Binûn

Nahl Suresi — 6. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الشرع بتحريمه. وجوز الزمخشري أن يجعل السكر رزقا حسنا كأنه قيل: تتخذون منه ما هو مسكر ورزق حسن أي على أن العطف من عطف الصفات. وأنت تعلم أن العطف ظاهره المغايرة.

şeriatın onun haram kılınmasıyla hükmedeceğini [bilmesindendir]. Zemahşerî ise sekerin güzel bir rızık kılınmasını caiz görmüştür; sanki şöyle denilmiş gibidir: 'Ondan sarhoş edici olan ve güzel bir rızık [olan şeyi] edinirsiniz', yani atfın sıfatların atfı kabilinden olması üzere. Sen ise bilirsin ki atfın zahiri (aslolanı) başkalıktır.

هذا ولما كان اللبن نعمة عظيمة لا دخل لفعل الخلق فيه إضافة سبحانه لنفسه بقوله تعالى: نُسْقِيكُمْ بخلاف اتخاذ السكر وقد صرح بذلك في البحر فتأمل إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً باهرة لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ يستعملون عقولهم بالنظر والتأمل بالآيات فالفعل منزل منزلة اللازم، قال أبو حيان: ولما كان مفتتح الكلام وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً ناسب الختم بقوله سبحانه:- يعقلون- لأنه لا يعتبر إلا ذوو العقول. وأنا أقول: إذا كان في الآية إشارة إلى الحط من أمر السكر ففي الختم المذكور تقوية لذلك وله في النفوس موقع وأي موقع حيث إن العقار كما قيل للعقول عقال:

İşte bu sebeple, süt yaratılmışların fiilinin onda bir dahli bulunmayan yüce bir nimet olduğundan, Sübhânehu ve Teâlâ seker edinilmesinin aksine onu { نُسْقِيكُمْ } “size içiririz” buyurarak bizzat Kendi Zâtına nispet etmiştir. el-Bahr'da bu açıkça ifade edilmiştir, artık düşün! { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً } “Şüphesiz bunda apaçık bir delil vardır”, { لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } “akıllarını kullanan bir topluluk için”; yani ayetlere bakarak ve derin derin düşünerek akıllarını çalıştıranlar için. Burada fiil lâzım (geçişsiz) makamına indirilmiştir. Ebû Hayyân şöyle demiştir: Kelamın başlangıcı { وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً } “Şüphesiz davarlarda da sizin için elbette bir ibret vardır” şeklinde olunca, Sübhânehu'nun { يَعْقِلُونَ } “akıllarını kullanırlar” buyruğu ile hitama ermesi münasip düşmüştür; çünkü ancak akıl sahipleri ibret alır. Ben de derim ki: Şayet ayette sekerin durumunu yermeye (küçümsemeye) bir işaret varsa, mezkûr hitâmda da bunu kuvvetlendirme söz konusudur ve bunun nefislerde pek büyük bir yeri vardır. Zira denildiği gibi içki (akar), akılların bağıdır (ikâlidir):

إذا دارها بالأكف السقاة ... لخطابها أمهروها العقولا

Sakiler onu elden ele dolaştırdığında... ona talip olanlar mehir olarak akıllarını verirler.

فافهم ذاك والله تعالى يتولى هداك وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ ألهمها وألقى في روعها وعلمها بوجه لا يعلمه إلا اللطيف الخبير وفسر بعضهم الإيحاء إليها بتسخيرها لما أريد منها، ومنعوا أن يكون المراد حقيقة الإيحاء لأنه إنما يكون للعقلاء وليس النحل منها. نعم يصدر منها أفعال ويوجد فيها أحوال يتخيل بها أنها ذوات عقول وصاحبة فضل بمقصر عنه الفحول، فتراها يكون بينها واحد كالرئيس هو أعظمها جثة يكون نافذ الحكم على سائرها والكل يخدمونه ويحملون عنه وسمي اليعسوب والأمير، وذكروا أنها إذا نفرت عن وكرها ذهبت بجمعيتها إلى موضع آخر فإذا أرادوا عودها إلى وكرها ضربوا لها الطبول وآلات الموسيقى ورودها بواسطة تلك الألحان إلى وكرها، وهي تبني البيوت المسدسة من أضلاع متساوية والعقلاء لا يمكنهم ذلك إلا بآلات مثل المسطرة والفرجار وتختارها على غيرها من البيوت المشكلة بأشكال أخر كالمثلثات والمربعات والمخمسات وغيرها، وفي ذلك سر لطيف فإنهم قالوا: ثبت في الهندسة أنها لو كانت مشكلة بأشكال أخر يبقى فيما بينها بالضرورة فرج خالية ضائعة ولها أحوال كثيرة عجيبة غير ذلك قد شاهدها كثير من الناس وسبحان من أعطى كل شيء خلقه ثم هدى. والصوفية على ما ذكره الشعراني في غير موضع لا يمنعون إرادة الحقيقة، وقد أثبتوا في سائر الحيوانات رسلا وأنبياء والشرع يأبى ذلك. وذهب بعض حكماء الإشراق إلى ثبوت النفس الناطقة لجميع الحيوانات وأكاد أسلم لهم ذلك ولم نسمع عن أحد غير الصوفية القول بما سمعت عنهم، والنحل جنس واحده نحلة ويؤنث في لغة الحجاز ولذلك قال سبحانه: أَنِ اتَّخِذِي وقرأ ابن وثاب «النحل» بفتحتين وهو يحتمل أن يكون لغة وأن يكون اتباعا لحركة النون، وأَنِ إما مصدرية بتقدير باء الملابسة أي بأن اتخذي أو تفسيرية وما بعدها مفسر للإيحاء لأن فيه باعتبار معناه المشهور معنى القول دون حروفه، وذلك كاف في جعلها تفسيرية: وقد غفل عن ذلك أبو حيان أو لم يعتبره فقال: إن ذلك نظرا لأن الوحي هنا بمعنى الإلهام إجماعا وليس في الإلهام معنى القول مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً أو كارا، وأصل البيت مأوى الإنسان واستعمل هنا في الوكر الذي تبنيه النحل لتعسل فيه تشبيها له بما يبنيه الإنسان لما فيه من حسن الصنعة القسمة كما سمعت:

Bunu iyi anla, hidâyetini Allah Teâlâ üstlensin. { وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ } “Rabbin bal arısına vahyetti”; yani ona ilham etti, kalbine ilka etti ve Lâtîf ve Habîr olandan başkasının bilemeyeceği bir şekilde ona öğretti. Bazıları arıya vahyetmeyi, kendisinden murat edilen şeye boyun eğdirilmesi (teshîr) olarak tefsir etmişler ve vahyîn hakiki manasının kastedilmesini menetmişlerdir; zira vahiy ancak akıl sahipleri için olur, bal arısı ise onlardan değildir. Evet, ondan öyle fiiller sadır olur ve onda öyle haller bulunur ki, bunlarla onun akıl sahibi ve nice yiğitlerin aciz kaldığı bir fazilet sahibi olduğu zannedilir. Nitekim görürsün ki, aralarında cüssece en büyükleri olan ve diğerleri üzerinde hükmü geçen reis gibi biri bulunur; hepsi ona hizmet eder ve onun yükünü taşırlar, ona ya'sûb ve emîr adı verilir. Zikrettiklerine göre arılar kovanlarından ürküp kaçtıklarında topluca başka bir yere giderler; onları kovanlarına döndürmek istediklerinde onlar için davullar ve musiki aletleri çalarlar ve bu ezgiler vasıtasıyla onları kovanlarına geri döndürürler. Arı, eşit kenarlardan müteşekkil altıgen evler inşa eder; akıl sahipleri ise bunu cetvel ve pergel gibi aletler olmaksızın yapamazlar. Arı bu şekli üçgen, kare, beşgen ve benzeri diğer şekillerde oluşturulan evlere tercih eder. Bunda latîf bir sır vardır; zira geometriciler şöyle demişlerdir: Geometride sabittir ki şayet başka şekillerde yapılsaydı, aralarında zorunlu olarak boş ve zayi olan aralıklar kalırdı. Arının bundan başka birçok insanın bizzat müşahede ettiği daha pek çok hayret verici halleri vardır. Her şeye yaratılışını veren, sonra da yolunu gösteren [Allah] her türlü noksanlıktan münezzehtir. Sûfîler -Şa'rânî'nin pek çok yerde zikrettiği üzere- hakiki mananın murat edilmesine engel görmezler; hatta diğer bütün hayvanlarda da resuller ve nebîler bulunduğunu ispat etmişlerdir; ancak şeriat bunu kabul etmez. İşrâk felsefecilerinden bazıları ise bütün hayvanlar için nâtık nefsin (düşünen canın) sabit olduğu görüşüne gitmişlerdir; neredeyse onlara bu hususta hak vereceğim, ancak sûfîlerden başkasından onlardan duyduğun bu sözü işitmedik. Nahl (نحل) bir cinstir, tekili nahle (نحلة)'dir ve Hicaz lehçesinde müennestir (dişildir); bu sebeple Sübhânehu { أَنِ اتَّخِذِي } buyurmuştur. İbn Vessâb 'en-nahl' kelimesini iki fetha ile [nehal şeklinde] okumuştur; bu bir lehçe olabileceği gibi nûn harfinin harekesine tebaiyet de olabilir. { أَنِ } ise ya mülâbese bâ'sının takdiriyle mastariyyedir, yani 'edinmen hususunda' demektir; ya da tefsîriyyedir ve sonrasındaki kısım vahyi açıklar. Zira vahiy kelimesinde, meşhur manası itibarıyla, harfleri olmaksızın sözün manası mevcuttur; bu da onun tefsîriyye kılınması için yeterlidir. Ebû Hayyân bundan gaflet etmiş yahut bunu dikkate almayarak şöyle demiştir: 'Bu, buradaki vahyin icma ile ilham manasında olması ve ilhamda ise söz manasının bulunmaması sebebiyledir.' { مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً } “Dağlardan evler [edin]”, yani kovanlar/barınaklar. Beyt kelimesinin aslı insanın barınağıdır; burada ise bal arısının bal yapmak için inşa ettiği kovana, -işittiğin üzere- sanatının güzelliği ve taksimatı sebebiyle insanın inşa ettiği şeye benzetilerek mecazen kullanılmıştır.

وقرئ «بيوتا» بكسر الباء لمناسبة الياء وإلا فجمع فعل على فعول بالضم.

Yâ harfine uyum sağlaması için bâ harfinin kesresiyle { بُيُوتاً } şeklinde de okunmuştur; aksi takdirde 'fa'l' vezninin çoğulu zamme ile 'fuûl' kalıbında gelir.

وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ أي يعرشه الناس أي يرفعه من الكروم كما روي عن ابن زيد وغيره أو السقوف كما نقل عن الطبري أو أعم منهما كما قال البعض، ومِنَ في المواضع الثلاثة للتبعيض بحسب الأفراد وبحسب الأجزاء فإن النحل لا يبني في كل شجر وكل جبل وكل ما يعرش ولا في كل مكان من ذلك، وبعضهم قال: إن مِنَ للتبعيض بحسب الأفراد فقط، والمعنى الآخر معلوم من خارج لا من مدلول مِنَ إذ لا يجوز استعمالها فيهما ولمولانا ابن كمال تأليف مفرد في المسألة فليراجع، وأيّا ما كان ففيه مع ما يأتي قريبا إن شاء الله تعالى من

{ وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ } “Ağaçlardan ve [insanların] kurdukları çardaklardan”; yani insanların çardak yaptığı, İbn Zeyd ve başkalarından rivayet edildiği üzere asmalardan yükselttiği yahut Taberî'den nakledildiği üzere tavanlardan yükselttiği veya bazılarının dediği gibi ikisinden de daha genel olan şeylerden. Her üç yerdeki { مِنَ } harf-i cerri fertler ve cüzler bakımından teb'îz (kısmîlik) içindir; zira bal arısı her ağaçta, her dağda ve insanların çardak kurduğu her şeyde yahut bunların her bir yerinde ev yapmaz. Bazıları ise { مِنَ }'in sadece fertler bakımından teb'îz için olduğunu, diğer mananın ise { مِنَ }'in medlûlünden değil harici bir karineden bilindiğini söylemişlerdir; zira onun her iki manada birden kullanılması caiz değildir. Mevlânâ İbn Kemâl'in bu meselede müstakil bir risalesi vardır, oraya müracaat edilsin. Her ne olursa olsun, bunda -inşâallâhu Teâlâ yakında geleceği üzere-

البديع صنعة الطباق، وتفسير البيوت بما تبنيه هو الذي ذهب إليه غير واحد، وقال أبو حيان: الظاهر أنها عبارة عن الكوى التي تكون في الجبال وفي متجوف الأشجار والخلايا التي يصنعها ابن آدم للنحل والكوى التي تكون في الحيطان، ولما كان النحل نوعين منه من مقره في الجبال والغياض ولا يتعهده أحد ومنه ما يكون في بيوت الناس ويتعهد في الخلايا ونحوها شمل الأمر بالاتخاذ البيوت النوعين.

bedî' ilminin tıbâk sanatı vardır. Evlerin (buyût) arının bizzat inşa ettiği şeyler olarak tefsir edilmesi pek çok âlimin benimsediği görüştür. Ebû Hayyân ise şöyle demiştir: 'Zahir olan, bunların dağlardaki kovuklar, ağaçların oyukları, âdemoğlunun arılar için yaptığı kovanlar ve duvarlardaki delikler olmasıdır.' Bal arısı iki kısım olup bir kısmı dağlarda ve sık ormanlarda barınan ve kimsenin bakımını üstlenmediği cinsten, diğer kısmı da insanların evlerinde bulunan, kovanlarda ve benzeri yerlerde bakımı yapılan cinsten olduğundan, evler edinme emri her iki türü de kapsamıştır.

ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ أي من جميعها، وهي جمع ثمرة محركة حمل الشجرة، وأخذ بظاهر ذلك ابن عطية فقال: إنما تأكل النوار من الأشجار، ويقال الثمرة للشجرة أيضا كما في القاموس، قيل: وهو المناسب هنا إذ التخصيص بحمل الشجر خلاف الواقع لعموم أكلها للأوراق والأزهار والثمار. وتعقب بأنه لا يخفى أن إطلاق الثمرة على الشجرة مجاز (١) غير معروف وكونها تأكل من غيرها غير معلوم وغير مناف للاقتصار على أكل ما ينبت فيها والعموم في كل على ما يشير إليه كلام البعض عرفي، وجوز أن يكون مخصوصا بالعادة أي كلي من كل ثمرة تشتهينها، وقيل: للتكثير، قال الخفاجي: ولو أبقي على ظاهره أيضا جاز لأنه لا يلزم من الأمر بالأكل من جميع الثمرات الأكل منها لأن الأمر للتخلية والإباحة، وأيّا ما- فمن- للتبعيض.

{ ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ } “Sonra meyvelerin her birinden ye”; yani onların tamamından. 'Semerât', harekeli haliyle tekili 'semera' olup ağacın mahsulü demektir. İbn Atıyye bunun zahirini esas alarak şöyle demiştir: 'O ancak ağaçların çiçeklerini yer.' Kāmûs'ta geçtiği üzere 'semere' ağaç için de kullanılır. Denildi ki: Burada münasip olan da budur; zira sadece ağacın mahsulüne tahsis etmek vakıaya aykırıdır, çünkü arının yaprakları, çiçekleri ve meyveleri yemesi umumidir. Buna şöyle itiraz edilmiştir: 'Semere' kelimesinin ağaç için kullanılmasının pek bilinmeyen bir mecaz olduğu ve ağaçtan başkasını yemesinin bilinmediği, bunun da sadece ağaçta bitenleri yemekle yetinilmesine aykırı olmadığı açıktır. 'Küll' kelimesindeki umumilik ise bazılarının kelamının işaret ettiği üzere örfîdir. Âdete tahsis edilmiş olması da caiz görülmüştür; yani 'canının çektiği her meyveden ye' demektir. Çokluk (teksîr) için olduğu da söylenmiştir. Hafâcî şöyle demiştir: 'Zahiri üzere bırakılsa da caizdir; zira bütün meyvelerden yeme emrinden mutlaka hepsinden yemiş olması gerekmez, çünkü emir serbest bırakma (tahliye) ve mubah kılma içindir.' Her ne olursa olsun, { مِنْ } harfi teb'îz (kısmîlik) içindir.

وقال الإمام: رأيت في كتب الطب أنه تعالى دبر هذا العالم على وجه يحدث في الهواء ظل لطيف في الليالي ويقع على أوراق الأشجار فقد تكون تلك الأجزاء لطيفة صغيرة متفرقة على الأوراق والأزهار وقد تكون كثيرة بحيث يجتمع منها أجزاء محسوسة وهذا مثل الترنجبين فإنه ظل ينزل من الهواء ويجتمع على الأطراف في بعض البلدان، وأما القسم الأول فهو الذي ألهم الله تعالى النحل حتى تلتقطه من الأزهار وأوراق الأشجار بأفواهها وتغتذي به فإذا شبعت التقطت بأفواهها مرة أخرى شيئا من تلك الأجزاء وذهبت به إلى بيوتها ووضعته هناك كأنها تحاول أن تدخر لنفسها غذاءها فالمجتمع من ذلك هو العسل، ومن الناس من يقول: إن النحل تأكل من الأزهار الطيبة والأوراق العطرة أشياء ثم إنه تعالى يقلب تلك الأجسام في داخل بدنها عسلا ثم تقيئه، والقول الأول أقرب إلى العقل وأشد مناسبة للاستقراء، فإن طبيعة الترنجبين قريبة من العسل في الطعم والشكل ولا شك أنه ظل يحدث في الهواء ويقع على أطراف الأشجار والأزهار فكذا هاهنا، وأيضا فنحن نشاهد أن النحل تتغذى بالعسل حتى إنا إذا أخرجنا العسل من بيوتها تركنا لها بقية منه لغذائها، وحينئذ فكلمة من لابتداء الغاية اه. وأنت تعلم أن ظاهر كُلِي يؤيد القول الثاني وهو أشد تأييدا له من تأييد مشابهة الترنجبين للعسل في الطعم والشكل للقول الأول لا سيما وطبيعة العسل والترنجبين مختلفة، فقد ذكر بعض أجلة الأطباء أن العسل حار في الثالثة يابس في الثانية والترنجبين حار في الأولى رطب في الثانية أو معتدل. نعم لتلك المشابهة يطلق عليها اسم العسل فإن ترنجبين فارسي معناه عسل رطب لا طل الندا كما زعم وإن قالوا: هو في الحقيقة طل يسقط على العاقول بفارس ويجمع كالمن، ويجلب من التكرور شيء يسمى بلسانهم طنيط أشبه الأشياء به في الصورة والفعل لكنه أغلظ، والأمر في مشاهدة تغذيها بالعسل سهل فإنه ليس دائميا، وينقل عن بعض الطيور التي تكمن شتاء التغذي بالرجيع. ويؤيد المشهور ما

İmam [Râzî] şöyle demiştir: 'Tıp kitaplarında gördüm ki; Allah Teâlâ bu âlemi, geceleri havada latîf bir çiğ meydana gelecek ve ağaç yapraklarına düşecek şekilde tedbir etmiştir. Bazen bu cüzler yapraklar ve çiçekler üzerinde dağınık, latîf ve küçük olur; bazen de çok olup kendisinden hissedilir parçalar toplanır; bu da terencebîn gibidir. Zira o da havadan inen ve bazı beldelerde ağaç uçlarında toplanan bir çiğdir. Birinci kısma gelince; Allah Teâlâ bal arısına bunu çiçeklerden ve ağaç yapraklarından ağzıyla toplamasını ve onunla beslenmesini ilham etmiştir. Arı doyduğunda ağzıyla bir kez daha bu cüzlerden bir miktar toplar, onu evlerine götürür ve sanki kendisine gıdasını biriktirmeye çalışıyormuşçasına oraya koyar; işte bundan toplanan şey baldır. İnsanlardan bazıları ise derler ki: Bal arısı hoş çiçeklerden ve kokulu yapraklardan bazı şeyler yer, sonra Allah Teâlâ o maddeleri arının bedeninin içinde bala dönüştürür, sonra da arı onu kusar. Birinci görüş akla daha yakın ve istikrâya (gözleme) daha uygundur; zira terencebînin tabiatı tat ve şekil bakımından bala yakındır ve şüphe yoktur ki o havada meydana gelen ve ağaçların ve çiçeklerin uçlarına düşen bir çiğdir; buradaki de böyledir. Ayrıca biz arıların balla beslendiğini müşahede etmekteyiz; hatta kovanlarından balı aldığımızda beslenmesi için ona bir miktar bırakırız. Bu durumda 'min' kelimesi ibtidâ-i gâye (başlangıç) içindir.' [Alıntı sonu]. Sen de bilirsin ki { كُلِي } “ye” emrinin zahiri ikinci görüşü teyit etmektedir ve bu teyit, terencebînin tat ve şekil bakımından bala benzemesinin birinci görüşü teyit etmesinden daha kuvvetlidir; hele ki bal ile terencebînin tabiatı farklıyken. Nitekim bazı büyük tabipler balın üçüncü derecede sıcak, ikinci derecede kuru olduğunu; terencebînin ise birinci derecede sıcak, ikinci derecede yaş yahut mutedil olduğunu zikretmişlerdir. Evet, bu benzerlikten dolayı ona bal ismi verilir; zira terencebîn Farsça olup zannedildiği gibi 'çiy damlası' değil, 'yaş bal' demektir. Her ne kadar 'O hakikatte Fars diyarında deve dikenine düşen ve kudret helvası gibi toplanan bir çiğdir' deseler de. Tekrûr diyarından getirilen ve kendi dillerinde 'tanît' denilen bir şey vardır ki, şekil ve tesir bakımından ona en çok benzeyen şeydir, ancak daha koyudur. Arının balla beslendiğinin görülmesi meselesi ise kolaydır, zira bu daimi değildir; kışın gizlenen bazı kuşların dışkılarıyla beslendiği nakledilir. Meşhur görüşü şu da teyit etmektedir:

روي عن الأمير علي كرم الله تعالى وجهه في تحقير الدنيا: أشرف لباس ابن آدم فيه لعاب دودة وأشرف شرابه رجيع نحل،

Emîr Ali'den -kerremallâhu Teâlâ vecheh- dünyayı küçümseme sadedinde şöyle rivayet edilmiştir: 'Âdemoğlunun en şerefli giysisi bir kurdun salyası, en şerefli içeceği ise bir arının kusmuğudur/dışkısıdır.'

وجاء عنه كرم الله تعالى وجهه أيضا أما العسل فونيم ذباب،

Yine ondan -kerremallâhu Teâlâ vecheh- şöyle rivayet edilmiştir: 'Bala gelince, o bir sineğin pisliğidir.'

وحمله على التمثيل خلاف الظاهر وعلى ذلك نظمت الأشعار فقال المعري:

Bunu temsile hamletmek zahire aykırıdır. Şiirler de bu anlayış üzere nazmedilmiştir; nitekim Maarrî şöyle demiştir:

والنحل يجني المر من زهر الربا ... فيعود شهدا في طريق رضابه

Arı, tepelerdeki çiçeklerden acı [özü] toplar da tükürüğü yoluyla o bala dönüşür.

وقال الحريري:

Harîrî de şöyle demiştir:

تقول هذا مجاج النحل تمدحه ... وإن ترد ذمه قيء الزنابير (١)

Övmek istediğinde 'Bu arının tükürüğüdür' dersin... yermek istersen 'Eşek arılarının kusmuğudur' dersin.

وأخبرني من أثق به أنه شاهد كثيرا حملها لأوراق الأزهار بفمها إلى بيوتها وهو مما يستأنس به للأكل، وسيأتي إن شاء الله تعالى أيضا ما يؤيده، فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ أي طرقه سبحانه راجعة إلى بيوتك بعد الأكل، فالمراد بالسبل مسالكها في العود، ويحكى أنها ربما أجدب عليها ما حولها فانتجعت الأماكن البعيدة للمرعى (٢) ثم تعود إلى بيوتها لا تضل عنها، وفي إضافة السبل إلى الرب المضاف إلى ضميرها إشارة إلى أنه سبحانه هو المهيء لذلك والميسر له والقائم بمصالحها ومعايشها، وقيل: المراد من السبل طرق الذهاب إلى مظان ما تأكل منه، وحينئذ فمعنى كُلِي اقصدي الأكل، وقيل: السبل مجاز عن طرق العمل وأنواعها أي فاسلكي الطرق التي ألهمك ربك في عمل العسل، وقيل: مجاز عن طرق إحالة الغذاء عسلا، و «اسلكي» متعد من سلكت الخيط في الإبرة سلكا لا لازم من سلك في الطريق سلوكا، ومعوله محذوف أي فاسلكي ما أكلت في مسالكه التي يستحيل فيها بقدرته النور المر عسلا من أجوافك.

