهم إنكم لكاذبون- إلا أنه عدل إلى ما في النظم الكريم للإشارة إلى أنهم قالوا ذلك لهم على وجه الإفصاح بحيث يدرك ويمتاز عن غيره، وفيه من الإشعار بالحرص على
[İbrâhîm: 22] “Daha önce beni ortak koşmanızı da inkâr etmiştim.” Yalanlamanın, onlara ibadet etmiş olduklarına değil de onların Allah Sübhânehu'ya ortak oldukları iddiasına yönelik olması da caiz görülmüştür; maksatları ise o durakta Allah Celle ve Alâ'yı ortaklıktan tenzih etmektir. Bazıları bu ihtimali ortaklardan muradın şeytanlar olması takdiriyle sınırlandırmıştır; iyi anla! Zahir olan şudur ki bu sözü söyleyenler ortakların tamamıdır; her şeyi konuşturan Allah Teâlâ'nın putları da bu sözle konuşturmasında bir uzaklık bulunmadığından, ortakların putları da kapsayacak şekilde tefsir edilmesi buna engel değildir. Genelleme yapılması durumunda söyleyenin onlardan bir kısmı, yani akıl sahibi olanları olması da caiz görülmüştür. Aslında zahir olan [ifade] 'fe-kālû lehüm inneküm le-kâzibûn' (onlara: 'Siz yalancılarsınız' dediler) şeklinde olması idi; ancak yüce nazımdaki ifadeye meyledilmesi, bunu onlara açık ve net bir şekilde, idrak edilecek ve diğer sözlerden ayırt edilecek biçimde söylediklerine işaret etmek içindir. Bunda onların
تكذيبهم ما فيه، ويؤيد ذلك تأكيدهم الملة الدالة على تكذيبهم أتم تأكيد، وهي في موضع البدل من القول كما قال الإمام أي ألقوا إليهم أنكم لكاذبون وَأَلْقَوْا أي الذين أشركوا، وقيل: هم وشركاؤهم جميعا، والأكثرون على الأول إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ الاستسلام والانقياد لحكمه تعالى العزيز الغالب بعد الإباء والاستكبار في الدنيا فلم يكن لهم إذ ذاك حيلة ولا دفع. وروى يعقوب عن أبي عمرو وأنه قرأ «السّلم» بإسكان اللام، وقرأ مجاهد السلم بضم السين واللام وَضَلَّ عَنْهُمْ ضاع وبطل ما كانُوا يَفْتَرُونَ من الله سبحانه شركاء وأنهم ينصرونهم ويشفعون لهم حين سمعوا ما سمعوا.
yalanlamaya ne kadar hırslı olduklarına dair bir işaret vardır. Yalanlamalarına delalet eden cümleyi tam bir tekit ile tekit etmeleri de bunu desteklemektedir. Bu cümle, İmam'ın [Fahreddîn er-Râzî'nin] dediği gibi 'kavl' kelimesinden bedel konumundadır; yani onlara 'şüphesiz siz yalancılarsınız' sözünü fırlattılar. { وَأَلْقَوْا } “Ve sundular”; yani şirk koşanlar; bir görüşe göre onlar ve ortakları hep birlikte [sundular], fakat çoğunluk birinci görüştedir: { إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ } “o gün Allah'a teslimiyeti”; dünyadaki diretme ve büyüklük taslamadan sonra O Teâlâ'nın azîz ve galip hükmüne boyun eğmeyi ve teslimiyeti sundular; artık o gün onlar için hiçbir çare ve savuşturma imkânı kalmamıştır. Ya'kûb, Ebû Amr'dan onun 'es-Selm' lafzını lâm'ın sükûnu ile okuduğunu rivayet etmiştir; Mücâhid ise sîn ve lâm'ın zammeleriyle 'es-Sülüm' şeklinde okumuştur. { وَضَلَّ عَنْهُمْ } “Ve onlardan kaybolup gitti”; zayi oldu ve boşa çıktı, { ما كانُوا يَفْتَرُونَ } “uydurmakta oldukları şeyler”; yani işittiklerini işittiklerinde, Allah Sübhânehu'ya ortak koştukları ve kendilerine yardım edip şefaat edeceklerini sandıkları şeyler kaybolup gitti.
هذا ومن باب الإشارة في الآيات: ثُمَّ إِذا كَشَفَ الضُّرَّ عَنْكُمْ إِذا فَرِيقٌ مِنْكُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ بنسبة ذلك إلى غيره سبحانه ورؤيته منه لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ من النعمة بالغفلة عن منعمها فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ وبال ذلك أو فسوف تعلمون بظهور التوحيد أن لا تأثير لغيره تعالى في شيء وَيَجْعَلُونَ لِما لا يَعْلَمُونَ فيعتقدون فيه من الجهالات ما يعتقدون وهو السوي نَصِيباً مِمَّا رَزَقْناهُمْ فيقولون هو أعطاني كذا ولو لم يعطني لكان كذا وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ لَبَناً خالِصاً سائِغاً لِلشَّارِبِينَ الإشارة فيه على ما في أسرار القرآن إلى ما تشربه الأرواح مما يحصل في العقول الصافية بين النفس والقلب من زلال بحر المشاهدة وهناك منازل اعتبار المعتبرين، والإشارة في قوله تعالى: وَمِنْ ثَمَراتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً وَرِزْقاً حَسَناً على ما في أيضا إلى ما تتخذه الأرواح والأسرار من ثمرات نخيل القلوب وأعناب العقول من خمر المحبة والأنس الآخذة بها إلى حضيرة القدس:
Bu kabil ayetlerdeki işarî tefsir babından şunlar söylenmiştir: { ثُمَّ إِذا كَشَفَ الضُّرَّ عَنْكُمْ إِذا فَرِيقٌ مِنْكُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ } “Sonra sizden o sıkıntıyı kaldırdığı zaman, bir de bakarsınız ki içinizden bir fırka Rablerine ortak koşuyor”; bunu Sübhânehu'dan başkasına nispet ederek ve O'ndan gayrısından bilerek. { لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ } “Kendilerine verdiklerimize nankörlük etsinler diye”; nimeti verenden gafil kalarak [verilen nimeti inkâr etsinler]. { فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ } “Şimdi eğlenin bakalım; yakında bileceksiniz!”; bunun vebalini bileceksiniz ya da tevhidin zuhur etmesiyle Teâlâ'dan başkasının hiçbir şeyde tesiri olmadığını yakında bileceksiniz. { وَيَجْعَلُونَ لِما لا يَعْلَمُونَ } “Bilmeyip durdukları şeylere pay ayırırlar”; onlar hakkında inandıkları cehaletleri inanırlar ki bu da mâsivâdır; { نَصِيباً مِمَّا رَزَقْناهُمْ } “kendilerine verdiğimiz rızıklardan”; 'Bunu bana falanca verdi, eğer o vermeseydi şöyle olurdu' derler. { وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ لَبَناً خالِصاً سائِغاً لِلشَّارِبِينَ } “Gerçekten sizin için hayvanlarda da bir ibret vardır. Size onların karınlarındakinden, fışkı ile kan arasından, içenlerin boğazından kolayca geçen halis bir süt içiriyoruz.” Esrârü'l-Kur'ân'daki açıklamaya göre buradaki işaret, nefis ile kalp arasındaki berrak akıllarda müşahede denizinin tatlı suyundan hasıl olan ve ruhların içtiği şeyedir; işte ibret alanların ibret makamları orasıdır. Allah Teâlâ'nın: { وَمِنْ ثَمَراتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً وَرِزْقاً حَسَناً } “Hurma ağaçlarının ve üzüm bağlarının meyvelerinden de hem bir sarhoşluk veren içecek hem de güzel bir rızık elde edersiniz.” kavlindeki işaret de -yine aynı eserde geçtiği üzere- ruhların ve sırların, kalplerin hurmalıklarının ve akılların üzüm bağlarının semerelerinden elde ettiği, onları kudsiyet meclisine ulaştıran muhabbet ve ünsiyet şarabınadır:
ولو نضحوا منها ثرى قبر ميت ... لعادت إليه الروح وانتعش الجسم
Ondan bir ölünün kabrinin toprağına serpselerdi / Ruh ona geri döner ve beden dirilirdi.
وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ قيل أي نحل الأرواح أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبالِ أي جبال أنوار الذات بُيُوتاً مقار لتسكنين فيها وَمِنَ الشَّجَرِ أي ومن أشجار أنوار الصفات وَمِمَّا يَعْرِشُونَ أنوار عروش الأفعال ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ أي من ثمرات تلك الأشجار الصفاتية ونور بهاء الأنوار الذاتية وأزهار الأنوار الإفعالية فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ وهي صحارى قدسه تعالى وبراري جلاله جل شأنه ذُلُلًا منقادة لما أمرت به يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها شَرابٌ وهو شراب معرفته تعالى بقدم جلاله وعز بقائه وتقدس ذاته سبحانه مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ باختلاف الثمرات فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ لكل مريض المحبة وسقيم الإلفة ولديغ الشوق، وقيل: الإشارة بالنحل إلى الذين هم في مبادي السلوك من أرباب الاستعداد، ومن هنا قال الشيخ الأكبر قدس سره في مولانا ابن الفارض قدس سره حين سئل عنه: نحلة تدندن حول الحمى أمرهم الله تعالى أولا أن يتخذوا مقار من العقائد الدينية التي هي كالجبال في الرسوخ، الثبات ومن العبادات الشرعية التي هي كالشجر في التشعب ومن المعاملات المرضية التي هي كالعروش في الارتفاع ثم يسلكوا سبله سبحانه وطرقه الموصلة إليه جل شأنه من تهذيب الباطن والمراقبة والفكر ونحو ذلك متذللين خاضعين غير معجبين، وفي ذلك إشارة إلى أن السلوك إنما يصح بعد تصحيح العقائد ومعرفة الأحكام الشرعية ليكون السالك على بصيرة في أمره وإلا فهو كمن ركب متن عمياء وخبط خبط عشواء، ومتى سلك على ذلك الوجه حصل له الفوز بالمطلوب وتفجرت ينابيع الحكمة من قلبه وصار ما يقذف به قلبه كالعسل شفاء من علل الشهوات وأمراض النفس لا سيما مرض التثبط والتكاسل عن العبادة وهو المرض البلغمي.
{ وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ } “Rabbin bala arısına vahyetti”; denildi ki: yani ruhlar arısına, { أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبالِ } “dağlardan”; yani zât nurlarının dağlarından, { بُيُوتاً } “evler edin”; içinde oturacağın karargâhlar edin, { وَمِنَ الشَّجَرِ } “ve ağaçlardan”; yani sıfat nurlarının ağaçlarından, { وَمِمَّا يَعْرِشُونَ } “ve kurdukları çardaklardan”; fiillerin arşlarının nurlarından [evler edin], { ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ } “sonra bütün meyvelerden ye”; yani o sıfâtî ağaçların meyvelerinden, zâtî nurların cemal nurlarından ve fiilî nurların çiçeklerinden ye, { فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ } “böylece Rabbinin yollarında yürü”; ki onlar O Teâlâ'nın kudsiyet sahraları ve şânı yüce olanın celal kırlarıdır, { ذُلُلًا } “boyun eğerek”; emrolunduğu şeye itaat ederek, { يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها شَرابٌ } “onların karınlarından bir içecek çıkar”; o da O Teâlâ'nın celalinin kıdemini, bekasının izzetini ve Zât-ı Sübhânesi'nin kudsiyetini bilme marifeti şarabıdır, { مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ } “renkleri muhtelif”; meyvelerin farklılığına göre [renkleri çeşitlidir], { فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ } “onda insanlar için bir şifa vardır”; her muhabbet hastası, ünsiyet dertlisi ve şevk ısırığına uğramış kimse için. Bir görüşe göre: Arı ile seyrüsülûkün başlangıcında olan istidat sahiplerine işaret edilmektedir. Nitekim Şeyhu'l-Ekber kaddesallâhu sirrah, Mevlânâ İbnu'l-Fârız kaddesallâhu sirrah hakkında kendisine sorulduğunda: 'O, koruluğun etrafında vızıldayan bir arıdır.' demiştir. Allah Teâlâ onlara önce sebat ve kökleşmişlikte dağlar gibi olan dinî akidelerden, dallanıp budaklanmada ağaçlar gibi olan şer'î ibadetlerden ve yücelikte çardaklar gibi olan rızaya uygun muamelelerden karargâhlar edinmelerini; sonra da O Sübhânehu'nun yollarına ve O Celâl sahibine ulaştıran bâtını arındırma, murakabe, tefekkür ve benzeri yollara kibirlenmeksizin, boyun eğip tevazu göstererek sülûk etmelerini emretmiştir. Bunda, sâlikin işinde basiret üzere olabilmesi için sülûkün ancak akidelerin tashih edilmesinden ve şer'î hükümlerin bilinmesinden sonra sahih olacağına işaret vardır; aksi takdirde o, zifiri karanlıkta bineğe binip hedefsizce rastgele yol alan kimse gibidir. Bu şekilde sülûk ettiğinde matluba ulaşma zaferini elde eder, kalbinden hikmet pınarları fışkırır ve kalbinin akıttığı şeyler nefsin hastalıklarına ve şehvet illetlerine, bilhassa ibadetten alıkoyan ve tembellik veren balgamî hastalığa karşı bal gibi bir şifa olur.
وقال أبو بكر الوراق: النحلة لما اتبعت الأمر وسلكت سبل ربها على ما أمرت به جعل لعابها شفاء للناس كذلك المؤمن إذا اتبع الأمر وحفظ السر وأقبل على ربه ﷿ جعل رؤيته وكلامه ومجالسته شفاء للخلق فمن نظر إليه
Ebû Bekir el-Verrâk şöyle demiştir: 'Arı emre uyup Rabbinin yollarına emrolunduğu şekilde sülûk edince, onun salgısı insanlar için şifa kılındı. Aynı şekilde mümin de emre uyar, sırrı muhafaza eder ve Rabbi Azze ve Celle'ye yönelirse; onu görmek, onunla konuşmak ve onunla oturmak mahlukat için bir şifa kılınır; dolayısıyla ona bakan'
اعتبر ومن سمع كلامه اتعظ ومن جالسه سعد انتهى. وفي الآية إشارة أيضا إلى أنه تعالى قد يودع الشخص الحقير الشيء العزيز فإنه سبحانه أودع النحل وهي من أحقر الحيوانات وأضعفها العسل وهو من ألذ المذوقات وأحلاها فلا ينبغي التقيد بالصور والاحتجاب بالهيئات،
ibret alır, sözünü dinleyen vaaz-u nasihat alır, onunla mecliste bulunan kimse ise mesut olur.' [Sözün sonu]. Ayette ayrıca Teâlâ'nın bazen değersiz [görünen] bir varlığa çok kıymetli bir şeyi emanet edebileceğine de işaret vardır; nitekim Sübhânehu, hayvanların en hakiri ve en zayıfı olan arıya, tadılan şeylerin en lezzetlisi ve en tatlısı olan balı emanet etmiştir; bu yüzden suretlere takılıp kalmamak ve zahirî heyetlerle perdelenmemek gerekir.
وفي الحديث «رب أشعث أغبر ذي طمرين لو اقسم على الله تعالى لأبره»
Hadiste [şöyle buyrulmuştur]: 'Nice saçı başı dağınık, toz toprak içinde ve iki parça eskimiş elbisesi olan kimse vardır ki, Allah Teâlâ adına yemin etse Allah onu mutlaka yemininde doğru çıkarır.'
وعن يعسوب المؤمنين على كرم الله تعالى وجهه لا تنظر إلى من قال وانظر إلى ما قال
Müminlerin önderi Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'den de şöyle rivayet edilmiştir: 'Söyleyene bakma, ne söylediğine bak.'
وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ قيل الإشارة فيه إلى تفاوت أرزاق السالكين فرزق بعضهم طاعات، وبعض آخر مقامات وبعض حالات وبعض مكاشفات وبعض مشاهدات وبعض معرفة وبعض محبة وبعض توحيد إلى غير ذلك، وذكروا أن رزق الأشباح العبودية ورزق الأرواح رؤية أنوار الربوبية ورزق العقول الأفكار ورزق القلوب الأذكار ورزق الأسرار حقائق العلوم الغيبية المكشوفة لها في مجالس القرب ومشاهدة الغيب فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ لتقدسه تعالى عن الأوهام والإشارات والعبارات وتنزهه سبحانه عن درك الخليقة فإن الخلق لا يدرك إلا خلقا، ولذا
{ وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ } “Allah rızıkta kiminizi kiminize üstün kıldı.” Denildi ki: Buradaki işaret sâliklerin rızıklarının farklılığınadır; bazılarının rızkı taatler, bazılarının makamlar, bazılarının hâller, bazılarının mükâşefeler, bazılarının müşahedeler, bazılarının marifet, bazılarının muhabbet, bazılarının tevhid ve benzeri şeylerdir. Belirtmişlerdir ki: Bedenlerin rızkı kulluk, ruhların rızkı rubûbiyet nurlarını görmek, akılların rızkı tefekkürler, kalplerin rızkı zikirler ve sırların rızkı ise kurbet (yakınlık) meclislerinde ve gayb müşahedesinde kendilerine açılan gaybî ilimlerin hakikatleridir. { فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ } “Artık Allah'a benzerler koşmayın”; Teâlâ'nın vehimlerden, işaretlerden ve ibarelerden mukaddes olması, mahlukatın idrakinden münezzeh bulunması sebebiyledir; zira mahluk ancak bir mahluku idrak edebilir. Bundan dolayıdır ki
قال علي كرم الله تعالى وجهه: إنما تحد الأدوات أنفسها وتشير الآلات إلى نظائرها فلا يعرف الله تعالى إلا الله ﷿
Ali kerremallâhu teâlâ vecheh şöyle demiştir: 'Aletler ancak kendilerini sınırlar, vasıtalar ancak kendi benzerlerine işaret eder; bu sebeple Allah Teâlâ'yı ancak Allah Azze ve Celle bilir.'