Güvendiğim bir kimse, arının çiçek yapraklarını ağzıyla yuvasına taşıdığını çokça gördüğünü bana haber verdi ki, bu da yemeye delil sayılabilecek şeylerdendir. İnşâallâhu Teâlâ bunu destekleyen hususlar ileride de gelecektir. { فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ } “Rabbinin yollarına gir”; yani yedikten sonra evlerine dönerken O Sübhânehu'nun yollarına gir. Yollardan (sübul) murat, onun dönüş yollarıdır. Anlatıldığına göre arının etrafı kuraklaştığında otlak bulmak için uzak yerlere gider, sonra evlerine döner ve yolunu şaşırmaz. Yolların, arının zamirine muzaf olan 'Rab' kelimesine izafe edilmesinde; bunu hazırlayanın, kolaylaştıranın ve arının maslahatlarını ve geçimini temin edenin Sübhânehu olduğuna bir işaret vardır. Denildi ki: Yollardan murat, yiyeceği şeylerin bulunduğu yerlere gidiş yollarıdır; bu takdirde { كُلِي } kelimesinin manası 'yemeye yönel' demektir. Denildi ki: 'Yollar', amel yollarından ve çeşitlerinden mecazdır; yani 'Rabbinin bal yapma hususunda sana ilham ettiği yolları tut' demektir. Denildi ki: Gıdanın bala dönüşme yollarından mecazdır. Buradaki 'uslükî' fiili, 'ipliği iğneye geçirdim' manasındaki geçişli (müteaddî) kullanımdandır, yoksa 'yolda yürüdü' manasındaki lâzım kullanımdan değildir. Mef'ûlü ise hazfedilmiştir; yani 'yediğin şeyi, O'nun kudretiyle acı çiçeğin senin iç organlarında bala dönüştüğü yollarına sok' demektir.

وتعقب بأن السلك في تلك المسالك ليس فيه لها اختيار حتى تؤمر به فلا بد أن يكون الأمر تكوينيا، ورد بأنه ليس بشيء لأن الإدخال باختيارها فلا يضره كون الإحالة المترتبة عليه ليست اختيارية وهو ظاهر فليس كما زعم ذُلُلًا أي مذللة ذللها الله تعالى وسهلها لك فهو جمع ذلول حال من السبل وروي هذا عن مجاهد.

Buna, o yollara sokmada arının bir ihtiyarının (seçiminin) bulunmadığı, dolayısıyla bununla emrolunamayacağı, bu sebeple emrin tekvînî olması gerektiği şeklinde itiraz edilmiştir. Bu itiraz, içeri sokmanın onun ihtiyarî fiiliyle olduğu, buna terettüp eden dönüşümün gayr-i ihtiyarî olmasının ise buna zarar vermeyeceği gerekçesiyle reddedilmiştir; nitekim bu açıktır, dolayısıyla zannedildiği gibi değildir. { ذُلُلًا } “boyun eğdirilmiş olarak”; yani Allah Teâlâ'nın boyun eğdirdiği ve senin için kolaylaştırdığı [yollar]. Bu kelime 'zelûl'ün çoğuludur ve yollardan (sübülden) haldir; bu görüş Mücâhid'den rivayet edilmiştir.

وجعل ابن عبد السلام وصف السبل بالذلل دليلا على أن المراد بالسبل مسالك الغذاء لا طرق الذهاب أو الإياب قال: لأن النحل تذهب وتؤوب في الهواء وهو ليس طرقا ذللا لأن الدلول هو الذي يذلل بكثرة الوطء والهواء ليس كذلك وفيه نظر.

İbn Abdisselâm, yolların 'zülül' (kolaylaştırılmış) olarak nitelendirilmesini, yollardan muradın gidiş-geliş yolları değil gıdanın [vücuttaki] geçiş yolları olduğuna delil kılmıştır ve şöyle demiştir: 'Çünkü arı havada gider ve gelir; hava ise çiğnenip kolaylaştırılmış yollar değildir; zira zelûl, çokça basılmakla kolaylaştırılan yoldur, hava ise böyle değildir.' Ancak bu görüşte tutarsızlık vardır.

وقال قتادة: أي مطيعة منقادة فهو حال من الضمير في فَاسْلُكِي يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها استئناف عدل به عن خطاب النحل إلى الكلام مع الناس لبيان ما يظهر منها من تعاجيب صنع الله تعالى التي هي موضع عبرتهم بعد ما أمرت بما أمرت شَرابٌ يعني العسل، وسمي بذلك لأنه مما يشرب حتى قيل: إنه لا يقال: أكلت عسلا وإنما يقال: شربت عسلا، وكأنه سبحانه إنما لم يعبر بالإخراج مسندا إليه تعالى اكتفاء بإسناد الإيحاء بالمبادي إليه جل شأنه وفيه إيذان بعظيم قدرته ﷿ بحيث إن ما يشعر بإرادة الشيء كاف في حصوله. ومِنْ لابتداء الغاية، وذكر سبحانه مبدأ الغاية الأولى وهي البطون ولم يذكر سبحانه مبدأ الغاية الأخيرة والجمهور على أنه يخرج من أفواهها، وزعم بعضهم أنه أبلغ في القدرة، وبيت الحريري على ذلك وكذا قول الحسن: لباب البر بلعاب النحل بخالص السمن ما عابه مسلم، وقيل: من أدبارها وهو ظاهر ما روى عن يعسوب المؤمنين كرم الله تعالى وجهه.

Katâde ise şöyle demiştir: 'Yani itaatkâr ve boyun eğmiş olarak.' Bu takdirde bu kelime { فَاسْلُكِي } lafzındaki zamirden hâldir. { يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها } “Karınlarından çıkar”; bu, arıya hitaptan insanlarla kelama dönülen (iltifat yapılan) yeni bir cümledir (isti'nâf). Maksat, emredildiği şeylerle emrolunduktan sonra, insanların ibret alacağı yer olan Allah Teâlâ'nın sanatının harikalarından arıda ortaya çıkan şeyleri beyan etmektir. { شَرابٌ } “bir içecek”; yani bal. İçilen şeylerden olduğu için böyle isimlendirilmiştir; hatta 'bal yedim' denilmeyeceği, ancak 'bal içtim' denileceği söylenmiştir. Sanki Sübhânehu, başlangıçlardaki vahyi Kendi yüce Zâtına isnat etmekle yetinerek çıkarma fiilini bizzat Kendisine isnat etmemiştir. Bunda Cenâb-ı Hakk'ın yüce kudretine bir bildirim vardır; öyle ki bir şeyin irade edildiğini hissettirmek o şeyin meydana gelmesi için kâfidir. { مِنْ } harfi ibtidâ-i gâye içindir. Sübhânehu birinci gayenin başlangıcını, yani karınları zikretmiş, son gayenin başlangıcını ise zikretmemiştir. Cumhur, balın arının ağzından çıktığı görüşündedir; bazısı bunun kudreti göstermede daha beliğ olduğunu ileri sürmüştür. Harîrî'nin beyti de bu kabildendir; nitekim Hasan'ın: 'Halis sadeyağ ile arı salyasının buğday özüyle karışımını hiçbir Müslüman ayıplamamıştır' sözü de böyledir. Denildi ki: 'Arka taraflarından çıkar'; bu da Müminlerin ya'sûbundan -kerremallâhu Teâlâ vecheh- rivayet edilenin zahiridir.

وقال آخرون: لا ندري إلا ما ذكره الله تعالى. وحكي أن سليمان ﵇. والإسكندر. وأرسطو صنعوا لها بيوتا من زجاج لينظروا إلى كيفية صنيعها وهل يخرج العسل من فيها أم من غيره فلم تضع من العسل شيئا حتى لطخت باطن الزجاج بالطين بحيث يمنع المشاهدة، وقال بعضهم: المراد بالبطون الأفواه، وسمي الفم بطنا لأنه في حكمه ولأنه مما يبطن ولا يظهر، وهذا تأويل من ذهب إلى أنها تلتقط الذرات الصغيرة من الطل وتدخرها في بيوتها وهو العسل. وأنت تعلم أن الظاهر من البطن الجارحة المعروفة فالآية تؤيد القول المشهور في تكون العسل. وفي الكشف

Başkaları ise şöyle demiştir: "Biz ancak Allah Teâlâ'nın bildirdiğini biliriz." Rivayet edildiğine göre Süleyman aleyhisselâm, İskender ve Aristoteles, arının işini nasıl yaptığını ve balın ağzından mı yoksa başka bir yerinden mi çıktığını görmek için ona camdan kovanlar yapmışlar; ancak arı, camın iç yüzeyini içerinin görülmesini engelleyecek şekilde çamurla sıvayana kadar hiç bal koymamıştır. Bazıları da şöyle demiştir: "Karınlardan maksat ağızlardır. Ağza karın (batn) denilmesi, onun hükmünde olması ve içte kalıp [dışarıdan doğrudan] görünmeyen kısımlardan sayılması sebebiyledir." Bu, arının çiy tanelerinden küçük zerreleri toplayıp kovanlarında biriktirdiği ve balın da bundan ibaret olduğu görüşünü benimseyenlerin tevilidir. Sen de bilirsin ki 'karın' (batn) lafzından zâhir olan anlam bilinen uzuvdur; dolayısıyla ayet, balın oluşumu hakkındaki meşhur görüşü desteklemektedir. el-Keşf'te ise [şöyle denilmektedir]:

أن في قوله تعالى: ثُمَّ كُلِي إشارة إلى أن لمعدة النحل في ذلك تأثيرا وهو المختار عند المحققين من الحكماء، ومن جعل العسل نباتيا محضا وفسر البطون بأفواه النحل فليت شعري ماذا يصنع بقوله سبحانه: ثُمَّ كُلِي وأجيب بأنّه يفسر الأكل بالالتقاط وهو كما ترى أن دفع الفساد لا يدفع الاستبعاد، ومن الناس من زعم أنها تجتني زهرا وطلا فالمجتنى من الزهر نفسه يكون عسلا والمجتنى من الطل يكون موما (١) والعقل يجوز العكس ولعله أقرب من ذلك مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ بالبياض والصفرة والحمرة والسواد إما لمحض إرادة الصانع الحكيم ﷻ وإما لاختلاف المرعى أو لاختلاف الفصل أو لاختلاف سن النحل، فالأبيض لفتيها والأصفر لكهلها والأحمر لمسنها والأسود للطاعن في ذلك جدا.

Allah Teâlâ'nın { ثُمَّ كُلِي } “sonra ye” buyruğunda, bunda arının midesinin bir tesiri olduğuna işaret vardır; muhakkik felsefeciler nezdinde muhtar olan da budur. Balı sırf bitkisel kabul edip karınları da arının ağızlarıyla tefsir eden kimseye gelince, bilmem ki o Sübhânehu'nun { ثُمَّ كُلِي } buyruğunu ne yapacak? Buna 'Yemeyi toplamakla tefsir eder' diye cevap verilmiştir; ancak gördüğün gibi, fesadı defetmek uzaklığı ortadan kaldırmaz. İnsanlardan bazıları arının çiçek ve çiğ topladığını, çiçeğin bizzat kendisinden toplananın bal, çiğden toplananın ise balmumu olduğunu ileri sürmüşlerdir; akıl bunun aksini de caiz görür, belki de böylesi daha uygundur. { مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ } “Renkleri muhtelif”; beyazlık, sarılık, kırmızılık ve siyahlıkla farklılaşır. Bu ya Sâni'-i Hakîm'in -celle celâlüh- sırf iradesiyle, ya otlağın farklılığıyla, ya mevsimin farklılığıyla yahut arının yaşının farklılığıyladır: Beyazı genç olanına, sarısı olgun olanına, kırmızısı yaşlı olanına ve siyahı da oldukça yaşlanmış olanına aittir.

وتعقب بأنه مما لا دليل عليه، وقد سألت جمعا ممن أثق بهم قد اختبروا أحوالها فذكروا أنهم قد استقرؤوا وسبروا فرأوا أقوى الأسباب الظاهرة لاختلاف الألوان اختلاف السن بل قال بعضهم: ما علمنا لذلك سببا إلا هذا بالاستقراء، وحينئذ يكون ما ذكر مؤيدا للقول المشهور في تكون العسل كما لا يخفى على من له أدنى ذوق.

Buna, delili olmayan bir iddia olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Ben arıların hallerini tecrübe etmiş, kendilerine güvendiğim bir topluluğa sordum; onlar etraflıca araştırıp denediklerini ve renklerin farklılığında en kuvvetli zahirî sebebin yaş farkı olduğunu gördüklerini belirttiler. Hatta bazıları: 'Gözlem yoluyla buna bundan başka bir sebep bilmedik' dediler. Bu durumda zikredilen husus, en ufak bir zevk sahibi kimseye bile gizli kalmayacağı üzere, balın oluşumu hakkındaki meşhur görüşü destekler mahiyettedir.

فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ ما بنفسه كما في الأمراض البلغمية أو مع غيره كما في سائر الأمراض إذ قلما يكون معجون لا يكون فيه عسل فله دخل في أكثر ما به الشفاء من المعاجين والتراكيب، وقيل عليه: إن دخوله في ذلك لا يقتضي أن يكون له دخل في الشفاء بل عدم الضرر إذ قيل: إن إدخاله في التراكيب لحفظها ولذا ناب عنه في ذلك السكر، والذي رأيناه في كثير من كتب الطب أنه يحفظ قوى الأدوية طويلا ويبلغها منافعها، ولا يخفى على المنصف أن ما يحفظ القوى ويبلغ منافع الدواء يصدق عليه أن له دخلا في الشفاء، ولم يشتهر أن السكر ينوب منابه في ذلك.

{ فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ } “Onda insanlar için bir şifa vardır”; balgamî hastalıklarda olduğu gibi ya bizzat kendisinde yahut diğer hastalıklarda olduğu gibi başkasıyla beraber şifa vardır. Zira içinde bal bulunmayan macun pek azdır; dolayısıyla macunlar ve terkiplerden şifa vesilesi olan şeylerin çoğunda onun bir dahli vardır. Buna karşı şöyle denilmiştir: Balın bu terkiplere girmesi onda şifaya bir dahl bulunmasını gerektirmez, bilakis zarar vermemesini gerektirir; çünkü terkiplere girmesinin onları muhafaza etmek için olduğu söylenmiştir, bu sebeple bu hususta şeker onun yerine geçmiştir. Bizim tıp kitaplarının çoğunda gördüğümüz ise şudur: Bal, ilaçların kuvvetlerini uzun süre korur ve faydalarını ulaştırır. İnsaf sahibine gizli kalmaz ki, kuvvetleri koruyan ve ilacın faydalarını ulaştıran bir şeyin şifada bir dahli olduğu doğrudur; şekerin de bu hususta onun yerini tuttuğu şöhret bulmamıştır.

وفي البحر أن العسل موجود كثيرا في أكثر البلاد وأما السكر فمختص به بعض البلاد وهو محدث مصنوع للبشر، ولم يكن فيما تقدم من الأزمان يجعل في الأدوية والأشربة إلا العسل اه، وفي شرح الشمائل أنه ﵊ لم يأكل السكر، وذكر غير واحد أنه ليس المراد بالناس هنا العموم لأن كثيرا من الأمراض لا يدخل في دوائها العسل كأمراض الصفراء فإنه مضر للصفراوي، ولو يسلم أن السكنجبين الذي الذي هو خل وعسل كما ينبئ عنه أصل معناه نافع له، والنافع نوع آخر من السكنجبين فإنه ثقل إلى ما ركب من حامض وحلو، وله أنواع كثيرة ألفت في جمعها الرسائل حتى قالوا بحرمة تناوله عليه وإنما المراد بالناس الذين ينجع العسل في أمراضهم، والتنوين في شِفاءٌ إما للتعظيم أي شفاء أي شفاء، وإما للتبعيض أي فيه بعض الشفاء فلا يقتضي أن كل شفاء به ولا أن كل أحد يستشفي به.

el-Bahr'da şöyle denilmiştir: 'Bal pek çok beldede bolca bulunur; şeker ise bazı beldelere mahsustur ve insanlar tarafından sonradan üretilmiştir. Geçmiş zamanlarda ilaçlara ve içeceklere baldan başkası konulmazdı.' [Alıntı sonu]. Şemâil şerhinde onun -aleyhisselâm- şeker yemediği zikredilmiştir. Pek çok âlim burada 'insanlar'dan muradın umumi olmadığını belirtmiştir; zira safra hastalıkları gibi birçok hastalığın ilacına bal girmez, çünkü o safracıya zararlıdır. Asıl manasının bildirdiği üzere sirke ve baldan ibaret olan sirkencübînin ona faydalı olduğu kabul edilse bile, faydalı olan sirkencübînin başka bir türüdür; zira o ekşi ve tatlıdan mürekkep olan şeye dönüşmüştür ve bunların toplanması hususunda risaleler yazılmış pek çok türü vardır, hatta onun bunu tüketmesinin haram olduğunu dahi söylemişlerdir. Dolayısıyla insanlardan murat ancak balın hastalıklarına iyi geldiği kimselerdir. { شِفاءٌ } kelimesindeki tenvin ya tazim içindir, yani 'ne büyük bir şifa!' demektir; ya da teb'îz (kısmîlik) içindir, yani 'onda bazı şifalar vardır' demektir; dolayısıyla her şifanın onunla olmasını veya her ferdin onunla şifa bulmasını gerektirmez.

ولا يرد أن اللبن أيضا كذلك بل قلما يوجد شيء من العقاقير إلا وفيه شفاء للناس بهذا المعنى لما قيل: إن التنصيص على هذا الحكم فيه لإفادة ما يكاد يستبعد من اشتمال ما يخرج على اختلاف ألوانه من هذه الدود التي هي أشبه شيء بذوات السموم ولعلها ذات سم أيضا فإنها تلسع وتؤلم وقد يرم الجلد من لسعها وهو ظاهر في أنها ذات سم على شِفاءٌ لِلنَّاسِ ويفهم من ظاهر بعض الآثار أن الكلام على عمومه. فقد أخرج حميد ابن زنجويه عن نافع ان ابن عمر رضي الله تعالى عنهما كان لا يشكو قرحة ولا شيئا إلا جعل عليه عسلا حتى الدمل إذا كان به طلاه عسلا فقلنا له: تداوي الدمل بالعسل فقال: أليس الله تعالى يقول فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ؟.

Sütün de bu şekilde olduğu, bilakis bu manada içinde insanlar için şifa bulunmayan ilacın pek az olduğu şeklinde bir itiraz vârid olmaz. Zira denilmiştir ki: Bu hükmün balda açıkça belirtilmesi, zehirli hayvanlara en çok benzeyen ve belki de bizzat zehirli olan -çünkü sokar, acı verir ve sokmasından dolayı bazen deri şişer ki bu da zehirli olduğunun açık göstergesidir- bu kurtçuklardan muhtelif renkleriyle çıkan şeyin { شِفاءٌ لِلنَّاسِ } “insanlar için bir şifa” ihtiva etmesinin neredeyse akıldan uzak görülmesinden dolayıdır. Bazı rivayetlerin zahirinden ise kelamın umumiliği üzere olduğu anlaşılmaktadır. Nitekim Humeyd b. Zenceveyh'in Nâfi'den rivayet ettiğine göre İbn Ömer -radıyallâhu Teâlâ anhümâ- bir çıban veya başka bir şeyden şikâyet ettiğinde mutlaka üzerine bal sürerdi; hatta çıban çıktığında ona bal sürerdi. Kendisine: 'Çıbanı balla mı tedavi ediyorsun?' dediğimizde: 'Allah Teâlâ { فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ } “Onda insanlar için bir şifa vardır” buyurmuyor mu?' demiştir.

وأنت تعلم أنه لا بأس بمداواة الدمل بالعسل فقد ذكر الأطباء أنه ينقي الجروح ويدمل ويأكل اللحم الزائد

Sen de bilirsin ki çıbanın balla tedavi edilmesinde bir beis yoktur; nitekim tabipler, onun yaraları temizlediğini, kabuk bağlatıp iyileştirdiğini ve fazla eti giderdiğini (yediğini) belirtmişlerdir.

والحق أنه لا مساغ للعموم إذ لا شك في وجود مرض لا ينفع فيه العسل، والآثار المشعرة بالعموم الله تعالى أعلم بصحتها. وأما ما

Doğrusu şu ki umumilik için bir yol yoktur; zira balın fayda vermediği bir hastalığın bulunduğunda şüphe yoktur. Umumiliği ihsas ettiren rivayetlerin sıhhatini ise en iyi Allah Teâlâ bilir. Şuna gelince:

أخرجه أحمد. والبخاري. ومسلم. وابن مردويه «عن أبي سعيد الخدري أن رجلا أتى رسول الله ﷺ فقال: يا رسول الله إن أخي استطلق بطنه فقال: اسقه عسلا فسقاه عسلا ثم جاء فقال: سقيته عسلا فما زاده إلا استطلاقا قال: اذهب فاسقه عسلا فسقاه عسلا ثم جاء فقال: ما زاده إلا استطلاقا فقال رسول الله ﷺ: صدق الله تعالى وكذب بطن أخيك اذهب فاسقه عسلا فذهب فسقاه فبرأ»

Ahmed, Buhârî, Müslim ve İbn Merdûye'nin Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettiklerine göre: «Bir adam Resûlullah'a -sallallâhu aleyhi ve sellem- gelip: 'Yâ Resûlallâh! Kardeşimin karnı bozuldu (ishal oldu)' dedi. [Resûlullah]: 'Ona bal içir' buyurdu. Adam ona bal içirdi, sonra gelip: 'Ona bal içirdim, fakat bu onun ishalini artırmaktan başka bir işe yaramadı' dedi. [Resûlullah]: 'Git ve ona bal içir' buyurdu. Adam ona bal içirdi, sonra gelip: 'İshalini artırmaktan başka bir işe yaramadı' dedi. Bunun üzerine Resûlullah -sallallâhu aleyhi ve sellem-: 'Allah Teâlâ doğru söyledi, kardeşinin karnı ise yalan söyledi; git ve ona bal içir' buyurdu. Adam gitti, ona bal içirdi ve kardeşi iyileşti.»

فليس صريحا في العموم لجواز أن يكون ﵊ قد علمه الله سبحانه أن داء هذا المستطلق مما يشفى بالعسل فإن بعض الاستطلاق قد يشفى بالعسل، ففي طبقات الأطباء أنه إنما قال ﷺ ذلك لأنه علم أن في معدة المريض رطوبات لزجة غليظة قد أزلقت معدته فكلما مر به شيء من الأدوية القابضة لم يؤثر فيه والرطوبات باقية على حالها والأطعمة تزلق عنها فيبقى الإسهال فلما تناول العسل جلا تلك الرطوبات وأحدرها فكثر الإسهال أولا بخروجها وتوالي ذلك حتى نفذت الرطوبة بأسرها فانقطع إسهاله وبرئ،

Bu rivayet umumilik hususunda sarîh değildir; zira Allah Sübhânehu'nun Peygamberine -aleyhisselâm- bu ishalli kimsenin hastalığının balla şifa bulacak şeylerden olduğunu bildirmiş olması muhtemeldir; çünkü ishalin bazı türleri balla şifa bulabilir. Nitekim Tabakātü'l-Etıbbâ'da geçtiğine göre, -sallallâhu aleyhi ve sellem- bunu sadece hastanın midesinde yapışkan ve koyu rutubetler bulunduğunu ve bunların midesini kayganlaştırdığını bildiği için söylemiştir; zira kabız yapıcı ilaçlardan ne verilse onda tesir etmiyor, rutubetler olduğu gibi kalıyor ve gıdalar üzerinden kayıp gidiyor, böylece ishal devam ediyordu. Balı alınca o rutubetleri temizleyip söktü; ilk önce bunların çıkmasıyla ishal arttı ve rutubetin tamamı tükeninceye kadar bu durum devam etti, neticede ishali kesildi ve iyileşti.

فقوله ﷺ: «صدق الله تعالى»

Onun -sallallâhu aleyhi ve sellem-: «Allah Teâlâ doğru söyledi» sözü,

يعني بالعلم الذي عرف نبيه ﵊ به،

Peygamberine -aleyhisselâm- bildirdiği ilimledir manasındadır.

وقوله «كذب بطن أخيك»

«Kardeşinin karnı ise yalan söyledi» sözü ise,

يعني ما كان يظهر من بطنه من الإسهال وكثرته بطريق العرض وليس هو بإسهال ومرض حقيقي فكان بطنه كاذبا اه. وقال بعضهم: المراد- بصدق الله تعالى- صدق سبحانه في أن العسل فيه الشفاء،

yani karnında ârızî bir yolla görünen ishal ve onun çokluğudur; yoksa bu gerçek bir ishal ve hakiki bir hastalık değildir, dolayısıyla karnı yalancı çıkmıştır. [Alıntı sonu]. Bazıları da şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ doğru söyledi' ifadesinden maksat, Sübhânehu'nun balda şifa olduğu hususundaki sözünün doğruluğudur.

وقوله ﵊: «كذب بطن أخيك»

Onun -aleyhisselâm-: «Kardeşinin karnı yalan söyledi» sözü ise,

من المشاكلة الضدية كقولهم: من طالت لحيته تكوسج عقله، وهو على الأول استعارة مبنية على تشبيه البطن بالكاذب في كون ما ظهر من إسهالها ليس بأمر حقيقي وإنما هو لما عرض لها، وعلى ذلك قول الأطباء: زحير كاذب وزحير صادق. وأنكر بعضهم هذا النوع من المشاكلة وقال: إنها ليست معروفة وإنه إنما عبر به لأن بطنه كأنه كذب قوله الله تعالى بلسان حاله وهو ناشئ من قلة الاطلاع. وقد وقع نظير هذه القصة في زمن المأمون، وذلك أن ثمامة العبسي وكان من خواصه مرض بالإسهال فكان يقوم في اليوم والليلة مائة مرة وعجز الأطباء عن علاجه فعالجه يزيد بن يوحنا طبيب المأمون بالمسهل أيضا فبرئ وكان قد ظن الأطباء أنه يموت بسبب ذلك ولا يبقى لغده، وذكر الطبيب حين سأله المأمون عن وجه الحكمة فيما فعل فذكر أنه كان في جوف الرجل كيموس فاسد فلا يدخله غذاء ولا دواء إلا أفسده فعلمت أنه لا علاج له إلا قلع ذلك بالإسهال، ومنه يعلم أن ما فعله النبي ﷺ كان من معجزاته الدالة على علمه بدقائق الطب من غير تعليم، وكذا يعلم أن ما طعن به بعض الملحدين ومن في قلبه مرض من أنه كيف يداوي الإسهال بالعسل وهو مسهل باتفاق الأطباء ناشئ عن الجهل بالدقائق وعدم الوقوف على الحقائق. ونقل عن مجاهد. والضحاك. والفراء، وابن كيسان وهو رواية عن ابن عباس. والحسن أن ضمير فِيهِ للقرآن والمراد أن في القرآن شفاء لأمراض الجهل والشرك وهدى ورحمة، واستحسن ذلك ابن النحاس.

'Sakalı uzayanın aklı kısalır' sözlerinde olduğu gibi zıtlık yoluyla müşâkele kabilindendir. Birinci görüşe göre ise, karnın ishalinden ortaya çıkan şeyin hakiki bir durum olmayıp ancak başına gelen ârızî bir sebepten ötürü olmasına bakılarak karnın yalancıya benzetilmesine dayalı bir istiaredir. Tabiplerin 'yalancı ıkınma (zehîr-i kâzib)' ve 'gerçek ıkınma (zehîr-i sâdık)' sözleri de bu kabildendir. Bazıları bu tür müşâkeleyi inkâr etmiş ve bunun bilinmediğini, bu şekilde ifade edilmesinin sebebinin arının/karnın hâl diliyle sanki Allah Teâlâ'nın sözünü yalanlamış gibi olmasından kaynaklandığını söylemişlerdir ki bu az malumattan neşet etmektedir. Bu kıssanın bir benzeri Me'mûn zamanında vuku bulmuştur: Şöyle ki Me'mûn'un has adamlarından olan Sümâme el-Absî ishale yakalanmıştı; bir gün ve gecede yüz defa helaya çıkıyordu. Tabipler onu tedavi etmekten aciz kaldılar. Me'mûn'un tabibi Yezîd b. Yuhannâ onu yine müshil ile tedavi etti ve adam iyileşti. Hâlbuki tabipler onun bundan dolayı öleceğini ve yarına çıkamayacağını zannetmişlerdi. Me'mûn tabibe yaptığı şeydeki hikmetin vechini sorduğunda tabip şöyle anlattı: 'Adamın karnında bozuk bir hılt (keymûs) vardı; giren hiçbir gıda ve ilaç yoktu ki onu bozmasın. Anladım ki bunun çaresi ancak onu ishal ile söküp atmaktır.' Buradan anlaşılır ki Peygamber'in -sallallâhu aleyhi ve sellem- yaptığı şey, öğretilmeksizin tıbbın inceliklerine vukufiyetine delalet eden mucizelerindendir. Yine buradan anlaşılır ki bazı mülhidlerin ve kalbinde maraz bulunanların 'Tabiplerin ittifakıyla bal müshil iken ishal balla nasıl tedavi edilir?' şeklindeki taanları incelikleri bilmemekten ve hakikatlere vakıf olmamaktan kaynaklanmaktadır. Mücâhid, Dahhâk, Ferrâ ve İbn Keysân'dan -ki bu İbn Abbâs ve Hasan'dan da bir rivayettir- nakledildiğine göre { فِيهِ } kelimesindeki zamir Kur'an'a aittir; murat ise Kur'an'da cehalet ve şirk hastalıklarına şifa, bir hidayet ve rahmet bulunduğudur. İbnü'n-Nehhâs bunu güzel bulmuştur.

وقال القاضي أبو بكر العربي: أرى هذا القول لا يصح نقله عن هؤلاء ولو صح نقلا لم يصح عقلا فإن سياق الكلام كله للعسل ليس للقرآن فيه ذكر، ورجوع الضمير للكتاب في قوله سبحانه: وَما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ إِلَّا لِتُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ مما لا يكاد يقوله أمثال هؤلاء الكرام والعلماء الأعلام. نعم كون القرآن شفاء مما لا كلام فيه، وقد أخرج الطبراني. وغيره عن ابن مسعود «عليكم بالشفاءين العسل والقرآن» هذا.

Kādî Ebû Bekr el-Arabî ise şöyle demiştir: 'Bana göre bu sözün bu zatlardan nakli sahih değildir; naklen sahih olsa bile aklen sahih olamaz. Zira kelamın siyakı bütünüyle bal hakkındadır, onda Kur'an'ın hiçbir zikri geçmemektedir. Zamirin, Sübhânehu'nun { وَما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ إِلَّا لِتُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ } “Biz bu Kitab'ı sana ancak hakkında ihtilafa düştükleri şeyi onlara açıklayasın diye indirdik” buyruğundaki Kitab'a döndürülmesi, bu gibi kerîm zatların ve büyük âlimlerin pek söyleyeceği bir söz değildir.' Evet, Kur'an'ın şifa olduğu hususunda hiçbir söz (şüphe) yoktur. Nitekim Taberânî ve başkaları İbn Mes'ûd'dan: «İki şifaya sarılınız: Bal ve Kur'an» hadisini rivayet etmişlerdir. İşte durum budur.

وقدم سبحانه الأخبار عن إنزال الماء لما أن الماء أتم نفعا وأعظم شأنا وهو أصل أصيل لتكون اللبن وما بعده، ثم ذكر اللبن لأنه يحتاج إليه أكثر من غيره مما ذكر بعده، وقد يستغنى بشربه عن شرب الماء كما شاهدنا ذلك من بعض متزهدي زماننا فقد ترك شرب الماء عدة من السنين مكتفيا بشرب اللبن، وسمعنا نحو ذلك عن بعض رؤساء الأعراب، وهو الدليل على الفطرة ولذلك اختاره ﷺ حين أسري به وعرض عليه مع الخمر والعسل، ثم الخمر لأنها أقرب إلى

Sübhânehu suyun indirilmesini haber vermeyi öne almıştır; zira su fayda bakımından daha tam, şan bakımından daha büyüktür ve sütün ve sonrasındakilerin oluşumu için köklü bir asıldır. Sonra sütü zikretmiştir; zira sonrasında zikredilen diğer şeylere nazaran ona daha çok ihtiyaç duyulur. Hatta zamanımızın bazı zâhidlerinde müşahede ettiğimiz üzere, onun içilmesiyle su içmekten müstağni olunabilir; nitekim o, su içmeyi uzun yıllar terk edip süt içmekle yetinmiştir. Göçebe reislerinden bazılarından da benzerini işittik. Süt fıtratın delilidir; bu sebeple o -sallallâhu aleyhi ve sellem- İsrâ gecesinde şarap ve balla birlikte kendisine sunulduğunda onu tercih etmiştir. Sonra şarap gelir; zira o

الماء من العسل فإنها ماء العنب ولم يعهد جعلها إداما كالعسل فإنه كثيرا ما يؤدم به الخبز ويؤكل، وبينها وبين اللبن نوع مشابهة من حيث إن كلا منهما يخرج من بين أجزاء كثيفة وما أشبه ثقله بالفرث، وإذا لوحظ السوغ في اللبن وعدمه في الخمر بناء على ما يقولون: إنها ليست سهلة المرور في الحلق ولذا يقطب شاربها عند الشرب وقد يغص بها كان بينهما نوع من التضاد، ويحسن إيقاع الضد بعد الضد كما يحسن إيقاع المثل بعد المثل، وإذا لوحظ مآل أمرهما شرعا رأيت أن الخمر لم يسغ شربها بعد نزول الآية فيه وشرب اللبن لم يزل سائغا وبذلك يقوى التضاد، ويقويه أيضا أن اللبن يخرج من بطن حيوان ولا دخل لعمل البشر فيه والخمر ليست كذلك، وأما ذكر الرزق الحسن بعد الخمر وتقديمه على العسل فالوجه فيه ظاهر جدا، ولعل ما اعتبرناه في وجه تقديم الخمر على العسل وذكره بعد اللبن أقوى مما يصح اعتباره في العسل وجها لتقديمه على الخمر وذكره بعد اللبن، فلا يرد أن في كل جهة تقديما فاعتبارها في أحدهما دون الآخر ترجيح بلا مرجح، وقد جاء ذكر الماء واللبن والخمر والعسل في وصف الجنة على هذا الترتيب قال تعالى: فِيها أَنْهارٌ مِنْ ماءٍ غَيْرِ آسِنٍ وَأَنْهارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُ وَأَنْهارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ وَأَنْهارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّى [محمد: ١٥] فتأمل فلمسلك الذهن اتساع والله تعالى أعلم بأسرار كتابه.

suya baldan daha yakındır, çünkü o üzüm suyudur ve bal gibi katık yapıldığı bilinmemektedir; nitekim bal ile ekmek çokça katık yapılarak yenir. Şarap ile süt arasında bir çeşit benzerlik vardır; şöyle ki her ikisi de kesif maddelerin arasından çıkar ve tortusu fışkıya ne kadar da benzer! Sütteki kolay içim (boğazdan rahat geçiş) ve 'Boğazdan kolay geçmez, bu yüzden içen kimse içerken yüzünü ekşitir ve bazen boğazına takılır' dediklerine binaen şaraptaki bu özelliğin bulunmayışı dikkate alınırsa, aralarında bir nevi zıtlık bulunur. Zıddın zıddın ardından getirilmesi, benzerin benzerin ardından getirilmesi gibi güzeldir. Şer'an akıbetleri dikkate alındığında görürsün ki, şarap hakkında ayet indikten sonra onun içimi helal ve kolay olmamıştır, süt içmek ise daima içimi kolay (helal) kalmıştır; böylece zıtlık kuvvetlenir. Bunu kuvvetlendiren bir diğer husus da sütün bir hayvanın karnından çıkması ve onda insan amelinin hiçbir dahlının bulunmamasıdır; şarap ise böyle değildir. Şaraptan sonra güzel rızkın zikredilip bala takdim edilmesinin vechi ise gayet açıktır. Şarabın bala takdim edilip sütten sonra zikredilmesinde itibar ettiğimiz vecih, balın şaraba takdim edilip sütten sonra zikredilmesinde itibar edilmesi sahih olacak vecihten muhtemelen daha kuvvetlidir. Dolayısıyla her cihette bir takdim bulunduğu, bu sebeple birini diğerine tercih etmenin tercihsiz bir tercih olacağı itirazı vârid olmaz. Nitekim cennetin vasfında su, süt, şarap ve bal bu tertip üzere gelmiştir; Allah Teâlâ: { فِيها أَنْهارٌ مِنْ ماءٍ غَيْرِ آسِنٍ وَأَنْهارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُ وَأَنْهارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ وَأَنْهارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّى } “İçinde bozulmayan sudan ırmaklar, tadı değişmeyen sütten ırmaklar, içenlere lezzet veren şaraptan ırmaklar ve süzme baldan ırmaklar vardır” [Muhammed: 15] buyurmuştur. Artık düşün; zihnin gideceği yol geniştir, Kitab'ının sırlarını ise en iyi Allah Teâlâ bilir.

إِنَّ فِي ذلِكَ المذكور من آثار قدرة الله تعالى لَآيَةً عظيمة لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ فإن من تفكر في اختصاص النحل بتلك العلوم الدقيقة والأفعال العجيبة التي مرت الإشارة إليها وخروج هذا الشراب الحلو المختلف الألوان وتضمنه الشفاء جزم قطعا أن لها ربا حكيما قادرا ألهمها ما ألهم وأودع فيها ما أودع، ولما كان شأنها في ذلك عجيبا يحتاج إلى مزيد تأمل ختم سبحانه الآية بالتفكر. ومن بدع تأويلات الرافضة على ما في الكشاف أن المراد بالنحل علي كرم الله تعالى وجهه وقومه. وعن بعضهم أنه قال عند المهدي: إنما النحل بنو هاشم يخرج من بطونهم العلم فقال له رجل: جعل الله تعالى طعامك وشرابك مما يخرج من بطونهم فضحك المهدي وحدث به المنصور فاتخذوه أضحوكة من أضاحيكهما، وستسمع إن شاء الله تعالى ما يقوله الصوفية قدس الله تعالى أسرارهم في باب الإشارة، ثم إنه سبحانه لما ذكر من عجائب أحوال ما ذكر من الماء والنبات والأنعام والنحل أشار إلى بعض عجائب أحوال البشر من أول عمره إلى آخره وتطوراته بين ذلك فقال عز قائلا: وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ ثُمَّ يَتَوَفَّاكُمْ حسبما تقتضيه مشيئته تعالى المبنية على الحكم البالغة بآجال مختلفة، والقرينة على إرادة ذلك قوله سبحانه: وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلى أَرْذَلِ الْعُمُرِ ولذا قيل: إنه معطوف على مقدر أي فمنكم من تعجل وفاته ومنكم إلخ، وأَرْذَلِ الْعُمُرِ أخسه وأحقره وهو وقت الهرم الذي تنقص فيه القوى وتفسد الحواس ويكون حال الشخص فيه كحالة وقت الطفولية من ضعف العقل والقوة. ومن هنا تصور الرد فهذا كقوله تعالى: وَمَنْ نُعَمِّرْهُ نُنَكِّسْهُ فِي الْخَلْقِ [يس: ٦٨] ففيه مجاز،

{ إِنَّ فِي ذلِكَ } “Şüphesiz bunda”, Allah Teâlâ'nın kudretinin zikredilen eserlerinde, { لَآيَةً } “büyük bir delil vardır”, { لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ } “düşünen bir topluluk için”. Zira bal arısının daha önce işaret edilen o ince ilimlere ve hayret verici fiillere tahsis edilmesini, bu tatlı ve muhtelif renklerdeki içeceğin çıkmasını ve şifa ihtiva etmesini düşünen kimse, ona ilham ettiği şeyleri ilham eden ve içine koyduğu şeyleri yerleştiren Hakîm ve Kâdir bir Rabbi bulunduğunu kesin olarak anlar. Arının bu husustaki durumu pek hayret verici olup daha fazla tefekkürü gerektirdiğinden, Sübhânehu ayeti tefekkür ile hitama erdirmiştir. Râfızîlerin el-Keşşâf'ta geçen bid'at tevil türlerinden biri de arıdan muradın Ali -kerremallâhu Teâlâ vecheh- ve kavmi olduğudur. Bazılarından rivayet edildiğine göre o Mehdî'nin yanında: 'Arı ancak Hâşimoğullarıdır, onların karınlarından ilim çıkar' demiş; bunun üzerine bir adam ona: 'Allah Teâlâ senin yiyeceğini ve içeceğini onların karınlarından çıkan şeyden kılsın!' demiştir. Mehdî buna gülmüş ve bunu Mansûr'a anlatmış, onlar da bunu gülüşmelerinin bir maskarası edinmişlerdir. İnşâallâhu Teâlâ işârî tefsir bahsinde sûfîlerin -Allah Teâlâ sırlarını kudsî kılsın- ne dediklerini duyacaksın. Sonra Sübhânehu su, bitki, davarlar ve bal arısından zikredilen şeylerin hayret verici hallerini beyan ettikten sonra, ömrünün başından sonuna kadar insanın hayret verici bazı hallerine ve bu ikisi arasındaki merhalelerine işaret ederek şöyle buyurmuştur: { وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ ثُمَّ يَتَوَfَّاكُمْ } “Allah sizi yarattı, sonra da sizi vefat ettirecektir”; yani yüce meşîetinin gerektirdiği şekilde, muhtelif ecellerle nihai hikmetlere mebni olarak. Buna irade edildiğinin karinesi Sübhânehu'nun: { وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلى أَرْذَلِ الْعُمُرِ } “İçinizden kimi de ömrün en düşkün çağına ulaştırılır” buyruğudur; bu sebeple bunun takdiri bir ifadeye matuf olduğu söylenmiştir; yani 'İçinizden kimi erken vefat ettirilir, içinizden kimi de...' demektir. 'Erzele'l-ömr' ömrün en düşkünü ve en değersizidir; o da kuvvetlerin azaldığı, duyuların bozulduğu, kişinin aklının ve kuvvetinin zayıflığı bakımından çocukluk çağındaki gibi olduğu ihtiyarlık vaktidir. Geri döndürme (red) mefhumu buradan tasavvur edilmiştir; bu da Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ نُعَمِّرْهُ نُنَكِّسْهُ فِي الْخَلْقِ } “Kime uzun ömür verirsek, onu yaratılışta baş aşağı çeviririz (güçten düşürürüz)” [Yâsîn: 68] buyruğu gibidir, dolayısıyla bunda mecaz vardır.

وأخرج ابن جرير عن علي كرم الله تعالى وجهه أن «أرذل العمر» خمس وسبعون سنة

İbn Cerîr'in Ali'den -kerremallâhu Teâlâ vecheh- rivayet ettiğine göre 'erzele'l-ömr' yetmiş beş yıldır.

وعن قتادة أنه تسعون، وقيل:

Katâde'den rivayet edildiğine göre doksandır. Denildi ki:

خمس وتسعون واختار جمع تفسيره بما سبق وهو يختلف باختلاف الأمزجة فرب معمر لم تنتقص قواه ومنتقص القوى لم يعمر، ولعل التقييد بسن مخصوص مبني على الأغلب عند من قيد.

doksan beştir. Bir topluluk ise bunun daha önce geçtiği şekilde tefsir edilmesini tercih etmiştir. Bu mizaçların farklılığına göre değişir; zira nice uzun yaşayan vardır ki kuvvetleri eksilmemiştir ve nice kuvvetleri eksilen vardır ki uzun yaşamamıştır. Belirli bir yaş ile kayıtlanması, muhtemelen bunu kayıtlayanlar nezdinde galip duruma göredir.

والخطاب إن كان للموجودين وقت النزول فالتعبير بالماضي والمستقبل فيه ظاهر، وإن كان عاما فالمضي بالنسبة إلى وقت وجودهم والاستقبال بالنسبة إلى الخلق، وعلى التقدير الظاهر أن مَنْ يُرَدُّ إِلى أَرْذَلِ الْعُمُرِ يعم المؤمن مطلقا والكافر، وقيل: إنه مخصوص بالكافر والمسلم لا يرد إلى أرذل العمر لقوله تعالى: ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلِينَ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ [التين: ٥، ٦] وأخرج ابن المنذر. وغيره عن عكرمة أنه قال: من قرأ القرآن لم يرد إلى أرذل العمر، والمشاهدة تكذب كلا القولين فكم رأينا مسلما قارئ القرآن قد رد إلى ذلك، والاستدلال

Hitap eğer nüzul anında mevcut olanlara ise mazi (geçmiş) ve muzari (gelecek) kipiyle ifade edilmesi açıktır; eğer umumi ise geçmiş zaman onların var oluş vaktine, gelecek zaman ise yaratılışa göredir. Zahir olan takdire göre { مَنْ يُرَدُّ إِلى أَرْذَلِ الْعُمُرِ } ifadesi mutlak olarak mümini de kâfiri de kapsar. Denildi ki: 'Bu kâfire mahsustur, Müslüman ise ömrün en düşkün çağına döndürülmez; zira Allah Teâlâ: { ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلِينَ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “Sonra onu aşağıların aşağısına indirdik. Ancak iman edip salih amel işleyenler müstesnadır” [Tîn: 5, 6] buyurmuştur.' İbnü'l-Münzir ve başkaları İkrime'den onun şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Kim Kur'an okursa ömrün en düşkün çağına döndürülmez.' Müşahede ise her iki sözü de yalanlamaktadır; zira nice Kur'an okuyan Müslümanın bu duruma döndürüldüğünü görmüşüzdür. Ayetle

بالآية على خلافه فيه نظر،

bunun aksine delil getirilmesinde ise tutarsızlık vardır.

وكان من دعائه ﷺ كما أخرجه البخاري. وابن مردويه عن أنس «أعوذ بك من البخل والكسل وأرذل العمر وعذاب القبر وفتنة الدجال وفتنة المحيا والممات» .

Buhârî ve İbn Merdûye'nin Enes'ten rivayet ettiklerine göre onun -sallallâhu aleyhi ve sellem- dualarından biri şöyleydi: «Cimrilikten, tembellikten, ömrün en düşkün çağından, kabir azabından, Deccâl fitnesinden, hayat ve ölüm fitnesinden Sana sığınırım.»

لِكَيْ لا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئاً اللام للصيرورة والعاقبة وهي في الأصل للتعليل وكي مصدرية والفعل منصوب بها والمنسبك مجرور باللام والجار والمجرور متعلق- بيرد.، وزعم الحوفي أن اللام لام كي دخلت على كي للتوكيد وليس بشيء، والعلم بمعنى المعرفة، والكلام كناية عن غاية النسيان أي ليصير نساء بحيث إذا كسب علما في شيء لم ينشب أن ينساه ويزل عنه علمه من ساعته يقول لك: من هذا؟ فتقول: فلان فما يلبث لحظة إلا سألك عنه، وقيل: المراد لئلا يعلم زيادة علم على علمه، وقيل: لئلا يعقل من بعد عقله الأول شيئا فالعلم بمعنى العقل لا بمعناه الحقيقي كما في سابقه، وفيه دلالة على وقوفه وأنه لا يقدر على علم زائد، والوجه المعتمد الأول، ونصب- شيئا- على المصدرية أو المفعولية، وجوز فيه التنازع بين يعلم وعلم، وكون مفعول- علم- محذوفا لقصد العموم أي لا يعلم شيئا ما بعد علم أشياء كثيرة إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بكل شيء ومن ذلك وجه الحكمة في الخلق والتوفي والرد إلى أرذل العمر قَدِيرٌ على كل شيء ومنه ما يشاؤه سبحانه من ذلك، وقيل: عليم بمقادير أعماركم قدير على كل شيء يميت الشاب النشيط ويبقي الهرم الفاني، وفيه تنبيه على أن تفاوت الآجال ليس إلا بتقدير قادر حكيم رتب الأبنية وعدل الأمزجة على قدر معلوم ولو كان ذلك مقتضى القطائع لما بلغ هذا المبلغ، وقيل: إنه تعالى لما ذكر ما يعرض في الهرم من ضعف القوى والقدرة وانتفاء العلم ذكر أنه جل شأنه مستمر على العلم الكامل والقدرة الكاملة لا يتغيران بمرور الأزمان كما يتغير علم البشر وقدرتهم، ويفيد الاستمرار الجملة الاسمية، والكمال صيغة فعيل، وقدم صفة العلم لتجاوز انتفاء العلم عن المخاطبين مع أن تعلق صفة العلم بالشيء أول لتعلقه صفة القدرة به، ولا يخفى عليك ما هو الأولى من الثلاثة فدبر.