وعلل النهي بقوله تعالى: إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْداً مَمْلُوكاً محبا لغير الله تعالى ولا شك أن المحب أسير بيد المحبوب لا يقدر على شيء لأنه مقيد بوثاق المحبة وَمَنْ رَزَقْناهُ مِنَّا رِزْقاً حَسَناً فجعلناه محبا لنا مقبلا بقلبه علينا متجردا عما سوانا وآتيناه من لدنا علما فَهُوَ يُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وذلك من النعم الباطنة وَجَهْراً وذلك من النعم الظاهرة وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلَيْنِ أَحَدُهُما أَبْكَمُ لا استعداد فيه للنطق وهو مثل المشرك لا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ لعدم استطاعته وقصور قوته للنقص اللازم لاستعداده وَهُوَ كَلٌّ عَلى مَوْلاهُ لعجزه بالطبع عن تحصيل حاجة أَيْنَما يُوَجِّهْهُ لا يَأْتِ بِخَيْرٍ لعدم استعداده وشرارته بالطبع فلا يناسب إلا الشر الذي هو العدم هَلْ يَسْتَوِي هُوَ وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وهو الموحد القائم بالله تعالى الفاني عن غيره، والعدل على ما قيل: ظل الوحدة في عالم الكثيرة وَهُوَ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ صراط العزيز الحميد الذي عليه خاصته تعالى من أهل البقاء بعد الفناء الممدود على نار الطبيعة لأهل الحقيقة يمرون عليه كالبرق اللامع وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ علم مراتب الغيوب أو ما غاب من حقيقتهما أو ما خفي فيهما من أمر القيامة الكبرى وَما أَمْرُ السَّاعَةِ أي القيامة الكبرى بالقياس إلى الأمور الزمانية إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ وهو بناء على التمثيل وإلا فقد قيل: إن أمر الساعة ليس بزماني وما كان كذلك يدركه من يدركه لا في الزمان إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ومن ذلك أمر الساعة وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لا تَعْلَمُونَ شَيْئاً الآية، قال في أسرار القرآن: أخبر سبحانه أنه أخرجهم من بطون الأقدار وأرحام العدم وأصلاب المشيئة على نعت الجهل لا يعلمون شيئا من أحكام الربوبية وأمور العبودية وأوصاف الأزل فالبسهم أسماعا من نور سمعه وكساهم أبصارا من نور بصره وأودع في قلوبهم علوم غيبته لعلهم يشكرونه انتهى. وهو ظاهر في أن المراد بالأفئدة القلوب.
Yasaklamayı Allah Teâlâ'nın şu buyruğuyla illetlendirmiştir: { إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ } “Şüphesiz Allah bilir, siz ise bilmezsiniz.” { ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْداً مَمْلُوكاً } “Allah bir misal getirdi: bir köle kul”; Allah Teâlâ'dan başkasını seven bir kimse. Şüphe yok ki seven kişi sevgilisinin elinde bir esirdir, hiçbir şeye güç yetiremez; çünkü muhabbet bağıyla bağlanmıştır. { وَمَنْ رَزَقْناهُ مِنَّا رِزْقاً حَسَناً } “Ve katımızdan kendisine güzel bir rızık verdiğimiz kimse”; yani onu kendimize âşık kıldığımız, kalbiyle bize yönelen, masivamızdan soyutlanan ve katımızdan kendisine ilim verdiğimiz kimse. { فَهُوَ يُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا } “Artık o, ondan gizlice infak eder”; bu bâtınî nimetlerdendir, { وَجَهْراً } “ve açıktan”; bu da zahirî nimetlerdendir. { وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلَيْنِ أَحَدُهُما أَبْكَمُ } “Allah iki adamı da misal getirdi: bunlardan biri dilsizdir”; konuşma istidadı bulunmayan kimsedir ki o da müşrikin misalidir, { لا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ } “hiçbir şeye gücü yetmez”; istidatsızlığı ve istidadının gerektirdiği noksanlıktan kaynaklanan güç yetmezliği sebebiyle, { وَهُوَ كَلٌّ عَلى مَوْلاهُ } “ve efendisine bir yüktür”; yaratılışı gereği bir ihtiyacı gidermekten aciz olduğu için, { أَيْنَما يُوَجِّهْهُ لا يَأْتِ بِخَيْرٍ } “onu nereye gönderse bir hayır getirmez”; istidatsızlığı ve fıtraten şerli oluşu sebebiyle yokluk demek olan şerden başkasına uygun düşmez. { هَلْ يَسْتَوِي هُوَ وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ } “Şimdi bu adamla, adaleti emreden kimse bir olur mu?”; o da Allah Teâlâ ile kaim olan ve O'ndan başkasından fâni olan muvahhiddir. Adalet, denildiğine göre, kesret (çokluk) âleminde vahdetin gölgesidir. { وَهُوَ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Ve kendisi dosdoğru bir yol üzerindedir”; Azîz ve Hamîd olanın yolu üzerindedir; o yol ki fânilikten sonra beka ehlinden olan O Teâlâ'nın has kullarının üzerinde bulunduğu, hakikat ehli için tabiat ateşi üzerine uzatılmış olan ve üzerinden çakan şimşek gibi geçtikleri yoldur. { وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin gaybı Allah'a aittir”; gayb mertebelerinin ilmi veya ikisinin hakikatinden gayb olan şeyler yahut onlarda gizli kalan büyük kıyamet işi [Allah'a aittir]. { وَما أَمْرُ السَّاعَةِ } “Kıyametin kopması ise”; yani zamana bağlı işlere kıyasla büyük kıyametin işi, { إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ } “ancak bir göz kırpması gibi veya daha da yakındır.” Bu bir temsil ve benzetme esasına dayanır; aksi hâlde denilmiştir ki: Kıyametin işi zamana bağlı değildir ve böyle olan şeyi idrak eden kimse de onu zaman içinde idrak etmez. { إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla kadirdir”; kıyametin işi de bunlardandır. { وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لا تَعْلَمُونَ شَيْئاً } “Allah sizi analarınızın karnından hiçbir şey bilmez halde çıkardı” ayeti. Esrârü'l-Kur'ân'da şöyle demiştir: 'Sübhânehu, onları kaderlerin karınlarından, yokluğun rahimlerinden ve meşietin sulblerinden cehalet vasfı üzere, rubûbiyet hükümlerinden, ubûdiyet işlerinden ve ezel sıfatlarından hiçbir şey bilmez bir hâlde çıkardığını bildirmiş; sonra kendi işitme nurundan onlara kulaklar giydirmiş, görme nurundan onlara gözler bahşetmiş ve şükretsinler diye kalplerine gaybının ilimlerini emanet etmiştir.' [Sözün sonu]. Bu ifade, 'ef'ide'den muradın kalpler olduğu hususunda açıktır.
وذكر بعض من أدركناه من المرتاضين في كتابه الفوائد وشرحه أن مشاعر الإنسان الصدر، والمراد به الخيال والنفس الكلية التي هي محل الصور العلمية كلية أو جزئية فهو محل العلم المقابل للجهل، والقلب وهو محل المعاني واليقين بالنسب الحكمية ويقابله الشك والريب، والفؤاد وهو محل المعارف الإلهية المجرد عن جميع الصور والنسب والأوضاع والإشارات والجهات والأوقات ويقابلها الإنكار وهو أعلى المشاعر، ونور الله تعالى المشار إليه
Yetiştiğimiz riyazat ehlinden bazıları el-Fevâid adlı kitabında ve şerhinde insanın idrak melekelerini şöyle zikretmiştir: Sadr (göğüs); bundan maksat hayal ve küllî veya cüz'î ilmî suretlerin mahalli olan küllî nefistir, dolayısıyla cehaletin karşılığı olan ilmin mahallidir. Kalp; manaların ve hükmî nispetlere dair yakînin mahallidir, bunun karşılığı ise şüphe ve tereddüttür. Fuâd; bütün suretlerden, nispetlerden, konumlardan, işaretlerden, cihetlerden ve vakitlerden mücerret olan ilahî marifetlerin mahallidir, karşılığı ise inkârdır ve o idrak melekelerinin en yücesidir. Allah Teâlâ'nın nuru ise,
بقوله ﷺ: «اتقوا فراسة المؤمن فإنه ينظر بنور الله تعالى»
Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu sözüyle işaret buyurduğu nurdur: 'Müminin ferasetinden sakının, çünkü o Allah Teâlâ'nın nuruyla bakar.'