{ لِكَيْ لا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئاً } “Bildiği şeylerden sonra hiçbir şey bilmez olsun diye”; lâm harfi âkıbet ve netice içindir, aslen ise ta'lîl (gerekçe) içindir; key mastariyyedir ve fiil onunla mansubdur; müns границы/masdar lâm ile mecrurdur ve câr-mecrûr 'yüraddü' fiiline müteallıktır. Havfî, lâm harfinin tekit için key üzerine dâhil olan lâm-ı key olduğunu ileri sürmüştür ki bu bir şey değildir. İlim marifet manasındadır; kelam ise unutkanlığın son noktasından kinayedir; yani öyle çok unutan biri olsun ki, bir şey hakkında ilim elde ettiğinde çok geçmeden onu unutsun ve ilmi o anda ondan zail olsun: Sana 'Bu kimdir?' der, sen 'Falandır' dersin; bir an bile geçmeden sana tekrar onu sorar. Denildi ki: Maksat, ilmine ilave bir ilim bilmemesidir. Denildi ki: Önceki aklından sonra hiçbir şeyi akledememesidir; dolayısıyla ilim bir öncekinde olduğu gibi hakiki manasında değil akıl manasındadır. Bunda onun duraklamasına ve fazladan bir ilme güç yetiremeyeceğine delalet vardır. İtimat edilen vecih birincisidir. 'Şey'en' lafzının mansub oluşu mef'ûliyet yahut mastariyet üzeredir. Onda 'ya'leme' ile 'ilmin' arasında tenâzu' olması ve 'ilmin' lafzının mef'ûlünün umumilik kastıyla hazfedilmiş olması da caiz görülmüştür; yani 'pek çok şeyi bildikten sonra hiçbir şeyi bilmez olur.' { إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ } “Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir”, her şeyi; yaratmada, vefat ettirmede ve ömrün en düşkün çağına döndürmedeki hikmetin vechi de bundandır. { قَدِيرٌ } “kudret sahibidir”, her şeye; Sübhânehu'nun bunlardan dilediği şeyler de bundandır. Denildi ki: Ömürlerinizin miktarlarını hakkıyla bilendir; dinç genci öldüren, fâni ihtiyarı yaşatan her şeye gücü yetendir. Bunda ecellerin farklılığının, yapıları tertip eden ve mizaçları malum bir ölçü üzere dengeleyen Hakîm ve Kâdir olanın takdiriyle olduğuna bir tenbih vardır; şayet bu tabiatların gereği olsaydı bu dereceye ulaşmazdı. Denildi ki: Allah Teâlâ ihtiyarlıkta kuvvetlerin ve kudretin zayıflaması ve ilmin yok olması gibi arız olan şeyleri zikredince, Zât-ı Akdes'inin tam ilim ve tam kudret üzere devam ettiğini, zamanların geçmesiyle insanların ilmi ve kudreti değiştiği gibi O'nun değişmediğini zikretmiştir. İsim cümlesi süreklilik (istimrâr), 'faîl' vezni ise kemal bildirir. Muhataplardan ilmin zail olması durumunu aşmak için ilim sıfatı öne geçirilmiştir; bununla beraber ilim sıfatının bir şeye taalluku, kudret sıfatının ona taallukundan öncedir. Üç görüşten hangisinin daha evla olduğu sana gizli değildir, artık iyi düşün.

وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ أي جعلكم متفاوتين فيه فأعطاكم منه أفضل مما أعطى مماليككم فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا فيه على غيرهم وهم الملاك بِرَادِّي أي بمعطي رِزْقِهِمْ الذي رزقهم إياه عَلى ما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ على مماليكهم الذين هم شركاؤهم في المخلوقية والمرزوقية فَهُمْ أي الملاك الذين فضلوا والمماليك فِيهِ أي في الرزق سَواءٌ لا تفاضل بينهم، والجملة اسمية واقعة موقع فعل منصوب في جواب النفي أي لا يردونه عليهم فيستووا فيه ويشتركوا، وجوز أن تكون في تأويل فعل مرفوع معطوف على قوله تعالى: بِرَادِّي أي لا يردونه عليهم فلا يستوون، والمراد بذلك توبيخ الذين يشركون به سبحانه بعض مخلوقاته وتقريعهم والتنبيه على كمال قبح فعلهم كأنه قيل: إنكم لا ترضون بشركة عبيدكم لكم بشيء لا يختص بكم بل يعمكم وإياهم من الرزق الذي هم أسوة لكم في استحقاقه وهم أمثالكم في البشرية والمخلوقية لله عز سلطانه فما بالكم تشركون به ﷾ فيما لا يليق إلا به جل وعلا من الألوهية والمعبودية الخاصة بذاته تعالى لذاته بعض مخلوقاته الذي هو بمعزل عن درجة الاعتبار، وهو على ما صرح به جماعة على شاكلة قوله تعالى: ضَرَبَ لَكُمْ مَثَلًا مِنْ أَنْفُسِكُمْ هَلْ لَكُمْ مِنْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ مِنْ شُرَكاءَ فِي ما رَزَقْناكُمْ فَأَنْتُمْ فِيهِ سَواءٌ [الروم: ٢٨] يعنون بذلك أنه مثل ضرب لكمال قباحة ما فعلوه، وفي قوله أَفَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ قرينة- كما قيل- على ذلك، وكذا في قوله تعالى:

{ وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ } “Allah rızıkta kiminizi kiminize üstün kıldı”; yani onda sizi farklı mertebelerde kıldı da size kölelerinize verdiğinden daha üstününü verdi. { فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا } “Üstün kılınanlar”, onda başkalarına üstün kılınan efendiler, { بِرَادِّي } “vericiler/aktarıcılar değillerdir”, { رِزْقِهِمْ } “kendilerine rızık olarak verilen rızıklarını”, { عَلى ما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ } “ellerinin altında bulunanlara (kölelerine)”; yaratılmışlıkta ve rızıklandırılmışlıkta kendilerinin ortakları olan kölelerine, { فَهُمْ } “böylece onlar”, yani üstün kılınan efendiler ve köleler, { فِيهِ } “onda (rızıkta)”, { سَواءٌ } “eşit olsunlar”; aralarında bir üstünlük bulunmasın. Bu cümle, nefyin cevabında mansub olan bir fiil makamına kaim bir isim cümlesidir; yani 'onu onlara geri vermezler ki onda eşit ve ortak olsunlar' demektir. Sübhânehu'nun { بِرَادِّي } buyruğuna matuf merfû bir fiil tevilinde olması da caiz görülmüştür; yani 'onu onlara vermezler, bu yüzden de eşit olmazlar' demektir. Bundan maksat, bazı yaratılmışlarını O Sübhânehu'ya şirk koşanları azarlamak, paylamak ve yaptıklarının tam anlamıyla çirkinliğine tenbihte bulunmaktır. Sanki şöyle denilmiştir: 'Sizler, yaratılış ve Allah'a -azze sultânuh- kul olma hususunda sizin benzerleriniz olan ve onda hak sahibi olma hususunda sizinle eşit bulunan, size has olmayıp onları da kapsayan rızık gibi bir şeyde kölelerinizin size ortak olmasına razı olmuyorsunuz; öyleyse nasıl oluyor da Zât-ı Teâlâ'ya bizzat Kendisi için mahsus olan ve O'ndan başkasına asla layık olmayan ulûhiyet ve mabûdiyette, itibar derecesinden tamamen uzak olan bazı mahlûkunu O'na -azze ve celle- ortak koşuyorsunuz?' Bu, bir topluluğun açıkça belirttiği üzere Allah Teâlâ'nın: { ضَرَبَ لَكُمْ مَثَلًا مِنْ أَنْفُسِكُمْ هَلْ لَكُمْ مِنْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ مِنْ شُرَكاءَ فِي ما رَزَقْناكُمْ فَأَنْتُمْ فِيهِ سَواءٌ } “O size kendi nefislerinizden bir misal verdi: Size rızık olarak verdiklerimizde ellerinizin altında bulunanlardan (kölelerinizden) ortaklarınız var mıdır ki onda siz eşit olasınız?” [Rûm: 28] buyruğu tarzındadır; bununla yaptıkları şeyin çirkinliğinin kemaline bir misal verildiğini kastederler. { أَفَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ } “Allah'ın nimetini mi inkâr ediyorlar?” buyruğunda -denildiği üzere- buna bir karine vardır; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda da böyledir:

فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ على مقدر وهي داخلة في الحقيقة على الفعل أعني يَجْحَدُونَ ولتضمن الجحود معنى الكفر جيء بالباء في معموله المقدم عليه للاهتمام أو لإبهام الاختصاص مبالغة أو لرعاية رؤوس الآي، والمراد بالنعمة قيل الرزق وقيل ولعله الأولى: ما يشمله وغيره من النعم الفائضة عليهم منه سبحانه أي يشركون به تعالى فيجحدون

{ فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ } “Öyleyse Allah'a benzerler koşmayın!”; bu takdiri bir kelama [matuftur]. Hakikatte o fiile, yani { يَجْحَدُونَ } kelimesine dâhildir. Cühûd (inkâr) kelimesi küfür manasını tazammun ettiğinden dolayı, öne geçen mef'ûlünde bâ harfi getirilmiştir; bu da ehemmiyet vermek, mübalağa yoluyla ihtisası hissettirmek yahut ayet sonlarının uyumunu gözetmek içindir. Nimetten murat olarak rızık denilmiştir; belki de daha evla olanı, onu ve Sübhânehu'dan kendilerine taşan diğer nimetleri kapsayan şey olmasıdır; yani O Teâlâ'ya şirk koşarlar da

نعمته تعالى حيث يفعلون ما يفعلون من الإشراك فإن ذلك يقتضي أن يضيفوا ما أفيض عليهم من الله تعالى من النعم إلى شركائهم ويجحدوا كونهم من عنده جل وعلا، وجوز كون المراد بنعمة الله تعالى ما أنعم سبحانه به من إقامة الحجج وإيضاح السبل وإرسال الرسل ﵈ ولا نعمة أجل من ذلك، فمعنى جحودهم ذلك إنكاره وعدم الالتفات إليه، وصيغة الغيبة لرعاية فَمَا الَّذِينَ وقرأ أبو بكر عن عاصم. وأبو عبد الرحمن والأعرج بخلاف عنه «تجحدون» بالتاء على الخطاب رعاية لبعضكم، هذا وجوز أن يكون معنى الآية أن الله تعالى فضل بعضا على بعض في الرزق وأن المفضلين لا يردون من رزقهم على من دونهم شيئا وإنما أنا رازقهم فالمالك والمملوك في أصل الرزق سواء وإن تفاوتا كما وكيفا، والمراد النهي عن الإعجاب والمن اللذين هما مقدمتا الكفران.

yaptıkları bu şirk fiilini işlemekle Allah Teâlâ'nın nimetini inkâr ederler. Zira bu durum, Allah Teâlâ'dan kendilerine taşan nimetleri putlarına nispet etmelerini ve bunların Cenâb-ı Hak katından olduğunu inkâr etmelerini gerektirir. Allah Teâlâ'nın nimetinden muradın; deliller ikame etmek, yolları açıklamak ve peygamberler -aleyhimüsselâm- göndermek suretiyle Sübhânehu'nun lütfettiği nimetler olması da caiz görülmüştür ki bundan daha yüce bir nimet yoktur. Onların bunu inkâr etmelerinin manası ise onu inkâr etmek ve ona iltifat etmemektir. Gaip sîgası { فَمَا الَّذِينَ } ifadesine riayetendir. Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr, Ebû Abdurrahman ve kendisinden gelen bir rivayetle A'rec, { بَعْضَكُمْ } lafzına riayetle muhatap olarak tâ ile 'techedûn' şeklinde okumuşlardır. Bununla beraber ayetin manasının şöyle olması da caiz görülmüştür: Allah Teâlâ rızıkta kiminizi kiminize üstün kılmıştır ve üstün kılınanlar rızıklarından kendilerinden aşağıda olanlara hiçbir şey aktarmazlar; rızkı veren ancak Benim, dolayısıyla kemiyet ve keyfiyet olarak farklılaşsalar da asıl rızıkta efendi de köle de eşittir. Maksat ise küfrün iki mukaddimesi olan kendini beğenmişlik (ucub) ve başa kakmaktan (minnet) nehyetmektir.

والعطف على مقدر أيضا أي أيعجبون ويمنون فيجحدون نعمة الله تعالى عليهم، وقيل: التقدير ألا يفهمون فيجحدون واختار في الكشاف أن المعنى أنه سبحانه جعلكم متفاوتين في الرزق فرزقكم أفضل مما رزق مماليككم وهم بشر مثلكم وإخوانكم وكان ينبغي أن تردوا فضل ما رزقتموه عليهم حتى تساووا في الملبس والمطعم كما

Atıf yine takdiri bir ifadeyedir; yani 'Kendilerini beğenip başa kakarlar da böylece Allah Teâlâ'nın üzerlerindeki nimetini inkâr mı ederler?' demektir. Denildi ki: Takdiri 'Anlamazlar da inkâr mı ederler?' şeklindedir. el-Keşşâf'ta tercih edilen mana ise şudur: Sübhânehu sizi rızıkta farklı derecelerde kıldı; size kölelerinize verdiğinden daha fazlasını verdi. Hâlbuki onlar da sizin gibi birer insan ve sizin kardeşlerinizdir; giyecek ve yiyecekte eşit olasınız diye rızıklandırıldığınız fazlalığı onlara aktarmanız gerekirdi, nitekim

يحكى عن أبي ذر رضي الله تعالى عنه أنه سمع رسول الله يقول: «إنما هم إخوانكم فاكسوهم مما تلبسون وأطعموهم مما تطعمون»

Ebû Zer'den -radıyallâhu teâlâ anh- rivayet edildiğine göre o, Resûlullah'ın [şöyle] buyurduğunu işitmiştir: «Onlar sizin kardeşlerinizdir; giydiğinizden onlara giydirin, yediğinizden onlara yedirin.»

فما رؤي عبده بعد ذلك إلا ورداؤه رداؤه وإزاره إزاره من غير تفاوت، وحاصله إن الله تعالى فضلكم على أمثالكم فكان عليكم أن تردوا من ذلك الفضل عليهم شكرا لنعمته تعالى لتكونوا سواء في ذلك الفضل ويبقى لكم فضل الإفضال والتفضل. فالآية حث على حسن الملكة وأدمج أنهم وعبيدهم مربوبون بنعمته تعالى ذلك مع تقلبهم فيها ليكون تمهيدا لكفرانهم نعمه سبحانه السوابغ إلى أن جعلوا له ﷿ أندادا لا تملك لنفسها ضرا ولا نفعا فعبدوها عبادته تعالى أو أشد وأسد، وفي ذلك من البعد ما فيه، والعطف فيه على مقدر أيضا كألا يعرفون ذلك فيجحدون.

Bundan sonra onun kölesi, aralarında hiçbir fark olmaksızın kendi ridası onun ridası, kendi izarı onun izarı [gibi aynı] olmadıkça hiç görülmemiştir. Bunun hülasası şudur: Şüphesiz ki Allah Teâlâ sizi emsallerinize üstün kılmıştır. O hâlde O'nun nimetine şükretmek için o fazlalıktan onlara aktarmanız gerekirdi ki o fazlalıkta eşit olasınız ve lütufta bulunup ihsan etme fazileti de size kalsın. Ayet, mülkiyet altındakilere güzel muamelede bulunmaya teşviktir. Ayrıca onların da kölelerinin de nimetler içinde dönüp durmalarına rağmen Allah Teâlâ'nın nimetiyle beslenip terbiye edildiklerini (merbûb olduklarını) araya sokmuştur; ta ki bu, Sübhânehu'nun bol nimetlerine nankörlük etmelerine ve nihayet O azze ve celle'ye kendi nefisleri için hiçbir zarara ve faydaya malik olmayan ortaklar koşup onlara Allah Teâlâ'ya ibadet eder gibi, hatta daha şiddetli ve daha sıkı ibadet etmelerine bir zemin hazırlasın. Bunda ise ne kadar uzaklık olduğu ortadadır. Buradaki atıf da 'Bunu bilmezler de inkâr mı ederler?' gibi takdiri bir kelamadır.

وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أي من جنسكم ونوعكم وهو مجاز في ذلك، والأشهر من معاني النفس الذات ولا يستقيم هنا كغيره فلذا ارتكب المجاز وهو إما في المفرد أو الجمع، واستدل بذلك بعضهم على أنه لا يجوز للإنسان أن ينكح من الجن أَزْواجاً لتأنسوا بها وتقيموا بذلك مصالحكم ويكون أولادكم أمثالكم.

{ وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ } “Allah size kendi nefislerinizden...” yani kendi cinsinizden ve türünüzden [kıldı]; bu, o manada bir mecazdır. Nefs kelimesinin anlamlarından en meşhuru zattır; bu da diğerleri gibi burada uygun düşmemektedir, bu sebeple tekilde veya çoğulda mecaza başvurulmuştur. Bazıları bununla, insanın cinden eş edinmesinin caiz olmadığına delil getirmişlerdir. { أَزْواجاً } “...eşler yarattı”; kendileriyle ünsiyet kurasınız, bu vesileyle maslahatlarınızı ikame edesiniz ve çocuklarınız da sizin benzeriniz olsun diye.

وأخرج غير واحد عن قتادة أن هذا خلق آدم وحواء ﵉ فإن حواء خلقت من نفسه ﵇، وتعقب بأنه لا يلائمه جمع الأنفس والأزواج، وحمله على التغليب تكلف غير مناسب للمقام وكذا كون المراد منهما بعض الأنفس وبعض الأزواج وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ أي منها فوضع الظاهر موضع الضمير للإيذان بأن المراد جعل لكم منكم من زوجه لا من زوج غيره بَنِينَ وبأن نتيجة الزواج هو التوالد وَحَفَدَةً جمع حافد ككاتب وكتبة، وهو من قولهم: حفد يحفد حفدا وحفودا وحفدانا إذا أسرع في الخدمة والطاعة، وفي الحديث «إليك نسعى ونحفد» وقال جميل:

Pek çok müfessir Katâde'den, bunun Âdem ve Havvâ'nın -aleyhimesselâm- yaratılışı olduğunu nakletmiştir; zira Havvâ onun -aleyhisselâm- nefsinden yaratılmıştır. Buna, enfüs ve ezvâc kelimelerinin çoğul olmasının buna uymayacağı gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Bunu tağlîbe hamletmek makama uygun olmayan bir tekellüftür (zorlamadır); aynı şekilde bunlardan nefislerin bir kısmının ve eşlerin bir kısmının kastedilmiş olması da böyledir. { وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ } “Ve size eşlerinizden kıldı...” yani onlardan; zamir yerine açık ismin konulması, maksadın, başkasının eşinden değil bizzat kendi eşinden kılınması olduğunu bildirmek içindir; { بَنِينَ } “...oğullar” [kıldı] ve evliliğin neticesinin çoğalma olduğunu bildirmek içindir. { وَحَفَدَةً } “...ve torunlar” [kıldı]; hâfid kelimesinin çoğuludur, kâtib ve ketebe gibi. Bu, hizmette ve itaatte acele ettiğinde söylenen 'hafede yahfidü hafden ve hufûden ve hafedânen' sözündendir. Hadiste de: «Sana yönelir ve koşarız (nahfid)» buyrulmuştur. Cemîl şöyle demiştir:

حفد الولائد حولهن وأسلمت ... بأكفهن أزمة الأجمال

Cariyeler onların etrafında koşuşturdu ve develerin yularları onların avuçlarına teslim edildi.

وقد ورد الفعل لازما ومتعديا كقوله:

Fiil, şu şairin sözünde olduğu gibi hem lâzım hem de müteaddi olarak gelmiştir:

يحفدون الضيف في أبياتهم ... كرما ذلك منهم غير ذل

Evlerinde misafire hızla hizmet ederler; bu onların bir keremidir, bir zillet değil.

وجاء في لغة- كما قال أبو عبيدة- أحفد أحفادا، وقيل: الحفد سرعة القطع، وقيل: مقاربة الخطو، والمراد بالحفدة على ما روي عن الحسن. والأزهري وجاء في رواية عن ابن عباس واختاره ابن العربي أولاد الأولاد، وكونهم من الأزواج حينئذ بالواسطة، وقيل: البنات عبر عنهن بذلك إيذانا بوجه المنة فانهن في الغالب يخدمن في البيوت أتم خدمة، وقيل: البنون والعطف لاختلاف الوصفين البنوة والخدمة، وهو منزل منزلة تغاير الذات، وقد مر نظيره فيكون

Ebû Ubeyde'nin dediği gibi bir lehçede 'ahfede ihfâden' şeklinde gelmiştir. Denildi ki: Hafed, süratle katetmektir. Denildi ki: Adımları sıklaştırmaktır. Hafede'den murat; Hasan'dan ve Ezherî'den rivayet edildiğine, İbn Abbâs'tan bir rivayette geldiğine ve İbnü'l-Arabî'nin tercih ettiğine göre çocukların çocuklarıdır (torunlardır). Eşlerden olmaları bu durumda vasıta iledir. Denildi ki: Onlar kızlardır; bir minnet ve lütuf cihetini bildirmek üzere böyle ifade edilmiştir, zira onlar çoğunlukla evlerde en mükemmel şekilde hizmet ederler. Denildi ki: Oğullardır; atıf ise oğulluk ve hizmetkârlık vasıflarının farklılığından dolayıdır, bu da zatların farklılığı menzilesindedir; bunun benzeri daha önce geçmişti, dolayısıyla

ذلك امتنانا بإعطاء الجامع لهذه الوصفين الجليلين فكأنه قيل: وجعل لكم منهن أولادا هم بنون وهم حافدون أي جامعون بين هذين الأمرين، ويقرب منه ما روي عن ابن عباس من أن البنين صغار الأولاد والحفدة كبارهم، وكذا ما نقل عن مقاتل من العكس، وكأن ابن عباس نظر إلى أن الكبار أقوى على الخدمة ومقاتل نظر إلى أن الصغار أقرب للانقياد لها وامتثال الأمر بها واعتبر الحفد بمعنى مقاربة الخط، وقيل: أولاد المرأة من الزوج الأول، وأخرجه ابن جرير.

bu iki yüce vasfı kendinde toplayan kimseyi vermekle bir lütuf bildirilmiş olur; sanki şöyle denilmiştir: 'Ve sizin için onlardan hem oğul hem de hizmet eden, yani bu iki durumu kendinde toplayan çocuklar kıldı.' İbn Abbâs'tan rivayet edilen 'Benîn küçük çocuklar, hafede ise büyük çocuklardır' sözü buna yakındır. Aynı şekilde Mukâtil'den bunun aksinin nakledilmesi de böyledir. Sanki İbn Abbâs büyüklerin hizmete daha güçlü olduğuna, Mukâtil ise küçüklerin hizmete boyun eğmeye ve emre uymaya daha yakın olduğuna bakmış ve hafedi adımları sıklaştırmak manasında kabul etmiştir. Denildi ki: [Hafede] Kadının önceki kocasından olan çocuklarıdır (üvey çocuklardır); bunu İbn Cerîr

وابن أبي حاتم عن ابن عباس.

ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir.

وأخرج الطبراني والبيهقي في سننه والبخاري في تاريخه والحاكم وصححه عن ابن مسعود أنهم الأختان وأريد بهم- على ما قيل- أزواج البنات ويقال لهم أصهار، وأنشدوا:

Taberânî, es-Sünen'de Beyhakî, Târîh'inde Buhârî ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Mes'ûd'dan onların damatlar (ahtân) olduğunu rivayet etmişlerdir. Denildiğine göre bunlarla kızların kocaları kastedilmiştir ve bunlara 'ashâr' (hısımlar) denir. Şu beyti okumuşlardır:

فلو أن نفسي طاوعتني لأصبحت ... لها حفد مما يعد كثير

Nefsim bana itaat etseydi, elbette çok sayılan kimselerden hizmetçileri (damatları) olurdu.

ولكنها نفس عليّ أبية ... عيوني لأصهار اللئام تدور

Fakat o bana karşı gururlu bir nefistir; alçakların hısımlarına gözlerim dönüp durur.

والنصب على هذا بفعل مقدر أي وجعل لكم حفدة لا بالعطف على بَنِينَ لأن القيد إذا تقدم يعلق بالمتعاطفين وأزواج البنات ليسوا من الأزواج، وضعف بأنه لا قرينة على تقدير خلاف الظاهر وفيه دغدغة لا تخفى.

Buna göre nasb durumu takdiri bir fiille olur; yani 've sizin için hafede kıldı' demektir, { بَنِينَ } kelimesine atıfla değil. Çünkü kayıt öne geçtiğinde atfedilen her iki unsura da taalluk eder; kızların kocaları ise eşlerden değildir. Bu görüş, zahirin hilafına takdir yapmaya bir karine bulunmadığı gerekçesiyle zayıf bulunmuştur ve bunda gizli olmayan bir kapalılık vardır.

وقيل: لا مانع من العطف بأن يراد بالأختان أقارب المرأة كأبيها وأخيها لا أزواج البنات فإن إطلاق الأختان عليه إنما هو عند العامة وأما عند العرب فلا كما في الصحاح، وتجعل مِنْ سببية ولا شك أن الأزواج سبب لجعل الحفدة بهذا المعنى وهو كما ترى. وتعقب تفسيره بالأختان والربائب بأن السياق للامتنان ولا يمتن بذلك.

Denildi ki: Ahtân ile kızların kocaları değil de babası ve kardeşi gibi kadının akrabaları kastedilerek atıf yapılmasına bir engel yoktur; zira ahtân kelimesinin damada ıtlakı sadece halk arasındadır, Arapların dilinde ise es-Sıhâh'ta geçtiği üzere öyle değildir. { مِنْ } harfi sebebiyye yapılır; şüphe yok ki eşler bu manadaki hafedenin kılınmasının sebebidir, bu da gördüğün gibidir. Damatlar ve üvey çocuklarla tefsir edilmesine, siyakın minnet ve lütuf bağlamı olduğu ve bununla minnet edilemeyeceği gerekçesiyle itiraz edilmiştir.

وأجيب أن الامتنان باعتبار الخدمة ولا يخفى أنه مصحح لا مرجح. وقيل: الحفدة هم الخدم والأعوان وهو المعنى المشهور له لغة. والنصب أيضا بمقدر أي وجعل لكم خدما يحفدون في مصالحكم ويعينونكم في أموركم.

Buna, lütfun hizmet itibarıyla olduğu şeklinde cevap verilmiştir; gizli değildir ki bu, görüşü caiz kılan bir açıklamadır, tercih ettiren değil. Denildi ki: Hafede, hizmetçiler ve yardımcılardır; lügatte onun meşhur manası da budur. Nasb da yine takdiri bir fiille olur; yani 've sizin için maslahatlarınızda koşturan ve işlerinizde size yardım eden hizmetçiler kıldı' demektir.

وقال ابن عطية بعد نقل عدة أقوال في المراد من ذلك: وهذه الأقوال مبنية على أن كل أحد جعل له من زوجته بنون وحفدة ولا يخفى أن باعتبار الغالب، ويحتمل أن يحمل قوله تعالى: مِنْ أَزْواجِكُمْ على العموم والاشتراك أي جعل من أزواج البشر البنين والحفدة ويستقيم على هذا الحفدة على مجراها في اللغة إذ البشر بجملتهم لا يستغني أحدهم عن حفدة اه، وحينئذ لا يحتاج إلى تقدير لكن لا يخفى أن فيه بعدا، وتأخير المنصوب في الموضعين عن المجرور لما مكر غير مرة من التشويق، وتقديم المجرور باللام على المجرور بمن لإيذان من أول الأمر بعود منفعة الجعل إليهم إمدادا للتشويق وتقوية له.

İbn Atıyye bundan muradın ne olduğu hususunda çeşitli görüşleri naklettikten sonra şöyle demiştir: 'Bu görüşler, herkes için eşinden oğullar ve torunlar kılındığı esasına dayanır; bunun çoğunluk itibarıyla olduğu gizli değildir. Allah Teâlâ'nın: { مِنْ أَزْواجِكُمْ } buyruğunu umum ve müşterekliğe hamletmek de muhtemeldir; yani insan türünün eşlerinden oğullar ve hafede kıldı demektir. Bu takdirde hafede lügatteki asli mecrasında uygun düşer; zira insanların tümü ele alındığında hiçbir kimse hizmetçilerden müstağni kalamaz.' İbn Atıyye'nin sözü bitti. Bu durumda takdire ihtiyaç kalmaz; ancak bunda bir uzaklık olduğu da gizli değildir. Her iki yerde de mef'ûlün mecrûrdan sonraya bırakılması, daha önce defalarca geçtiği üzere şevk uyandırmak içindir. Lâmlı mecrûrun minli mecrûrun önüne geçirilmesi ise işin başında kılma menfaatinin kendilerine döneceğini bildirmek içindir; bu da şevki artırmak ve pekiştirmek gayesiyledir.

وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ أي اللذائذ وهو معناها اللغوي، وجوز مجوز أن يراد بالطيب ما هو متعارف في لسان الشرع وهو الحلال. وتعقبه أبو حيان بأن المخاطبين بهذا الكفار وهم لا شرع لهم فتفسيره بذلك غير ظاهر، وأجيب بأنهم مكلفون بالفروع كالأصول فيوجد في حقهم الحلال والحرام، وأيضا هم مرزوقون بكثير من الحلال الذي أكلوا بعضه ولا يلزم اعتقادهم للحل ونحوه، ومن للتبعيض لأن ما رزقوه بعض من كل الطيبات فإن ما في الدنيا منها بأسره أنموذج لما في الآخرة إذ فيها ما لا عين رأت ولا أذن سمعت ولا خطر على قلب بشر، وما في الدنيا لم يصل كثير منه إليهم، والظاهر على ما ذكرنا عموم الطيبات للنبات والثمار والحبوب والأشربة والحيوان، وقيل: المراد بها ما أتي من غير نصب، وقيل: الغنائم، وليس بشيء.

{ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ } “Ve sizi temiz şeylerden rızıklandırdı”; yani leziz şeylerden ki bu onun lügat manasıdır. Bir görüş sahibi, tayyibden şeriat lisanında örfleşmiş olan helalin murat edilmesini de caiz görmüştür. Ebû Hayyân buna, bu hitabın muhataplarının kâfirler olduğu ve onların ise bir şeriatları bulunmadığı, dolayısıyla bununla tefsirin zahir olmadığı gerekçesiyle itiraz etmiştir. Buna, asıllar gibi fürû ile de mükellef oldukları, dolayısıyla haklarında helal ve haramın bulunduğu, ayrıca onların bir kısmını yedikleri pek çok helal şeyle de rızıklandırıldıkları ve helallik ve benzerine inanmalarının gerekmediği şeklinde cevap verilmiştir. Min teb'îz (kısmilik) içindir; zira rızıklandırıldıkları şeyler bütün temiz şeylerin bir kısmıdır. Çünkü dünyadaki temiz şeylerin tamamı ahiretteki şeylerin bir numunesidir; zira orada hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir beşerin kalbine gelmeyen şeyler vardır; dünyadakilerin de çoğuna onlar ulaşamamıştır. Zikrettiğimize göre zahir olan; tayyibâtın bitkileri, meyveleri, taneleri, içecekleri ve hayvanları kapsamasıdır. Denildi ki: Ondan murat meşakkatsiz elde edilen şeylerdir. Denildi ki: Ganimetlerdir; bu ise bir değer taşımaz.

أَفَبِالْباطِلِ وهو منفعة الأصنام وبركتها وما ذاك إلا وهم باطل لم يتوصلوا إليه بدليل ولا أمارة، والجار

{ أَفَبِالْباطِلِ } “Bâtıla mı...”; o da putların menfaati ve bereketidir. Oysa bu, ne bir delil ne de bir emare ile ulaştıkları bâtıl bir vehimden ibarettir. Câr

والمجرور متعلق بقوله تعالى: يُؤْمِنُونَ وقدم للحصر فيفيد أن ليس لهم إيمان إلا بذلك كأنه شيء معلوم مستيقن وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ المشاهدة المعاينة التي لا شبهة فيها لذي عقل وتمييز مما ذكر ومما لا تحيط به دائرة البيان هُمْ يَكْفُرُونَ أي يستمرون على الكفر بها والإنكار لها كما ينكر المحال الذي لا يتصوره العقول وذلك بإضافتها إلى أصنامهم، وقيل: الباطل ما يسول لهم الشيطان من تحريم البحيرة والسائبة وغيرهما ونعمة الله تعالى ما أحل لهم. والآية على هذا ظاهرة لتعلق بقوله سبحانه: وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ فقط دون ما قبله أيضا والظاهر تعلقها بهما، ومن ذلك يظهر حال من أخرجه ابن المنذر عن ابن جريج من أن الباطل الشيطان ونعمة الله تعالى محمد ﷺ، وما ذكرناه قد صرح بأكثره الزمخشري، واستفادة الحصر من التقديم ظاهرة، وأما كأنه شيء معلوم مستيقن فمستفاد من حصرهم الإيمان فيما ذكر لأن ذلك شأن المؤمن به لا سيما وقد حصروا، وأيضا المقابلة بالمشاهد المحسوس أعني نعمة الله تعالى دلت على تعكيسهم فيدل على أنهم جعلوا الموهوم بمنزلة المتيقن وبالعكس، والفاء التي للتعكيس شديدة الدلالة على هذا الأمر والحمل على أنها للعطف على محذوف ليس بالوجه كذا في الكشف، وفيه رد على ما قيل إن في كلا التركيبين تأكيدا وتخصيصا، أما التخصيص فيهما فمن تقديم المعمول، وأما التأكيد في الأول فلأن الفاء تستدعي معطوفا عليه تقديره أيكفرون بالحق ويؤمنون بالباطل والكفر بالحق مستلزم للإيمان بالباطل فقد تكرر الإيمان بالباطل والتكرير يفيد التأكيد، وأما التأكيد في الثاني فمن بناء يَكْفُرُونَ على هم المفيد لتقوى الحكم، وجعل كلام الزمخشري مشيرا إلى ذلك كله فتدبر. وما ذكر من أن تقديم الجار في التركيبين للتخصيص مما صرح به غير واحد، والعلامة البيضاوي جوز ذلك لكنه أقحم الإيهام هنا نظير ما فعلناه فيما سلف آنفا.

ve mecrûr Allah Teâlâ'nın { يُؤْمِنُونَ } “...mı inanıyorlar?” buyruğuna mütealliktir; hasr için öne geçirilmiştir, dolayısıyla sanki kesin olarak bilinen ve yakîn hasıl edilmiş bir şeymiş gibi ancak ona inandıklarını ifade eder. { وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ } “Ve Allah'ın nimetine...”; zikredilenlerden ve beyan dairesinin kuşatamayacağı şeylerden akıl ve temyiz sahibi kimse için içinde hiçbir şüphe bulunmayan, gözle görülen ve müşahede edilen nimetine, { هُمْ يَكْفُرُونَ } “...onlar küfür mü ediyorlar?”; yani akılların tasavvur edemeyeceği imkânsız bir şeyi inkâr eder gibi onu putlarına nispet etmek suretiyle o nimete küfretmeyi ve onu inkâr etmeyi sürdürüyorlar mı? Denildi ki: Bâtıl, şeytanın bahîre, sâibe ve benzerlerini haram kılmak suretiyle kendilerine fısıldadığı şeylerdir; Allah Teâlâ'nın nimeti ise kendilerine helal kıldığı şeylerdir. Ayet bu manaya göre sadece Sübhânehu'nun: { وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ } buyruğuna taalluk eder, kendisinden öncekine değil; zahir olan ise her ikisine de taalluk etmesidir. Buradan, İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den rivayet ettiği 'Bâtıl şeytandır, Allah Teâlâ'nın nimeti ise Muhammed'dir sallallâhu aleyhi ve sellem' sözünün durumu da anlaşılır. Zikrettiğimiz şeylerin çoğunu Zemahşerî açıkça belirtmiştir. Hasrın öne geçirmeden anlaşılması açıktır; sanki bilinen ve kesin bir şeymiş gibi olması ise imanlarını zikredilen şeye hasretmelerinden anlaşılmaktadır, zira kendisine inanılan şeyin şanı budur, bilhassa hasr yapmışlarken. Ayrıca müşahede edilen ve hissedilenle, yani Allah'ın nimetiyle karşılaştırılması da onların tepe taklak olduğunu göstermiştir; dolayısıyla vehmedileni kesin menzilesinde kıldıklarını ve aksini yaptıklarını gösterir. Tersine çevirme ifade eden fâ harfi bu duruma kuvvetle delalet eder; bunun mahzuf bir ifadeye atıf için olduğuna hamletmek ise uygun bir cihet değildir, el-Keşf'te böyle geçmektedir. Bunda, her iki terkipte de tekit ve tahsis bulunduğu, tahsisin mef'ûlün öne geçirilmesinden, birinci kısımdaki tekitin ise fânın 'Hakka küfredip batıla mı inanıyorlar?' şeklinde bir matuf aleyh gerektirmesinden ve hakka küfretmenin batıla inanmayı gerektirip böylece batıla imanın tekrarlanmış olmasından ileri geldiği, tekrarın ise tekidi ifade ettiği, ikinci kısımdaki tekitin ise hükmün teyidini ifade eden hum zamiri üzerine { يَكْفُرُونَ } fiilinin bina edilmesinden kaynaklandığı ve Zemahşerî'nin kelamının bütün bunlara işaret ettiği şeklindeki iddialara bir ret vardır; iyi düşün. İki terkipte de cârın öne geçirilmesinin tahsis için olduğu, pek çok kimsenin açıkça ifade ettiği bir husustur. Allâme Beydâvî bunu caiz görmüş, ancak daha önce yaptığımız gibi burada da îhâm (vehim verme) ifadesini katmıştır.

ووجه ذلك بأن المقام ليس بمقام تخصيص حقيقة إذ لا اختصاص لإيمانهم بالباطل ولا لكفرانهم بنعم الله سبحانه ولم يقحمه في تفسير نظير ذلك في العنكبوت فإن وجه بأنهم إذا آمنوا بالبال كان إيمانهم بغيره بمنزلة العدم وإن النعم كلها من الله تعالى إما بالذات أو بالواسطة فليس كفرانهم إلا لنعمه سبحانه كما قيل لا يشكر الله من لا يشكر الناس بقي المخالفة. وأجيب بأنه إذا نظر للواقع فلا حصر فيه وإن لوحظ ما ذكر يكون الحصر ادعائيا وهو معنى الإيهام للمبالغة فلا تخالف، وجوز أن يكون التقديم للاهتمام لأن المقصود بالإنكار الذي سيق له الكلام تعلق كفرانهم بنعمة الله تعالى واعتقادهم للباطل لا مطلق الإيمان والكفران، وأن يكون لرعاية الفواصل وهو دون النكتتين، والالتفات إلى الغيبة للإيذان باستيجاب حالهم للإعراض عنهم وصرف الخطاب إلى غيرهم من السامعين تعجيبا لهم مما فعلوه.

Bunun izahı şudur: Makam hakikatte tahsis makamı değildir; zira onların ne bâtıla inanmalarında ne de Allah Sübhânehu'nun nimetlerine nankörlük etmelerinde bir tahsis yoktur. Beydâvî bunu Ankebût'taki benzerinin tefsirinde zikretmemiştir. Eğer 'Onlar batıla inandıklarında, başkasına olan imanları yok hükmündedir ve bütün nimetler ya bizzat ya da vasıtayla Allah Teâlâ'dandır; dolayısıyla onların nankörlüğü ancak O'nun nimetlerinedir, nitekim insanlara teşekkür etmeyen Allah'a şükretmiş olmaz denilmiştir' şeklinde izah edilirse geriye bir ihtilaf kalır. Buna şöyle cevap verilmiştir: Vakıaya bakılırsa bunda bir hasr yoktur; zikredilen husus gözetilirse hasr iddiaî olur ki bu da mübalağa için îhâm manasındadır, dolayısıyla bir ihtilaf kalmaz. Öne geçirmenin ehemmiyet için olması da caiz görülmüştür; zira sözün kendisi için sevk edildiği inkârın asıl maksadı, mutlak iman ve küfür değil, küfürlerinin Allah Teâlâ'nın nimetine taalluk etmesi ve inançlarının batıla olmasıdır. Fasıla uyumunu gözetmek için olması da caizdir ki bu diğer iki nüktenin gerisindedir. Gaip sîgasına iltifat edilmesi ise, durumlarının kendilerinden yüz çevirmeyi ve işledikleri şeyden dolayı onları hayrete düşürmek amacıyla hitabı dinleyen diğer kimselere yöneltmeyi gerektirdiğini bildirmek içindir.

وفي البحر أن السلمي قرأ «تؤمنون» بالتاء على الخطاب وأنه روى ذلك عن عاصم، والجملة فيما بعده على هذا كما استظهره في البحر مجردا عن الكفرة غير مندرج في التقريع. هذا بقي أنه وقع في [العنكبوت: ٦٧] أَفَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَكْفُرُونَ بدون ضمير ووقع هنا ما سمعت بالضمير، وبين الخفاجي سر ذلك بأنه لما سبق في هذه السورة قوله تعالى: فَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ أي يكفرون كما مر فلو ذكر ما نحن فيه بدون الضمير لكانت الآية تكرارا بحسب الظاهر فأتى بالضمير الدال على المبالغة والتأكيد ليكون ترقيا في الذم بعيدا عن اللغوية، ثم قال: وقيل إنه أجري على عادة العباد إذا أخبروا عن أحد بمنكر يجدون موجدة فيخبروا عن حاله الأخرى بكلام آكد من الأول، ولا يخفى أن هذا إنما ينفع إذا سئل لم قيل: أَفَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ بدون ضمير وقيل: وَبِنِعْمَتِ اللَّهِ هُمْ يَكْفُرُونَ به، وأما في الفرق بين ما هنا وما هناك فلا، وقيل: آيات العنكبوت استمرت على الغيبة فلم يحتج إلى زيادة ضمير الغائب وأما الآية التي نحن فيها فقد سبق قبلها مخاطبات كثيرة فلم يكن بد من ضمير الغائب المؤكد لئلا يلتبس بالخطاب، وتخصيص هذه بالزيادة دون أَفَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ مع أنها الأولى بها بحسب الظاهر لتقدمها لئلا يلزم زيادة الفاصلة

el-Bahr'da Süllemî'nin hitap olarak tâ ile 'tü'minûn' şeklinde okuduğu ve bunu Âsım'dan rivayet ettiği, bundan sonraki cümlenin ise el-Bahr'da tercih edildiği üzere kâfirlerden soyutlanmış olarak azarlamaya dahil olmadığı belirtilmektedir. Geriye şu kalmaktadır: [Ankebût: 67]'de zamirsiz olarak { أَفَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَكْفُرُونَ } şeklinde gelmiş, burada ise işittiğin gibi zamirle gelmiştir. Hafâcî bunun sırrını şöyle açıklamıştır: Bu surede daha önce Allah Teâlâ'nın { فَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ } yani daha önce geçtiği üzere 'küfrediyorlar' buyruğu geçtiğinden dolayı, şayet üzerinde bulunduğumuz ayet zamirsiz zikredilseydi ayet zahiren bir tekrar olurdu; bu sebeple zemmetmede ileri bir derece olması ve lüzumsuzluktan uzak bulunması için mübalağa ve tekide delalet eden zamir getirilmiştir. Ardından şöyle demiştir: Denildi ki bu, kulların bir kimseden çirkin bir şey haber verdiklerinde içlerinde bir öfke duymaları ve onun diğer durumunu öncekinden daha tekitli bir sözle haber vermeleri adetine uygun cereyan etmiştir. Gizli değildir ki bu izah, ancak neden zamirsiz olarak { أَفَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ } denilip de zamirle { وَبِنِعْمَتِ اللَّهِ هُمْ يَكْفُرُونَ } denildiği sorulduğunda fayda verir; burası ile orası arasındaki fark hususunda ise vermez. Denildi ki: Ankebût ayetleri gaip sîgası üzere devam etmiştir, bu yüzden gaip zamirinin ziyadesine ihtiyaç duyulmamıştır; üzerinde bulunduğumuz ayetten önce ise birçok muhatap sîgası geçmiştir, dolayısıyla hitapla karışmaması için tekit edici gaip zamirinden kaçış yoktu. Zahiren önde olması hasebiyle buna daha layık olmasına rağmen, ilk fasılanın

الأولى على الثانية. واعترض عليه بأنه لا يخفى أنه لا مقتضى للزوم الغيبة ولا لبس لو ترك الضمير.

ikincisinden uzun düşmemesi için { أَفَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ } ifadesine değil de bu ayete has kılınmıştır. Buna, gaip zamirinin lüzumu için bir gereklilik olmadığı ve zamir terk edilseydi bir iltibasın meydana gelmeyeceği gerekçesiyle itiraz edilmiştir.

وقد يقال: إنما لم يؤت في آية العنكبوت بالضمير ويبنى الفعل عليه إفادة للتقوى استغناء بتكرر ما يفيد كفر القوم بالنعم مع قربه من تلك الآية عن ذلك، على أنه قد تقدم هناك ما تستمد منه الجملتان أتم استمداد وإن كان فيه نوع بعد ومغايرة ما وذلك قوله تعالى: وَالَّذِينَ آمَنُوا بِالْباطِلِ وَكَفَرُوا بِاللَّهِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ [العنكبوت: ٥٢] ولما لم تكن آية النحل فيما ذكر بهذه المرتبة جيء فيها بما يفيد التقوى، أو يقال: إنه لما كان سرد النعم هنا على وجه ظاهر في وصولها إليهم والامتنان بها عليهم كان ذلك أوفق بأن يؤتى بما يفيد كفرهم بها على وجه يشعر باستبعاد وقوعه منهم فجيء بالضمير فيه ولما لم يكن ما هنالك كذلك لم يؤت فيه بما ذكر، ولعل التعبير هنا- بيكفرن- وفيما قبل يَجْحَدُونَ لأن ما قبل كان مسبوقا على ما قيل بضرب مثل لكمال قباحة ما فعلوه والجحود أوفق بذلك لما أن كمال القبح فيه أتم ولا كذلك فيما البحث فيه كذا قيل فافهم والله تعالى بأسرار كتابه أعلم وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قال أبو حيان: هو استئناف إخبار عن حالهم في عبادة الأصنام وفيه تبيين لقوله تعالى: أَفَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ وقال بعض أجلة المحققين: لعله عطف على يَكْفُرُونَ داخل تحت الإنكار التوبيخي أي أيكفرون بنعمة الله ويعبدون من دونه سبحانه ما لا يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقاً مِنَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ شَيْئاً أي ما لا يقدر أن يرزقهم شيئا لا من السموات مطرا ولا من الأرض نباتا- فرزقا- مصدر، وشَيْئاً نصب على المفعولية له وإلى ذلك ذهب أبو علي. وغيره. وتعقبه ابن الطراوة بأن الرزق هو المرزوق كالرعي والطحن والمصدر إنما هو الرزق بفتح الراء كالرعي والطحن. ورد عليه بأن مكسور الراء مصدر أيضا كالعلم وسمع ذلك فيه فصح أن يعمل في المفعول، وقيل: هو اسم مصدر والكوفي يجوز عمله في المفعول- فشيئا- مفعوله على رأيهم، وجوز أن يكون بمعنى مرزوق وشَيْئاً بدل منه أي لا يملك لهم شيئا. وأورد عليه السمين. وأبو حيان أنه غير مفيد إذ من المعلوم أن الرزق من الأشياء والبدل يأتي لأحد شيئين البيان والتأكيد وليسا بموجودين هنا. وأجيب بأن تنوين شَيْئاً للتقليل والتحقير فإن كان تنوين رِزْقاً كذلك هو مؤكد وإلا فمبين وحينئذ فيصح فيه أن يكون بدل بعض أو كل ولا إشكال.