وهو الوجود لأنه الجهة العليا من الإنسان أعني وجهه من جهة ربه وبه يعرف الله تعالى وهو في الإنسان بمنزلة الملك في المدينة والقلب بمنزلة الوزير له انتهى، وله أيضا كلام
O da vücuttur; çünkü insanın en yüce ciheti, yani Rabbi cihetinden olan yüzüdür ve Allah Teâlâ onunla bilinir. İnsanda o şehirdeki hükümdar mesabesindedir, kalp ise onun veziri mesabesindedir. [Sözün sonu]. Onun ayrıca
في الأم وكذا في الأب غير ما ذكر، وذلك أنه يطلق الأب على المادة والأم على الصورة، وزعم أن قول الصادق رضي الله تعالى عنه: إن الله تعالى خلق المؤمنين من نوره وصبغهم في رحمته فالمؤمن أخو المؤمن لأبيه وأمه أبوه النور وأمه الرحمة إشارة إلى ذلك وأن ما اصطلح عليه المتقدمون والحكماء من أن الأب هو الصورة والأم هي المادة وأن الصورة إذا نكحت المادة تولد عنهما الشيء توهما منهم أن النشور والخلق في بطن المادة بعيدة من جهة المناسبة إلى آخر ما قال فتفطن وإياك أن تعدل عن الطريق السوي أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّراتٍ فِي جَوِّ السَّماءِ فيه إشارة إلى تسخير طير القوى الروحانية والنفسانية من الفكر والعقل النظري والعملي بل الوهم والتخيل في فضاء عالم الأرواح ما يُمْسِكُهُنَّ من غير تعلق بمادة لا اعتماد على جسم ثقيل إِلَّا اللَّهُ ﷿ وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِمَّا خَلَقَ ظِلالًا وهو ما يستظل به من وهج نار الحاجة فالماء ظل للعطشان والطعام ظل للجيعان (١) وكل ما يقوم بحاجة شخص ظل له، وفي الخبر السلطان ظل الله تعالى في الأرض يأوي إليه كل مظلوم، وقيل: الظلال الأولياء يستظل بهم المريدون من شدة حر الهجران ويأوون إليهم من قهر الطغيان، وقد يؤول قوله تعالى: وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبالِ أَكْناناً بنحو هذا فما أشبه الأولياء بالجبال وَجَعَلَ لَكُمْ سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ فيه إشارة إلى ما جعل للعارفين من سرابيل روح الأنس لئلا يحترقوا بنيران القدس وأشار تعالى بقوله ﷻ: وَسَرابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ إلى ما من به من المعرفة والمحبة ليدفع بذلك كيد الشياطين والنفوس كَذلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ تنقادون لأمره سبحانه في العبودية وتخضعون لعز الربوبية، قال ابن عطاء: تمام النعمة السكون إلى المنعم، وقال حمدون: تمامها في الدنيا المعرفة وفي الآخرة الرؤية، وقال أبو محمد الحريري: تمامها خلو القلب من الشرك الخفي وسلامة النفس من الرياء والسمعة يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ وهي هداية النبي أو وجوده بقوة الفطرة ثُمَّ يُنْكِرُونَها لعنادهم وغلبة صفات نفوسهم وَأَكْثَرُهُمُ الْكافِرُونَ لشهادة فطرهم بحقيقته وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً ثُمَّ لا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا في الاعتذار عن التخلف عن دعوته إذ لا عذر لهم وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ لأنهم قد حق عليهم القول بمقتضى استعدادهم نسأل الله تعالى العفو والعافية وَأَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ قيل: هذا في الموقف الثاني حين تضعف غواشي أنفسهم المظلمة وترق حجبها الكثيفة وأما في الموقف الأول حين قوة هيئات الرذائل وشدة شكيمة النفس في الشيطنة فلا يستسلمون كما يشير إليه قوله تعالى: يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعاً فَيَحْلِفُونَ لَهُ كَما يَحْلِفُونَ لَكُمْ وقيل:
anne ve baba hakkında zikredilenlerin dışında sözleri vardır. Şöyle ki: O, maddeye baba, surete ise anne adını verir. [Ca'fer] es-Sâdık radıyallâhu teâlâ anh'ın: 'Allah Teâlâ müminleri kendi nurundan yarattı ve onları rahmetine boyadı; mümin müminin ana bir baba bir kardeşidir; babası nur, annesi rahmettir.' sözünün buna işaret olduğunu ileri sürmüştür; öncekilerin ve felsefecilerin babanın suret, annenin madde olduğu ve suret maddeyle birleştiğinde bunlardan eşyanın meydana geldiği yönündeki ıstılahlarının ise, diriliş ve yaratılışın maddenin karnında olduğu vehminden kaynaklandığını ve münasebet cihetinden uzak olduğunu iddia etmiştir... [Sözünün sonuna kadar]. Artık iyi düşün ve sakın dosdoğru yoldan ayrılma! { أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّراتٍ فِي جَوِّ السَّماءِ } “Göğün boşluğunda boyun eğdirilmiş kuşları görmediler mi?” ayetinde, fikir, amelî ve nazarî akıl, hatta vehim ve tahayyül gibi ruhanî ve nefsanî kuvvet kuşlarının ruhlar âleminin fezasına boyun eğdirilmesine işaret vardır; { ما يُمْسِكُهُنَّ } “Onları tutan yoktur”; bir maddeye bağlanmaksızın ve ağır bir cisme dayanmaksızın, { إِلَّا اللَّهُ } “Allah'tan başkası” [onları tutmaz]. { وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِمَّا خَلَقَ ظِلالًا } “Ve Allah yarattığı şeylerden sizin için gölgeler yaptı”; ihtiyaç ateşinin sıcağından gölgelenilen şeylerdir; zira su susuz için bir gölge, yemek aç için bir gölgedir (1) ve bir kimsenin ihtiyacını karşılayan her şey onun için bir gölgedir. Hadiste [şöyle buyrulmuştur]: 'Sultan, yeryüzünde Allah Teâlâ'nın gölgesidir; her mazlum ona sığınır.' Denildi ki: Gölgeler velilerdir; müritler hicran sıcağının şiddetinden onlarla gölgelenir ve taşkınlığın kahrından onlara sığınırlar. Allah Teâlâ'nın: { وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبالِ أَكْناناً } “Ve dağlardan sizin için sığınaklar yaptı” kavli de buna benzer şekilde tevil edilebilir; veliler dağlara ne kadar da benzer! { وَجَعَلَ لَكُمْ سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ } “Ve sizi sıcaktan koruyacak elbiseler yaptı”; bunda arifler için kudsiyet ateşleriyle yanmasınlar diye ünsiyet ruhundan kılınan elbiselere işaret vardır. Teâlâ Celle Şânuhu: { وَسَرابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ } “Ve sizi savaşınızdan koruyacak elbiseler yaptı” kavliyle de şeytanların ve nefislerin tuzağını defetmek için lütfettiği marifet ve muhabbete işaret etmiştir. { كَذلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ } “İşte böylece üzerinizdeki nimetini tamamlar ki teslim olasınız.” Kullukta O Sübhânehu'nun emrine boyun eğesiniz ve rubûbiyet izzetine ram olasınız diye. İbn Atâ şöyle demiştir: 'Nimetin tamamlanması Nimet Veren'e sükûnet bulmaktır.' Hamdûn demiştir ki: 'Onun dünyadaki tamamı marifet, ahiretteki tamamı ise rü'yettir (Allah'ı görmektir).' Ebû Muhammed el-Harîrî şöyle demiştir: 'Nimetin tamamı, kalbin gizli şirkten arınması ve nefsin riya ve şöhret arzusundan selamet bulmasıdır.' { يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ } “Allah'ın nimetini bilirler”; o da fıtrat kuvvetiyle Peygamber'in hidayeti veya onun varlığıdır, { ثُمَّ يُنْكِرُونَها } “sonra da onu inkâr ederler”; inatları ve nefsanî sıfatlarının galebe çalması sebebiyle, { وَأَكْثَرُهُمُ الْكافِرُونَ } “ve onların çoğu kâfirlerdir”; fıtratlarının onun hakikatine şahitlik etmesine rağmen. { وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً ثُمَّ لا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا } “Her ümmetten bir şahit göndereceğimiz gün, artık inkâr edenlere izin verilmez”; onun davetine uymamaları hususunda mazeret beyan etmelerine izin verilmez, çünkü mazeretleri yoktur, { وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ } “onların rızayı kazanmaları da istenmez”; çünkü istidatlarının gereği olarak aleyhlerindeki azap sözü hak olmuştur; Allah Teâlâ'dan af ve afiyet dileriz. { وَأَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ } “Ve o gün Allah'a teslimiyeti sundular”; denildi ki: Bu, nefislerinin karanlık örtüleri zayıflayıp kesif perdeleri inceldiği zaman ikinci duraktadır; rezillik heyetlerinin kuvvetli olduğu ve nefsin şeytanlık hususundaki inadının şiddetli bulunduğu birinci durakta ise teslim olmazlar; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğu buna işaret etmektedir: { يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعاً فَيَحْلِفُونَ لَهُ كَما يَحْلِفُونَ لَكُمْ } “Allah onların hepsini dirilteceği gün, size yemin ettikleri gibi O'na da yemin ederler.” Bir görüşe göre de:
المستسلمون بعض والحالفون بعض فافهم والله تعالى أعلم.
Teslim olanlar bir kısım, yeminleşenler [müttefikler] bir kısımdır. Artık iyi anla! En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
الَّذِينَ كَفَرُوا في أنفسهم وَصَدُّوا غيرهم عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ بمنع من يريد الإسلام عنه وبحمل من استخفوه على الكفر فالصد عن السبيل أعم من المنع عنه ابتداء وبقاء كذا قيل: والظاهر الأول، والظاهر أن الموصول مبتدأ وقوله تعالى: زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ خبره، وجوز ابن عطية كون الموصول بدلا من فاعل يَفْتَرُونَ ويكون زِدْناهُمْ مستأنفا، وجوز بعضهم كون الأول نصبا على الذم أو رفعا عليه فيضمر الناصب والمبتدأ وجوبا وزِدْناهُمْ بحاله، وهذه الزيادة إما بالشدة أو بنوع آخر من العذاب والثاني هو المأثور،
{ الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenler”; bizzat kendileri küfre sapanlar, { وَصَدُّوا } “ve alıkoyanlar”; başkalarını alıkoyanlar, { عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah'ın yolundan”; İslam'ı isteyenleri ondan menederek ve hafife aldıkları kimseleri küfre sürükleyerek. Dolayısıyla yoldan alıkoymak, baştan engellemekten ve devam ettirmeyi önlemekten daha geneldir. Böyle denilmiştir; zahir olan ise birincisidir. Zahir olan, ism-i mevsulün mübteda ve Allah Teâlâ'nın: { زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ } “azap üstüne azap artırdık” kavlinin onun haberi olmasıdır. İbn Atıyye ism-i mevsulün { يَفْتَرُونَ } fiilinin failinden bedel olmasını ve { زِدْناهُمْ } fiilinin ise müste'nefe olmasını caiz görmüştür. Bazıları da birincisinin zem üzere mansub veya merfû olmasını caiz görmüşlerdir; bu durumda nâsıb veya mübteda vacip olarak takdir edilir, { زِدْناهُمْ } ise kendi hâlinde kalır. Bu artırma ya azabın şiddetlenmesiyle yahut başka bir azap türü iledir; ikincisi ise rivayetle sabit olandır.