Şöyle de denilebilir: Ankebût ayetinde teyit ifade etmek üzere zamir getirilip fiil onun üzerine bina edilmemiştir; çünkü kavmin nimetlere küfrettiğini ifade eden ifadelerin o ayete yakın bir yerde tekrarlanmış olması buna ihtiyaç bırakmamıştır. Kaldı ki orada her iki cümlenin de -bir tür uzaklık ve başkalık taşısa bile- kendisinden tam manasıyla beslendiği şu ayet-i kerime daha önce geçmiştir: [Ankebût: 52] { وَالَّذِينَ آمَنُوا بِالْباطِلِ وَكَفَرُوا بِاللَّهِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ } “Batıla inanıp Allah'ı inkâr edenler var ya, işte onlar ziyana uğrayanların ta kendileridir.” Nahl ayeti ise zikredilen hususta bu mertebede olmadığından, onda teyit ifade eden zamir getirilmiştir. Yahut şöyle denilir: Burada nimetlerin sıralanması, kendilerine ulaştığı ve onlara lütfedildiği açık bir şekilde cereyan ettiğinden, onlardan bunun meydana gelmesinin uzak görüldüğünü hissettirecek şekilde nimetlere küfrettiklerini ifade eden lafzın getirilmesine daha uygundu; bu yüzden onda zamir getirildi. Oradaki durum böyle olmadığından zikredilen şey getirilmemiştir. Burada { يَكْفُرُونَ } ile, öncekinde ise { يَجْحَدُونَ } ile ifade edilmesi muhtemelen şundandır: Önceki ayet, denildiğine göre işledikleri şeyin çirkinliğinin tamlığını göstermek için bir mesel getirilmesinin ardından gelmişti; cühûd (inkâr) kelimesi de kötülüğün kemali onda daha tam olduğu için buna daha uygundur; üzerinde konuşulan ayette ise durum böyle değildir, böyle denilmiştir, anla; Allah Teâlâ kitabının sırlarını en iyi bilendir. { وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Ve Allah'tan başka öyle şeylere tapıyorlar ki...”; Ebû Hayyân demiştir ki: Bu, putlara ibadet etme hallerinden haber veren bir istînâftır ve Allah Teâlâ'nın: { أَفَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ } buyruğu için bir açıklamadır. Bazı büyük muhakkikler şöyle demiştir: İhtimal ki bu, { يَكْفُرُونَ } kelimesine matuftur ve azarlayıcı inkârın altına dâhildir; yani 'Allah'ın nimetine küfredip de O Sübhânehu'dan başka şeylere mi tapıyorlar?' demektir. { ما لا يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقاً مِنَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ شَيْئاً } “...onlara göklerden ve yerden rızık olarak hiçbir şeye malik olmayan...”; yani onlara ne göklerden yağmur ne de yerden bitki olarak hiçbir şey rızıklandırmaya gücü yetmeyen şeylere [tapıyorlar]. Rızk masdardır, { شَيْئاً } ise onun mef'ûlü olarak mansubdur; Ebû Ali ve başkaları bu görüşe gitmiştir. İbnü't-Tarâve buna, rızkın ra'y ve tahn (otlatılan ve öğütülen) gibi merzûk (rızık verilen şey) olduğu, masdarın ise ancak ra'y ve tahn gibi râ'nın fethasıyla 'er-razk' olduğu gerekçesiyle itiraz etmiştir. Ona, râ'nın kesresiyle olanın da 'ilm' gibi masdar olduğu ve bunda bunun işitildiği, dolayısıyla mef'ûlde amel etmesinin sahih olduğu şeklinde cevap verilmiştir. Denildi ki: O bir ism-i masdardır; Kûfeliler onun mef'ûlde amel etmesini caiz görürler, dolayısıyla { شَيْئاً } onların görüşüne göre onun mef'ûlüdür. Onun merzûk manasında olması ve { شَيْئاً } kelimesinin de ondan bedel olması caiz görülmüştür; yani 'onlar için hiçbir şeye malik değildir' demektir. es-Semîn ve Ebû Hayyân buna, rızkın şeylerden olduğunun bilinmesi sebebiyle bunun faydasız olduğu, bedelin ise beyan ve tekit olmak üzere iki şeyden biri için geldiği ve bunların burada bulunmadığı itirazını yöneltmiştir. Buna, { شَيْئاً } kelimesinin tenvininin azlık ve tahkîr (küçümseme) için olduğu; şayet { رِزْقاً } kelimesinin tenvini de böyleyse bunun tekit, aksi takdirde beyan olduğu; bu durumda bedel-i ba'z veya bedel-i kül olmasının sahih olacağı ve hiçbir müşkülün kalmayacağı şeklinde cevap verilmiştir.

وجوز أن يكون شَيْئاً مفعولا مطلقا ليملك أي لا يملك شيئا من الملك ومِنَ السَّماواتِ إما متعلق بقوله تعالى: لا يَمْلِكُ أو بمحذوف وقع صفة- لرزقا- أي رزقا كائنا منهما، واطلاق الرزق على المطر لأنه ينشأ عنه.

{ شَيْئاً } kelimesinin { يَمْلِكُ } fiilinin mef'ûl-i mutlakı olması da caiz görülmüştür; yani 'mülkiyetten hiçbir şeye malik değildir' demektir. { مِنَ السَّماواتِ } ise ya Allah Teâlâ'nın: { لا يَمْلِكُ } buyruğuna ya da mahzuf bir kelimeye mütealliktir ve rızık kelimesine sıfat olmuştur; yani 'o ikisinden var olan bir rızık' demektir. Yağmura rızık denilmesi ise kendisinden neşet ettiği içindir.

وَلا يَسْتَطِيعُونَ جوز أن يكون عطفا على صلة ما وأن يكون مستأنفا للإخبار عن حال الآلهة، واستطاع متعد ومفعوله محذوف هو ضمير الملك أي لا يستطيعون أن يملكوا ذلك ولا يمكنهم، فالكلام تتميم لسابقه وفيه من الترقي ما فيه فلا يكون نفي استطاعة الملك بعد نفي ملك الرزق غير محتاج إليه، وإن جعل المفعول ضمير الرزق كما جوزه في الكشاف يكون هذا النفي تأكيدا لما قبله. وأورد عليه أنه قد قرر في المعاني أن حرف العطف لا يدخل مبين المؤكد والمؤكد لما بينها من كمال الاتصال. ودفع بأن ذلك غير مسلم عند النحاة وليس مطلقا عند أهل المعاني ألا ترى قوله تعالى: كَلَّا سَيَعْلَمُونَ ثُمَّ كَلَّا سَيَعْلَمُونَ [النبأ: ٤، ٥] نعم يرد عليه حديث أن التأسيس خير من التأكيد، وجوز ولعله الأولى أن يكون الفعل منزلا منزلة اللازم فيكون المراد نفي الاستطاعة عنهم مطلقا على حد يعطي ويمنع فالمعنى أنهم أموات لا قدرة لهم أصلا فيكون تذييلا للكلام السابق، وفيه ما فيه على الوجه الأول وزيادة.

{ وَلا يَسْتَطِيعُونَ } “Ve güç de yetiremezler”; mâ'nın sılasına matuf olması caiz görüldüğü gibi, ilahların durumunu haber veren bir istînâf olması da caiz görülmüştür. İstetâ'a müteaddi bir fiildir ve mef'ûlü mahzuftur ki o da mülkiyet zamiridir; yani 'buna malik olmaya güç yetiremezler ve buna imkânları yoktur' demektir. Dolayısıyla bu söz öncekinin bir tamamlayıcısıdır ve onda açık bir tedricilik (terakkî) vardır; bu sebeple rızka malik olmanın nefyedilmesinden sonra mülkiyete güç yetirmenin nefyedilmesi gereksiz değildir. Şayet el-Keşşâf'ta caiz gördüğü gibi mef'ûl rızkın zamiri kılınırsa, bu nefy öncekinin tekidi olur. Buna, Meânî ilminde kamil ittisalden ötürü müekked ile müekkid arasına atıf harfinin girmeyeceğinin kurala bağlandığı itirazı getirilmiştir. Buna, bunun nahivcilerce kabul görmediği ve meânî ehli katında da mutlak olmadığı, [kaldı ki] Allah Teâlâ'nın: [Nebe: 4, 5] { كَلَّا سَيَعْلَمُونَ ثُمَّ كَلَّا سَيَعْلَمُونَ } “Hayır! Yakında bilecekler. Yine hayır! Yakında bilecekler” buyruğunun görülmediği şeklinde cevap verilmiştir. Evet, buna 'teessüs (yeni bir anlam kurmak) tekitten hayırlıdır' ilkesi tereddüt doğurur. Fiilin lâzım menzilesine indirilmesi de caiz görülmüştür ve belki de en evlası budur; bu durumda verir ve engeller kuralında olduğu gibi onlardan istitaatin mutlak olarak nefyedilmesi murat edilir. Mana ise onların hiçbir güçleri bulunmayan ölüler olduğudur; böylece önceki kelama bir fezleke (tezyîl) olur ve birinci vecihteki mana ve fazlası bunda da bulunur.

وجمع الضمير فيه وتوحيده في لا يَمْلِكُ لرعاية جانب اللفظ أولا والمعنى ثانيا فإن «ما» مفرد بمعنى الآلهة ومثل هذه الرعاية وارد في الفصيح وإن أنكره بعضهم لما يلزمه من الإجمال بعد البيان المخالف للبلاغة فإنه مردود كما بين في محله، وقد روعي أيضا في التعبير حال معبوداتهم في نفس الأمر فإنها أحجار وجمادات فعبر عنها- بما-

Onda zamirin cemi kılınması ve { لا يَمْلِكُ } fiilinde tekil kılınması, önce lafız cihetinin, sonra da mana cihetinin gözetilmesinden ötürüdür; zira mâ ilahlar manasında tekildir ve bu tür bir riayet, beyandan sonra icmali gerektirdiği ve bunun da belagate aykırı olduğu gerekçesiyle bazıları inkâr etse de fasih kelamda vârittir; nitekim bu iddia yerinde açıklandığı üzere reddedilmiştir. İfadede onların mabutlarının nefsi'l-emirdeki (gerçekteki) durumu da gözetilmiştir; zira onlar taşlar ve cansız varlıklardır, bu sebeple meşhur kullanımda gayr-i âkiller için vazolunan 'mâ' lafzı ile ifade edilmiştir.

الموضوعة في المشهور لغير العالم وحالها باعتبار اعتقادهم فيها أنها آلهة فعبر عنها بضمير الجمع الموضوع لذوي العلم، هذا إذا كان المراد بما الأصنام، ولا يخفى عليك الحال إذا كان المراد بها المعبودات الباطلة مطلقا ملكا كانت أو بشرا أو حجرا أو غيرها.

Onların inançları itibarıyla durumu ise ilah olmalarıdır, bu sebeple akıl sahipleri için vazolunan cemi zamiri ile ifade edilmiştir. Bu durum mâ ile murat putlar olduğu takdirdedir; şayet onunla melek, insan, taş veya başka bir şey olsun mutlak batıl mabutlar kastedilirse durum sana gizli kalmaz.

وجوز أن يكون ضمير الجمع عائدا على الكفار كضمير يَعْبُدُونَ وما على المعنى المشهور فيها على معنى أنهم مع كونهم أحياء متصرفين في الأمور لا يستطيعون من ذلك شيئا فكيف بالجماد الذي لا حس له، فجملة لا يَسْتَطِيعُونَ معترضة لتأكيد نفي الملك عن الآلهة والمفعول محذوف كما أشير إليه، وهذا وإن كان خلاف الظاهر لكنه سالم عن مخالفة المشهور في العود على المعنى بعد مراعاة اللفظ فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ التفات إلى الخطاب للإيذان بالاهتمام بشأن النهي، والفاء للدلالة على ترتيب النهي على ما عدد من النعم الفائضة عليهم منه تعالى وكون آلهتهم بمعزل من أن يملكوا لهم رزقا فضلا عما فضل، والأمثال جمع مثل كعلم، والمراد من الضرب الجعل فكأنه قيل: فلا تعجلوا لله تعالى الأمثال والأكفاء فالآية كقوله تعالى: «فلا تجعلوا لله أندادا» وهذا ما يقتضيه ظاهر كلام ابن عباس، وفقد أخرج ابن جرير. وابن المنذر. وابن أبي حاتم عنه رضي الله تعالى عنه أنه قال في الآية:

Cemi zamirinin, { يَعْبُدُونَ } zamiri gibi kâfirlere dönmesi ve mâ'nın da meşhur manasında kalması caiz görülmüştür; şu manada ki: Onlar hayatta olup işleri idare etmelerine rağmen bundan hiçbir şeye güç yetiremezken, hiçbir hissi olmayan cansız varlıklar nasıl yetirsin? Dolayısıyla { لا يَسْتَطِيعُونَ } cümlesi, işaret edildiği üzere mef'ûlü mahzuf olarak ilahlardan mülkiyeti nefyetmeyi tekit eden bir ara cümledir (mu'tarıza). Bu açıklama zahire aykırı olsa da lafzı gözettikten sonra manaya dönme hususunda meşhur olana aykırılıktan uzaktır. { فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ } “Öyleyse Allah'a benzerler koşmayın!”; nehyin şanına ehemmiyet vermeyi bildirmek için hitaba iltifattır. Fâ harfi, nehyin O Teâlâ'dan kendilerine taşan bunca nimete ve ilahlarının -üstün olan bir yana- kendilerine rızık vermekten dahi tamamen uzak olmasına terettüp ettiğini göstermek içindir. Emsâl, 'ilm' veznindeki misl kelimesinin çoğuludur. Darb etmekten murat kılmaktır; sanki 'Allah Teâlâ'ya emsaller ve denkler kılmayın' denilmiştir. Ayet Allah Teâlâ'nın: «Allah'a ortaklar koşmayın» buyruğu gibidir. İbn Abbâs'ın sözünün zahirinin iktiza ettiği de budur; nitekim İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, onun -radıyallâhu teâlâ anh- bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:

يقول سبحانه لا تجعلوا معي إلها غيري فإنه لا إله غيري.

Sübhânehu şöyle buyurur: Benimle beraber başka bir ilah kılmayın; çünkü Benden başka hiçbir ilah yoktur.

وجعل كثير الأمثال جمع مثل بالتحريك، والمراد من ضرب المثل لله سبحانه الإشراك والتشبيه به جل وعلا من باب الاستعارة التمثيلية، ففي الكشف أن الله تعالى جعل المشرك به الذي يشبهه تعالى بخلقه بمنزلة ضارب المثل فإن المشبه المخذول يشبه صفة بصفة وذاتا بذات كما أن ضارب المثل كذلك فكأنه قيل: ولا تشركوا بالله سبحانه، وعدل عنه إلى المنزل دلالة على التعميم في النهي عن التشبيه وصفا وذاتا، وفي لفظ الْأَمْثالَ لمن لا مثال له أصلا نعي عظيم عليهم بسوء فعلهم، وفيه إدماج أن الأسماء توقيفية وهذا هو الظاهر لدلالة الفاء وعدم ذكر ضرب مثل منهم سابقا، وهذا الوجه هو الذي اختاره الزمخشري وكلام الحبر رضي الله تعالى عنه لا يأباه فقوله تعالى: إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ تعليل للنهي أي إنه تعالى يعلم كنه ما تفعلون وعظمه وهو سبحانه معاقبكم عليه أعظم العقاب وأنتم لا تعلمون كنهه وكنه عقابه فلذا صدر منكم وتجاسرتم عليه.

Pek çok müfessir emsâl kelimesini harekeli olan mesel kelimesinin çoğulu kılmıştır; Allah Sübhânehu için darb-ı mesel yapmaktan murat ise, istiare-i temsiliyye kabilinden O cel ve alâ'ya şirk koşmak ve benzetmektir. el-Keşf'te belirtildiğine göre Allah Teâlâ, O Teâlâ'yı yaratılmışlarına benzeten müşriki darb-ı mesel yapan kimse menzilesinde kılmıştır; zira perişan olmuş müşebbihe, tıpkı mesel getirenin yaptığı gibi sıfatı sıfata ve zatı zata benzetir; sanki 'Allah Sübhânehu'ya ortak koşmayın' denilmiştir. Bu ifadeden benzetme menzilesine indirilene dönülmesi, sıfat ve zat olarak teşbihten nehyetmede umumu göstermek içindir. Asla hiçbir misli olmayan Zat için { الْأَمْثالَ } lafzının kullanılması, kötü fiillerinden ötürü onlara büyük bir kınamadır; bunda isimlerin tevkîfî olduğuna da bir ima vardır. Fâ harfinin delaleti ve daha önce onlardan bir darb-ı meselin zikredilmemiş olması sebebiyle zahir olan da budur. Bu vecih, Zemahşerî'nin tercih ettiği ve İbn Abbâs'ın -radıyallâhu teâlâ anh- kelamının da reddetmediği vecihtir. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ } “Şüphesiz Allah bilir, siz ise bilmezsiniz” buyruğu nehyin illetidir; yani Şüphesiz O Teâlâ yaptıklarınızın künhünü ve büyüklüğünü bilir ve O Sübhânehu bunun için sizi en büyük azapla cezalandıracaktır; siz ise onun künhünü ve cezasının mahiyetini bilmezsiniz, bu yüzden sizden bu sadır olmuş ve buna cüret etmişsinizdir.

وجوز أن يكون المراد النهي عن قياس الله تعالى على غيره بجعل ضرب المثل استعارة للقياس، فإن القياس إلحاق شيء بشيء وهو عند التحقيق تشبيه مركب بمركب، والفرق بينه وبين الوجه السابق قليل، وأمر التعليل على حاله. وجوز الزمخشري وغيره أن يكون المراد النهي عن ضرب الأمثال لله سبحانه حقيقة والمعنى فلا تضربوا لله تعالى الأمثال التي يضربها بعضكم لبعض إن الله تعالى يعلم كيف تضرب الأمثال وأنتم لا تعلمون، ووجه التعليل ظاهر، واللام على سائر الأوجه متعلقة- بتضربوا- وزعم ابن المنير تعلقها- بالأمثال- فيما إذا كان المراد التمثيل للإشراك والتشبيه ثم قال: كأنه قيل فلا تمثلوا الله تعالى ولا تشبهوه، وتعلقها- بتضربوا- على هذا الوجه ثم قال كأنه قيل فلا تمثلوا لله تعالى الأمثال فإن ضرب المثل إنما يستعمل من العالم لغير العالم ليبين له ما خفي عنه والله تعالى هو العالم وأنتم لا تعلمون فتمثيل غير العالم للعالم عكس للحقيقة، وليس بشيء والمعنى الذي ذكره على تقدير تعلقه بالفعل خلاف ما يقتضيه السياق وإن كان التعليل عليه أظهر، ومن هنا قال العلامة المدقق في الكشف في ذلك بعد أن قال إنه نهى عن ضرب الأمثال حقيقة: كأنه أريد المبالغة في أن لا يلحدوا في أسمائه تعالى وصفاته فإنه إذا لم يجز ضرب المثل والاستعارات يكفي فيها شبه ما والإطلاق لتلك العلاقة كاف فعدم جواز إطلاق الأسماء من غير سبق تعليم منه وإثبات الصفات أولى وأولى، ووجه ربط قوله تعالى:

Darb-ı meselin kıyasa istiare kılınması suretiyle maksadın Allah Teâlâ'yı başkasına kıyas etmekten nehyolunması da caiz görülmüştür; zira kıyas bir şeyi bir şeye ilhak etmektir ve hakikatte mürekkebin mürekkebe benzetilmesidir. Bununla önceki vecih arasındaki fark azdır ve ta'lîl durumu aynı şekilde geçerlidir. Zemahşerî ve başkaları, muradın hakiki anlamda Allah Sübhânehu için darb-ı mesel yapmaktan nehiy olmasını da caiz görmüşlerdir; mana da şöyledir: Allah Teâlâ'ya birbirinize getirdiğiniz misalleri getirmeyin; şüphesiz Allah Teâlâ misallerin nasıl getirileceğini bilir, siz ise bilmezsiniz. Ta'lîlin ciheti açıktır. Lâm harfi diğer vecihlere göre { تَضْرِبُوا } fiiline mütealliktir. İbnü'l-Münîr, muradın şirk ve teşbih için temsil getirmek olması durumunda lâmın { الْأَمْثالَ } kelimesine müteallik olduğunu ileri sürmüş ve ardından şöyle demiştir: 'Sanki Allah Teâlâ'yı temsil etmeyin ve O'nu benzetmeyin denilmiştir.' Bu vecihte ise onun { تَضْرِبُوا } fiiline taalluk ettiğini söyleyip ardından şöyle demiştir: 'Sanki Allah Teâlâ için misaller getirmeyin denilmiştir; zira darb-ı mesel, ancak bilenden bilmeyene kendisine gizli kalan şeyi açıklasın diye kullanılır. Allah Teâlâ ise bilendir, siz ise bilmezsiniz; dolayısıyla bilmeyenin bilene misal getirmesi hakikatin tersine çevrilmesidir.' Bu ise bir değer taşımaz; zikrettiği mana fiile taalluku takdirinde -ta'lîl buna göre daha açık olsa bile- siyakın gerektirdiğine aykırıdır. Bundan dolayı el-Keşf'teki muhakkik allâme, bunun hakiki anlamda darb-ı meselden nehiy olduğunu söyledikten sonra şöyle demiştir: 'Sanki O Teâlâ'nın isimlerinde ve sıfatlarında ilhada sapmamaları hususunda mübalağa kastedilmiştir; zira darb-ı mesel caiz olmadığında -ki istiarelerde bir tür benzerlik yeterli olup bu alaka için ıtlak kâfidir- O'ndan önceden bir talim olmaksızın isimlerin ıtlakının ve sıfatların ispatının caiz olmaması evleviyetle geçerlidir.' Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun irtibat ciheti:

ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا إلخ على هذا عند المدقق أنه تعالى بعد أن نهاهم عن ضرب الأمثال له سبحانه ضرب مثلا دل به على أنهم ليسوا أهلا لذلك وإنهم إذا كانوا على هذا الحد من المعرفة والتقليد أو المكابرة فليس لهم إلى ضرب الأمثال المطابقة المستدعي ذكاء وهداية سبيل، وقال غيره في ذلك ولعله أظهر منه إنه تعالى لما ذكر أنه يعلم كيف تضرب الأمثال وأنهم لا يعلمون علمهم كيف تضرب الأمثال في هذا الباب فقال تعالى: ضَرَبَ إلخ.

Buna göre muhakkik âlime göre { ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا } “Allah bir misal verdi...” ayetinin [öncekiyle] irtibat ciheti şudur: O Teâlâ, Sübhânehu için misaller getirmelerini nehyettikten sonra, onların buna ehil olmadıklarını ve eğer bu derece bir marifetsizlik, taklit veya inatçılık içindelerse zekâ ve hidayet gerektiren uygun misalleri getirmeye bir yolları olmadığını gösteren bir misal getirmiştir. Başkası ise bundan daha zahir olmak üzere şöyle demiştir: O Teâlâ misallerin nasıl getirileceğini bildiğini ve onların ise bilmediğini zikredince, bu bapta misallerin nasıl getirileceğini onlara öğretmiş ve Allah Teâlâ: { ضَرَبَ } ilh. buyurmuştur.

ووجه الربط على ما تقدم من أن النهي عن الإشراك أنه سبحانه لما نهاهم عن ضرب المثل الفعلي وهو الإشراك عقبه بالكشف لذي البصيرة عن فساد ما ارتكبوه بقوله سبحانه: ضَرَبَ إلخ أي أورد وذكر ما يستدل به على تباين الحال بين جنابه تعالى شأنه وبين ما أشركوه به سبحانه وينادي بفساد ما هم عليه نداء جليا عَبْداً مَمْلُوكاً لا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ بدل من مثلا وتفسير له والمثل في الحقيقة حالته العارضة له من المملوكية والعجز التام ويحسبها ضرب نفسه مثلا ووصف العبد بالمملوكية للتمييز عن الحر لاشتراكهما في كونهما عبدا الله تعالى، وقد أدمج فيه على ما قيل إن الكل عبيد له تعالى وبعدم القدرة لتمييزه عن المكاتب والمأذون اللذين لهما تصرف في الجملة، وفي إبهام المثل أولا ثم بيانه بما ذكر ما لا يخفى من الجزالة وَمَنْ رَزَقْناهُ مَنْ نكرة موصوفة على ما استظهره الزمخشري ليطابق عَبْداً فإنه أيضا نكرة موصوفة وإلى ذلك ذهب أبو البقاء، وقال الحوفي: هي موصولة واستظهره أبو حيان، وزعم بعضهم أن ذلك لكون استعمالها موصولة أكثر من استعمالها موصوفة، والأول مختار الأكثرين أي حرا رزقناه بطريق الملك والالتفات إلى التكلم للاشعار باختلاف حال ضرب المثل والرزق، وفي اختيار ضمير العظمة تعظيم لأمر ذلك الرزق ويزيد ذلك تعظيما قوله سبحانه: مِنَّا أي من جنابنا الكبير المتعالي رِزْقاً حَسَناً حلالا طيبا أو مستحسنا عند الناس مرضيا ويؤخذ منه على ما قيل كونه كثيرا بنا على أن القلة التي هي أخت العدم لا حسن في ذاتها فَهُوَ يُنْفِقُ مِنْهُ تفضلا وإحسانا، والفاء لترتب الإنفاق على الرزق كأنه قيل: ومن رزقناه منا رزقا حسنا فأنفق وإيثار المنزل من الجملة الاسمية الفعلية الخبر للدلالة على ثبات الإنفاق واستمرار التجددي سِرًّا وَجَهْراً أي حال السر وحال الجهر أو انفاق سر وانفاق جهر والمراد بيان عموم إنفاقه للأوقات وشموله إنعامه لمن يجتنب عن قبوله جهرا.

Nehyin şirkten nehiy olduğu şeklindeki önceki açıklamaya göre irtibat vechi şudur: Sübhânehu onları fiilî darb-ı mesel olan şirkten nehyedince, hemen ardından Sübhânehu'nun: { ضَرَبَ } ilh. buyruğuyla basiret sahibine işledikleri şeyin bozukluğunu açığa vurmuştur; yani O'nun şanı yüce olan zatı ile O'na ortak koştukları şeyler arasındaki durum farklılığını gösteren ve içinde bulundukları şeyin bozukluğunu apaçık haykıran şeyi ortaya koymuş ve zikretmiştir: { عَبْداً مَمْلُوكاً لا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ } “...hiçbir şeye gücü yetmeyen, başkasının mülkü bir köle”; { مَثَلًا } kelimesinden bedel ve onun tefsiridir. Mesel hakikatte ona arız olan kölelik ve tam acizlik halidir ve bunu dikkate alarak bizzat kendisini mesel kılmıştır. Kölenin memlûk (başkasının mülkü) olarak nitelenmesi hür olandan ayırt edilmesi içindir; zira her ikisi de Allah Teâlâ'nın kulu olmakta müşterektir. Denildiğine göre herkesin O Teâlâ'nın kulu olduğu manası da buraya sindirilmiştir. Güç yetirememe ile nitelenmesi ise az çok tasarrufu bulunan mükâteb ve me'zûndan ayrılması içindir. Meselin önce müphem bırakılıp sonra zikredilen şeyle beyan edilmesindeki fesahat ve icaz gizli değildir. { وَمَنْ رَزَقْناهُ } “Ve rızıklandırdığımız kimse...”; Zemahşerî'nin tercih ettiği üzere men mevsûfe bir nekredir; ta ki { عَبْداً } kelimesine uygun olsun, zira o da vasıflanmış bir nekredir. Ebü'l-Bekâ da bu görüşe gitmiştir. el-Hûfî ise onun mevsûl olduğunu söylemiş ve Ebû Hayyân da bunu tercih etmiştir. Bazıları bunun, mevsûl olarak kullanımının mevsûfe olarak kullanımından daha çok olmasından ileri geldiğini iddia etmiştir. Çoğunluğun tercihi birinci görüştür; yani mülk edinme yoluyla rızıklandırdığımız hür bir kimsedir. Mütekellim (birinci şahıs) sîgasına iltifat, mesel getirme hali ile rızıklandırma halinin farklılığını hissettirmek içindir. Azamet zamirinin seçilmesinde o rızıklandırma işini tazim vardır; Sübhânehu'nun { مِنَّا } “...kendi katımızdan...” yani yüce ve ulu zatımızdan buyruğu bu tazimi daha da artırmaktadır; { رِزْقاً حَسَناً } “...güzel bir rızıkla...” [rızıklandırdığımız]; helal ve temiz yahut insanlar nezdinde beğenilen, hoşnut olunan bir rızıkla; denildiğine göre yokluğun kardeşi olan azlığın zatında bir güzellik bulunmadığı esasına dayanılarak bundan o rızkın çok olduğu da anlaşılır. { فَهُوَ يُنْفِقُ مِنْهُ } “...ki o, ondan infak eder”; bir lütuf ve ihsan olarak. Fâ harfi infakın rızıklandırılmaya terettüp ettiğini göstermek içindir; sanki 'Ve katımızdan güzel bir rızıkla rızıklandırdığımız, o da infak eden kimse' denilmiştir. Haberi fiil olan isim cümlesinin tercih edilmesi, infakın sebatını ve yenilenerek devam ettiğini göstermek içindir; { سِرًّا وَجَهْراً } “...gizli ve açık olarak”; yani gizli halde ve açık halde yahut gizli bir infakla ve açık bir infakla. Maksat infakının vakitleri kuşatmasını ve ihsanının onu açıktan almaktan çekinen kimseleri de kapsadığını açıklamaktır.

وجوز أن يكون وصفه بالكثرة مأخوذا من هذا بناء أن المراد منه كيف يشاء وهو يدل على أنحاء التصرف وسعة المتصرف منه، وتقديم السر على الجهر للإيذان بفضله عليه، وقد مر الكلام في ذلك والعدول عن تطبيق القرينتين بأن يقال: وحرا مالكا للأموال مع كونه أدل على تباين الحال بينه وبين قسيمه لما في إرشاد العقل السليم من توخي تحقيق الحق بأن الأحرار أيضا تحت ربقة عبوديته تعالى وأن مالكيتهم لما يملكونه ليست إلا بأن يرزقهم الله تعالى إياه من غير أن يكون لهم مدخل في ذلك مع محاولة المبالغة في الدلالة على ما قصد بالمثل من تباين الحال بين الممثلين فإن العبد المملوك حيث لم يكن مثل العبد المالك فما ظنك بالجماد ومالك الملك خلاق العالمين هَلْ يَسْتَوُونَ جمع الضمير وإن تقدمه اثنان وكان الظاهر- يستويان- للإيذان بأن المراد بما ذكر من اتصف بالأوصاف المذكورة من الجنسين المذكورين لا فردان معينان منهما وإن أخرج ابن عساكر. وجماعة عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن الآية نزلت في هشام بن عمرو وهو الذي ينفق ماله سرا وجهرا وفي عبده أبي الجوزاء الذي كان ينهاه والله تعالى أعلم بصحته. وقيل نزلت في عثمان بن عفان رضي الله تعالى عنه وعبد له ولا يصح إسناده كما في البحر، وفيه أنه يحتمل أن يكون الجمع باعتبار أن المراد- بمن- الجمع وأن يكون باعتبار عود الضمير على العبيد والأحرار وإن لم يجر لهما ذكر لدلالة «عبد مملوك» وَمَنْ رَزَقْناهُ عليهما، والمعول عليه ما ذكر أولا، والمعنى هل يستوي العبيد والأحرار الموصوفون بما ذكر من الصفات مع أن الفريقين سيان في البشرية والمخلوقية لله سبحانه وأن ما ينفقه

Rızkın çoklukla nitelenmesinin bundan çıkarılması da caiz görülmüştür; zira murat dilediği gibi infak etmesidir ve bu da tasarruf türlerini ve tasarruf edilen malın genişliğini gösterir. Gizlinin açığın önüne geçirilmesi, onun ona olan faziletini bildirmek içindir; buna dair açıklama daha önce geçmişti. Bu iki eşleşmenin 've mallara malik hür bir kimse' şeklinde denk getirilmesinden vazgeçilmesi -ki bu onunla karşıtı arasındaki durum farklılığını göstermede daha kuvvetlidir- selim aklın şu hakikati tahkik etme irşadından dolayıdır: Hürler de O Teâlâ'nın kulluk boyunduruğu altındadır ve malik oldukları şeylere malikiyetleri ancak Allah Teâlâ'nın kendilerine bunu rızık olarak vermesiyledir, bunda kendilerinin hiçbir dahli yoktur; bununla beraber meselden kastedilen temsil edilenler arasındaki durum farklılığını göstermede mübalağa murat edilmiştir; zira mülk edinilen köle malik olan köle gibi olamıyorsa, cansız varlık ile âlemlerin yaratıcısı Mâlikü'l-Mülk hakkında zannınız nedir? { هَلْ يَسْتَوُونَ } “Hiç onlar bir olur mu?”; daha önce iki kişi geçtiği ve zahirin 'yesteviyâni' (ikisi eşit olur mu) şeklinde olması gerektiği halde zamirin cemi getirilmesi, zikredilen şeylerden muradın zikredilen iki cinsten o vasıflarla nitelenen kimseler olduğunu, o ikisinden muayyen iki fert olmadığını bildirmek içindir. İbn Asâkir ve bir cemaat İbn Abbâs'tan -radıyallâhu teâlâ anhümâ- ayetin malını gizli ve açık infak eden Hişâm b. Amr ile onu bundan nehyeden kölesi Ebü'l-Cevzâ hakkında indiğini rivayet etmiş olsalar da sıhhatini Allah Teâlâ en iyi bilendir. Denildi ki: Hazreti Osman b. Affân -radıyallâhu teâlâ anh- ve bir kölesi hakkında inmiştir; ancak el-Bahr'da geçtiği üzere isnadı sahih değildir. Orada zikredildiğine göre cemî sîgası, 'men' lafzından muradın çoğul olması yahut zikredilmemiş olsalar da 'köle' ve 'rızıklandırdığımız kimse' ifadelerinin delaleti sebebiyle zamirin kölelere ve hürlere dönmesi itibarıyla olması muhtemeldir. İtimat edilen ise ilk zikredilendir. Mana şudur: İki grup da insan olmakta ve Allah Sübhânehu tarafından yaratılmış bulunmakta eşit oldukları ve hürlerin infak ettiği şeylerin

الأحرار ليس مما لهم دخل في إيجاده ولا تملكه بل هو مما أعطاه الله تعالى إياهم فحيث لم يستو الفريقان فما ظنكم برب العالمين حيث تشركون به ما لا ذليل أذل منه وهو الأصنام، وقيل: إن هذا تمثيل للكافر المخذول والمؤمن الموفق شبه الأول بمملوك لا تصرف له لأنه لإحباط عمله وعدم الاعتداد بأفعاله واتباعه لهواه كالعبد المنقاد الملحق بالبهائم بخلاف المؤمن الموفق، وجعله تمثيلا لذلك مروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وقتادة ولا تعيين أيضا وإن قيل: إن الآية نزلت في أبي بكر رضي الله تعالى عنه. وأبي جهل، على أن أبا حيان قال إنه لا يصح إسناد ذلك، هذا ثم اعلم أنهم اختلفوا في العبد هل يصح له ملك أم لا قال في الكشاف: المذهب الظاهر أنه لا يصح وبه قال الشافعي، وقال ابن المنير على ما لخصه في الكشف من كلام طويل إنه يصح له الملك عند مالك: وظاهر الآية تشهد له لأنه أثبت له العجز بقوله تعالى: مَمْلُوكاً ثم نفي القدرة العارضة بتمليك السيد بقوله سبحانه: لا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ وليس المعنى القدرة على التصرف لأن مقابله وَمَنْ رَزَقْناهُ مِنَّا رِزْقاً حَسَناً والحمل على إخراج المكاتب مع شذوذه إيجاز مع إخلال كما قال إمام الحرمين رحمه الله تعالى في «أيما امرأة نكحت بغير إذن وليها» الحمل على المكاتبة بعيد لا يجوز والمأذون لم يخرج لما مر من أن المراد بالقدرة ما هو، وليس لقائل أن يقول: إنه صفة لازمة موضحة فالأصل في الصفات التقيد اه.

onların var etmede veya mülk edinmede bir dahli bulunan şeylerden olmayıp bilakis Allah Teâlâ'nın kendilerine verdiği şeylerden olmasına rağmen, zikredilen sıfatlarla nitelenen köleler ve hürler hiç eşit olur mu? Bu iki grup eşit olamazken, O'na en zelilden daha zelili olan putları ortak koştuğunuzda Âlemlerin Rabbi hakkında zannınız nedir? Denildi ki: Bu, hüsrana uğramış kâfir ile muvaffak kılınmış müminin temsilidir; birincisi tasarrufu olmayan bir köleye benzetilmiştir, çünkü amellerinin boşa gitmesi, fiillerine itibar edilmemesi ve hevasına uyması sebebiyle hayvanlara katılmış boyun eğen bir köle gibidir; muvaffak kılınmış mümin ise böyle değildir. Bunun buna temsil kılınması İbn Abbâs -radıyallâhu teâlâ anhümâ- ve Katâde'den rivayet edilmiştir; bunda da bir muayyenlik yoktur; gerçi ayetin Ebû Bekr -radıyallâhu teâlâ anh- ve Ebû Cehil hakkında indiği söylenmişse de Ebû Hayyân bunun isnadının sahih olmadığını belirtmiştir. Bundan sonra bil ki onlar, kölenin mülkiyete ehil olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir. el-Keşşâf'ta denilmiştir ki: Zahir olan mezhep mülk sahibi olamayacağıdır ve Şâfiî de buna kail olmuştur. İbnü'l-Münîr ise el-Keşf'te uzun bir kelamdan özetlendiğine göre, Mâlik'e göre onun mülk sahibi olmasının sahih olduğunu söylemiş ve demiştir ki: Ayetin zahiri ona şahittir; çünkü Sübhânehu: { مَمْلُوكاً } buyruğuyla onda acizliği sabit kılmış, ardından: { لا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ } buyruğuyla efendisinin mülk kılmasıyla arız olan kudreti nefyetmiştir; mana tasarrufa güç yetirmek değildir, çünkü onun karşıtı: { وَمَنْ رَزَقْناهُ مِنَّا رِزْقاً حَسَناً } ifadesidir. Mükâtebin [kapsamdan] çıkarılmasına hamletmek ise şaz olmakla birlikte ihlalli bir icazdır; nitekim İmâmü'l-Haremeyn -rahimehullâhu teâlâ- «Hangi kadın velisinin izni olmadan nikâhlanırsa» hadisinde mükâtebeye hamletmenin uzak olduğunu ve caiz olmadığını söylemiştir. Me'zûn ise kudretten muradın ne olduğuna dair geçen husustan ötürü çıkmamıştır; bir kimsenin 'Bu açıklayıcı lazım bir sıfattır' deme hakkı yoktur, zira sıfatlarda asıl olan kayıtlamadır; sözü bitti.

وتعقبه المدقق بقوله: والجواب أن المعنى على نفي القدرة عن التصرف فالآية واردة في تمثيل حال الأصنام به تعالى عن ذلك علوا كبيرا وكلما بولغ في حال عجز المشبه به وكمال المقابل دل في المشبه به أيضا على ذلك فالذي يطابق المقام القدرة على التصرف وهو في مقابلة قوله تعالى: يُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَجَهْراً وما ذكره لا حاصل له ولا إخلال في إخراج المكاتب لشمول اللفظ مع أن المقام مقام مبالغة فما يتوهم دخوله بوجهه ينبغي أن ينفى وأين هذا مما نقله عن إمام الحرمين اه. واستدل بالآية أيضا على أن العبد لا يملك الطلاق أيضا وروي ذلك عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، فقد أخرج ابن أبي حاتم عنه أنه قال: ليس للعبد طلاق إلا بإذن سيده وقرأ الآية وقد فصلت أحكام العبيد في حكم الفقه على أتم وجه الْحَمْدُ لِلَّهِ أي كله له سبحانه لا يستحقه أحد غيره تعالى لأنه جل شأنه المولى للنعم وإن ظهرت على أيدي بعض الوسائط فضلا عن استحقاق العبادة.

Muhakkik [Teftâzânî] buna şu sözüyle itiraz etmiştir: Cevap şudur ki mana tasarrufa güç yetirememek üzerinedir; zira ayet, putların durumunu -bundan pek yüce olan- Allah Teâlâ'ya benzetmek hakkında varit olmuştur; müşebbeh bih'in acizlik hali ve karşısındakinin kemali ne kadar mübalağalı kılınırsa müşebbehte de buna delalet eder; dolayısıyla makama uygun düşen tasarrufa güç yetirmektir ve bu da O Teâlâ'nın: { يُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَجَهْراً } buyruğunun karşısındadır. Zikrettiği şeyin bir hasılası yoktur; lafzın şümulü sebebiyle mükâtebin çıkarılmasında bir ihlal de bulunmamaktadır; üstelik makam mübalağa makamıdır, dolayısıyla bir vecihle girdiği vehmedilen şeyin nefyedilmesi gerekir; bu nerede, İmâmü'l-Haremeyn'den naklettiği nerede! Sözü bitti. Ayetle kölenin boşamaya da malik olamayacağına delil getirilmiştir; bu İbn Abbâs'tan -radıyallâhu teâlâ anhümâ- da rivayet edilmiştir; zira İbn Ebî Hâtim ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Efendisinin izni olmadıkça köle için talak yoktur' ve bu ayeti okumuştur. Kölelerin hükümleri fıkıh ilminde en mükemmel şekilde tafsil edilmiştir. { الْحَمْدُ لِلَّهِ } “Hamd Allah'a mahsustur”; yani hamdın tamamı O Sübhânehu'ya aittir; O Teâlâ'dan başka hiç kimse buna layık değildir, çünkü bazı vasıtaların eliyle zahir olsa bile nimetleri bahşeden O şanı yücedir; ibadete layık olması ise evleviyetledir.

وفيه إرشاد إلى ما هو الحق من أن ما يظهر على يد من ينفق فيما ذكر راجع إليه تعالى كما لوح به رَزَقْناهُ وقال غير واحد هذا حمد على ظهور المحجة وقوة هذه الحجة بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ

Bunda, zikredilen hususta infak edenin elinde zahir olan şeyin O Teâlâ'ya raci olduğu şeklindeki hakikate bir irşat vardır; nitekim { رَزَقْناهُ } buyruğuyla buna ima edilmiştir. Pek çok âlim: Bu, apaçık delilin ortaya çıkışına ve bu hüccetin kuvvetine bir hamddir, demiştir. { بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ } “Fakat onların çoğu bilmezler”;

ما ذكر فيضيفون نعمه تعالى إلى غيره ويعبدونه لأجلها أو لا يعلمون ظهور ذلك وقوة ما هنالك فيبقون على شركهم وضلالهم، ونفي العلم عن أكثرهم للإشعار بأن بعضهم يعلمون ذلك وإنما لم يعملوا بموجبه عنادا وقيل: المراد بالأكثر الكل فكأنه قيل: هم لا يعلمون، وقيل: ضمير هم للخلق والأكثر هم المشركون، وكلا القولين خلاف الظاهر.

zikredilen şeyi [bilmezler] de Allah Teâlâ'nın nimetlerini başkasına nispet ederler ve bundan dolayı ona taparlar; yahut bunun zuhurunu ve oradaki hüccetin kuvvetini bilmezler de şirkleri ve dalaletleri üzere kalırlar. Çoğundan ilmin nefyedilmesi, bazılarının bunu bildiğini ve sadece inatlarından dolayı gereğiyle amel etmediklerini hissettirmek içindir. Denildi ki: Çoğundan murat tamamıdır; sanki 'Onlar bilmezler' denilmiştir. Denildi ki: 'Hum' zamiri mahlukata aittir, çoğunluk ise müşriklerdir. Her iki görüş de zahire aykırıdır.

وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا أي مثلا آخر يدل على ما يدل عليه المثل السابق على وجه أظهر وأوضح، وأبهم ثم بين بقوله تعالى: رَجُلَيْنِ أَحَدُهُما أَبْكَمُ لما تقدم والبكم الخرس المقارن للخلقة ويلزمه الصمم فصاحبه لا يفهم لعدم السمع ولا يفهم غيره لعدم النطق، والإشارة لا يعتد بها لعدم تفهيمها حق التفهيم لكل أحد فكأنه قيل: أحدهما أخرس أصم لا يفهم ولا يفهم لا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ من الأشياء المتعلقة بنفسه أو غيره بحدس أو فراسة لسوء فهمه وإدراكه وَهُوَ كَلٌّ ثقيل وعيال عَلى مَوْلاهُ على من يعوله ويلي أمره، وهذا بيان لعدم قدرته على إقامة مصالح نفسه بعد ذكر عدم قدرته مطلقا، وقوله سبحانه:

{ وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا } “Allah bir misal daha verdi...”; yani önceki meselin delalet ettiği şeye daha açık ve daha vazıh bir şekilde delalet eden başka bir mesel getirdi. Önceki nükte sebebiyle müphem bırakıp sonra Allah Teâlâ'nın şu buyruğuyla açıkladı: { رَجُلَيْنِ أَحَدُهُما أَبْكَمُ } “...iki adam: Birisi dilsizdir...”; bekem, yaratılıştan gelen dilsizliktir ve sağırlığı gerektirir; dolayısıyla sahibi işitmediği için anlamaz, konuşamadığı için de başkasına anlatamaz. İşarete ise herkese tam anlamıyla bir şey anlatamadığı için itibar edilmez; sanki 'Biri ne anlayan ne de anlatan sağır ve dilsizdir' denilmiştir. { لا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ } “...hiçbir şeye gücü yetmez...”; anlama ve idrakindeki bozukluk sebebiyle sezgiyle veya ferasetle kendi nefsiyle veya başkasıyla ilgili şeylerden hiçbir şeye [gücü yetmez]. { وَهُوَ كَلٌّ } “...ve o bir yüktür...”; ağırlıktır ve bakıma muhtaçtır, { عَلى مَوْلاهُ } “...efendisine”; onun geçimini üstlenen ve işini yürüten kimseye. Bu, mutlak acizliği zikredildikten sonra kendi maslahatlarını ikame etmekten aciz olduğunun beyanıdır. Sübhânehu'nun şu buyruğu da:

أَيْنَما يُوَجِّهْهُ لا يَأْتِ بِخَيْرٍ أي حيثما يرسله مولاه في أمر لا يأت بنجح وكفاية مهم، بيان لعدم قدرته على

{ أَيْنَما يُوَجِّهْهُ لا يَأْتِ بِخَيْرٍ } “Onu nereye gönderse bir hayır getirmez”; yani efendisi onu bir işe nereye gönderirse bir başarı ve mühim bir işi görme ile gelmez; [bu da] efendisinin maslahatlarını görmekten aciz olduğunun

مصالح مولاه. وقرأ عبد الله في رواية «توجهه» على الخطاب، وقرأ علقمة. وابن رئاب. ومجاهد. وطلحة وهي رواية أخرى عن عبد الله «يوجه» بالبناء للفاعل والجزم، وخرج على أن الفاعل يعود على المولى والمفعول محذوف وهو ضمير الأبكم أي يوجهه، ويجوز أن يكون ضمير الفاعل عائدا على الأبكم ويكون الفعل لازم وجه بمعنى توجه، وعلى ذلك جاء قول الأضبط بن قريع السعدي:

beyanıdır. Abdullah bir rivayette hitap olarak 'tüveccihhü' şeklinde okumuştur. Alkame, İbn Riâb, Mücâhid ve Talha -ki bu Abdullah'tan gelen diğer bir rivayettir- mâlum sîgada ve cezm ile 'yüveccih' şeklinde okumuşlardır. Bu, failin efendiye dönmesi ve mef'ûlün de mahzuf olup dilsizin zamiri olması şeklinde izah edilmiştir; yani 'onu gönderir' demektir. Fail zamirinin dilsize dönmesi ve fiilin teveccehe (yöneldi) manasında lâzım bir fiil olması da caizdir; el-Azbat b. Kuray' es-Sa'dî'nin şu sözü de bu kabildendir:

أينما أوجه ألق سعدا وعن علقمة وعائشة وابن وثاب أيضا «يوجه» بالجزم والبناء للمفعول، وفي رواية أخرى عن علقمة. وطلحة أنهما قرءا «يوجه» بكسر الجيم وضم الهاء، قال صاحب اللوامح: فإن صح ذلك فالهاء التي هي لام الفعل محذوفة فرارا من التضعيف أو لم يرد- بأينما- الشرط، والمراد أينما هو يوجه وقد حذف منه ضمير المفعول به فيكون حذف الياء من آخر «يأت» للتخفيف، وتعقبه أبو حيان بأن أين لا تخرج عن الشرط أو الاستفهام. ونقل عن أبي حاتم أن هذه القراءة ضعيفة لأن الجزم لازم، ثم قال: والذي توجه به هذه القراءة أن أَيْنَما شرط حملت على إذا بجامع ما اشتركا فيه من الشرط ثم حذفت ياء يَأْتِ تخفيفا أو جزم على توهم أنه جيء بأينما جازمة كقراءة من قرأ- إنه من يتقي ويصبر- في أحد الوجهين، ويكون معنى يوجه يتوجه كما مر آنفا هَلْ يَسْتَوِي هُوَ أي ذلك الأبكم الموصوف بتلك الصفات المذكورة وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ ومن هو منطيق فهم ذو رأي ورشد يكفي الناس في مهماتهم وينفعهم بحثهم على العدل الجامع لمجامع الفضائل وَهُوَ في نفسه مع ما ذكر من نفعه الخاص والعام عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ لا يتوجه إلى مطلب إلا ويبلغه بأقرب سعي، فالجملة حالية مبنية لكماله في نفسه ولما كان ذلك مقدما على تكميل الغير أتى بها اسمية فإنها تشعر بذلك مع الثبوت إلى مقارنة ذي الحال. فلا يقال: الأنسب تقديمها في النظم الكريم، ومقابلة تلك الصفات الأربع بهذين الوصفين لأنهما كمال ما يقابلها ونهايته فاختير آخر صفات الكامل المستدعية لما ذكر وأزيد حيث جعل هاديا مهديا، وتغيير الأسلوب حيث لم يقل: والآخر يأمر بالعدل الآية لمراعاة الملاءمة بينه وبين ما هو المقصود من بيان التباين بين الفريقين، ويقال هنا كما قيل في المثل السابق: إنه حيث لم يستو الفريقان في الفضل والشرف مع استوائهما في الماهية والصورة فلأن يحكم بأن الصنم الذي لا ينطق ولا يسمع وهو عاجز لا يقدر على شيء كل على عابده يحتاج إلى أن يحمله ويضعه ويمسح عنه الأذى إذا وقع عليه ويخدمه وإن وجهه إلى أي مهم من مهماته لا ينفعه ولا يأت له به لا يساوي رب العالمين وهو- هو- في استحقاق المعبودية أحرى وأولى، وقيل: هذا تمثيل للمؤمن والكافر فالأبكم هو الكافر ومن يأمر بالعدل هو المؤمن، وروي ذلك عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وإيّا ما كان فليس المراد- برجلين- رجلان معينان بل رجلان متصفان بما ذكر من الصفات مطلقا، وما روي من أن الأبكم أبو جهل والآمر بالعدل عمار أو الأبكم أبي بن خلف والآمر عثمان بن مظعون فقال أبو حيان: لا يصح إسناده، وما أخرج ابن جرير. وابن عساكر. وغيرهما عن ابن عباس أنه قال: نزلت هذه الآية وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلَيْنِ إلخ في عثمان بن عفان ومولى له كافر وهو أسيد بن أبي العيص كان يكره الإسلام وكان عثمان ينفي عليه ويكفله ويكفيه المئونة وكان الآخر ينهاه عن الصدقة والمعروف فنزلت فيهما فبعد تحقق صحته لا يضرنا في إرادة الموصوفين مطلقا بحيث يدخل فيهما من ذكر فقد صرحوا بأن خصوص السبب لا ينافي العموم.