فقد أخرج ابن مردويه.
Nitekim İbn Merdûye,
والخطيب (١) عن البراء أن النبي ﷺ سئل عن ذلك فقال: «عقارب أمثال النخل الطوال ينهشونهم في جهنم» وروى نحوه الحاكم وصدمه. والبيهقي. وغيره عن ابن مسعود.
ve el-Hatîb (1), Berâ'dan rivayet etmişlerdir ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bundan sorulmuş, o da şöyle buyurmuştur: 'Onlar uzun hurma ağaçları gibi akreplerdir; cehennemde onları sokup dururlar.' Hâkim -tashih ederek-, Beyhakî ve başkaları da İbn Mes'ûd'dan benzerini rivayet etmiştir.
وأخرج ابن أبي حاتم عن السدي أنه قال: إن أهل النار إذا جزعوا من حرها استغاثوا بضحضاح في النار فإذا أتوه تلقاهم عقارب كأنهن البغال الدهم وأفاعي كأنهن البخاتي فتضربهم فذلك الزيادة، وعن ابن عباس أنها أنهار من صفر مذاب يسيل من تحت العرش يعذبون بها، وعن الزجاج يخرجون من حر النار إلى الزمهرير فيبادرون من شدة برده إلى النار بِما كانُوا يُفْسِدُونَ متعلق- بزدناهم- أي زدناهم عذابا فوق العذاب الذي يستحقونه بكفرهم بسبب
İbn Ebî Hâtim’in es-Süddî’den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Cehennem ehli onun sıcağından feryat edip sızlandıklarında cehennemdeki sığ bir yere sığınmak isterler. Oraya vardıklarında ise karşılarına yağız katırlar gibi akrepler ve buhtî develeri gibi yılanlar çıkarak onları sokar; işte [azabın] artırılması bundan ibarettir.” İbn Abbâs’tan [nakledildiğine göre] o [artırma], Arş’ın altından akan ve kendisiyle azap edildikleri erimiş bakırdan nehirlerdir. ez-Zeccâc’dan [nakledildiğine göre ise] onlar ateşin sıcağından zemherîre çıkarılırlar, dondurucu soğuğunun şiddetinden ötürü de [tekrar] hemen ateşe koşarlar. { بِمَا كَانُوا يُفْسِدُونَ } “Bozgunculuk yapmalarından ötürü” [ifadesi], { زِدْنَاهُمْ } “[azaplarını] artırdık” fiiline müteallıktır (bağlıdır); yani küfürleri sebebiyle hak ettikleri azabın üstüne, (...) sebebiyle [onlara bir azap daha artırdık].
استمرارهم على الإفساد وهو الصد عن السبيل، وجوز أن يفسر ذلك بما هو أعم من الكفر والصد، والمعنى زدناهم عذابا فوق عذابهم الذي يستحقونه بمجرد الكفر والصد بسبب استمرارهم على هذين الأمرين القبيحين، ووجه ذلك أن البقاء على المعصية يومين مثلا أقبح من البقاء عليها يوما والبقاء ثلاثة أيام أقبح من البقاء يومين وهكذا، ومن هنا قالوا:
bozgunculukta -ki o da Allah yolundan alıkoymaktır- devam etmeleri sebebiyle azap üstüne azap artırdık. Bunun hem küfrü hem de alıkoymayı kapsayan daha genel bir anlamla tefsir edilmesi de caiz görülmüştür. Mana şöyledir: Sırf küfür ve alıkoyma sebebiyle hak ettikleri azaplarının üzerine, bu iki çirkin işte devam etmeleri sebebiyle azaplarını artırdık. Bunun gerekçesi şudur: Mesela günah üzerinde iki gün kalmak bir gün kalmaktan daha çirkindir; üç gün kalmak ise iki gün kalmaktan daha çirkindir ve bu böyle devam eder. Bundan dolayı âlimler şöyle demişlerdir:
الإصرار على الصغيرة كبيرة، وقيل: إن أهل جهنم يستحقون من العذاب مرتبة مخصوصة هي ما يكون لهم أول دخولها والزيادة عليها إنما هي لحفظها إذ لو لم تزد لألفوها وطابت أنفسهم بها كمن وضع يده في ماء حار مثلا فإنه يجد أول زمان وضعها ما لا يجده بعد مضي ساعة وهو كما ترى.
'Küçük günahta ısrar etmek büyük günahtır.' Bir görüşe göre: Cehennem ehli azaptan belirli bir mertebeyi hak ederler ki bu da cehenneme ilk girdiklerinde kendileri için olan kısımdır; onun üzerine yapılan artırma ise azabın tesirini korumak içindir; zira eğer artırılmasaydı ona alışırlar ve nefisleri onunla rahatlardı; nitekim elini sıcak suya sokan kimse gibi, elini ilk soktuğu anda hissettiğini bir saat geçtikten sonra hissetmez. Bu görüş ise gördüğün gibi [zayıftır].
وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً عَلَيْهِمْ وهو كما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما نبيهم الذي بعث فيهم في الدنيا، ومعنى كونه مِنْ أَنْفُسِهِمْ أنه منهم، وذلك ليكون أقطع للمعذرة، ولا يرد لوط ﵇ فإنه لما تأهل فيهم وسكن معهم عد منهم أيضا، وقال ابن عطية: يجوز أن يبعث الله تعالى شهداء من الصالحين مع الأنبياء ﵈، وقد قال بعض الصحابة رضي الله تعالى عنهم: إذا رأيت أحدا على معصية فانهه فإن أطاعك وإلا كنت شهيدا عليه يوم القيامة، وذكر الإمام في الآية قولين الأول أن كل نبي شاهد على قومه كما تقدم، والثاني إن كل قرن وجمع يحصل في الدنيا فلا بد أن يحصل فيهم من يكون شهيدا عليهم ولا بد أن لا يكون جائزا الخطأ وإلا لاحتاج إلى آخر وهكذا فيلزم التسلسل، ووجود الشهيد كذلك في عصر النبي ﷺ ظاهر وأما بعده فلا بد في كل عصر من أقوام تقوم الحجة بقولهم وهم قائمون مقام الشهيد المعصوم، ثم قال: وهذا يقتضي أن يكون إجماع الأمة حجة انتهى، وإلى أنه لا بد في كل عصر ممن يكون قوله حجة على أهل عصره ذهب الجبائي وأكثر المعتزلة، قال الطبرسي في مجمع البيان: ومذهبهم يوافق مذهب أصحابنا يعني الشيعة وإن خالفه في أن ذلك الحجة من هو. وأنت تعلم أن الاستدلال بالآية على هذا المطلب ضعيف، وتحقيق الكلام في ذلك يطلب من محله.
{ وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً عَلَيْهِمْ } “Ve her ümmet içinde kendilerinden aleyhlerine bir şahit göndereceğimiz gün”; bu şahit, İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edildiği gibi dünyada içlerine gönderilen peygamberleridir. { مِنْ أَنْفُسِهِمْ } “kendilerinden” olmasının manası, mazeretlerini daha kesin biçimde ortadan kaldırmak için onların içinden olmasıdır. Hz. Lût aleyhisselâm buna bir itiraz teşkil etmez; zira o aralarında evlenip onlarla birlikte yaşadığı için onlardan sayılmıştır. İbn Atıyye şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ'nın peygamberler aleyhimüsselâm ile birlikte salihlerden de şahitler göndermesi caizdir.' Nitekim sahâbeden radıyallâhu teâlâ anhüm bazıları şöyle demiştir: 'Birini bir günah üzere gördüğünde onu nehyet; eğer sana itaat ederse ne âlâ, aksi takdirde kıyamet günü onun aleyhine şahit olursun.' İmam [er-Râzî] ayette iki görüş zikretmiştir: Birincisi, daha önce geçtiği gibi her peygamberin kendi kavmine şahit olmasıdır. İkincisi, dünyada meydana gelen her asır ve topluluk içinde mutlaka aleyhlerine şahit olacak birinin bulunmasının gerekmesidir; bu kişinin de hata etmesi caiz olmayan biri olması şarttır, aksi takdirde o da bir başkasına muhtaç olur ve bu böylece teselsüle yol açar. Şahidin bu nitelikte bulunması Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in asrında açıktır; ondan sonrasında ise her asırda sözleriyle hüccet kaim olan toplulukların bulunması kaçınılmazdır ve onlar masum şahidin makamına kaimdirler. Sonra şöyle demiştir: 'Bu durum ümmetin icmaının hüccet olmasını gerektirir.' [Sözün sonu]. Cübbâî ve Mutezile'nin çoğu da her asırda kendi asrının ehline sözü hüccet olan bir kimsenin bulunmasının zorunlu olduğu görüşüne varmıştır. Tabressî Mecma'u'l-Beyân'da şöyle demiştir: 'Onların mezhebi bizim ashabımızın -yani Şia'nın- mezhebine uygundur; her ne kadar o hüccetin kim olduğu konusunda ihtilaf etse de.' Sen de bilirsin ki bu gayeye ayetle delil getirmek zayıftır; bu konudaki kelamın tahkiki kendi yerinden talep edilir.
وقال الأصم: المراد بالشهيد أجزاء من الإنسان، وذلك أنه تعالى ينطق عشرة أجزاء منه وهي الأذنان والعينان والرجلان واليدان والجلد واللسان فتشهد عليه لأنه سبحانه قال في صفة الشهيد من أنفسهم.
el-Esamm şöyle demiştir: 'Şahitten murat insanın organlarıdır. Şöyle ki: Allah Teâlâ onun on organını konuşturur; bunlar iki kulak, iki göz, iki ayak, iki el, deri ve dildir; böylece onun aleyhine şahitlik ederler; zira O Sübhânehu şahidin vasfında 'kendilerinden' buyurmuştur.'
وتعقبه القاضي وغيره بأن كونه شهيدا على الأمة يقتضي أن يكون غيرهم. وأيضا قوله تعالى: فِي كُلِّ أُمَّةٍ يأبى ذلك إذ لا يصح وصف آحاد الأعضاء بأنها من الأمة وأيضا مقابلة ذلك بقوله سبحانه: وَجِئْنا بِكَ شَهِيداً عَلى هؤُلاءِ يبعد ما ذكر كما لا يخفى، والمراد بهؤلاء أمته ﷺ عند أكثر المفسرين، ولم يستبعد أن يكون المراد بهم ما يشمل الحاضرين وقت النزول وغيرهم إلى يوم القيامة فإن أعمال أمته ﵊ تعرض عليه بعد موته.
Kâdı [el-Beyzâvî] ve başkaları buna itiraz ederek şöyle demişlerdir: Ümmetin aleyhine şahit olması onların gayrısı olmasını gerektirir. Ayrıca Allah Teâlâ'nın: { فِي كُلِّ أُمَّةٍ } buyruğu da buna manidir; zira tek tek organların ümmetten olduğu şeklinde nitelendirilmesi sahih olmaz. Ayrıca bunun Sübhânehu'nun: { وَجِئْنا بِكَ شَهِيداً عَلى هؤُلاءِ } “Seni de bunların üzerine şahit getirdik” kavliyle mukabele edilmesi de gizli kalmayacağı üzere zikredilen görüşü uzaklaştırır. Müfessirlerin çoğuna göre 'bunlar'dan kasıt onun sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetidir. Nüzul vaktinde hazır bulunanları ve kıyamet gününe kadar gelecek olan diğerlerini kapsamasının murat edilmesi de uzak görülmemiştir; zira ümmetinin amelleri vefatından sonra ona aleyhisselâm arz olunur.
فقد روي عنه ﷺ أنه قال: «حياتي خير لكم تحدثون ويحدث لكم ومماتي خير لكم تعرض على أعمالكم فما رأيت من خير حمدت الله عليه وما رأيت من شر استغفرت الله تعالى لكم»
Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: 'Hayatım sizin için hayırlıdır; konuşursunuz ve size hüküm bildirilir. Vefatım da sizin için hayırlıdır; amelleriniz bana arz olunur; hayır gördüğümde ona karşı Allah'a hamdederim, şer gördüğümde ise sizin için Allah Teâlâ'dan mağfiret dilerim.'
بل
Hatta
جاء أن أعمال العبد تعرض على أقاربه من الموتى،
kulun amellerinin ölmüş akrabalarına arz edildiği rivayet edilmiştir.
فقد أخرج ابن أبي الدنيا عن أبي هريرة أن النبي ﷺ قال: «لا تفضحوا أمواتكم بسيئات أعمالكم فإنها تعرض على أوليائكم من أهل القبور»
Nitekim İbn Ebî'd-Dünyâ Ebû Hüreyre'den Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: 'Kötü amellerinizle ölülerinizi rezil etmeyin; zira onlar kabir ehlinden olan yakınlarınıza arz olunur.'
وأخرج أحمد عن أنس مرفوعا «إن أعمالكم تعرض على أقاربكم وعشائركم من الأموات فإن كان خيرا استبشروا وإن كان غير ذلك قالوا: اللهم لا تمتهم حتى تهديهم كما هديتنا» وأخرجه أبو داود من حديث جابر بزيادة «وألهمهم أن يعملوا بطاعتك» .
Ahmed b. Hanbel de Enes'ten merfû olarak şunu rivayet etmiştir: 'Amelleriniz ölülerden olan akrabalarınıza ve aşiretinize arz olunur; eğer hayır ise sevinirler, şayet bundan başkası ise: 'Allah'ım, bizi hidayete erdirdiğin gibi onları da hidayete erdirmedikçe canlarını alma!' derler.' Ebû Dâvûd bunu Câbir hadisinden şu ziyadeyle rivayet etmiştir: 'Ve onlara sana taatle amel etmelerini ilham et.'
وأخرج ابن أبي الدنيا عن أبي الدرداء أنه قال: «إن أعمالكم تعرض على موتاكم فيسرون ويساؤون» فكان أبو الدرداء يقول عنه ذلك: اللهم إني أعوذ بك أن يمقتني خالي عبد الله بن رواحة إذا لقيته يقول ذلك في سجوده. والنبي ﷺ لأمته بمنزلة الوالد بل أولى، ولم أقف على عرض أعمال الأمم السابقة على أنبيائهم بعد الموت ولم أر من تعرض
İbn Ebî'd-Dünyâ Ebû'd-Derdâ'dan onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Amelleriniz ölülerinize arz olunur; sevinirler ve üzülürler.' Ebû'd-Derdâ bu sebeple secdelerinde şöyle dua ederdi: 'Allah'ım! Karşılaştığımda dayım Abdullah b. Revâha'nın benden nefret etmesinden sana sığınırım.' Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ümmeti için bir baba mesabesindedir, hatta daha da önceliklidir. Önceki ümmetlerin amellerinin vefatlarından sonra kendi peygamberlerine arz edildiğine dair bir bilgiye rastlamadım ve ne nefy ne de ispat cihetinden buna değinen
لذلك لا نفيا ولا إثباتا، فإن قيل: إنها تعرض فأمر الشهادة مما لا غبار عليه في نبي لم يبعث في أمته خلوهم عنه نبي آخر، وإن قيل: إنها لا تعرض احتاج أمر الشهادة إلى الفحص عن وجود أمر يفيد العلم المصحح لها أو التزام أن الشهيد ليس هو النبي وحده كما سمعت فيما سبق، ثم إن حديث العرض على نبينا ﵊ يشكل عليه
bir kimse görmedim. Eğer 'Arz olunur' denilirse, ümmetinin içinde vefatından sonra başka bir peygamber gönderilmemiş olan bir peygamber hakkında şahitlik meselesinde hiçbir şüphe kalmaz. Şayet 'Arz olunmaz' denilirse, şahitlik meselesi bunu sahih kılacak ilmi sağlayan bir unsurun varlığını araştırmayı yahut daha önce işittiğin gibi şahidin yalnızca peygamber olmadığını kabul etmeyi gerektirir. Sonra, Peygamberimiz aleyhisselâm'a amellerin arz olunması hadisine karşı,
حديث «ليذادن عن الحوض أقوام» الخبر،
'Havzın başından birtakım topluluklar mutlaka kovulacaktır...' hadisi müşkil teşkil etmektedir.
وقد ذكر ذلك المناوي ولم يجب عنه، وقد أجبت عنه في بعض تعليقاتي فتأمل، وقيل: المراد بهم شهداء الأمم وهم الأنبياء ﵈ لعلمه ﵊ بعقائدهم واستجماع شرعه لقواعدهم لا الأمة لأن كونه ﷺ شهيدا على أمته علم مما تقدم فالآية مسوقة لشهادته ﵊ على الأنبياء ﷺ فتخلو عن التكرار. ورد بأن المراد بشهادته عليهم الصلاة والسلام على أمته تزكيته وتعديله لهم بعد أن يشهدوا على تبليغ الأنبياء ﵈ حسبما علموه من كتابهم وهذا لم يعلم مما مر ليكون تكرارا وهو الوارد في الحديث، وقد ذكره غير واحد في تفسير قوله تعالى: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً [البقرة: ١٤٣] وعَلى لا مضرة فيها وإن ضرت فالضرر مشترك. نعم لم يفهم مما قبل شهادة هذه الأمة على تبليغ الأنبياء ﵈ ليظهر كون هذه الشهادة للتزكية كما في آية البقرة، ولعل الأمر في ذلك سهل. وفي إرشاد العقل السليم أن قوله تعالى: وَيَوْمَ نَبْعَثُ تكرير لما سبق تثنية للتهديد، والمراد بهؤلاء الأمم وشهداؤهم، وإيثار لفظ المجيء على البعث لكمال العناية بشأنه ﷺ، وصيغة الماضي للدلالة على تحقق الوقوع انتهى. وتعقب بأن حمل هؤُلاءِ على ما ذكر خلاف الظاهر، وجوز أن يكون إيثار المجيء على البعث للإيذان بالمغايرة بين الشهادتين بناء على أن شهادته ﷺ على أمته للتزكية ولا كذلك شهادة سائر الأنبياء ﵈ على أممهم.
Münâvî bunu zikretmiş ancak cevaplamamıştır; ben ise bazı ta'liklerimde buna cevap vermiştim, tefekkür et! Bir görüşe göre: 'Bunlar'dan murat, ümmetlerin şahitleri olan peygamberlerdir aleyhimüsselâm; çünkü o aleyhisselâm onların akidelerini bilmekte ve şeriatı da onların kurallarını bünyesinde toplamaktadır; murat ümmet değildir; zira onun sallallâhu aleyhi ve sellem kendi ümmetine şahit oluşu daha önce geçenlerden anlaşılmıştır; binaenaleyh ayet onun aleyhisselâm peygamberlere aleyhimüsselâm şahitliği için sevk edilmiştir ve böylece tekrardan uzak kalmış olur. Buna şöyle reddiye verilmiştir: Onun aleyhissalâtü vesselâm kendi ümmetine şahitliğinden murat, onların kitaplarından öğrendikleri üzere peygamberlerin aleyhimüsselâm tebliğde bulunduklarına şahitlik etmelerinden sonra onları tezkiye ve ta'dil etmesidir. Bu ise tekrar teşkil edecek şekilde daha önceden bilinmiş değildir ve hadiste varit olan da budur. Birçok müfessir Allah Teâlâ'nın: { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً } “İşte böylece insanlara şahitler olasınız, Resûl de size şahit olsun diye sizi vasat (hayırlı ve adil) bir ümmet kıldık.” [el-Bakara: 143] ayetinin tefsirinde bunu zikretmiştir. 'Alâ' harf-i cerinde bir zarar manası yoktur; şayet zarar varsa bile zarar müşterektir. Evet, Bakara ayetinde olduğu gibi bu şahitliğin tezkiye için olduğu açıkça görülsün diye, bundan önce bu ümmetin peygamberlerin aleyhimüsselâm tebliğ ettiğine dair şahitliği anlaşılmış değildir; muhtemelen bu husustaki mesele kolaydır. İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de şöyle denilmektedir: Allah Teâlâ'nın: { وَيَوْمَ نَبْعَثُ } buyruğu, tehdidi pekiştirmek için daha önce geçenin tekrarıdır. 'Bunlar'dan murat ümmetler ve onların şahitleridir; 'ba's' (gönderme) lafzı yerine 'meci'' (getirme) lafzının tercih edilmesi onun sallallâhu aleyhi ve sellem şânına gösterilen tam ihtimam sebebiyledir; mazi sîgası ise vukuunun kesinliğini belirtmek içindir. [Sözün sonu]. 'Bunlar' ifadesinin zikredilen manaya hamledilmesinin zahire muhalif olduğu gerekçesiyle buna itiraz edilmiştir. 'Ba's' yerine 'meci'' lafzının tercih edilmesinin, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetine şahitliğinin tezkiye için olduğu, diğer peygamberlerin aleyhimüsselâm kendi ümmetlerine şahitliklerinin ise böyle olmadığı esasına dayanarak iki şahitlik arasındaki başkalığı bildirmek için olması da caiz görülmüştür.
والظرف معمول لمحذوف كما مر، والمراد به يوم القيامة وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ الكامل في الكتابية الحقيق بأن يخص به اسم الجنس، وهذا- على ما في البحر- استئناف أخبار وليس داخلا مع ما قبله لاختلاف الزمانين.
Zarf daha önce geçtiği gibi mahzuf bir fiilin ma'mûlüdür; bundan murat da kıyamet günüdür. { وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ } “Ve sana Kitab'ı indirdik”; kitaplık vasfında kâmil olan ve cins ismin kendisine tahsis edilmesine layık bulunan [Kitab'ı]. Bu cümle -el-Bahr'da belirtildiğine göre- yeni bir haber vermedir (istînâf) ve iki zamanın farklılığı sebebiyle kendisinden öncekine dahil değildir.
وجوز غير واحد كونه حالا بتقدير قد، وذكر بعض الأفاضل أن قوله تعالى: وَجِئْنا بِكَ إلخ إن كان كلاما مبتدأ غير معطوف على قوله سبحانه: نَبْعَثُ وشَهِيداً حالا مقدرة فلا إشكال في الحالية وإن كان عطفا عليه، والتعبير بالماضي لما عرف في أمثاله، فمضمون الجملة الحالية متقدم بكثير فلا يتمشى التأويل الذي ذكروه في تصحيح كون الماضوية حالا هنا، ففي صحة كونه حالا كلام إلا أن يبنى على عدم جريان الزمان عليه ﷾. وتعقب بأنه ليس بشيء لأن قوله سبحانه: تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ يدخل فيه العقائد والقواعد بالدخول الأولى، وذلك مستمر إلى البعث وما بعده، ولا حاجة إلى ما قيل من أن المعنى بحيث أو بحال أنا كما نزلنا عليك وتلك الحيثية ثابتة له ﷾ إلى الأبد انتهى، وفيه نظر.
Birden fazla âlim 'kad' takdiriyle bunun hâl olmasını caiz görmüştür. Bazı fazilet sahibi âlimler şöyle zikretmişlerdir: Allah Teâlâ'nın: { وَجِئْنا بِكَ } ilah. buyruğu, Sübhânehu'nun: { نَبْعَثُ } kavline matuf olmayan müstakil bir kelam ve { شَهِيداً } takdîrî bir hâl ise, cümlenin hâl olmasında hiçbir müşkillik yoktur. Şayet ona matuf ise ve mazi ile ifade edilmesi benzerlerinde bilinen sebepten [kesinlikten] ötürü ise, hâl cümlesinin mazmunu çok daha öncedir; dolayısıyla mazi fiilin burada hâl olmasını sahih kılmak için zikrettikleri tevil yürümez. Bu durumda onun hâl olmasının sıhhatinde söz vardır; meğerki O Azze ve Celle hakkında zaman cereyan etmediği esasına dayandırılsın. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu bir şey değildir; çünkü Sübhânehu'nun: { تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ } kavline akideler ve kurallar öncelikle dahildir ve bu durum dirilişe ve sonrasına kadar devam eder. 'Mana, sana indirdiğimiz gibi veya indirdiğimiz hâl üzeredir ve o haysiyet O Azze ve Celle için ebediyen sabittir' şeklinde söylenen söze de ihtiyaç yoktur. [Sözün sonu]. Bunda ise düşünme payı vardır.
وزعم بعضهم أن الجملة حال من ضمير الرفع في الفعل العامل في الظرف أي خوفهم ذلك اليوم وقد نزلنا عليك الكتاب، وهو كما ترى والأسلم الاستئناف والتبيان مصدر يدل على التكثير على ما روى ثعلب عن الكوفيين.
Bazıları bu cümlenin, zarfta amel eden fiildeki ref zamirinden hâl olduğunu iddia etmiştir; yani 'Biz sana Kitab'ı indirmişken onları o günle korkut.' Bu ise gördüğün gibi [zayıftır]; en selameti istînâf (yeni başlangıç) olmasıdır. 'Tibyân' ise Saleb'in Kûfelilerden rivayet ettiğine göre çokluk ifade eden bir masdardır.
والمبرد عن البصريين، قال سلامة الأنباري في شرح المقامات: كل ما ورد من المصادر عن العرب على تفعال فهو بفتح التاء إلا لفظتين وهما تبيان وتلقاء، وقال ابن عطية: هو اسم وليس بمصدر، وهذه الصيغة أيضا في الأسماء قليلة، فعن ابن مالك أنه قال في نظم الفرائد: جاء على تفعال بالكسر وهو غير مصدر رجل تكلام وتلقام وتلعاب وتمساح للكذاب وتضراب للناقة القريبة بضراب الفحل وتمراد لبيت الحمام وتلفاف لثوبين ملفوفين وتجفاف لما تجلل به
el-Müberred de Basralılardan bunu nakletmiştir. Selâme el-Enbârî Şerhu'l-Makāmât'ta şöyle demiştir: 'Araplardan 'tif'âl' vezninde gelen bütün masdarlar t harfinin fethasıyladır; ancak iki lafız müstesnadır, onlar da 'tibyân' ve 'tılkā'' lafızlarıdır.' İbn Atıyye şöyle demiştir: 'O bir isimdir, masdar değildir.' Bu vezin isimlerde de azdır; nitekim İbn Mâlik'ten Nazmu'l-Ferâid'de şöyle dediği nakledilmiştir: 'Kesre ile 'tif'âl' vezninde masdar olmayan şu kelimeler gelmiştir: Çok konuşan adam için 'tiklâm', çok lokma yutan için 'tılkām', çok oynayan için 'tıl'âb', çok yalancı için 'timsâh', erkeğe çekilmeye yaklaşmış dişi deve için 'tıdrâb', güvercin yuvası için 'tımrâd', birbirine sarılmış iki elbise için 'tılfâf', atın üzerine örtülen zırh veya örtü için 'tıcfâf',
الفرس وتهواء لجزء ماض من الليل وتنبال للقصير اللئيم وتعشار وتبراك لموضعين، وزاد ابن جعوان تمثال وتيفاق لموافقة الهلال، واقتصر أبو جعفر النحاس في شرح المعلقات على أقل من ذلك فقال: ليس في كلام العرب على تفعال إلا أربعة أسماء وخامس مختلف فيه يقال تبيان ويقال لقلادة المرأة تقصار وتعشار وتبراك والخامس تمساح وتمسح أكثر وافصح انتهى، والمعروف أن تِبْياناً مصدر وليس باسم وإن قيل: إن قول أكثر النحويين، وجوز الزجاج فيه الفتح في غير القرآن، والمراد من كل شيء على ما ذهب إليه جمع ما يتعلق بأمور الدين أي بيانا بليغا لكل شيء يتعلق بذلك ومن جملته أحوال الأمم من أنبيائهم ﵈، وكذا ما أخبرت به هذه الآية من بعث الشهداء وبعثه ﵊، فانتظام الآية بما قبلها ظاهر، والدليل على تقدير الوصف المخصص للشيء المقام وأن بعثة الأنبياء عليهم الصلاة والسلام إنما هي لبيان الدين، ولذا أجيب السؤال عن الأهلة بما أجيب،
gecenin geçen bir kısmı için 'tihvâ'', kısa boylu alçak adam için 'tınbâl', iki yer ismi olarak 'ti'şâr' ve 'tibrâk'.' İbn Ca'vân buna 'timsâl' ve hilale muvafakat anlamında 'tîfâk' kelimelerini eklemiştir. Ebû Ca'fer en-Nahhâs Şerhu'l-Muallakāt'ta bundan daha azıyla yetinerek şöyle demiştir: 'Arap kelamında 'tif'âl' vezninde sadece dört isim vardır, beşincisi ise ihtilaflıdır: 'Tibyân' denilir, kadının gerdanlığı için 'tiksâr' denilir, 'ti'şâr' ve 'tibrâk' denilir; beşincisi ise 'timsâh'tır, fakat 'timsah' kullanımı daha çok ve daha fasihtir.' [Sözün sonu]. Meşhur olan ise, nahivcilerin çoğunun görüşü olduğu söylense de, { تِبْياناً } lafzının isim değil masdar olduğudur. Zeccâc Kur'an dışındaki yerlerde t harfinin fethasını da caiz görmüştür. Bir cemaatin gittiği görüşe göre 'her şey'den murat din işleriyle ilgili olan şeylerdir; yani bu alaka ile ilgili her şey için beliğ bir açıklama [olarak indirdik]; peygamberlerin aleyhimüsselâm ve ümmetlerinin hâlleri ile bu ayetin haber verdiği şahitlerin ve o Peygamber'in aleyhisselâm gönderilmesi de bu kabildendir. Dolayısıyla ayetin öncesiyle irtibatı açıktır. 'Şey' kelimesini tahsis eden vasfın takdirine delil ise makamın gereği ve peygamberlerin aleyhimüssalâtü vesselâm gönderiliş gayesinin ancak dini beyan etmek oluşudur; bu sebepledir ki hilaller hakkındaki soruya verilen cevap verilmiştir.
وقال ﷺ: «أنتم أعلم بأمور دنياكم»
Nitekim o sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Siz dünya işlerinizi daha iyi bilirsiniz.'
وكون الكتاب تبيانا لذلك باعتبار أن فيه نصا على البعض وإحالة للبعض الآخر على السنة حيث أمر باتباع النبي ﷺ، وقيل فيه: وَما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى [النجم: ٣] وحثا على الإجماع في قوله سبحانه: وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ [النساء: ١١٥] الآية فإنها على ما روي عن الشافعي وجماعة دليل الإجماع، وقد رضي ﷺ لأمته باتباع أصحابه حيث
Kitab'ın bunlar için bir 'tibyân' (açıklama) olması; bir kısmını bizzat nass ile belirtmesi, diğer bir kısmını ise Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e itaati emrederek ve onun hakkında: { وَما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى } “O hevasından konuşmaz.” [en-Necm: 3] buyurarak sünnete havale etmesi, ayrıca Sübhânehu'nun: { وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ } “ve müminlerin yolundan başkasına uyarsa...” [en-Nisâ: 115] ayetinde icmaa teşvik etmesi itibarıyladır; zira bu ayet Şâfiî ve bir cemaatten rivayet edildiğine göre icmaın delilidir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına uymayı ümmeti için uygun görmüş ve
قال ﵊. «عليكم بسنتي وسنة الخلفاء الراشدين من بعدي عضّوا عليها بالنواجذ» .
şöyle buyurmuştur aleyhisselâm: 'Benim sünetime ve benden sonraki hulefâ-i râşidînin sünnetine sarılın; ona azı dişlerinizle sımsıkı yapışın.'
وقد اجتهدوا وقاسوا ووطؤوا طرق الاجتهاد فكانت السنة والإجماع والقياس مستندة إلى تبيان الكتاب، وقال بعض:
Onlar da ictihad etmiş, kıyas yapmış ve ictihad yollarını döşemişlerdir; böylece sünnet, icma ve kıyas Kitab'ın açıklamasına (tibyânına) dayandırılmıştır. Bazıları şöyle demiştir:
كل للتكثير والتفخيم كما في قوله تعالى: تُدَمِّرُ كُلَّ شَيْءٍ بِأَمْرِ رَبِّها [الأحقاف: ٢٥] إذ يأبى الإحاطة والتعميم ما في التبيان من المبالغة في البيان وأن من أمور الدين تخصيصا لا يقتضيه المقام. ورد الثاني بما سمعت آنفا والأول بأن المبالغة بحسب الكمية لا الكيفية كما قيل في قوله تعالى: وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ [فصلت: ٤٦] إنه من قولك: فلان ظالم لعبده وظلام لعبيده، ومنه قوله سبحانه: وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ [البقرة: ٢٧، آل عمران: ١٩٢، المائدة: ٧٢] وقال بعضهم: لكل من القولين وجهة والمرجح للأول إبقاء كل على حقيقتها في الجملة، وتعقب بأنه يرجح الثاني إبقاء شَيْءٍ على العموم وسلامته من التقدير الذي هو خلاف الأصل ومن المجاز على قول. نعم ذهب أكثر المفسرين إلى اعتبار التخصيص وروي ذلك عن مجاهد.
'Küll' (her) lafzı, Allah Teâlâ'nın: { تُدَمِّرُ كُلَّ شَيْءٍ بِأَمْرِ رَبِّها } “Rabbinin emriyle her şeyi helak eder” [el-Ahkāf: 25] ayetinde olduğu gibi çokluk ve ta'zim (büyütme) içindir; zira 'tibyân' lafzındaki beyan mübalağası ve din işlerinden olmanın makamın gerektirmediği bir tahsis oluşu, kapsamlılığı ve umumiliği engellemektedir. İkinci gerekçeye az önce işittiğin açıklamalarla reddiye verilmiştir; birinciye ise mübalağanın keyfiyet bakımından değil kemiyet (miktar) bakımından olduğu belirtilerek cevap verilmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } “Rabbin kullara asla zulmedici değildir” [Fussilet: 46] kavli hakkında bunun: 'Falan kulu hakkında zâlimdir, kulları hakkında zallâmdır (çok zâlimdir)' sözünden mülhem olduğu söylenmiştir; Sübhânehu'nun: { وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ } “Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur” [el-Bakara: 270, Âl-i İmrân: 192, el-Mâide: 72] kavli de bu kabildendir. Bazıları şöyle demiştir: İki görüşten her birinin bir yönü vardır; birinciyi tercih ettiren unsur 'küll' kelimesini genel olarak hakikati üzere bırakmaktır. Buna da, 'şey' kelimesini umum üzere bırakmanın ve asıl olanın aksine takdirden ve bir görüşe göre mecazdan selamet bulmasının ikinciyi tercih ettireceği söylenerek itiraz edilmiştir. Evet, müfessirlerin çoğu tahsisin kabulü cihetine gitmişlerdir ve bu Mücâhid'den de rivayet edilmiştir.
وقال الجلال المحلي في الرد على من لم يجوز تخصيص السنة بالكتاب: إنه يدل على الجواز قوله تعالى:
Celâl el-Mahallî, sünnetin Kitap ile tahsis edilmesini caiz görmeyenlere verdiği reddiyede şöyle demiştir: 'Bunun caiz olduğuna Allah Teâlâ'nın şu buyruğu delalet eder:
وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ وإن خص من عمومه ما خص بغير القرآن، وتوجيه كونه تبيانا لكل ما يتعلق بالدين بما تقدم هو الذي يقتضيه كلام غير واحد من الأجلة. فعن الشافعي رضي الله تعالى عنه أنه قال مرة بمكة: سلوني عما شئتم أخبركم عنه من كتاب الله تعالى فقيل له: ما تقول في المحرم يقتل الزنبور؟ فقال: بسم الله الرحمن الرحيم قال الله تعالى: وَما آتاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَما نَهاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا [الحشر: ٧]
{ وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ } “Ve sana her şeyi açıklayan Kitab'ı indirdik”; her ne kadar onun umumundan Kur'an dışındaki şeylerle tahsis edilenler tahsis edilmiş olsa da.' Kitab'ın dinle ilgili her şey için bir 'tibyân' olmasının daha önce geçtiği şekilde tevcih edilmesi, önde gelen birçok âlimin sözünün de gerektirdiği husustur. Nitekim Şâfiî radıyallâhu teâlâ anh'dan rivayet edildiğine göre o bir keresinde Mekke'de şöyle demiştir: 'Bana dilediğinizi sorun, onu size Allah Teâlâ'nın Kitabı'ndan haber vereyim.' Bunun üzerine kendisine: 'İhramlının eşek arısını öldürmesi hakkında ne dersin?' denildi. O da şöyle dedi: 'Bismillâhirrahmânirrahîm; Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَما آتاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَما نَهاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا } “Peygamber size ne verdiyse onu alın, neyi de size yasak ettiyse ondan sakının!” [el-Haşr: 7]'