Nereye yönelsem bir Sa'd ile karşılaşırım. Alkame, Âişe ve İbn Vessâb'dan da meçhul sîgada ve cezm ile 'yüvecceh' şeklinde rivayet edilmiştir. Alkame ve Talha'dan gelen başka bir rivayette ise onların cimin kesresi ve henin dammesi ile 'yüveccihi' şeklinde okudukları nakledilmiştir. Levâmi' sahibi demiştir ki: Şayet bu sahih ise fiilin lamel-fiili olan hâ şeddeden kaçınmak için hazfedilmiştir yahut eynemâ ile şart murat edilmemiştir; murat 'o nereye yönelirse' şeklindedir ve mef'ûlün bih zamiri hazfedilmiştir, dolayısıyla 'ye'ti' kelimesinin sonundaki yânın hazfi tahfif içindir. Ebû Hayyân buna, eyne lafzının şart veya istifham dışına çıkmayacağı gerekçesiyle itiraz etmiştir. Ebû Hâtim'den bu kıraatin zayıf olduğu nakledilmiştir; çünkü cezm lazımdır. Ardından şöyle demiştir: Bu kıraatin yönlendirileceği vecih şudur: Şart olan eynemâ, müşterek oldukları şart manası sebebiyle izâ lafzına hamledilmiş, sonra tahfif için { يَأْتِ } fiilinin yâsı hazfedilmiştir yahut -iki vecihten birine göre 'İnnehû men yettekî ve yasbir' okuyan kimsenin kıraatinde olduğu gibi- eynemânın cezmedici olarak getirildiği vehmi üzerine cezmedilmiştir; yüveccih'in manası ise az önce geçtiği üzere yeteveccehü (yönelir) demektir. { هَلْ يَسْتَوِي هُوَ } “Hiç o eşit olur mu...”; yani zikredilen o vasıflarla nitelenen o dilsiz kimse, { وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ } “...adaleti emreden kimse ile?”; fasih, anlayışlı, görüş ve reşad sahibi, insanların mühim işlerinde kendilerine yeten ve faziletlerin tamamını kendinde toplayan adaleti teşvik etmek suretiyle onlara fayda sağlayan kimse ile? { وَهُوَ } “Ve kendisi de...”; özel ve genel faydasıyla beraber bizzat kendisi de, { عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “...dosdoğru bir yol üzerindedir”; hangi maksada yönelse ona en yakın gayretle ulaşır. Cümle, kendisindeki kemali beyan eden bir hâl cümlesidir; bu da başkasını kemale erdirmekten önce geldiği için isim cümlesi olarak getirilmiştir, zira isim cümlesi hâl sahibine mukarenetle beraber bunu sebat üzere hissettirir. Dolayısıyla 'Yüce nazımda bunun öne geçirilmesi daha uygundu' denilemez. O dört vasfın bu iki vasıfla karşılanması, bunların onların tam zıddı ve zirvesi olmasındandır; bu sebeple hidayet eden ve hidayete ermiş kılındığı için zikredilenleri ve fazlasını gerektiren kâmil kimsenin nihai sıfatları seçilmiştir. 'Ve diğeri adaleti emreder' denilmeyip üslubun değiştirilmesi ise bununla iki grup arasındaki farklılığın beyanından kastedilen şey arasındaki uyumu gözetmek içindir. Burada da önceki meselde denildiği gibi denilir: Mahiyette ve surette eşit olmalarına rağmen bu iki grup fazilet ve şerefte eşit olamıyorsa; konuşmayan, işitmeyen, hiçbir şeye gücü yetmeyen aciz bir varlık olan, tapan kimseye bir yük olup taşınmaya, konulmaya, üzerine bir eza düştüğünde silinmeye ve kendisine hizmet edilmeye muhtaç bulunan ve onu mühim işlerinden herhangi birine yöneltse kendisine hiçbir fayda vermeyen ve o işi görmeyen bir putun Âlemlerin Rabbine eşit olamayacağına hükmetmek evleviyetle ve pekala geçerlidir; O ise mabut olmaya layık olmakta en layık ve en evladır. Denildi ki: Bu, mümin ile kâfirin temsilidir; dilsiz olan kâfirdir, adaleti emreden ise mümindir. Bu İbn Abbâs'tan -radıyallâhu teâlâ anhümâ- rivayet edilmiştir. Her ne olursa olsun, iki adamdan murat muayyen iki adam değil, bilakis zikredilen sıfatlarla nitelenen mutlak iki adamdır. Dilsizin Ebû Cehil ve adaleti emredenin Ammâr yahut dilsizin Übey b. Halef ve adaleti emredenin Osman b. Maz'ûn olduğuna dair rivayet hakkında Ebû Hayyân: İsnadı sahih değildir, demiştir. İbn Cerîr, İbn Asâkir ve başkalarının İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: { وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلَيْنِ } ayeti Osman b. Affân ve onun kâfir bir azatlısı olan Üseyd b. Ebi'l-Îs hakkında indi; o İslâm'dan hoşlanmazdı, Osman ise ona infak eder, onu kollar ve geçimini sağlardı, diğeri ise onu sadakadan ve iyilikten nehyederdi; bunun üzerine ikisi hakkında bu ayet indi. Bunun sıhhati gerçekleştikten sonra zikredilen kimselerin içine gireceği şekilde mutlak olarak vasıflananların kastedilmesine zarar vermez; zira sebebin hususiliğinin hükmün umumiliğine mani olmadığını açıkça ifade etmişlerdir.

هذا وقد اقتصر شيخ الإسلام على كون الغرض من التمثيلين نفي المساواة بينه ﷻ وبين ما يشركون، وهو دليل على أنه مختاره ثم قال: اعلم أن كلا الفعلين ليس المراد بهما حكاية الضرب الماضي بل المراد إنشاؤه بما ذكر عقيبه، ولا يبعد أن يقال: إن الله تعالى ضرب مثلا بخلق الفريقين على ما هما عليه فكان خلقهما كذلك

Şeyhülislâm, iki temsilden maksadın O celle celâluhû ile ortak koştukları şeyler arasındaki eşitliği nefyetmek olduğu hususuyla yetinmiştir; bu da onun tercihinin bu olduğuna delildir. Ardından şöyle demiştir: Bil ki her iki fiilden murat geçmişteki mesel getirmeyi hikaye etmek değil, bilakis ardından zikredilen şeyle onu inşa etmektir. Şöyle denilmesi de uzak değildir: Allah Teâlâ iki grubu bulundukları hal üzere yaratmakla bir misal vermiştir; dolayısıyla onların böyle yaratılması,

للاستدلال بعدم تساويهما على امتنان التساوي بينه ﷾ وبين ما يشركون فيكون كل من الفعلين حكاية للضرب الماضي اه، ولا يخفى أنه لا كلام في حسن اختياره لكن في النفس من قوله لا يبعد شيء.

o ikisinin eşit olmamasından hareketle O azze ve celle ile ortak koştukları şeyler arasındaki eşitliğin imkânsızlığına istidlal etmek içindir; böylece her iki fiil de geçmişteki mesel getirmeyi hikaye etmek olur; sözü bitti. Onun bu güzel tercihinde hiçbir tereddüt olmadığı gizli değildir; ancak 'uzak değildir' sözünde nefse takılan bir şey vardır.

وَلِلَّهِ تعالى خاصة لا لأحد غيره استقلالا ولا اشتراكا غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أي جميع الأمور الغائبة عن علوم المخلوقين بحيث لا سبيل لهم إلى إدراكها حسا ولا فهمها عقلا، ومعنى الإضافة إليهما التعلق بهما إما باعتبار الوقوع فيهما حالا أو مآلا وإما باعتبار الغيبة عن أهلهما، ولا حاجة إلى تقدير هذا المضاف. والمراد بيان الاختصاص به تعالى من حيث المعلومية وحسبما ينبئ عنه عنوان الغيبة لا من حيث المخلوقية والمملوكية وإن كان الأمر كذلك في نفس الأمر، وفيه- كما في إرشاد العقل السليم- إشعار بأن علمه تعالى حضوري وأن تحقق الغيوب في نفسها بالنسبة إليه ﷾ ولذلك لم يقل تعالى: ولله علم غيب السموات والأرض، وقيل: المراد بغيب السموات والأرض ما في قوله سبحانه: إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ [لقمان: ٣٤] الآية، وقيل: يوم القيامة، ولا يخفى أن القول بالعموم أولى.

{ وَلِلَّهِ } “Ve Allah'a aittir...”; müstakil olarak veya ortaklıkla başkasına değil, sadece O Teâlâ'ya hastır; { غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “...göklerin ve yerin gaybı”; yani yaratılmışların ilimlerinden gayb olan, ne his ile idrak etmeye ne de akılla kavramaya yollarının bulunmadığı bütün işler [O'na aittir]. O ikisine izafetin manası, ya hemen veya netice itibarıyla o ikisinde meydana gelmesi bakımından ya da ehillerinden gayb olması bakımından o ikisine taalluk etmesidir; bu muzafı takdir etmeye ihtiyaç yoktur. Murad, nefsi'l-emirde durum böyle olsa bile yaratılmışlık ve mülkiyet cihetinden değil, gayb unvanının bildirdiği üzere bilinirlik cihetinden O Teâlâ'ya ihtisası beyan etmektir. İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de belirtildiği gibi bunda O Teâlâ'nın ilminin huzûrî olduğuna ve gaybların nefislerindeki tahakkukunun O azze ve celle'ye nispetle olduğuna dair bir hissettirme vardır; bu sebeple Allah Teâlâ: 'Ve lillâhi ilmu gaybi's-semâvâti ve'l-ard' buyurmamıştır. Denildi ki: Göklerin ve yerin gaybından murat, Sübhânehu'nun: [Lokmân: 34] { إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ } “Şüphesiz kıyametin ilmi Allah'ın katındadır ve O, yağmuru indirir...” ayetinde geçen hususlardır. Denildi ki: Kıyamet günüdür. Umum ifade eden görüşün daha evla olduğu gizli değildir.

وَما أَمْرُ السَّاعَةِ التي هي أعظم ما وقع فيه المماراة من الغيوب المتعلقة بالسماوات والأرض من حيث الغيبة عن أهلهما أو ظهور آثارها فيهما عند وقوعها أي وما شأنها في سرعة المجيء إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ أي كرجع الطرف من أعلى الحدقة إلى أسفلها. وفي البحر اللمح النظر بسرعة يقال: لمحه لمحا ولمحانا إذا نظره بسرعة أَوْ هُوَ أي أمرها أَقْرَبُ أي من ذلك وأسرع بأن يقع في بعض أجزاء زمانه فإن رجع الطرف من أعلى الحدقة إلى أسفلها وإن قصر حركة أينية لها هوية اتصالية منطبقة على زمان له هو كذلك قابل للانقسام إلى أبعاض هي أزمنة أيضا بل بأن يقع فيما يقال له آن وهو جزء غير منقسم من أجزاء الزمان كآن ابتدائية الحركة، و «أو» قال الفراء: بمعنى بل.

{ وَما أَمْرُ السَّاعَةِ } “Kıyametin işi ise başka değil...”; o saat ki ehillerinden gayb olması veya vuku bulduğunda eserlerinin onlarda zuhur etmesi bakımından gökler ve yerle ilgili gayblardan hakkında en büyük çekişmenin vuku bulduğu şeydir; yani onun gelişinin süratindeki şanı başka değil, { إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ } “...ancak bir göz açıp kapama gibidir”; yani bakışın gözbebeğinin üstünden altına dönmesi gibidir. el-Bahr'da lemh, süratle bakmaktır denilmiştir; süratle baktığında 'lemehahû lemhan ve lemehânen' denilir. { أَوْ هُوَ } “Yahut o”; yani onun işi, { أَقْرَبُ } “...daha da yakındır”; yani bundan daha yakın ve daha hızlıdır; öyle ki onun zamanının bazı cüzlerinde vuku bulur. Çünkü bakışın gözbebeğinin üstünden altına dönmesi her ne kadar kısa olsa da kendisi gibi zamanlar olan parçalara bölünmeyi kabul eden bir zamana mutabık olan bitişik hüviyete sahip bir mekânsal harekettir; bilakis hareketin başlangıç ânı gibi zamanın cüzlerinden bölünmeyen bir parça olan 'ân' denilen şeyde vuku bulur. Ferrâ demiştir ki: 'Ev' lafzı 'bel' (bilakis) manasındadır.

ورده في البحر بأن بل للإضراب وهو لا يصح هنا بقسميه، أما الإبطال فلأنه يؤول إلى أن الحكم السابق غير مطابق فيكون الإخبار به كذبا والله ﷾ منزه عن ذلك، وأما الانتقال فلأنه يلزمه التنافي بين الإخبار بكونه مثل لمح البصر وكونه أقرب فلا يمكن صدقهما معا ويلزم الكذب المحال أيضا. وأجيب باختبار الثاني ولا تنافي بين تشبيهه في السرعة بما هو غاية ما يتعارفه الناس في بابه وبين كونه في الواقع أقرب من ذلك، وهذا بناه على أن الغرض من التشبيه بيان سرعته لا بيان مقدار زمان وقوعه وتحديده. وأجيب أيضا بما يصححه بشقيه وهو أنه ورد على عادة الناس يعني أن أمرها إذا سئلتم عنها أن يقال فيه: وهو كلمح البصر ثم يضرب عنه إلى ما هو أقرب. وقيل: هي للتخيير. ورده في البحر أيضا بأنه إنما يكون في المحظورات كخذ من مالي دينارا أو درهما أو في التكليفات كآية الكفارات. وأجيب بأن هذا مبني على مذهب ابن مالك من أن أَوْ تأتي للتخيير وأنه غير مختص بالوقوع بعد الطلب بل يقع في الخبر ويكثر في التشبيه حتى خصه بعضهم به. وفي شرح الهادي اعلم أن التخيير والإباحة مختصان بالأمر إذ لا معنى لهما في الخبر كما أن الشك والإبهام مختصان بالخبر. وقد جاءت الإباحة في غير الأمر كقوله تعالى: كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ ناراً إلى قوله سبحانه: أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّماءِ [البقرة: ١٧- ١٩] أي بأي هذين شبهت فأنت مصيب وكذا إن شبهت بهما جميعا، ومثله في الشعر كثير، وقيل: إن المراد تخيير المخاطب بعد فرض الطلب والسؤال فلا حاجة إلى البناء على ما ذكر، وهو كما ترى، وزعم بعضهم أن التخيير مشكل من جهة أخرى وهي أن أحد الأمرين من كونه كلمح البصر أو أقرب غير مطابق للواقع فكيف يخبر الله تعالى بين ما لا يطابقه، وفيه أن المراد التخيير في التشبيه وأي ضرر في عدم وقوع المشبه به بل قد يستحسن فيه عدم الوقوع كما في قوله:

el-Bahr'da bu reddedilmiştir; zira bel idrâb içindir ve bu da iki kısmıyla burada sahih olmaz: İptal kısmı sahih değildir, çünkü önceki hükmün vakıaya mutabık olmadığına varır ve bu durumda ondan haber vermek yalan olur, Allah azze ve celle ise bundan münezzehtir. İntikal kısmı da sahih değildir, çünkü onun göz açıp kapama gibi olması ile daha yakın olması haberleri arasında bir çelişkiyi gerektirir ve ikisinin birden doğru olması mümkün olmayıp yine muhal olan yalan lazım gelir. Buna, ikinci kısmın tercih edilmesiyle cevap verilmiştir; sürat hususunda insanların kendi aralarında bildiklerinin en son noktası olan şeyle teşbih edilmesi ile gerçekte bundan daha yakın olması arasında bir tenakuz yoktur; bu izah da teşbihten maksadın vuku bulacağı zamanın miktarını ve sınırını beyan etmek değil, süratini beyan etmek olduğu esasına dayandırılmıştır. Buna, her iki şıkkıyla da onu sahih kılan şu cevap da verilmiştir: Bu, insanların âdeti üzere varit olmuştur; yani size ondan sorulduğunda onun işi hakkında 'Göz açıp kapama gibidir' denilmesi, sonra bundan daha yakın olana dönülmesidir. Denildi ki: O muhayyerlik (tahyîr) içindir. el-Bahr'da bu da reddedilerek muhayyerliğin ancak 'Malımdan bir dinar veya bir dirhem al' gibi mubah kılınan şeylerde yahut keffâret ayetinde olduğu gibi tekliflerde olacağı söylenmiştir. Buna, bunun İbn Mâlik'in 'ev' kelimesinin tahyîr için gelebileceği ve bunun talep sonrasına mahsus olmayıp haberde de vaki olacağı ve hatta bazılarının bunu sadece teşbihe has kılacak kadar teşbihte çokça bulunacağı mezhebine dayandığı şeklinde cevap verilmiştir. Şerhu'l-Hâdî'de şöyle geçer: Bil ki tahyîr ve ibâha emir kipine mahsustur; zira şüphe ve îhâm haber cümlesine mahsus olduğu gibi haberde bunların bir anlamı yoktur. İbâha emir dışındaki yerlerde de gelmiştir; Allah Teâlâ'nın: [Bakara: 17-19] { كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ ناراً } ayetinden { أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّماءِ } buyruğuna kadar olduğu gibi; yani 'Bu ikisinden hangisine benzetirsen isabet etmiş olursun, ikisine birden benzetsen de böyledir' demektir; şiirde de bunun benzeri çoktur. Denildi ki: Murad, talep ve sual farz edildikten sonra muhatabı muhayyer bırakmaktır; dolayısıyla zikredilen husus üzerine bina etmeye ihtiyaç yoktur, bu da gördüğün gibidir. Bazıları tahyîrin başka bir cihetten müşkil olduğunu iddia etmiştir ki o da şudur: Göz açıp kapama gibi olması veya daha yakın olması şeklindeki iki durumdan biri gerçeğe mutabık değildir; o hâlde Allah Teâlâ kendisine mutabık olmayan şey arasında nasıl muhayyer bırakır? Buna, muradın teşbihte muhayyerlik olduğu cevabı verilir; müşebbeh bih'in vuku bulmamasında ne zarar vardır ki, bilakis şu beyitte olduğu gibi bazen vuku bulmaması güzel bile sayılır:

أعلام ياقوت نشر ... ن على رماح من زبرجد

Zümrütten mızraklar üzerine açılmış yakuttan sancaklar.

وقال ابن عطية: هي للشك على بابها على معنى أنه لو اتفق أن يقف على أمرها شخص من البشر لكانت من السرعة بحيث يشك هل هو كلمح البصر أو أقرب. وتعقبه في البحر أيضا بأن الشك بعيد لأن هذا إخبار من الله تعالى عن أمر الساعة والشك مستحيل عليه سبحانه أي فلا بد أن يكون ذلك بالنسبة إلى غير المتكلم، وفي ارتكابه بعد، ويدل على أن هذا مراده تعليله البعد بالاستحالة فليس اعتراضه مما يقضي منه العجب كما توهم، وقال الزجاج: هي للإبهام وتعقب بأنه لا فائدة في إبهام أمرها في السرعة وإنما الفائدة في إبهام وقت مجيئها. وأجيب بأن المراد أنه يستبهم على من يشاهد سرعتها هل هي كلمح البصر أو أقل فتدبر. والمأثور عن ابن جريج أنها بمعنى بل وعليه كثيرون، والمراد تمثيل سرعة مجيئها واستقرابه على وجه المبالغة، وقد كثر في النظم مثل هذه المبالغة، ومنه قول الشاعر:

İbn Atıyye demiştir ki: O, kendi asıl manası üzere şekk (şüphe) içindir; şu manada ki insanlardan bir şahsın onun durumuna vâkıf olması farz edilseydi, o kadar hızlı olurdu ki göz açıp kapama gibi mi yoksa daha mı yakın olduğu hususunda şüpheye düşerdi. el-Bahr'da buna da itiraz edilerek şüphenin uzak olduğu söylenmiştir; çünkü bu, Allah Teâlâ'nın kıyamet işinden haber vermesidir ve şüphe O Sübhânehu hakkında muhaldir; yani bunun mütekellim dışındakine nispetle olması gerekir ki bunu benimsemekte bir uzaklık vardır. Onun bu muradına delil, uzaklığı muhal oluşla gerekçelendirmesidir; dolayısıyla onun itirazı vehmedildiği gibi şaşılacak bir şey değildir. Zeccâc demiştir ki: O îhâm (müphemlik) içindir. Buna, onun süratindeki durumunu müphem bırakmada bir fayda bulunmadığı, asıl faydanın geliş vaktini müphem bırakmakta olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Buna, onun süratini müşahede eden kimseye bunun göz açıp kapama gibi mi yoksa daha mı az olduğunun müphem kalacağının murat edildiği şeklinde cevap verilmiştir; iyi düşün. İbn Cüreyc'den rivayet edilen ise onun 'bel' manasında olduğudur ve pek çok kimse de bu görüştedir. Murad, onun gelişinin süratini ve yakınlığını mübalağa yoluyla temsil etmektir; nazımda bu tür mübalağalar çokça yer almıştır, şairin şu sözü de bundandır: