Binûn

Nahl Suresi — 5. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقوله:

[Şairin] şu sözünde olduğu gibi:

أينما الريح تميّلها تمل وأجيب بأن الفراء لا يسلم هذا فما أجازه مبني على مذهبه. واستشكل أمر الشرطية على الوجهين من حيث إن الشرط لا بد أن يكون سببا للجزاء كما تقول: إن تسلم تدخل الجنة فإن الإسلام سبب لدخول الجنة وهنا على العكس، فإن الأول وهو استقرار النعمة بالمخاطبين لا يستقيم أن يكون سببا للثاني وهو كونها من الله من جهة كونه فرعا عنه. وأجاب في إيضاح المفصل بأن الآية جيء بها لإخبار قوم استقرت بهم نعم جهلوا معطيها أو شكوا فيه أو فعلوا ما يؤدي إلى أن يكونوا شاكين فاستقرارها مجهولة أو مشكوكة سبب للإخبار بكونها من الله تعالى فيتحقق أن الشرط والمشروط فيها على حسب المعروف من كون الأول سببا والثاني مسببا، وقد وهم من قال: إن الشرط قد يكون مسببا. وفي الكشف أن الشرط والجزاء ليسا على الظاهر فإن الأول ليس سببا للثاني بل الأمر بالعكس لكن المقصود نه تذكيرهم وتعريفهم فالاتصال سبب العلم بكونها من الله تعالى، وهذا أولى مما قدره ابن الحاجب من أنه سبب الإعلام بكونها منه لأنه في قوم استقرت بهم النعم وجهلوا معطيها أو شكوا فيه، ألا ترى إلى ما بني عليه بعد كيف دل على أنهم عالمون بأنه سبحانه المنعم ولكن يضطرون إليه عند الإلجاء ويكفرون بعد الإنجاء انتهى. وفيه أنه يدفع ما ذكره بأن علمهم نزل لعدم الاعتداد به وفعلهم ما ينافيه منزلة الجهل فأخبروا بذلك كما تقول لمن توبخه: أما أعطيتك كذا أما وأما ثُمَّ إِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ مساسا يسيرا فَإِلَيْهِ تَجْئَرُونَ تتضرعون في كشفه لا إلى غيره كما يفيد تقديم الجار والمجرور، والجؤار في الأصل صياح الوحش واستعمل في رفع الصوت بالدعاء والاستغاثة، قال الأعشى يصف راهبا:

«Rüzgâr onu nereye eğerse oraya eğilir.» Şöyle cevap verilmiştir: Ferrâ bunu kabul etmemektedir; dolayısıyla onun caiz görmesi kendi mezhebine dayanmaktadır. Her iki veche göre de şartiyye meselesinde şöyle bir müşkil ortaya konmuştur: Şartın mutlaka cezanın sebebi olması gerekir; nitekim «İslam'a girersen cennete girersin» dediğinde, İslam'a girmek cennete girişin sebebidir. Burada ise durum tam tersinedir; zira birincisi olan nimetin muhataplarda yerleşip sabit olması, ikincisinin -yani onun Allah'tan oluşunun- sebebi olmaya elverişli değildir; çünkü onun bir fer'idir. Îzâhu'l-Mufassal'da buna şöyle cevap verilmiştir: Ayet, kendilerine ulaşan nimetlerin vericisini bilmeyen veya O'nda şüphe eden yahut şüpheci olmalarına yol açacak şeyler yapan bir topluluğa haber vermek için gelmiştir; dolayısıyla o nimetlerin bilinmez veya şüpheli halde onlarda bulunması, nimetin Allah Teâlâ'dan olduğunu haber vermenin sebebidir. Böylece ayetteki şart ve meşrûtun, bilinen kurala uygun olarak birincinin sebep, ikincinin müsebbeb (sonuç) olması tahakkuk eder. Şartın bazen müsebbeb olabileceğini söyleyen kimse yanılmıştır. el-Keşşâf'ta ise şart ve cezanın zahiri üzere olmadığı, zira birincisinin ikincisinin sebebi olmayıp aksine durumun tam tersi olduğu; fakat maksadın onlara hatırlatmak ve tanıtmak olduğu, dolayısıyla [nimetin kendileriyle] irtibatının onun Allah Teâlâ'dan olduğunu bilmenin sebebi olduğu belirtilmiştir. Bu [açıklama], İbnü'l-Hâcib'in takdir ettiği «o nimetin O'ndan olduğunu bildirmenin sebebi olduğu» şeklindeki görüşünden daha evladır; zira bu, üzerlerinde nimetler bulunup da onu vereni bilmeyen veya O'ndan şüphe eden bir kavim hakkındadır. Görmez misin ki, bundan sonra üzerine bina edilen ifade, onların O Sübhânehu'nun velinimet olduğunu bildiklerine, fakat çaresizlik anında O'na sığınıp kurtuluşun ardından ise nankörlük ettiklerine nasıl delalet etmektedir? İntihâ (Burada bitti). Bunda şöyle bir durum vardır: Zikrettiği husus, onların ilminin -ona itibar edilmemesi ve ona aykırı davranmaları sebebiyle- cehalet derekesine indirilmesiyle defedilir; böylece kendilerini azarladığın birine «Sana şunu vermedim mi? Şunu ve şunu yapmadım mı?» dediğin gibi onlara bu durum haber verilmiştir. { ثُمَّ إِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ } azıcık bir dokunuşla dokunduğunda { فَإِلَيْهِ تَجْئَرُونَ } “sonra size bir sıkıntı dokunduğu zaman hemen yalnız O'na yalvarırsınız”; O'ndan başkasına değil, sadece O'na sıkıntıyı gidermesi için yalvarıp yakarırsınız; nitekim car ve mecrûrun öne geçirilmesi bunu ifade eder. Cüâr (جُؤَار) aslında vahşi hayvanın feryadıdır; dua ve istimdatta sesi yükseltmek manasında kullanılmıştır. el-A'şâ bir rahibi vasfederken şöyle demiştir:

يداوم من صلوات المليك ... طورا سجودا وطورا جؤارا

«Melik'in namazlarına devam eder... Kâh secde ederek, kâh feryat ve tazarruda bulunarak.»

وقرأ الزهري «تجرون» بحذف الهمزة وإلقاء حركتها على الجيم، وفي ذكر المساس المنبئ عن أدنى إصابة

Zührî, hemzeyi hazfedip harekesini cîm harfine aktararak «tecrûn» şeklinde okumuştur. En ufak bir isabete delalet eden 'mesas' (dokunma) lafzının zikredilmesinde,

وإيراده بالجملة الفعلية المؤذنة بالحدوث مع ثم الدالة على وقوعه بعد برهة من الدهر وتحلية الضُّرُّ بلام الجنس المفيدة لمساس أدنى ما ينطلق عليه اسم الجنس مع إيراده النعمة بالجملة الاسمية المؤذنة بالدوام والتعبير عن ملابستها للمخاطبين بباء المصاحبة وإيراد ما المعربة عن العموم على احتماليها ما لا يخفى من الجزالة والفخامة.

ve bunun sonradan meydana gelmeyi bildiren fiil cümlesiyle, ayrıca bir zaman diliminden sonra vuku bulduğunu gösteren { ثُمَّ } ile getirilmesinde; { الضُّرُّ } kelimesinin cins isminin delalet ettiği en ufak dokunmayı ifade eden cins lâm'ı ile bezenmesinde; buna karşılık nimetin devamlılığı bildiren isim cümlesiyle getirilmesinde, onun muhataplarla beraberliğinin musahabet bildiren bâ harfi ile ifade edilmesinde ve umum bildiren { ما }'nın iki ihtimaliyle birlikte zikredilmesinde gizli kalmayacak bir fesahat ve ihtişam vardır.

ولعل إيراد «إذا» دون- أن- للتوسل به إلى تحقق وقوع الجواب قاله المولى أبو السعود، وفيه ما يعرف مع الجواب عنه بأدنى تأمل، وكان الظاهر على ما قيل أن يقال بعد أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَتَّقُونَ: وما يصيبكم ضر إلا منه ليقوى انكار اتقاء غيره سبحانه لكن ذكر النفع الذي يفهم بواسطته الضر واقتصر عليه إشارة إلى سبق رحمته وعمومها وبملاحظة هذا المعنى قيل: يظهر ارتباط «وما بكم من نعمة فمن الله» بما قيله، وسيأتي قريبا إن شاء الله تعالى ما يتعلق بذلك، واستدل بالآية على أن لله تعالى نعمة على الكافر وعلى أن الإيمان مخلوق له تعالى.

{ إِنْ } yerine { إِذا }'nın getirilmesi, belki de cevabın gerçekleşmesini sağlamaya vesile kılmak içindir; bunu Mevlâ Ebussuûd söylemiştir. Bunda, cevabıyla birlikte en ufak bir tefekkürle bilinecek hususlar vardır. Denildiğine göre zahir olan, { أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَتَّقُونَ } ifadesinden sonra «O Sübhânehu'dan başkasından sakınmanın inkârını pekiştirmek için 've size hiçbir zarar dokunmaz ki ancak O'ndandır' denilmesiydi»; fakat zararın vasıtasıyla anlaşıldığı faydanın zikredilmesi ve onunla yetinilmesi, rahmetinin önceliğine ve genelliğine bir işarettir. Bu mana göz önünde bulundurularak { وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ } kavlinin öncesiyle olan irtibatının zahir olduğu söylenmiştir; buna dair açıklamalar inşâallahu teâlâ yakında gelecektir. Bu ayetle, Allah Teâlâ'nın kâfir üzerinde de nimeti olduğuna ve imanın O Teâlâ'nın mahlûku olduğuna delil getirilmiştir.

ثُمَّ إِذا كَشَفَ الضُّرَّ عَنْكُمْ أي رفع ما مسكم من الضر إِذا فَرِيقٌ مِنْكُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ أي يتجدد إشراكهم به تعالى بعبادة غيره سبحانه، والخطاب في الآية إن كان عاما- فمن- للتبعيض والفريق الكفرة، وإن كان خاصا بالمشركين كما استظهره في الكشف- فمن- للبيان على سبيل التجريد ليحسن وإلا فليس من مواقعه كما قيل، والمعنى إذا فريق هم أنتم يشركون وجوز على هذا الاحتمال في الخطاب كون- من- تبعيضية أيضا لأن من المشركين من يرجع عن شركه إذا شاهد ضرا شديدا كما يدل عليه قوله تعالى: فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ [لقمان: ٣٢] على تقدير أن يفسر الاقتصاد بالتوحيد لا بعدم الغلو في الكفر، وإِذا الأولى شرطية والثانية فجائية والجملة وبعدها جواب الشرط، واستدل أبو حيان باقترانها بإذا الفجائية على أن إذا الشرطية ليس العامل فيها الجواب لأنه لا يعمل ما بعد إذا الفجائية فيما قبلها، وبِرَبِّهِمْ متعلق- بيشركون- والتقديم لمراعاة رؤوس الآي، والتعرض لوصف الربوبية للإيذان بكمال قبح ما ارتكبوه من الإشراك الذي هو غاية في الكفران.

{ ثُمَّ إِذا كَشَفَ الضُّرَّ عَنْكُمْ } yani size dokunan sıkıntıyı kaldırdığı zaman { إِذا فَرِيقٌ مِنْكُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ } “Sonra sizden o sıkıntıyı giderdiği zaman, bir de bakarsınız ki içinizden bir grup Rablerine ortak koşuyor!”; yani O Sübhânehu'dan başkasına ibadet ederek O Teâlâ'ya şirk koşmayı yenilerler. Ayetteki hitap eğer umumi ise { مِنْ } teb'îz (kısmîlik) içindir ve söz konusu grup kâfirlerdir. Şayet el-Keşf'te tercih edildiği gibi müşriklere has ise, { مِنْ } tecrîd yoluyla beyan içindir ki güzel olsun; aksi halde denildiği gibi uygun yerinde kullanılmış olmaz. Mana: «Bir de bakarsınız ki sizden olan bir grup şirk koşmaktadır» şeklindedir. Hitaptaki bu ihtimale göre { مِنْ } edatının teb'îziyye olması da caiz görülmüştür; zira müşriklerden bazıları şiddetli bir sıkıntı gördüklerinde şirklerinden vazgeçerler; nitekim Allah Teâlâ'nın { فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ } [Lokmân: 32] kavli de -iktisadın küfürde aşırı gitmemekle değil, tevhid ile tefsir edilmesi takdirine göre- buna delalet eder. Birinci { إِذا } şartiyye, ikincisi fücâiyye (sürpriz/anilik bildiren)dir; cümle ve sonrası şartın cevabıdır. Ebû Hayyân, bunun fücâiyye olan { إِذا } ile birleşmesinden hareketle, şartiyye olan { إِذا }'da amil olanın cevap olmadığına delil getirmiştir; çünkü fücâiyye olan { إِذا }'dan sonrası öncesinde amel etmez. { بِرَبِّهِمْ } ifadesi { يُشْرِكُونَ } fiiline müteallıktır; öne geçirilmesi ayet sonlarındaki uyumu (fâsıla) gözetmek içindir. Rablik vasfının zikredilmesi ise, işledikleri şirkin -ki nankörlüğün son noktasıdır- çirkinliğinin tamlığını bildirmek içindir.

وثُمَّ قال في إرشاد العقل السليم: ليست لتمادي زمان مساس الضر ووقوع الكشف بعد برهة مديدة بل للدلالة على تراخي رتبة عليه من مفاجآت الإشراك فإن ترتبها على ذلك في أبعد غاية من الضلال.

{ ثُمَّ } edatı hakkında İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de şöyle denilmiştir: Bu, sıkıntının dokunma süresinin uzaması ve sıkıntının kalkmasının uzun bir zaman diliminden sonra gerçekleşmesi için değil; bilakis şirkin apansız ortaya çıkışının, bunun üzerine terettüp eden mertebe gecikmesini göstermek içindir; zira şirkin buna terettüp etmesi sapıklığın en uzak gayesindedir.

وفي الكشف متعقبا صاحب الكشاف بأنه لم يذكر وجه الكلام في قوله تعالى: ثُمَّ إِذا مَسَّكُمُ ثُمَّ إِذا كَشَفَ وهو على وجهين والله تعالى أعلم. أحدهما أن يكون قوله سبحانه وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ من تتمة السابق على معنى إنكار اتقاء غير الله تعالى وقد علموا أن كل ما يتقلبون فيه من نعمته فهو سبحانه القادر على سلبها، ثم أنكر عليهم تخصيصهم بالجؤار عند الضر في مقابلة تخصيص غيره بالاتقاء ثم إشراكهم به تعالى كفرانا لتلك النعمة وجيء بثم لتفاوت الإنكارين فإن اتقاء غير المنعم أقرب من الأعراض عنه وهو متقلب في نعمه ثم اللجأ إلى هذا المكفور به وحده عند الحاجة، وأبعد منه الإعراض ولم يجف قدمه من ندى النجاة.

el-Keşf'te Keşşâf sahibine itiraz edilerek, onun Allah Teâlâ'nın { ثُمَّ إِذا مَسَّكُمُ } ve { ثُمَّ إِذا كَشَفَ } kavlindeki sözün vechini zikretmediği söylenmiştir. Bu iki vecih üzeredir; doğrusunu Allah Teâlâ bilir: Birincisi, O Sübhânehu'nun { وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ } kavlinin, içinde yüzdükleri her şeyin O'nun nimeti olduğunu ve O Sübhânehu'nun bu nimeti çekip almaya kadir olduğunu bildikleri halde Allah Teâlâ'dan başkasından sakınmalarını inkâr etme manasında öncekinin devamı olmasıdır. Sonra sıkıntı anında O'ndan başkasından sakınmalarına mukabil sadece O'na yalvarmalarını, ardından da bu nimete nankörlük ederek O Teâlâ'ya şirk koşmalarını inkâr etmiştir. İki inkâr arasındaki derece farkından ötürü { ثُمَّ } getirilmiştir; zira nimeti verenden başkasından sakınmak, O'nun nimetleri içinde yüzerken O'ndan yüz çevirip sonra da ihtiyaç anında yalnızca inkâr edilen bu zata sığınmaktan daha yakındır (daha az çirkindir); kurtuluşun ıslaklığı henüz ayağından kurumamışken yüz çevirmek ise bundan daha da uzaktır (daha çirkindir).

والثاني أن يكون جملة مستقلة واردة للتقريع وثُمَّ في الأول لتراخي الزمان إشعارا بأنهم غمطوا تلك النعم ولم يزالوا عليه إلى وقت الإلجاء، وفيه الإشعار بتراخي الرتبة أيضا على سبيل الإشارة وفي الثاني لتراخي الرتبة وحده، اه وهو كلام نفيس، وللطيبي كلام طويل في هذا المقام إن أردته فارجع إليه.

İkincisi ise, azarlama amacıyla gelen müstakil bir cümle olmasıdır. Birincideki { ثُمَّ }, o nimetlere nankörlük ettiklerini ve çaresizlik anına kadar bu hal üzere devam ettiklerini bildirmek üzere zamanın uzaması (terâhî-i zamân) içindir; bunda işaret yoluyla mertebe farklılığını bildirme de vardır. İkincisindeki ise yalnızca mertebe farklılığı (terâhî-i rütbe) içindir. İntihâ. Bu pek kıymetli bir sözdür. Tîbî'nin bu makamda uzun bir sözü vardır, istersen ona müracaat edebilirsin.

وقرأ الزهري «ثم إذا كاشف» وفاعل هنا بمعنى فعل، وفي الآية ما يدل على أن صنيع أكثر العوام اليوم من الجؤار إلى غيره تعالى ممن لا يملك لهم بل ولا لنفسه نفعا ولا ضرا عند إصابة الضر لهم وإعراضهم عن دعائه تعالى عند ذلك بالكلية سفه عظيم وضلال جديد لكنه أشد من الضلال القديم، ومما تقشعر منه الجلود وتصعر له الخدود الكفرة أصحاب الأخدود فضلا عن المؤمنين باليوم الموعود إن بعض المتشيخين قال لي وأنا صغير: إياك ثم إياك أن تستغيث

Zührî «ثم إذا كاشف» şeklinde okumuştur; buradaki fâale (فَاعَلَ) vezni feale (فَعَلَ) manasındadır. Ayette, günümüzde avamın çoğunun, başlarına bir sıkıntı geldiğinde kendilerine hatta kendi nefislerine dahi hiçbir fayda ve zarar veremeyecek olan O Teâlâ'dan başkalarına yalvarıp yakarmalarının ve bu esnada Allah Teâlâ'ya dua etmekten bütünüyle yüz çevirmelerinin büyük bir sefihlik ve yeni bir sapıklık olduğuna delalet eden bir husus vardır; üstelik bu, eski sapıklıktan daha şiddetlidir. Derileri ürperten ve vaat olunan güne inanan müminler bir yana, kâfir Ashâb-ı Uhdûd'un dahi yüzlerini ekşiteceği şeylerden biri de şudur: Şeyhlik taslayanlardan biri ben küçükken bana şöyle demişti: Başına bir felaket geldiğinde sakın ha sakın

بالله تعالى إذا خطب دهاك فإن الله تعالى لا يعجل في إغاثتك ولا يهمه سوء حالتك وعليك بالاستغاثة بالأولياء السالفين فإنهم يعجلون في تفريج كربك ويهمهم سوء ما حل بك فمج ذلك سمعي وهمي دمعي وسألت الله أن يعصمني والمسلمين من أمثال هذا الضلّال المبين، ولكثير من المتشيخين اليوم كلمات مثل ذلك لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ من نعمة الكشف عنهم، فالكفر بمعنى كفران النعمة واللام لام العاقبة والصيرورة، وهي استعارة تبعية فإنه لما لم ينتج كفرهم وإشراكهم غير كفران ما أنعم الله تعالى به عليهم جعل كأنه علة غائية له مقصودة منه، وجوز أن يكون الكفر بمعنى الجحود أي إنكار كون تلك النعمة من الله تعالى واللام هي اللام، والمعنيان متقاربان فَتَمَتَّعُوا أمر تهديد كما هو أحد معاني الأمر المجازية عند الجمهور كما يقول السيد لعبده افعل ما تريد، والالتفات إلى الخطاب للإيذان بتناهي السخط.

Allah Teâlâ'dan yardım isteme; çünkü Allah Teâlâ senin imdadına yetişmekte acele etmez ve senin durumunun kötülüğü O'nu ilgilendirmez. Sen geçmiş evliyadan yardım dile; zira onlar senin sıkıntını gidermede acele ederler ve başına gelen kötülük onları ilgilendirir. Kulağım bu sözü reddetti, gözümden yaşlar boşaldı ve Allah'tan beni ve Müslümanları bu tür apaçık sapıklıklardan korumasını diledim. Günümüzdeki pek çok şeyh taslağının da buna benzer sözleri vardır. { لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ } “Kendilerine verdiğimiz şeylere nankörlük etsinler diye”; yani kendilerinden sıkıntıyı kaldırma nimetine [nankörlük etsinler diye]. Buradaki küfür, nimete nankörlük manasındadır ve lâm edatı akıbet ve sayrûret (sonuç bildiren) lâmıdır. Bu bir istiare-i tebeiyyedir; zira onların küfrü ve şirki, Allah Teâlâ'nın kendilerine bahşettiği nimetlere nankörlükten başka bir sonuç doğurmayınca, sanki o küfür ve şirkin amaçlanan gayî illetiymiş gibi kılınmıştır. Küfrün cuhûd (inkâr) manasında olması da caiz görülmüştür; yani bu nimetin Allah Teâlâ'dan olduğunu inkâr etmeleri manasındadır ve lâm aynı lâmdır; iki mana birbirine yakındır. { فَتَمَتَّعُوا } “Şimdilik yararlanın bakalım!” tehdit bildiren bir emirdir; nitekim bu, cumhura göre emrin mecazi manalarından biridir; efendinin kölesine «dilediğini yap» demesi gibi. Hitaba iltifat yapılması gazabın son dereceye ulaştığını bildirmek içindir.

وقرأ أبو العالية «فيمتّعوا» بضم الياء التحتية ساكن الميم مفتوح التاء مضارع متع مخففا مبنيا للمفعول وروى ذلك مكحول الشامي عن أبي رافع مولى النبي ﷺ، وهو معطوف يكفروا على أن يكون الأمران عرضا لهم من الإشراك، ويجوز أن يكون لام لِيَكْفُرُوا لام الأمر والمقصود منه التهديد بتخليتهم وما هم فيه لخذلانهم، فالفاء واقعة في جواب الأمر وما بعدها منصوب بإسقاط النون، ويجوز جزمه بالعطف أيضا كما ينصب بالعطف إذا كانت اللام جارة فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ عاقبة أمركم وما ينزل بكم من العذاب، وفيه وعيد شديد حيث لم يذكر المفعول إشعارا بأنه لا يوصف. وقرأ أبو العالية أيضا «يعلمون» بالياء التحتية وروى ذلك مكحول عن أبي رافع أيضا وَيَجْعَلُونَ قيل معطوف على يُشْرِكُونَ وليس بشيء، وقيل: لعله عطف على ما سبق بحسب المعنى تعدادا لجناياتهم أي يفعلون ما يفعلون، مما قص عليك ويجعلون لِما لا يَعْلَمُونَ أي لآلهتهم التي لا يعلمون أحوالها وإنها لا تضر ولا تنفع على أن ما موصولة والعائد محذوف وضمير الجمع للكفار أو لآلهتهم التي لا علم لها بشيء إنها جماد على أن ما موصولة أيضا عبارة عن الآلهة، وضمير يَعْلَمُونَ عائد عليه، ومفعول يَعْلَمُونَ مترك لقصد العموم، وجوز أن ينزل منزلة اللازم أي ليس من شأنهم العلم، وصيغة جمع العقلاء لوصفهم الآلهة بصفاتهم، ويجوز أن تكون ما مصدرية وضمير الجمع للمشركين واللام تعليلية لا صلة الجعل كما في الوجهين الأولين، وصلته للعلم بها أي يجعلون لآلهتهم لأجل جهلهم نَصِيباً مِمَّا رَزَقْناهُمْ من الحرث والأنعام وغيرهما مما ذرأ تقربا إليها تَاللَّهِ لَتُسْئَلُنَّ سؤال توبيخ وتقريع في الآخرة، وقيل: عند عذاب القبر، وقيل: عند القرب من الموت عَمَّا كُنْتُمْ تَفْتَرُونَ من قبل بأنها آلهة حقيقة بأن يتقرب إليها، وفي تصدير الجملة بالقسم وصرف الكلام من الغيبة إلى الخطاب المنبئ عن كمال الغضب من شدة الوعيد ما لا يخفى.

Ebû Âliye, «feyümte'û» şeklinde -alttan iki noktalı yâ'nın zammı, sâkin mîm ve meftuh tâ ile meczûm meçhul müzari olarak- okumuştur. Bunu Mekhûl eş-Şâmî, Hz. Peygamber ﷺ'in azatlısı Ebû Râfi'den rivayet etmiştir. Bu kıraatte lafız { يكفروا } fiiline matuftur; her iki durumun da onlar için şirkten doğan bir netice olması takdirindedir. { لِيَكْفُرُوا } lafzındaki lâm'ın emir lâm'ı olması ve bundan maksadın, onları yüzüstü bırakarak içinde bulundukları hal üzere terk etmek suretiyle tehdit etmek olması da caizdir. Bu durumda fâ harfi emrin cevabında yer alır ve sonrasındaki [fiil] nûn'un düşmesiyle mansub olur; atıf sebebiyle meczûm olması da caizdir; tıpkı lâm car edatı olduğunda atıfla mansub olduğu gibi. { فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ } “Yakında bileceksiniz”; işinizin akıbetini ve başınıza inecek azabı [bileceksiniz]. Mef'ûlün zikredilmemesinde, onun vasfedilemeyecek kadar büyük olduğunu ihsas ettiren şiddetli bir tehdit vardır. Ebû Âliye yine alttan iki noktalı yâ ile «ya'lemûn» şeklinde okumuş ve bunu Mekhûl yine Ebû Râfi'den rivayet etmiştir. { وَيَجْعَلُونَ } ifadesinin { يُشْرِكُونَ } fiiline matuf olduğu söylenmiştir ki bu bir şey değildir. Denildi ki: Muhtemelen cinayetlerini tek tek saymak üzere mana bakımından geçmişe matuftur; yani sana anlatılanları yaparlar ve { لِما لا يَعْلَمُونَ } “kendilerine rızık olarak verdiklerimizden, hiçbir şey bilmeyen o şeylere bir pay ayırırlar”; yani hallerini bilmedikleri ve zarar ya da fayda veremeyecek olan ilahlarına pay ayırırlar; bu takdirde { ما } mevsûledir, âid zamiri mahzuftur ve cemi zamiri kâfirlere aittir; yahut cansız varlıklar olup hiçbir şeyden haberi olmayan ilahlarına pay ayırırlar; bu takdirde de { ما } mevsûledir ve ilahlardan kinayedir, { يَعْلَمُونَ } fiilindeki zamir ise ilahlara döner. { يَعْلَمُونَ } fiilinin mef'ûlü umum kastı ile terk edilmiştir. Fiilin lâzım yerine indirilmesi de caiz görülmüştür; yani onların şanından ilim sahibi olmak yoktur. Akıllılara has cemi sığasının kullanılması, onların ilahları kendi sıfatlarıyla nitelemiş olmalarındandır. { ما }'nın masdariyye olması, cemi zamirinin müşriklere dönmesi ve lâm'ın ilk iki vecihte olduğu gibi kılma (ce'l) fiilinin sılası değil illet bildiren lâm olması da caizdir; sıla ise ilim fiiline aittir; yani onlar cehaletleri sebebiyle ilahlarına pay kılarlar demektir. { نَصِيباً مِمَّا رَزَقْناهُمْ } kendilerine yakınlaşmak amacıyla O'nun yarattığı ekinlerden, davarlardan ve diğer şeylerden [bir pay ayırırlar]. { تَاللَّهِ لَتُسْئَلُنَّ } “Allah'a andolsun ki mutlaka sorguya çekileceksiniz”; ahirette azarlama ve kınama sorusuyla sorgulanacaksınız; kabir azabında veya ölüme yaklaşıldığı anda denilmiştir. { عَمَّا كُنْتُمْ تَفْتَرُونَ } “uydurmakta olduğunuz şeylerden”; daha önce onların kendilerine yaklaşılabilecek hakiki ilahlar olduklarına dair uydurduğunuz şeylerden. Cümlenin yeminle başlatılmasında ve sözün gâib sîgasından tam bir gazabı bildiren hitap sîgasına çevrilmesinde şiddetli bir tehdidin bulunduğu gizli değildir.

وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَناتِ هم خزاعة وكنانة كانوا يقولون: الملائكة بنات الله تعالى وكأنهم لجهلهم زعموا تأنيثها وبنوتها، وقال الإمام: أظن أنهم أطلقوا عليها البنات لاستتارها عن العيون كالنساء ولهذا لما كان قرص الشمس يجري مجرى المستتر عن العيون بسبب ضوئه الباهر ونوره القاهر أطلقوا عليه لفظ التأنيث.

{ وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَناتِ } “Onlar kızları Allah'a isnat ediyorlar”; bunlar Huzâa ve Kinâne kabileleridir; «Melekler Allah Teâlâ'nın kızlarıdır» derlerdi. Sanki onlar cehaletleri yüzünden meleklerin dişi ve evlat olduğunu iddia etmişlerdi. İmam [Râzî] şöyle demiştir: Zannımca onlar meleklerin kadınlar gibi gözlerden gizli olması sebebiyle onlara 'kızlar' demişlerdir; nitekim güneş diski de göz kamaştırıcı ışığı ve galip nuru sebebiyle gözlerden gizlenmiş hükmünde olduğu için onu müennes lafzı ile zikretmişlerdir.

ولا يرد على ذلك أن الجن كذلك لأنه لا يلزم في مثله الاطراد، وقيل: أطلقوا عليها ذلك للاستتار مع كونها في محل لا تصل إليه الأغياء فهي كبنات الرجل اللاتي يغار عليهن فيسكنهن في محل أمين ومكان مكين، والجن وإن كانوا مستترين لكن لا على هذه الصورة، وهذا أولى مما ذكره الإمام، وأما عدم التوالد فلا يناسب ذلك.

Cinlerin de böyle olduğu itirazı buna yöneltilemez; çünkü bu tür benzetmelerde her duruma tatbik edilme zorunluluğu yoktur. Şöyle de denilmiştir: Onlara, gizli olmalarının yanında akılların ulaşamayacağı bir mevkide bulunmaları sebebiyle bu ismi vermişlerdir; zira onlar, bir adamın kıskandığı ve güvenli, muhkem bir yerde iskân ettiği kızları gibidir. Cinler her ne kadar gizli iseler de bu şekilde değillerdir. Bu görüş İmam'ın zikrettiğinden daha evladır; üremenin olmaması ise bu duruma uygun düşmez.

سُبْحانَهُ تنزيه وتقديس له تعالى شأنه عن مضمون قوله ذلك أو تعجيب من جراءتهم على التفوه بمثل تلك العظيمة، وهو في المعنى الأول حقيقة وفي الثاني مجاز.

{ سُبْحانَهُ } “Hâşâ! O bundan münezzehtir”; bu sözlerinin muhtevasından şanı yüce olan O Teâlâ'yı tenzih ve takdistir yahut böyle büyük bir cürmü telaffuz etme cüretlerine karşı bir taaccüptür. Birinci manada hakikat, ikinci manada ise mecazdır.

وَلَهُمْ ما يَشْتَهُونَ يعني البنين وما مفروع المحل على أنه مبتدأ والظرف المقدم خبره والجملة حالية وسبحانه اعتراض في حاق موقعه، وجوز الفراء. والحوفي أنه في محل نصب معطوف على الْبَناتِ كأنه قيل:

{ وَلَهُمْ ما يَشْتَهُونَ } “Kendilerine ise canlarının çektiğini [ayırırlar]”; yani erkek çocukları. { ما } mübteda olarak merfû mahaldedir, öne geçen zarf onun haberidir; cümle haliyedir ve { سُبْحانَهُ } tam yerinde bir itiraziyye (ara cümle)dir. Ferrâ ve Havfî ise { ما } lafzının { الْبَناتِ } üzerine matuf olarak nasb mahallinde olmasını caiz görmüşlerdir; sanki şöyle denilmiş gibidir:

ويجعلون لهم ما يشتهون. واعترض عليه الزجاج وغيره بأنه مخالف للقاعدة النحوية وهي أنه لا يجوز تعدي فعل المضمر المتصل المرفوع بالفاعلية وكذا الظاهر إلى ضميره المتصل سواء كان تعديه بنفسه أو بحرف الجر إلا في باب ظن وما ألحق به من فقد وعدم فلا يجوز زيد ضربه بمعنى ضرب نفسه ولا زيد مر به أي مر هو بنفسه ويجوز زيد ظنه قائما وزيد فقده وعدمه فلو كان مكان الضمير اسما ظاهرا كالنفس نحو زيد ضرب نفسه أو ضميرا منفصلا نحو زيد ما ضرب إلا إياه وما ضرب زيد إلا إياه جاز، فإذا عطف «ما» على الْبَناتِ أدى إلى تعدية فعل المضمر المتصل وهو واو يَجْعَلُونَ إلى ضميره المتصل وهو هم المجرور باللام في غير ما استثني وهو ممنوع عند البصريين ضعيف عند غيرهم فكان حقه أن يقال- لأنفسهم- وأجيب بأن الممتنع إنما هو تعدي الفعل بمعنى وقوعه عليه أو على ما جر بالحرف نحو زيد مر به فإن المرور واقع بزيد وما نحن فيه ليس من هذا القبيل فإن الجعل ليس واقعا بالجاعلين بل بما يشتهون، ومحصله- كما قال الخفاجي- المنع في المتعدي بنفسه مطلقا والتفصيل في المتعدي بالحرف بين ما قصد الإيقاع عليه وغيره فيمتنع في الأول دون الثاني لعدم ألف إيقاع المرء بنفسه. وأبو حيان اعترض القاعدة بقوله تعالى: وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ [مريم: ٢٥] . وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَناحَكَ [القصص: ٣٢] والعلامة البيضاوي أجاب بوجه آخر وهو أن الامتناع إنما هو إذا تعدى الفعل أولا لا ثانيا وتبعا فإنه يغتفر في التابع ما لا يغتفر في المتبوع، ومنهم من خص ذلك بالمتعدي بنفسه وجوز في المتعدي بالحرف كما هنا وارتضاه الشاطبي في شرح الألفية، وقال الخفاجي: هو قوي عندي لكن لا يخفى أن العطف هنا بعد هذا القيل والقال يؤدي إلى جعل الجعل بمعنى يعم الزعم والاختيار وَإِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثى أي أخبر بولادتها، وأصل البشارة الإخبار بما يسر لكن لما كانت ولادة الأنثى تسوءهم حملت على مطلق الأخبار، وجوز أن يكون ذلك بشارة باعتبار الولادة بقطع النظر عن كونها وقيل: إنه بشارة حقيقة بالنظر إلى حال المبشر به في نفس الأمر، وأيّا ما كان فالكلام على تقدير مضاف كما أشرنا إليه ظَلَّ وَجْهُهُ أي صار مُسْوَدًّا من الكآبة والحياة من الناس، وأصل معنى ظل أقام نهارا على الصفة التي تسند إلى الاسم، ولما كان التبشير قد يكون في الليل وقد يكون في النهار فسر بما ذكر وقد تلحظ الحالة الغالبة بناء على أن أكثر الولادات يكون بالليل ويتأخر اخبار المولود له إلى النهار خصوصا بالأنثى فيكون ظلوله على ذلك الوصل طول النهار واسوداد الوجه كناية عن العبوس والغم والفكرة والنفرة التي لحقته بولادة الأنثى، قيل: إذا قوي الفرح انبسط روح القلب من داخله ووصل إلى الأطراف لا سيما إلى الوجه لما بين القلب والدماغ من التعلق الشديد فيرى مشرقا متلألئا، وإذا قوي الغم انحصر الروح إلى باطن القلب ولم يبق له أثر قوي في ظاهر الوجه فيربد ويتغير ويصفر ويسود ويظهر فيه أثر الأرضية، فمن لوازم الفرح استنارة الوجه وإشراقه ومن لوازم الغم والحزن إرداءه واسوداده فلذلك كني عن الفرح بالاستنارة وعن الغم بالاسوداد، ولو قيل بالمجاز لم يبعد بل قال بعضهم «إنه الظاهر» والظاهر أن وَجْهُهُ اسم ظل ومُسْوَدًّا خبره، وجوز كون الاسم ضميرا لأحد ووجهه بدلا منه ولو رفع مُسْوَدًّا على أن وَجْهُهُ مبتدأ وهو خبر له والجملة خبر ظَلَّ صح لكنه لم يقرأ بذلك هنا وَهُوَ كَظِيمٌ أي مملوء غيظا وأصل الكظم مخرج النفس يقال: أخذ بكظمه إذا أخذ بمخرج نفسه، ومنه كظم الغيظ لاخفائه وحبسه عن الوصول إلى مخرجه.

[Yani] «Ve kendilerine ise canlarının çektiğini [ayırırlar/kılarlar]». Zeccâc ve başkaları buna, şu nahiv kuralına aykırı olduğu gerekçesiyle itiraz etmişlerdir: Fail olmakla merfû olan bitişik zamirin (ve aynı şekilde zahir ismin) fiilinin —ister bizzat kendisiyle ister harf-i cerle geçişli olsun— zann باب (grubu) ve ona mülhak kılınan fakd (yitirme) ve adem (bulamama) fiilleri müstesna, kendi bitişik zamirine geçişli olması caiz değildir. Dolayısıyla kendi nefsini vurdu anlamında «زَيْدٌ ضَرَبَهُ» denilemeyeceği gibi, o kendi nefsine uğradı anlamında «زَيْدٌ مَرَّ بِهِ» de denilemez. Fakat «زَيْدٌ ظَنَّهُ قَائِمًا» ve «زَيْدٌ فَقَدَهُ وَعَدِمَهُ» denilmesi caizdir. Eğer zamirin yerinde nefis gibi bir zahir isim olsa; örneğin «زَيْدٌ ضَرَبَ نَفْسَهُ» dense yahut «زَيْدٌ مَا ضَرَبَ إِلَّا إِيَّاهُ» ve «مَا ضَرَبَ زَيْدٌ إِلَّا إِيَّاهُ» gibi munfasıl bir zamir olsa caiz olurdu. Dolayısıyla { ما } lafzı { الْبَناتِ } üzerine atfedilirse, istisna edilenler dışında, bitişik zamirin fiili olan { يَجْعَلُونَ } fiilindeki vâv'ın, lâm ile mecrur olan kendi bitişik zamiri { هُمْ }'e geçişli kılınmasına yol açar ki bu, Basralılara göre caiz değildir (memnûdur), diğerlerine göre ise zayıftır. Bu durumda doğrusu “لِأَنْفُسِهِمْ / kendi nefislerine” denilmesi olurdu. Buna şöyle cevap verilmiştir: Memnû olan, fiilin bizzat failin üzerine yahut harfle cer olunan şeye vaki olması manasındaki geçişliliktir; nitekim «زَيْدٌ مَرَّ بِهِ» örneğinde geçme (murûr) fiili bizzat Zeyd'e vaki olmaktadır. Bizim konumuz ise bu türden değildir; zira kılma/tahsis etme (ca'l) fiili, kılanlara değil, canlarının çektiği şeylere vaki olmaktadır. Bunun özeti —Hafâcî'nin de belirttiği gibi— bizzat geçişli olanda mutlak olarak yasak olması, harf ile geçişli olanda ise üzerine vuku bulması kastedilen ile kastedilmeyen arasında tafsilat yapılmasıdır; dolayısıyla kişinin [fiili] bizzat kendi nefsine vaki kılmasının alışılagelmiş olmaması sebebiyle birincisinde memnû iken ikincisinde memnû değildir. Ebû Hayyân bu kurala, Yüce Allah'ın şu kavilleriyle itiraz etmiştir: { وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ } “Hurma dalını kendine doğru silkele” [Meryem: 25] ve { وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَناحَكَ } “Elini/kanadını kendine doğru çek” [Kasas: 32]. Allâme Beyzâvî ise başka bir vecihle cevap vererek fiil bizzat/aslen geçtiğinde imtina olduğunu, ikinci derecede ve tebeî olarak geçtiğinde ise olmadığını belirtmiştir; zira tâbide, metbûda hoş görülmeyen şeyler hoş görülür/bağışlanır. Onlardan bazısı bu yasağı bizzat geçişli olana has kılmış ve buradaki gibi harf ile geçişli olanda caiz görmüştür; Şâtıbî de Şerhu'l-Elfiyye'de bunu benimsemiştir. Hafâcî de: “Bu görüş bana göre güçlüdür” demiştir. Fakat bütün bu tartışmalardan sonra buradaki atfın, ca'l (kılma/yapma) fiilini zannı/iddiası ile tercihi kapsayan genel bir anlama hamletmeye yol açacağı gizli değildir. { وَإِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثى } “Onlardan birine bir kız [çocuğu] müjdelendiği zaman”; yani onun doğumu haber verildiğinde. Müjdenin (bişâret) aslı, sevindirecek bir şeyi haber vermektir; lâkin kız çocuğunun doğumu onları üzdüğü için [kelime] mutlak haber verme manasına hamledilmiştir. Bunun, cinsiyetine bakılmaksızın sadece doğum olması hasebiyle bir müjde sayılması da caiz görülmüştür. Ayrıca müjdelenen şeyin (çocuğun) işin aslındaki durumu nazara alınarak hakiki bir müjde olduğu da söylenmiştir. Her ne olursa olsun, kelam işaret ettiğimiz üzere bir muzâfın takdiri üzeredir. { ظَلَّ وَجْهُهُ } “yüzü kararır”; yani kederden ve insanlardan utanmaktan ötürü { مُسْوَدًّا } simsiyah kesilir. Zalle (ظَلَّ) fiilinin asıl anlamı, ismine isnad edilen vasıf üzere gündüz boyunca kalmaktır. Müjdeleme bazen gece bazen gündüz olabileceği için zikredilen şekilde (sâre/oldu manasıyla) tefsir edilmiştir. Doğumların çoğunun gece olması ve özellikle kız çocuğu söz konusu olduğunda çocuk sahibine haber verilmesinin gündüze tehir edilmesi vakıasına dayanılarak galip durum da gözetilmiş olabilir; bu takdirde onun bütün gün boyunca o vasıf üzere kalması kastedilmiş olur. Yüzün kararması; kız çocuğunun doğumu sebebiyle ona arız olan asık suratlılıktan, gamdan, düşünceden ve nefretten kinayedir. Şöyle denilmiştir: Sevinç güçlendiğinde, kalbin ruhu içinden genişleyip yayılır ve kalple dimağ arasındaki kuvvetli irtibattan ötürü uzuvlara, özellikle de yüze ulaşır; böylece yüz parlak ve ışıl ışıl görülür. Keder güçlendiğinde ise ruh kalbin derinliklerine çekilir, yüzün zahirinde onun güçlü bir eseri kalmaz; böylece yüz solar, değişir, sararır, kararır ve onda topraksı rengin eseri belirir. Bu sebeple yüzün aydınlanması ve parlaması sevincin gereklerindendir; yüzün solması ve kararması da keder ve hüznün gereklerindendir. İşte bundan ötürü sevinçten aydınlanma ile, kederden ise kararma ile kinaye yapılmıştır. Bunun mecaz olduğu söylense de uzak olmaz; hatta bazısı: “Zahir olan budur” demiştir. Zahir olan, { وَجْهُهُ } lafzının zalle'nin ismi, { مُسْوَدًّا } lafzının da onun haberi olmasıdır. İsmin { أَحَدٌ } kelimesine ait bir zamir olup { وَجْهُهُ } lafzının ondan bedel olması da caiz görülmüştür. { وَجْهُهُ } mübteda, { مُسْوَدًّا } da onun haberi kılınıp merfû okunarak cümle { ظَلَّ }'nin haberi yapılsaydı sahih olurdu; lâkin burada bu şekilde kıraat edilmemiştir. { وَهُوَ كَظِيمٌ } “ve o öfkeyle doludur”; yani gayz (öfke) ile dopdoludur. Kazm (كَظْم) kelimesinin aslı nefes borusudur/soluk çıkış yeridir. Nitekim nefes borusundan tuttuğunda «أَخَذَ بِكَظْمِهِ» denilir. Öfkenin dışarı çıkış yerine ulaşmasını engelleyip gizlemek ve hapsetmek manasında kullanılan “kazmu'l-gayz” (öfkeyi yutmak/tutmak) tabiri de buradan gelmektedir.

وفعيل إما بمعنى مفعول كما أشير إليه أو صيغة مبالغة، والظاهر أن ذلك الغيظ على المرأة حيث ولدت اثنى ولم تلد ذكرا، ويؤيده ما روى الأصمعي أن امرأة ولدت بنتا سمتها الذلفاء فهجرها زوجها فانشدت:

Fa'îl (فَعِيل) vezni ya işaret edildiği gibi mef'ûl manasındadır ya da mübalağa sîgasıdır. Zahir olan şudur ki, bu öfke bir erkek değil de dişi doğurduğu için kadına yöneliktir. Asmaî'nin rivayet ettiği şu olay da bunu teyit eder: Bir kadın Zelfâ adını verdiği bir kız çocuğu doğurmuştu; kocası da ona küsüp ayrılmıştı. Bunun üzerine kadın şu şiiri inşad etti:

ما لأبي الذلفاء لا يأتينا ... يظل في البيت الذي يلينا

«Zelfâ'nın babasına ne oluyor da yanımıza gelmiyor... Bitişiğimizdeki evde kalıp duruyor?»

يحرد أن لا نلد البنينا ... وإنما نأخذ ما يعطينا

«Erkek çocuk doğurmadık diye kızıyor... Oysa biz bize verilenden başkasını alamayız ki!»

والفقير قد رأيت من طلق زوجته لأن ولدت أنثى، والجملة في موضع الحال من الضمير في ظَلَّ وجوز أبو البقاء أن يكون حالا من وجه، وجوز غيره أيضا حاليته من ضمير مُسْوَدًّا يَتَوارى مِنَ الْقَوْمِ يستخفي من قومه مِنْ سُوءِ ما بُشِّرَ بِهِ عرفا وهو الأنثى، والتعبير عنهما- بما- لاسقاطها بزعمهم عن درجة العقلاء، والجملة مستأنفة أو حال على الأوجه السابقة في وهو كظيم إلا كونه من وجهه، والجاران متعلقان- بيتوارى- ومِنَ الأولى ابتدائية، والثانية تعليلية أي يتوارى من أجل ذلك، ويروى أن بعض الجاهلية يتوارى في حال الطلق فإن أخبر بذكر ابنته أو بأنثى حزن وبقي متواريا أياما يدبر فيها ما يصنع أَيُمْسِكُهُ أيتركه ويربيه عَلى هُونٍ أي ذل، والجار والمجرور في موضع الحال من الفاعل ولذا قال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما: معناه أيمسكه مع رضاه بهوان نفسه وعلى رغم أنفه، وقيل: حال من المفعول به أي أيمسك المبشر به وهو الأنثى مهانا ذليلا، وجملة أَيُمْسِكُهُ معمولة لمحذوف معلق بالاستفهام عنها وقع حالا من فاعل يَتَوارى أي محدثا نفسه متفكرا في أن يتركه أَمْ يَدُسُّهُ يخفيه فِي التُّرابِ والمراد يئده ويدفنه حيا حتى يموت وإلى هذا ذهب السدي. وقتادة. وابن جريج وغيرهم، وقيل: المراد إهلاكه سواء كان بالدفن حيا أم بأمر آخر فقد كان بعضهم يلقي الأنثى من شاهق.

Bu fakir [Âlûsî] de, kız doğurduğu için karısını boşayan kimseler görmüştür. Cümle, { ظَلَّ } fiilindeki zamirden hal konumundadır. Ebü'l-Bekâ bunun 'vech' lafzından hal olmasını da caiz görmüş; başkaları ise { مُسْوَدًّا } lafzındaki zamirden hal olmasını da caiz saymıştır. { يَتَوارى مِنَ الْقَوْمِ } kavminden gizlenir, { مِنْ سُوءِ ما بُشِّرَ بِهِ } “Kendisine verilen müjdenin kötülüğünden dolayı kavminden gizlenir”; örfen kötü sayılan şeyden -ki o kız çocuğudur- dolayı gizlenir. İkisinden [kız çocuğundan] { ما } ile ifade edilmesi, kendi iddialarınca akıllılar derecesinden düşürüldükleri içindir. Cümle müste'nefe veya { وَهُوَ كَظِيمٌ } hakkındaki vecihler üzere -'vech' lafzından olması hariç- haldir. İki car-mecrûr { يَتَوارى } fiiline müteallıktır. Birinci { مِنْ } ibtidâiyye (başlangıç), ikincisi ta'lîliyye (sebep)dir; yani bundan dolayı gizlenir. Rivayet edildiğine göre Câhiliye halkından bazıları doğum sancısı anında gizlenirdi; eğer erkek çocuğu olduğu haber verilirse sevinir, kız olduğu haber verilirse üzülür ve ne yapacağını planlayarak günlerce gizli kalırdı. { أَيُمْسِكُهُ } onu terk edip büyütsün mü { عَلى هُونٍ } “Onu hor ve hakir olarak mı tutsun”; yani zillet üzere mi [tutsa]? Car ve mecrûr failden hal konumundadır; bu yüzden İbn Abbas radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Manası «kendi nefsinin alçalmasına rıza göstererek ve burnu sürtülerek mi onu tutsun?» demektir. Denildi ki: Mef'ûlden haldir; yani müjdelenen şeyi -ki o kız çocuğudur- hor ve hakir kılınmış olarak mı tutsun demektir. { أَيُمْسِكُهُ } cümlesi, istifhamla ta'lîk edilmiş mahzuf bir fiilin ma'mûlü olup { يَتَوارى } fiilinin failinden haldir; yani kendi kendine konuşup onu bırakıp bırakmayacağını düşünerek demektir. { أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرابِ } “yoksa toprağa mı gömsün?”; onu toprağa mı gizlesin? Bundan murat diri diri gömmesi ve ölene kadar onu toprağa defnetmesidir; Süddî, Katâde, İbn Cüreyc ve başkaları bu görüşe gitmişlerdir. Denildi ki: Murad ister diri diri gömmekle ister başka bir yolla olsun onu helak etmektir; nitekim onlardan bazıları kız çocuğunu yüksek bir uçurumdan atardı.

روي أن رجلا قال: يا رسول الله والذي بعثك بالحق ما أجد حلاوة الإسلام منذ أسلمت، وقد كانت لي في الجاهلية بنت وأمرت امرأتي أن تزينها وأخرجتها فلما انتهيت إلى واد بعيد القعر ألقيتها فقالت يا أبت قتلتني فكلما ذكرت قولها لم ينفعني شيء فقال ﷺ:

Rivayet edildiğine göre bir adam şöyle demiştir: «Ey Allah'ın Resûlü, seni hak ile gönderene andolsun ki Müslüman olduğumdan beri İslam'ın tatlılığını hissedemiyorum. Câhiliye döneminde bir kızım vardı; karıma onu süslemesini emrettim ve onu alıp çıkardım. Dibi derin bir vadiye ulaştığımda onu aşağı attım; o da 'Babacığım beni öldürdün!' dedi. Onun bu sözünü her hatırladığımda bana hiçbir şey fayda vermiyor.» Bunun üzerine Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu:

«ما في الجاهلية فقد هدمه الإسلام وما في الإسلام يهدمه الاستغفار»

«Câhiliyede olanları İslam yıkıp yok etmiştir, İslam'da olanları ise istiğfar yıkar.»

وكان بعضهم يغرقها، وبعضهم يذبحها إلى غير ذلك، ولما كان الكل إماتة تفضي إلى الدفن في التراب قيل: أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرابِ وقيل: المراد اخفاؤه عن الناس حتى لا يعرف كالمدسوس في التراب، وتذكير الضميرين للفظ ما. وقرأ الجحدري بالتأنيث فيهما عودا على قول سبحانه: بِالْأُنْثى أو على معنى ما. وقرئ بتذكير الأول وتأنيث الثاني، وقرأ الجحدري أيضا، وعيسى «هوان» بفتح الهاء وألف بعد الواو، وقرئ «على هون» بفتح الهاء وإسكان الواو وهو بمعنى الذل أيضا، ويكون بمعنى الرفق واللين وليس بمراد، وقرأ الأعمش «على سوء» وهي عند أبي حيان تفسير لا قراءة لمخالفتها السواد أَلا ساءَ ما يَحْكُمُونَ حيث يجعلون لمن تنزه عن الصحابة والولد ما هذا شأنه عندهم والحال أنهم يتحاشون عنه ويختارون لأنفسهم البنين، فمدار الخطأ جعلهم ذلك لله تعالى شأنه مع إبائهم إياه لا جعلهم البنين لأنفسهم ولا عدم جعلهم له سبحانه، وجوز أن يكون مداره التعكيس كقوله تعالى: تِلْكَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزى [النجم: ٢٢] ، وقال ابن عطية: هذا استقباح منه تعالى شأنه لسوء فعلهم وحكمهم في بناتهم بالإمساك على هون أو الوأد مع أن رزق الجميع على الله سبحانه فكأنه قيل: ألا ساء ما يحكمون في بناتهم وهو خلاف الظاهر جدا، وروى الأول عن السدي وعليه الجمهور، والآية ظاهرة في ذم من يحزن إذا بشر بالأنثى حيث أخبرت أن ذلك فعل الفكرة، وقد أخرج ابن جرير. وغيره عن قتادة أنه قال في قوله سبحانه: وَإِذا بُشِّرَ إلخ هذا صنيع مشركي العرب أخبركم الله تعالى بخبثه فأما المؤمن فهو حقيق أن يرضى بما قسم الله تعالى له وقضاء الله تعالى خير من قضاء المرء لنفسه، ولعمري ما ندري أي خبر لرب جارية خير لأهلها من غلام، وإنما أخبركم الله ﷿ بصنيعهم لتجتنبوه ولتنتهوا عنه. واستدل القاضي بالآية على بطلان مذهب

Onlardan bazıları kızı boğar, bazıları keserdi ve daha başka şeyler yaparlardı. Hepsi de toprağa gömülmeye varan bir öldürme olduğundan { أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرابِ } denilmiştir. Denildi ki: Maksat, toprağa gömülen şey gibi tanınmayacak şekilde insanlardan gizlenmesidir. İki zamirin müzekker kılınması { ما } lafzına göredir. Cahderî, O Sübhânehu'nun { بِالْأُنْثى } kavline yahut { ما } lafzının manasına râci olarak her iki zamiri de müennes okumuştur. Birincisinin müzekker, ikincisinin müennes okunduğu da rivayet edilmiştir. Cahderî ve Îsâ ayrıca hâ harfinin fethası ve vâv'dan sonra elif ile «hevân» şeklinde okumuşlardır. Hâ harfinin fethası ve vâv'ın sükûnu ile «alâ hevnin» şeklinde de okunmuştur ki bu da zillet manasındadır; rıfk ve yumuşaklık manasına da gelir fakat burada bu murat değildir. A'meş «alâ sûin» şeklinde okumuştur; Ebû Hayyân'a göre bu mushaf hattına muhalefetinden dolayı bir kıraat değil tefsirdir. { أَلا ساءَ ما يَحْكُمُونَ } “Dikkat edin, verdikleri hüküm ne kadar da kötüdür!”; eşten ve çocuktan münezzeh olan Zât'a kendi yanlarındaki durumu bu olanı layık görürlerken, kendileri bundan kaçınmakta ve kendileri için erkek çocukları seçmektedirler. Hatanın mihveri, onların bunu kabul etmeyişleriyle birlikte şanı yüce olan Allah Teâlâ'ya nispet etmeleridir; yoksa kendilerine erkek çocukları kılmaları veya O Sübhânehu'ya kılmamaları değildir. Bunun mihverinin Allah Teâlâ'nın { تِلْكَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزى } [Necm: 22] kavlinde olduğu gibi tersine çevirme olması da caiz görülmüştür. İbn Atiyye şöyle demiştir: Bu, hepsinin rızkı Allah Teâlâ'ya ait olduğu halde, kızları hakkında horlukla tutma veya diri diri gömme şeklindeki kötü fiillerini ve hükümlerini şânı yüce olan O Teâlâ'nın çirkin görmesidir; sanki «Dikkat edin, kızları hakkında verdikleri hüküm ne kadar kötüdür!» denilmiştir ki bu zahire son derece aykırıdır. Birinci görüş Süddî'den rivayet edilmiştir ve cumhurun benimsediği de budur. Ayet, kız çocuğu müjdelendiğinde üzülen kimseyi yerme hususunda açıktır; zira bunun kâfirlerin fiili olduğunu haber vermiştir. İbn Cerîr ve diğerleri Katâde'den, O Sübhânehu'nun { وَإِذا بُشِّرَ } ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Bu, müşrik Arapların işidir; Allah Teâlâ size onların kötülüğünü haber vermiştir. Mümin ise Allah Teâlâ'nın kendisine taksim ettiğine rıza göstermeye layıktır; Allah Teâlâ'nın kazası, kişinin kendi nefsi için yaptığı takdirden daha hayırlıdır. Ömrüme andolsun ki, nice kız çocuğu vardır ki ailesi için bir erkek çocuktan daha hayırlıdır; bunu biz bilemeyiz. Allah Azze ve Celle onların bu yaptıklarını, bundan sakınasınız ve vazgeçesiniz diye size haber vermiştir.» Kâdı bu ayetle,

القائلين بنسبة أفعال العباد إليه تعالى لأن في ذلك إضافة فواحش لو أضيفت إلى أحدهم أجهد نفسه في البراءة منها والتباعد عنها قال: فحكم هؤلاء القائلين مشابه لحكم هؤلاء المشركين بل أعظم لأن إضافة البنات إليه سبحانه إضافة لقبيح واحد وهو أسهل من إضافة كل القبائح والفواحش إليه ﷿. وأجيب عن ذلك بأنه لما ثبت بالدليل استحالة الصحابة والولد عليه سبحانه أردفه ﷿ بذكر هذا الوجه الإقناعي وإلا فليس كل ما قبح منا في العرف قبح منه تعالى، ألا ترى أن رجلا لو زين إماءه وعبيده وبالغ في تحسين صورهم وصورهن ثم بالغ في تقوية الشهوة فيهم وفيهن ثم جمع بين الكل وأزال الحائل والمانع وبقي ينظر ما يحدث بينهم من الوقاع وغيره عد من أسفه السفهاء وعد صنيعه أقبح كل صنيع مع أن ذلك لا يقبح منه تعالى بل قد صنعه ﷻ فعلم أن التعويل على مثل هذه الوجوه المبنية على العرف إنما يحسن إذا كانت مسبوقة بالدلائل القطعية، وقد ثبت بها امتناع الولد عليه سبحانه فلا جرم حسنت تقويتها لهذه الوجوه الإقناعية، وأما أفعال العباد فقد ثبت بالدلائل القاطعة أن خالقها هو الله تعالى فكيف يمكن إلحاق أحد البابين بالآخر لولا سوء التعصب لِلَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ ممن ذكرت قبائحهم مَثَلُ السَّوْءِ صفة السوء التي هي كالمثل في القبح وهي الحاجة إلى الولد ليقوم مقامهم بعد موتهم ويبقى به ذكرهم، وإيثار الذكور للاستظهار، ووأد البنات لدفع العار أو خشية الإملاق على حسب اختلاف أغراض الوائدين المنادي كل واحد من ذلك بالعجز والقصور والشح البالغ. وعن ابن عباس مَثَلُ السَّوْءِ النار، وأظنه لا يصح عنه رضي الله تعالى عنه، ومنه ابن عطية حمل المثل على الصفة وقال: إنه لا يضطر إليه لأنه خروج عن اللفظ بل هو على بابه، وذلك أنهم قالوا: إن البنات لله سبحانه فقد جعلوا لله ﷿ مثلا فإن البنات من البشر وكثرة البنات أمر مكروه عندهم ذميم فهو المثل السوء الذي أخبر الله تعالى بأنه لهم، وليس في البنات فقط بل لما جعلوا له تعالى البنات جعله هو سبحانه لهم على الإطلاق في كل سوء ولا غاية أبعد من عذاب النار اه، وهو أشبه عندي بالرطانة كما لا يخفى ووضع الموصول موضع الضمير للإشعار بأن مدار اتصافهم بتلك القبائح هو الكفر بالآخرة

kulların fiillerini O Teâlâ'ya nispet edenlerin mezhebinin bâtıl olduğuna delil getirmiştir; çünkü bunda öyle çirkinliklerin isnadı vardır ki bunlardan biri onlardan birine isnat edilseydi, ondan berî olmak ve uzaklaşmak için var gücüyle çabalardı. Şöyle demiştir: «Bu sözü söyleyenlerin hükmü, bu müşriklerin hükmüne benzemektedir; hatta daha da büyüktür; çünkü O Sübhânehu'ya kız çocuklarını isnat etmek tek bir çirkinliğin isnadıdır ve bu, bütün çirkinlikleri ve fahiş günahları O Azze ve Celle'ye isnat etmekten daha hafiftir.» Buna şöyle cevap verilmiştir: Eş ve çocuğun O Sübhânehu hakkında imkânsız olduğu delille sabit olunca, Azze ve Celle bu iknâî vechi zikretmiştir; aksi takdirde bizim örfümüzde çirkin olan her şeyin O Teâlâ'dan sâdır olması da çirkin sayılmaz. Görmez misin ki bir adam cariyelerini ve kölelerini süslese, onların suretlerini son derece güzelleştirse, sonra içlerindeki şehveti alabildiğine kuvvetlendirip hepsini bir araya toplasa, engeli ve maniyi kaldırıp aralarında meydana gelecek cima ve benzeri şeyleri seyretmeye dursa, sefihlerin en sefihi sayılır ve yaptığı iş bütün işlerin en çirkini kabul edilir; oysa bu durum O Teâlâ'dan sâdır olduğunda çirkin olmaz, bilakis Celle Celâluhû bunu yaratmıştır. Böylece anlaşıldı ki örfe dayalı bu tür vecihlere dayanmak ancak kat'î delillerin ardından geldiğinde güzel olur. Çocuk edinmenin O Sübhânehu hakkında imkânsızlığı bu delillerle sabit olmuştur; dolayısıyla bu iknâî vecihlerle pekiştirilmesi güzel olmuştur. Kulların fiillerine gelince, onların yaratıcısının Allah Teâlâ olduğu kat'î delillerle sabittir; kötü taassup olmasaydı bir babın diğerine ilhak edilmesi nasıl mümkün olabilirdi? { لِلَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ } çirkinlikleri zikredilen kimseler için { مَثَلُ السَّوْءِ } “Kötü sıfat ahirete inanmayanlar içindir”; çirkinlikte darbımesel haline gelmiş kötü sıfattır ki o da ölümlerinden sonra yerlerine geçmesi ve zikirlerinin devam etmesi için çocuğa muhtaç olmaları, arka çıkmaları için erkekleri tercih etmeleri ve diri diri gömenlerin farklı maksatlarına göre ayıbı defetmek yahut fakirlik korkusuyla kız çocuklarını diri diri gömmeleridir; bunların her biri acziyeti, kusuru ve aşırı cimriliği haykırmaktadır. İbn Abbas'tan { مَثَلُ السَّوْءِ } ifadesinin «cehennem ateşi» olduğu rivayet edilmiştir; zannımca bu rivayet radıyallâhu anh'tan sahih değildir. İbn Atiyye meseli sıfata hamletmiş ve şöyle demiştir: Buna mecburiyet yoktur; zira bu lafızdan çıkmaktır, bilakis lafız kendi hakiki manası üzeredir. Şöyle ki: Onlar «Kızlar Allah Sübhânehu'nundur» dediler ve böylece Allah Azze ve Celle'ye bir benzer (mesel) kılmış oldular; zira kızlar beşerdendir ve kızların çokluğu onların yanında kerih ve mezmum bir şeydir; işte Allah Teâlâ'nın kendilerine ait olduğunu bildirdiği kötü mesel budur. Bu sadece kızlarda değildir; onlar O Teâlâ'ya kızları isnat ettiklerinde, O Sübhânehu da her türlü kötülükte mutlak olarak onlara kılmıştır; cehennem azabından daha uzak bir gaye de yoktur. İntihâ. Bu söz gizli kalmayacağı üzere benim nezdimde anlamsız bir söz (ratâne) gibidir. Zamir yerine mevsûlün konulması, bu çirkinliklerle nitelenmelerinin mihverinin ahirete imansızlık olduğunu bildirmek içindir.

وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلى أي الصفة العجيبة الشأن التي هي مثل في العلو مطلقا وهو الوجوب الذاتي والغنى المطلق والجود الواسع والنزاهة عن صفات المخلوقين ويدخل فيه علوه تعالى عما يقول (١) علوا كبيرا. وأخرج ابن جرير. وغيره عن قتادة أن المثل الأعلى شهادة على لا إله إلا الله وهو رواية عن ابن عباس. والذي أخرجه عنه البيهقي في الأسماء والصفات وغيره هو لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ [الشورى:

{ وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلى } “En yüce sıfat ise Allah'ındır”; yani mutlak yücelikte darbımesel olan o şanı yüce sıfattır ki o da zatî vaciplik, mutlak zenginlik, geniş cömertlik ve yaratılmışların sıfatlarından münezzeh olmaktır; O Teâlâ'nın onların söylediklerinden yüce olması da buna dâhildir. İbn Cerîr ve diğerleri Katâde'den, en yüce meselin «Lâ ilâhe illallâh» şehadeti olduğunu rivayet etmişlerdir; bu İbn Abbas'tan da bir rivayettir. Beyhakî'nin el-Esmâ ve's-Sıfât'ta ve diğerlerinin ondan rivayet ettiği ise { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } [Şûrâ:

١١] . وَهُوَ الْعَزِيزُ المنفرد بكمال القدرة على كل شيء ومن ذلك مؤاخذتهم بقبائحهم، وقيل: هو الذي لا يوجد له نظير الْحَكِيمُ الذي يفعل كل ما يفعل بمقتضى الحكمة البالغة.

11] kavlidir. { وَهُوَ الْعَزِيزُ } her şeye karşı tam kudretiyle tek olan Zât'tır; onları çirkinlikleriyle cezalandırması da bundandır. Denildi ki: O, benzeri bulunmayan Zât'tır. { الْحَكِيمُ } “O, Azîz'dir, Hakîm'dir”; yaptığı her şeyi üstün hikmetin gereğine göre yapandır.

وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ الظالمين مطلقا، وقيل: بالكفر والمؤاخذة مفاعلة من فاعل بمعنى فعل وهو الظاهر، وقال ابن عطية: هي مجاز كأن العبد يأخذ حق الله تعالى بمعصيته والله تعالى يأخذ منه بعاقبته وكذا الحال في مؤاخذة الخلق بعضهم بعضا بِظُلْمِهِمْ أي بسبب كفرهم ومعاصيهم بناء على الظلم فعل ما لا ينبغي ووضعه في غير موضعه وقد يخص بالكفر والتعدي على الغير ويدخل فيه ما عد من القبائح، وهذا تصريح بما أفاده قوله تعالى: وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ وإيذان بأن ما أتاه هؤلاء الكفرة من القبائح قد تناهى إلى أمد لا غاية وراءه ما تَرَكَ عَلَيْها أي على الأرض المدلول عليها بالناس وبقوله تعالى: مِنْ دَابَّةٍ بناء على شهرة كون الدبيب في الأرض أي ما ترك عليها شيئا من الدواب أصلا بل أهلكها بالمرة، أما الظالم فبظلمه وأما غيره فبشؤم ذلك فقد قال سبحانه: وَاتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِيبَنَ

{ وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ } “Eğer Allah insanları” [yani] mutlak olarak zalimleri -küfürleri sebebiyle [cezalandıracağı] da söylenmiştir; el-muâhaze (cezalandırma/hesaba çekme), fâale (فَاعَلَ) vezninde müfâale babından olup feale (فَعَلَ) anlamındadır ve zâhir olan da budur. İbn Atıyye şöyle demiştir: Bu bir mecazdır; sanki kul isyanıyla Allah Teâlâ'nın hakkını almakta, Allah Teâlâ da akıbetiyle kuldan [hakkını] almaktadır; yaratılmışların birbirini muaheze etmesi (hesaba çekip cezalandırması) durumu da böyledir- { بِظُلْمِهِمْ } “zulümleri sebebiyle” yani küfürleri ve isyanları sebebiyle [cezalandırsaydı] -bu da zulmün, yapılmaması gereken bir şeyi yapmak ve onu layık olmadığı yere koymak olduğu esasına dayanır; kimi zaman da küfre ve başkasına haksızlık etmeye tahsis edilir ve çirkin sayılan her fiil bunun içine girer-. Bu [ifade], Allah Teâlâ'nın { وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } kavlinin ifade ettiği mananın açık bir beyanı ve bu kâfirlerin irtikâp ettiği çirkinliklerin ötesinde bir sınır bulunmayan bir nihayete ulaştığının ilanıdır. { ما تَرَكَ عَلَيْها } “onun üzerinde bırakmazdı”, yani “insanlar” lafzı ve Teâlâ'nın { مِنْ دَابَّةٍ } kavliyle kendisine delalet edilen yer[yüzü] üzerinde -bu da debîbin (yürümenin/hareket etmenin) yeryüzünde meşhur olması esasına dayanır-, yani onun üzerinde canlı namına hiçbir şeyi asla bırakmaz, bilakis hepsini tamamen helak ederdi. Zalime gelince zulmü sebebiyle, diğerlerine gelince ise bu [zulmün] uğursuzluğu sebebiyle [helak olurdu]. Nitekim Subhânehu şöyle buyurmuştur: { وَاتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِيبَنَ }

الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً [الأنفال: ٢٥] وأخرج البيهقي في الشعب وغيره عن أبي هريرة أنه سمع رجلا يقول: إن الظالم لا يضر إلا نفسه فقال: بلى والله إن الحبارى لتموت هزلا في وكرها من ظلم الظالم، وأخرج أيضا هو فيه وغيره عن ابن مسعود قال: كاد الجعل أن يعذب في جحره بذنب ابن آدم ثم قرأ الآية، وأخرج أحمد في الزهد عنه أنه قال:

الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً } [Enfâl: 25] “Bir de öyle bir fitneden sakının ki, o içinizden sadece zulmedenlere erişmekle kalmaz”. Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da ve diğerleri Ebû Hüreyre'den rivayet etmişlerdir ki o, bir adamın «Zalim ancak kendi nefsine zarar verir» dediğini işitince şöyle demiştir: «Hayır, vallahi toy kuşu bile zalimin zulmü yüzünden yuvasında zayıflıktan ölür.» Yine o eserde ve diğerlerinde İbn Mes'ûd'dan şöyle rivayet edilmiştir: «Neredeyse pislik böceği bile Âdemoğlunun günahı yüzünden deliğinde azap görecekti.» Sonra bu ayeti okumuştur. Ahmed ez-Zühd'de ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir:

ذنوب ابن آدم قتلت الجعل في جحره ثم قال: أي والله زمن غرق قوم نوح ﵇، وقيل: المراد من دابة ظالمة على أن التنوين للنوع وهو مخصوص بالكفار والعصاة من الأنس، وقيل: منهم ومن الجن، وقيل: المراد الدابة الظالمة الفاعلة لما ينبغي شرعا أو عرفا فيدخل بعض الدواب إذا ضر غيره، وقالت فرقة منهم ابن عباس: المراد بالدابة المشرك فقد قال تعالى: إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الَّذِينَ كَفَرُوا [الأنفال: ٥٥] وقال الجبائي: الدابة على عمومها فتشمل سائر الحيوانات، والمراد بالناس الظالمون مطلقا ووجه الملازمة أنه تعالى لو آخذهم بما كسبوا من كفر أو معصية لعجل هلاكهم وحينئذ لا يبقى لهم نسل، ومن المعلوم أن لا أحد إلا وفي آبائه من يستحق العقاب وإذا هلكوا جميعا وبطل نسلهم لا يبقى أحد من الناس وحينئذ يهلك الدواب لأنها مخلوقة لمنافع العباد ومصالحهم كما يشعر به قوله تعالى:

«Âdemoğlunun günahları pislik böceğini deliğinde öldürdü.» Sonra dedi ki: «Evet vallahi, Nuh aleyhisselâm'ın kavminin boğulduğu zamanda.» Denildi ki: Canlıdan murat zalim canlıdır; tenvin nevi içindir ve bu insanlardan olan kâfirlere ve âsilere mahsustur. Onlardan ve cinlerden olduğu da söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir: Canlıdan murat şer'an veya örfen gerekeni yapmayan zalim canlıdır; böylece başkasına zarar verdiğinde bazı hayvanlar da buna dâhil olur. İbn Abbas'ın da aralarında bulunduğu bir topluluk şöyle demiştir: Canlıdan murat müşriktir; nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الَّذِينَ كَفَرُوا } [Enfâl: 55] “Şüphesiz Allah katında canlıların en kötüsü kâfir olanlardır” buyurmuştur. Cübbâî ise: «Dâbbe lafzı umumîliği üzeredir, diğer bütün hayvanları da kapsar; insanlardan murat ise mutlak olarak zalimlerdir. Gerekliliğin (mülâzemet) yönü şudur: Allah Teâlâ onları işledikleri küfür veya günahtan ötürü cezalandırsaydı onların helakini çabuklaştırırdı ve bu durumda onların nesli kalmazdı. Bilinmektedir ki hiç kimse yoktur ki ataları arasında cezayı hak eden biri bulunmasın; hepsi helak olup nesilleri kesilince insanlardan hiç kimse kalmazdı; bu durumda hayvanlar da helak olurdu, zira onlar kulların menfaatleri ve maslahatları için yaratılmıştır; nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavli de bunu ihsas ettirmektedir:

خَلَقَ لَكُمْ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً [البقرة: ٢٩] وبتخصيص الناس يسقط الاستدلال بالآية على عدم عصمة الأنبياء ﵈، وقال بعض المحققين: لا حاجة إلى التخصيص في ذلك والآية من باب بنو تميم قتلوا قتيلا لتظافر الأدلة والنصوص على عصمة الأنبياء ﵈. فلا يقال: الأصل الحمل على الحقيقة.

{ خَلَقَ لَكُمْ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً } [Bakara: 29] “Yerde olanların hepsini sizin için yaratan O'dur”. İnsanların tahsis edilmesiyle, peygamberlerin aleyhimüsselâm masum olmadığına dair bu ayetten delil getirilmesi düşer. Bazı muhakkikler şöyle demiştir: Bu hususta tahsise gerek yoktur; peygamberlerin aleyhimüsselâm ismetine dair delil ve nassların birbirini desteklemesi sebebiyle ayet 'Temîmoğulları bir maktul öldürdü' [yani bir kısmı öldürdü] kabilindendir. Dolayısıyla 'asıl olan hakikate hamletmektir' denilemez.

واستدل بعضهم للتخصيص بقوله تعالى: ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَيْراتِ [فاطر: ٣٢] وألا يفسد التقسيم، وقد يقال: إنه ما أحد إلا وهو متصف بظلم إلا أن مراتبه مختلفة فحسنات الأبرار سيئات المقربين، والعصمة التي تدعى للأنبياء ﵈ إنما هي العصمة مما يعد ذنبا بالنسبة إلى غيرهم وأما العصمة مما يعد ذنبا بالنسبة إلى مقامهم ومرتبتهم فلا تدعى لهم إذ قد وقع ذلك منهم كما يشهد به كثير من الآيات،

Bazıları bu tahsise Allah Teâlâ'nın { ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَيْراتِ } [Fâtır: 32] “Sonra Kitab'ı kullarımızdan seçtiklerimize miras bıraktık; onlardan kimi nefsine zulmedendir, kimi orta yoldadır, kimi de hayırlarda öne geçendir” kavlini delil getirmişlerdir; tâ ki taksim bozulmasın. Şöyle de denilebilir: Zulüm ile nitelenmeyen hiç kimse yoktur; ancak onun mertebeleri farklıdır; nitekim ebrarın hasenatı, mukarrebînin seyyiatıdır. Peygamberler aleyhimüsselâm için iddia edilen ismet, ancak başkalarına nispetle günah sayılan şeylerden ismettir; kendi makam ve mertebelerine nispetle günah sayılan şeylerden ismet ise onlar için iddia edilmez; zira pek çok ayetin şahitlik ettiği üzere bu tür şeyler onlardan sâdır olmuştur.

وأخرج ابن مردويه عن أبي هريرة قال: «قال رسول الله ﷺ لو أن الله تعالى يؤاخذني وعيسى ابن مريم بذنوبنا- وفي لفظ- بما جنت هاتان الإبهام والتي تليها لعذبنا ما يظلمنا شيئا»

İbn Merdûye Ebû Hüreyre'den rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: «Resûlullah ﷺ buyurdu ki: 'Eğer Allah Teâlâ beni ve Meryem oğlu İsa'yı günahlarımız sebebiyle -bir rivayette- şu iki parmağın (başparmak ve yanındakinin) işlediği cürüm sebebiyle cezalandıracak olsaydı, bize hiçbir şekilde zulmetmeksizin azap ederdi.'»

نعم إنه لا يقال لنبي هو ظالم ولا للأنبياء ﵈ هم ظالمون ويقال الناس ظالمون وهذا نظير قولهم: لا يقال لله سبحانه خالق القردة والخنازير ويقال هو خالق كل شيء، ورب شيء يجوز تبعا ولا يجوز استقلالا، وأمر التقسيم هين عند المتأمل فليتأمل، ومن الناس من احتج بالآية على أن أصل المضمار الحرمة إذ لو كان الضرر مشروعا فإما أن يكون مشروعا على وجه يكون جزاء على جرم أولا وكلا القسمين باطل، أما الأول فللآية وذلك من وجهين.

Evet, bir peygamber için 'o zalimdir' denilmez, peygamberler aleyhimüsselâm için de 'onlar zalimdirler' denilmez; fakat 'insanlar zalimdirler' denilir. Bu, ulemanın «Allah Sübhânehu hakkında maymunların ve domuzların yaratıcısıdır denilmez, fakat O her şeyin yaratıcısıdır denilir» sözünün bir benzeridir. Nice şey vardır ki tebaan caiz olur da istiklâlen caiz olmaz. Düşünen kimse için taksim meselesi kolaydır, iyice düşünülsün. İnsanlardan bazıları, zararların aslında haram olduğuna bu ayetle istidlal etmişlerdir; zira zarar meşru olsaydı, ya bir cürmün cezası olarak meşru olurdu ya da öyle olmazdı; her iki kısım da bâtıldır. Birincisi ayet sebebiyledir ve bu iki vecihdendir:

الأول أنها لمكان لو تقتضي أن تعالى ما آخذ الناس بظلمهم وأنه ترك على ظهرها دابة. الثاني أن مقتضى المؤاخذة عدم ترك دابة على ظهرها ونحن نشاهد أنه سبحانه قد ترك كثيرا من الدواب فيجب القطع بأنه تعالى لم يؤاخذ بالظلم، وأما الثاني فباطل بالإجماع فثبت بمقتضى آية تحريم المضار، ويؤكد ذلك آيات أخر وأخبار وحينئذ يقال: إذا وقعت حادثة مشتملة على الضرر من جميع الوجوه فإن وجدنا نصا يدل على كونه مشروعا قضينا به تقديما للخاص على العام وإلا قضينا بالحرمة بناء على الأصل الذي قرر. واستدل بها المعتزلة على أن العباد خالقون لأفعالهم ووجه مع رده غنى عن البنيان وَلكِنْ لا يؤاخذهم بذلك بل يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى سماه سبحانه وعينه لأعمالهم أو لعذابهم كي يتوالدوا أو يكثر عذابهم فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ المسمى لا يَسْتَأْخِرُونَ عنه ساعَةً أقل مدة وَلا يَسْتَقْدِمُونَ عليه، وقد مر الكلام في نظيرها وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ أي يثبتون له سبحانه وينسبون إليه بزعمهم ما يَكْرَهُونَ الذي يكرهونه لأنفسهم من البنات، والتعبير- بما- عند أبي حيان على إرادة النوع، وهذا على ما

Birincisi: Ayet 'lev' (لَوْ) edatından ötürü Allah Teâlâ'nın insanları zulümleri sebebiyle cezalandırmadığını ve yerin üzerinde canlı bıraktığını iktiza eder. İkincisi: Cezalandırmanın gereği yerin üzerinde hiçbir canlı bırakmamaktır; oysa biz O Sübhânehu'nun pek çok canlı bıraktığını müşahede etmekteyiz; dolayısıyla O Teâlâ'nın zulüm sebebiyle cezalandırmadığına kesin olarak hükmetmek gerekir. İkincisi ise icma ile bâtıldır; böylece zararların haramlığı ayetin muktezasıyla sabit olmuştur. Başka ayetler ve hadisler de bunu teyit etmektedir; bu durumda şöyle denilir: Her bakımdan zararı içeren bir hadise vuku bulduğunda, onun meşru olduğuna delalet eden bir nass bulursak, hususiyi umumiye takdim ederek onunla hükmederiz; aksi takdirde yerleşen asıl kurala binaen haram olduğuna hükmederiz. Mutezile bu ayetle kulların kendi fiillerinin yaratıcısı olduğuna delil getirmiştir; bunun yönü ve reddi açıklamaya ihtiyaç duymayacak kadar açıktır. { وَلكِنْ } onları bununla hemen cezalandırmaz, bilakis { يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى } “fakat onları belirlenmiş bir süreye kadar erteler”; O Sübhânehu'nun onların amelleri yahut azapları için isimlendirip tayin ettiği bir vakte kadar erteler ki üresinler yahut azapları çoğalsın. { فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ } o belirlenmiş ecelleri geldiğinde { لا يَسْتَأْخِرُونَ } ondan geri kalamazlar { ساعَةً } en ufak bir an bile { وَلا يَسْتَقْدِمُونَ } “onların ecelleri geldiği zaman, ne bir an geri kalabilirler ne de öne geçebilirler”. Bunun benzeri hakkında açıklamalar geçmişti. { وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ } yani kendi batıl iddialarınca O Sübhânehu'ya isnat ve nispet ederler { ما يَكْرَهُونَ } “Kendilerinin hoşlanmadıkları şeyleri Allah'a isnat ederler”; yani kendileri için istemedikleri kız çocuklarını [Allah'a isnat ederler]. Ebû Hayyân'a göre { ما } lafzıyla ifade edilmesi nev'in kastedilmesindendir. Bu,

سمعت تكرير لما سبق تثنية للتقريع وتوطئة لقوله تعالى: وَتَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْكَذِبَ أي يجعلون لله تعالى ما يجعلون ومع ذلك تصف ألسنتهم الكذب وهو أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنى أي العاقبة الحسنى عند الله ﷿ ولا يتعين إرادة الجنة.

işittiğin üzere kınamayı pekiştirmek ve Allah Teâlâ'nın { وَتَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْكَذِبَ } “Dilleri de yalanı vasfeder” kavline bir zemin hazırlamak için öncekinin bir tekrarıdır; yani onlar Allah Teâlâ'ya isnat ettiklerini isnat ederler, bununla birlikte dilleri de yalanı niteler ki o da { أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنى } “en güzel akıbetin kendilerine ait olduğunu [söyler]”; yani Allah Azze ve Celle katında en güzel akıbetin kendilerine ait olduğunu vasfeder; cennetin murat edilmesi şart değildir.

وعن بعضهم أن المراد بها ذلك بناء على أن منهم من يقر بالبعث وهذا بالنسبة لهم أو أنه على الفرض والتقدير كما روي أنهم قالوا: إن كان محمد ﷺ صادقا في البعث فلنا الجنة بما نحن عليه، قيل: وهو المناسب لقوله تعالى الآتي: لا جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ النَّارَ لظهور دلالته على أنهم حكموا لأنفسهم بالجنة، فلا يرد أنهم كيف قالوا ذلك وهم منكرون للبعث، وعن مجاهد أنهم يرادوا بالحسنى البنين وليس بذاك وقال بعض المحققين: المراد- بما يكرهون- أعم مما تقدم فيشمل البنات وقد علم كراهتهم لها وإثباتها لله تعالى بزعمهم والشركاء في الرياسة فإن أحدهم لا يرضى أن يشرك في ذلك ويزعم الشريك له سبحانه والاستخفاف برسل الله تعالى ﵈ فإنهم يغضبون لو استخف برسول لهم أرسلوه في أمر لغيرهم ويستخفون برسل الله تعالى ﵈ وأراذل الأموال فإنهم كانوا إذا رأوا ما عينوه لله تعالى من أنعامهم أزكى بدلوه بما لآلهتهم وإذا رأوا ما لآلهتهم أزكى تركوه لها ولو فعل نحو ذلك معهم غضبوا، وعلى هذا يفسر الجعل بما يعم الزعم والاختيار وما تعم القلاء وغيرهم ولا يخلو الكلام عن نوع تكرير، والمراد من تَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْكَذِبَ يكذبون وهو من بليغ الكلام وبديعه، ومثله قولهم: عينها تصف السحر أي ساحرة وقدها يصف الهيف أي هيفاء، وقول أبي العلاء المعري:

Bazılarından rivayet edildiğine göre, içlerinden bazılarının dirilişi ikrar etmesi esasına binaen bundan murat cennettir ve bu onlara göredir; yahut faraziye ve takdir kabilindendir; nitekim onların: «Eğer Muhammed ﷺ diriliş konusunda doğru söylüyorsa, içinde bulunduğumuz bu halimiz sebebiyle cennet bizimdir» dedikleri rivayet edilmiştir. Denildi ki: Gelecek olan { لا جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ النَّارَ } ayetine uygun olan da budur; zira onların kendileri için cennete hükmettiklerine delaleti açıktır; dolayısıyla 'dirilişi inkâr ettikleri halde bunu nasıl söylediler?' diye bir itiraz vârid olmaz. Mücâhid'den 'el-hüsnâ' ile erkek çocukların kastedildiği rivayet edilmiştir ki bu pek uygun değildir. Bazı muhakkikler şöyle demiştir: { ما يَكْرَهُونَ } (hoşlanmadıkları şeyler) ifadesinden murat öncekilerden daha geneldir; kız çocuklarını kapsar -ki onların bundan hoşlanmadıkları ve iddialarınca bunu Allah Teâlâ'ya isnat ettikleri bilinmektedir-, riyasetteki ortakları kapsar -zira onlardan biri bu hususta kendisine ortak koşulmasına razı olmazken O Sübhânehu'ya ortak iddia etmektedir-, Allah Teâlâ'nın elçilerini aleyhimüsselâm hafife almayı kapsar -çünkü kendileri bir iş için başkasına gönderdikleri bir elçileri hafife alınsa öfkelenirler, oysa Allah Teâlâ'nın elçilerini aleyhimüsselâm hafife almaktadırlar- ve malların en kötüsünü kapsar -zira onlar davarlarından Allah Teâlâ için ayırdıklarını daha semiz gördüklerinde onu ilahlarının payıyla değiştirirler, ilahlarının payını daha semiz gördüklerinde ise onu ilahlarına bırakırlardı; kendilerine buna benzer bir muamele yapılsaydı öfkelenirlerdi-. Buna göre kılma (ce'l) fiili hem iddiayı hem de seçmeyi kapsayacak şekilde tefsir edilir; { ما } edatı da akıllıları ve başkalarını kapsar ve kelam bir tür tekrardan hâli olmaz. { تَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْكَذِبَ } ifadesinden murat 'yalan söylerler' demektir ve bu pek beliğ ve bedî bir ifadedir. Bunun bir benzeri onların: «Gözü sihri vasfediyor» yani büyüleyicidir ve «Boyu zarafeti vasfediyor» yani zariftir şeklindeki sözleri ile Ebü'l-Alâ el-Maarrî'nin şu sözüdür:

سرى برق المعرة بعد وهن ... فبات برامة يصف الكلالا

«Maarra'nın şimşeği gecenin bir vaktinden sonra çaktı... Râme'de yorgunluğu vasfederek geceledi.»

وسيأتي إن شاء الله تعالى قريبا تمام الكلام في ذلك، والظاهر أن الْكَذِبَ مفعول تَصِفُ وأَنَّ لَهُمُ بدل منه أو بتقدير بأن لهم ولما حذفت الباء صار في موضع نصب عند سيبويه، وعند الخليل هو في موضع جر، وجوز أن يكون خبرا لمبتدأ محذوف كما أشرنا إليه في بيان المعنى، وجوز أبو البقاء كون الْكَذِبَ بدلا- مما يكرهون- وهو كما ترى. وقرأ الحسن. ومجاهد باختلاف أَلْسِنَتُهُمُ بإسقاط التاء وهي لغة تميم، واللسان يذكر ويؤنث قيل:

İnşâallahu teâlâ yakında buna dair sözün tamamı gelecektir. Zahir olan şudur ki { الْكَذِبَ } lafzı { تَصِفُ } fiilinin mef'ûlüdür; { أَنَّ لَهُمُ } ise ondan bedeldir yahut 'bi-enne lehüm' takdirindedir ve bâ hazfedildiğinde Sîbeveyh'e göre nasb mahallinde, Halîl'e göre ise cer mahallinde olur. Mananın beyanında işaret ettiğimiz üzere mahzuf bir mübtedanın haberi olması da caiz görülmüştür. Ebü'l-Bekâ { الْكَذِبَ } lafzının { مِمَّا يَكْرَهُونَ } ifadesinden bedel olmasını caiz görmüştür ki bu gördüğün gibi [zayıf] bir görüştür. Hasan ve Mücâhid ihtilaflı olarak, Temîm lügatı gereğince tâ harfini düşürerek «elsinetühüm» şeklinde okumuşlardır. 'Lisân' lafzı hem müzekker hem müennes kılınır; denildi ki:

ويجمع المذكر على ألسنة نحو حمار وأحمرة والمؤنث على ألسن كذراع واذرع. وقرأ معاذ بن جبل. وبعض أهل الشام «الكذب» بثلاث ضمات وهو جمع كذوب كصبر وصبور وهو مقيس. وقيل: جمع كاذب نحو شارف وشرف وهو غير مقيس، ورفعه على أنه صفة الألسنة أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنى حينئذ مفعول تَصِفُ لا جَرَمَ أي حقا أَنَّ لَهُمُ

Müzekkeri hımâr-ahmire gibi 'elsine', müennesi ise zirâ'-ezru' gibi 'elsün' şeklinde çoğul yapılır. Muâz b. Cebel ve Şam ehlinden bazıları, sâbir-subûr gibi 'kezûb'un kurallı çoğulu olarak üç zamme ile «el-küzüb» şeklinde okumuşlardır. Şârif-şüref gibi kâzib'in kuralsız çoğulu olduğu da söylenmiştir; bu takdirde merfû oluşu elsinenin sıfatı olması sebebiyledir ve { أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنى } o zaman { تَصِفُ } fiilinin mef'ûlü olur. { لا جَرَمَ } yani hiç şüphesiz, muhakkak ki { أَنَّ لَهُمُ }

مكان ما زعموه من الحسنى النَّارَ التي ليس وراء عذابها عذاب وهو علم في السوأى، وكلمة لا رد لكلام وجَرَمَ بمعنى كسب وأَنَّ لَهُمُ في موضع نصب على المفعولية أي كسب ما صدر منهم إن لهم ذلك.

iddia ettikleri o hüsnânın yerine { النَّارَ } “Şüphe yok ki onlar için ateş vardır”; ardında hiçbir azabın bulunmadığı ateştir ki bu, en kötü durum için özel isim gibidir. { لا } kelimesi bir sözü reddir; { جَرَمَ } ise 'kazandı' manasındadır; { أَنَّ لَهُمُ } mef'ûl olarak nasb mahallindedir; yani onlardan sâdır olan şeyler kendileri için bunu kazandırdı demektir.

وإلى هذا ذهب الزجاج، وقال قطرب: جَرَمَ بمعنى ثبت ووجب وإن لهم في موضع رفع على الفاعلية له، وقيل: لا جَرَمَ بمعنى حقا وأَنَّ لَهُمُ فاعل حق المحذوف، وقد مر تمام الكلام في ذلك وحلا. وقرأ الحسن.

Zeccâc bu görüşe gitmiştir. Kutrub ise: «{ جَرَمَ } sabit oldu ve vacip oldu manasındadır; 'inne lehüm' cümlesi onun faili olarak ref mahallindedir» demiştir. Denildi ki: { لا جَرَمَ } «hakkan» (şüphesiz/gerçekten) manasındadır ve { أَنَّ لَهُمُ } mahzuf 'hakka' fiilinin failidir. Buna dair sözün tamamı ve güzeli geçmişti. Hasan

وعيسى بن عمر «إن لهم» بكسر الهمزة وجعل الجملة جواب قسم أغنت عنه لا جَرَمَ وكذا قرآ بالكسر في قوله تعالى: وَأَنَّهُمْ مُفْرَطُونَ أي مقدمون معجل بهم إليها على ما روي عن الحسن. وقتادة من افرطته إلى كذا قدمته وهو معدى بالهمزة من فرط إلى كذا تقدم إليه ومنه أنا «فرطكم على الحوض» أي متقدمكم وكثيرا ما يقال للمتقدم إلى الماء لإصلاح نحو دلو فارط وفرط، وأنشدوا للقطامي:

ve Îsâ b. Ömer hemzenin kesri ile «inne lehüm» şeklinde okumuşlar ve cümleyi, { لا جَرَمَ } ifadesinin yerini tuttuğu bir yeminin cevabı kılmışlardır. Yine ikisi Allah Teâlâ'nın { وَأَنَّهُمْ مُفْرَطُونَ } “ve onlar [ateşe] en önde sürüleceklerdir” kavlinde de kesr ile [inne okumuşlardır]; yani Hasan ve Katâde'den rivayet edildiğine göre ateşe en önde ve aceleyle sevk edileceklerdir; nitekim «Onu şuraya öne geçirdim» anlamında 'efrettuhû ilâ kezâ' denir; bu, «bir şeye öne geçti» anlamındaki 'ferata ilâ kezâ' fiilinden hemze ile müteaddi kılınmıştır. Resûlullah'ın «Ben havuz başında sizin öncünüzüm (feratukum)» yani önden gideninizim sözü de bundandır. Kova ve benzeri şeyleri tamir etmek için suyun başına önden giden kimseye çokça 'fârit' ve 'ferat' denilir. Kutâmî'nin şu beytini inşad etmişlerdir:

واستعجلونا وكانوا من صحابتنا ... كما تعجل فرّاط لوراد

«Bizi acele ettirdiler; oysa bizim arkadaşlarımızdandılar... Tıpkı suya gelenlerden önce davranan öncülerin acele ettiği gibi.»

وقال مجاهد، وابن جبير، وابن أبي هند: أي متركون في النار منسيون فيها أبدا من أفرطت فلانا خلفي إذا تركته ونسيته، وقرأ ابن عباس. وابن مسعود وأبو رجاء، وشيبة ونافع. وأكثر أهل المدينة مُفْرَطُونَ بكسر الراء اسم

Mücâhid, İbn Cübeyr ve İbn Ebî Hind şöyle demişlerdir: Yani ateşte ebediyen terk edilmiş ve unutulmuş kimselerdir; nitekim bir kimseyi geride bırakıp unuttuğunda «efrettü fülânen halfî» denir. İbn Abbas, İbn Mes'ûd, Ebû Recâ, Şeybe, Nâfi' ve Medine ehlinin çoğu râ harfinin kesri ile { مُفْرِطُونَ } şeklinde okumuşlardır ki bu, ism-i

فاعل من أفرط اللازم إذا تجاوز أي مجاوز والحد في معاصي الله تعالى. وقرأ أبو جعفر «مفرّطون» بتشديد الراء وكسرها من فرط في كذا إذا قصر أي مقصرون في طاعة الله تعالى، وعنه أنه قرأ «مفرّطون» بتشديد الراء وفتحها من فرطته المعدى بالتضعيف من فرط بمعنى تقدم أي مقدمون إلى النار.

faildir; haddi aştığında lâzım olan 'efrete' fiilindendir; yani Allah Teâlâ'nın emirlerine karşı isyanda haddi aşanlardır. Ebû Ca'fer, bir işte kusur ettiğinde kullanılan 'ferrata fî kezâ' fiilinden hareketle râ harfinin teşdidi ve kesri ile «müferritûn» şeklinde okumuştur; yani Allah Teâlâ'ya itaatte kusur edenler demektir. Ondan, öne geçti manasındaki 'ferata' fiilinden tef'îl babıyla müteaddi kılınan 'ferratehû' fiilinden hareketle râ'nın teşdidi ve fethası ile «müferratûn» şeklinde okuduğu da rivayet edilmiştir; yani ateşe önden sevk edilenler demektir.

تَاللَّهِ لَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ تسلية للرسول ﷺ عما كان يناله من جهالات قومه الكفرة ووعيد لهم على ذلك، ولا يخفى ما في ذلك من عظيم التأكيد أي أرسلنا رسلا إلى أمم من قبل أمتك أو من قبل إرسالك إلى هؤلاء فدعوهم إلى الحق فَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ القبيحة فلم يتركوها ولم يمتثلوا دعوة الرسل ﵈، وقد تقدم الكلام في نسبة التزيين إلى الشيطان فَهُوَ وَلِيُّهُمُ أي قرين الأمم وبئس القرين أو متولي اغوائهم وصرفهم عن الحق الْيَوْمَ أي يوم زين الشيطان أعمالهم فيه، وهو وإن كان ماضيا واليوم المعرف معروف في زمان الحال كالآن لكان صور بصورة الحال ليستحضر السامع تلك الصورة العجيبة ويتعجب منها، وسمى مثل ذلك حكاية الحال الماضية وهو استعارة من الحضور الخارجي للحضور الذهني أو المراد باليوم مدة الدنيا لأنها كالوقت الحاضر بالنسبة للآخرة وهي شاملة للماضي والآتي وما بينهما أي فهو وليهم في الدنيا وَلَهُمْ في الأخرى عَذابٌ أَلِيمٌ وهو عذاب النار، وقد ورد إطلاق اليوم على مدتها كثيرا فهو مجاز متعارف وليس فيه حكاية لما مضى أو يوم القيامة الذي فيه عذابهم لكن صور بصورة الحال استحضارا له كما في الوجه الأول إلا أنه حكاية آتية وفي الأول حكاية حال ماضية وليس من مجاز الأول، والولي على هذا بمعنى الناصر أي لا ناصر لهم في ذلك اليوم غيره وهو نفي للناصر على أبلغ وجه على حد قوله:

{ تَاللَّهِ لَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ } “Allah'a andolsun ki, senden önceki ümmetlere de [elçiler] gönderdik”; kâfir kavminin cehaletlerinden ötürü Hz. Peygamber ﷺ'e isabet eden sıkıntılardan dolayı onu teselli etmek ve buna karşılık kâfirlere bir tehdittir; bunda ne kadar büyük bir tekit bulunduğu gizli değildir; yani senin ümmetinden önce veya seni bunlara göndermeden önce birtakım ümmetlere elçiler gönderdik, onlar da bu ümmetleri hakka davet ettiler. { فَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ } “Fakat şeytan onlara yaptıklarını süslü gösterdi”; o çirkin amellerini [süslü gösterdi]; onlar da o amelleri bırakmadılar ve elçilerin aleyhimüsselâm davetine uymadılar. Süslemenin şeytana nispet edilmesine dair açıklama daha önce geçmişti. { فَهُوَ وَلِيُّهُمُ } yani o ümmetlerin yoldaşıdır -ki ne kötü yoldaştır!- veya onları saptırmayı ve haktan çevirmeyi üstlenen kimsedir { الْيَوْمَ } “Bugün de o, onların dostudur”; yani şeytanın amellerini kendilerine süslü gösterdiği günde [onların velisidir]. Bu [zaman] geçmişte kalmış olsa ve elif-lâm ile marife olan 'el-yevm' kelimesi 'şimdi' gibi şimdiki zaman için bilinse de, dinleyicinin bu acayip manzarayı zihninde canlandırması ve ona hayret etmesi için şimdiki zaman suretinde tasvir edilmiştir. Bunun benzerine mazi halinin hikâye edilmesi (hikâyetü'l-hâli'l-mâziye) denir ve bu, haricî huzurdan zihnî huzura yapılan bir istiaredir. Yahut günden murat dünya müddetidir; çünkü ahirete nispetle şimdiki vakit gibidir; maziyi, geleceği ve ikisi arasındakileri kapsar; yani dünyada onların velisidir demektir; { وَلَهُمْ } ahirette ise { عَذابٌ أَلِيمٌ } “onlar için elem verici bir azap vardır”; o da cehennem azabıdır. 'Gün' lafzının dünya müddetine ıtlakı çokça vaki olmuştur; dolayısıyla bu, bilinen bir mecazdır ve bunda geçmişin hikâye edilmesi söz konusu değildir. Yahut azaplarının gerçekleşeceği kıyamet günüdür; fakat birinci vecihte olduğu gibi onu zihinde canlandırmak için hal suretinde tasvir edilmiştir; şu kadar var ki bu gelecek bir halin hikâyesidir, birincisinde ise geçmiş bir halin hikâyesidir ve birincideki mecaz türünden değildir. 'Veli' kelimesi buna göre 'yardımcı' manasındadır; yani o günde onlar için ondan başka hiçbir yardımcı yoktur; bu da şu beyitte olduğu gibi yardımcının en beliğ şekilde nefyedilmesidir:

وبلدة ليس بها أنيس ... إلا اليعافير وإلا العيس

«Öyle bir belde ki orada hiçbir can yoldaşı yoktur... Yaban sığırları ve kızıl develerden başka.»

ولا يجوز أن يكون بمعنى المتولي للإغواء إذا لا إغواء ثمة ولا بمعنى القرين لأنه في الدرك الأسفل من النار، وجوز بعضهم باعتبار أنه معهم في النار في الجملة ولا يضر اختلافهم في الدركات، والظاهر أن ضمائر الجمع كلها للأمم كما أشرنا إليه في بعضها، وجوز الزمخشري أن يكون ضمير وَلِيُّهُمُ المضاف إليه لقريش لا للأمم والْيَوْمَ بمعنى الزمان الذي وقع فيه الخطاب أي زين الشيطان للكفرة المتقدمين أعمالهم فهو ولي هؤلاء لأنهم منهم.

Saptırmayı üstlenen manasında olması caiz değildir; zira orada artık saptırma yoktur; yoldaş manasında olması da [uygun] değildir; çünkü o cehennemin en alt derekesindedir. Bazıları, genel olarak onlarla birlikte ateşte olması hasebiyle bunu caiz görmüşlerdir; derekelerinin farklı olması buna zarar vermez. Zahir olan, bazılarında işaret ettiğimiz üzere cemi zamirlerinin tamamının geçmiş ümmetlere ait olmasıdır. Zemahşerî ise { وَلِيُّهُمُ } tamlamasındaki muzâfun ileyh zamirinin ümmetlere değil Kureyş'e ait olmasını ve { الْيَوْمَ } lafzının da hitabın vuku bulduğu zaman manasında olmasını caiz görmüştür; yani şeytan önceki kâfirlere amellerini süslü gösterdi, o halde bunların da velisidir; çünkü bunlar da onlardandır.

وأن يكون الضمير للمتقدمين، والكلام على حذف مضاف أي ولي أمثالهم، والمراد من الأمثال قريش.

[Diğer bir ihtimal de] zamirin öncekilere ait olması ve kelamın bir muzafın hazfi üzere [kurulmuş] olmasıdır; yani 'onların benzerlerinin velisidir' [demektir]; 'benzerler'den murat ise Kureyş'tir.

وتعقب ذلك أبو حيان بأن فيه بعدا لاختلاف الضمائر من غير داع إليه ولا إلى تقدير المضاف. ورد بأن لفظ اليوم داع إليه، وقال الطيبي: إن الوجه وعليه النظم الفائق لأن في تصدير القسمية بقوله تعالى: تَاللَّهِ بعد إنكارهم الرسالة وتعداد قبائحهم الإشعار بأن ما ذكر كالتسلية فكأنه قيل: إن الأمم الخالية مع الرسالة السالفة لم تزل على هذه الوتيرة فلك أسوة بالرسل ﵈ وقومك خلف لتلك الأمم فلا تهتم لذلك فإن ربك ينتقم لك منهم في الدنيا والآخرة فاشتغل أنت بتبليغ ما أنزل إليك وتقرير أنواع الدلائل المنصوبة على الوحدانية وبالتنبيه على إقامة على نعم الله تعالى المتظاهرة اه.

Ebû Hayyân buna, ne buna ne de bir muzaf takdirine sevk eden bir sebep olmaksızın zamirlerin ihtilafından dolayı bunda bir uzaklık bulunduğu gerekçesiyle itiraz etmiştir. Buna da 'el-yevm' lafzının buna sevk edici olduğu söylenerek cevap verilmiştir. Tîbî ise şöyle demiştir: Üstün nazmın gerektirdiği vecih budur; zira onların risaleti inkâr etmelerinden ve çirkinliklerinin sayılmasından sonra, yemin cümlesinin Yüce Allah'ın { تَاللَّهِ } “Allah'a andolsun ki” sözüyle başlatılmasında, zikredilen şeyin bir teselli gibi olduğuna bir işaret vardır. Sanki şöyle denilmiştir: Geçmiş ümmetler, önceki risaletle birlikte hep bu tarz üzere olagelmiştir; o halde peygamberlerde -aleyhimüsselâm- senin için güzel bir örnek vardır; senin kavmin de o ümmetlerin ardıllarıdır. Bundan dolayı kederlenme; çünkü Rabbin dünyada ve ahirette senin intikamını onlardan alacaktır. Sen ise sana indirileni tebliğ etmekle, vahdaniyete dikilmiş olan delil çeşitlerini yerleştirmekle ve Allah Teâlâ'nın apaçık görünen nimetlerini hatırlatıp ikame etmekle meşgul ol. [Alıntı sonu].

وقال في الكشف: لا ترجيح لهذا الوجه من حيث التسلي إذ الكل مفيد لذلك على وجه بين وإنما الترجيح للوجه الصائر إلى استحضار الحال لما فيه من مزيد التشفي اه، والحق أن ما ذكره الزمخشري غير ظاهر وما قيل: إن لفظ الْيَوْمَ داع إليه في حيز المنع، وقصارى ما يقال: وجود القرينة المصححة لا المرجحة هذا. وذكر في الكشف في بيان ربط الآيات أن قوله سبحانه: وَيَجْعَلُونَ لِما لا يَعْلَمُونَ إلى هذا الموضع فن آخر من كفرانهم

el-Keşf'te şöyle denilmiştir: Teselli açısından bu vechin bir üstünlüğü (tercihi) yoktur; zira hepsi de bunu açık bir şekilde ifade etmektedir. Üstünlük ancak şifa bulmanın (gönül ferahlığının) daha fazla olması sebebiyle hâlin zihinde canlandırılmasına (istihzâr-ı hâl) dayanan veche aittir. [Alıntı sonu]. Hak olan şu ki, Zemahşerî'nin zikrettiği şey zahir değildir; { الْيَوْمَ } lafzının buna sevk edici olduğuna dair söylenen söz ise menedilme (kabul edilmeme) mevkiindedir. Söylenebilecek en son şey, tercih ettirici (müreccih) değil, sadece caiz kılıcı (musahhih) bir karinenin varlığıdır. el-Keşf'te ayetlerin irtibatının açıklanmasında, Sübhânehu'nun { وَيَجْعَلُونَ لِما لا يَعْلَمُونَ } “Ve onlar, bilmedikleri şeylere pay ayırırlar” sözünden bu yere kadar olan kısmın, onların küfrünün başka bir çeşidi olduğu zikredilmiştir

وتعداد قبائحهم، وجاز أن يكون من تتمة سابقه على منوال وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ [النحل: ٥٣] إلا أنه بنى على الغيبة دلالة على أنه فن آخر، وهذا قريب المتناول، وجاز أن يجعل عطفا على قوله تعالى: وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ فإن ما وقع من الكلام بعده من تتمته اعتراضا واستطرادا كأنه قيل: ذاك معتقدهم في المعاد وهذا في المبتدأ وهم فيما بين ذلك متدينون بهذا الدين القويم ومع اختلاف العقيدة في المبدأ والمعاد يدعون أن لهم الحسنى فيحق لهم ضد ذلك حقا ثم قال: وقوله تعالى وَما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ إِلَّا لِتُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ شديد الملائمة على هذا الوجه قوله سبحانه هنالك: لِيُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي يَخْتَلِفُونَ فِيهِ [النحل: ٣٩] ، ولقوله تعالى: وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَيْهِمْ [النحل: ٤٤] وفيه أن من استبان له الهدى بهذا البيان استغنى عن ذلك البيان حيث لا ينفعه إلا العلم بكذبه وهذا أنسب لتأليف النظم اه.

ve çirkinliklerinin sayılmasıdır. { وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ } “Sizde nimet namına ne varsa hepsi Allah'tandır” [Nahl: 53] tarzı üzere öncekinin devamı olması da caizdir; şu kadar var ki başka bir çeşit olduğuna delalet etmesi için gaib kipi üzerine bina edilmiştir; bu da anlaşılması kolay bir yaklaşımdır. Yüce Allah'ın { وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ } “Allah'a yemin ettiler” sözüne atfedilmesi de caizdir; zira ondan sonra gelen kelam itiraz ve istitrad (ara cümle ve söz akışı) kabilinden onun tamamlayıcısıdır. Sanki şöyle denilmiştir: Onların meâd (ahiret) hakkındaki inançları şudur, mebde' (başlangıç) hakkındaki inançları da budur; onlar bu ikisi arasında ise şu dosdoğru dine uymaktadırlar. Mebde ve meâd konusundaki inanç farklılığına rağmen en güzel akıbetin kendilerine ait olduğunu iddia etmektedirler; dolayısıyla bunun tam zıddı hak olarak onlara vacip olur. Sonra şöyle demiştir: Yüce Allah'ın { وَما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ إِلَّا لِتُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ } “Biz bu Kitab'ı sana ancak hakkında ihtilafa düştükleri şeyi onlara açıklayasın diye indirdik” ayeti bu vecihte, Sübhânehu'nun oradaki { لِيُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي يَخْتَلِفُونَ فِيهِ } “Hakkında ihtilafa düştükleri şeyi onlara açıklasın diye” [Nahl: 39] sözü ile Yüce Allah'ın { وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَيْهِمْ } “İnsanlara kendilerine indirileni açıklayasın diye sana da Zikr'i indirdik” [Nahl: 44] sözüne son derece uygundur. Bunda, bu açıklama ile hidayet kendisi için apaçık ortaya çıkan kimsenin, kendi yalanını bilmekten başka bir işe yaramayacağı o açıklamadan müstağni kalacağına [işaret] vardır; bu da nazmın telifine (uyumuna) daha uygundur. [Alıntı sonu].

وأنت تعلم أن احتمال العطف بعيد، والمراد بالكتاب القرآن فإنه الحقيق بهذا الاسم، والاستثناء مفرغ من أعم العلل أي ما أنزلناه عليك لعلة من العلل إلا لتبين لهم اختلفوا فيه من البعث وقد كان فيهم من يؤمن به وأشياء من التحليل والتحريم والإقرار والإنكار ومقتضى رجوع الضمائر السابقة إلى الأمم السالفة أن يرجع ضمير إليهم واخْتَلَفُوا إليهم أيضا لكن منع عنه عدم تأتي تبيين الذي اختلفوا فيه لهم فمنهم من جعله راجعا إلى قريش لأن البحث فيهم ومنهم من جعله راجعا إلى الناس مطلقا لعدم اختصاص ذلك بقريش ويدخلون فيه دخولا أوليا.

Sen bilirsin ki atıf ihtimali uzaktır. Kitap'tan murat Kur'an'dır; zira bu isme en layık olan odur. İstisna, illetlerin en umumisinden müferrağdır; yani 'Biz onu sana hiçbir illetten ötürü indirmedik, ancak hakkında ihtilafa düştükleri -ki içlerinde ona inananlar da vardı- ba's (öldükten sonra dirilme) konusunu, helal kılma ve haram kılma, ikrar ve inkâr kabilinden olan şeyleri onlara açıklayasın diye [indirdik]' demektir. Önceki zamirlerin geçmiş ümmetlere raci olmasının gereği, { إِلَيْهِمْ } ve { اخْتَلَفُوا } kelimelerindeki zamirin de onlara dönmesidir; fakat ihtilafa düştükleri şeyin onlara açıklanmasının mümkün olmaması buna engel olmuştur. Bu sebeple bazısı, konu onlar hakkında olduğu için bunu Kureyş'e raci kılmış; bazısı da bunun Kureyş'e tahsis edilmemesi sebebiyle mutlak olarak insanlara raci kılmıştır; Kureyş ise buna öncelikle dahildir.

وَهُدىً وَرَحْمَةً عظيمين لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ خصهم بالذكر لكونهم المغتنمين آثاره. والاسمان- قال أبو حيان:

Büyük bir { وَهُدىً وَرَحْمَةً } “hidayet ve rahmet olarak” indirdik; { لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “inanan bir kavim için”; onun eserlerini (faydalarını) ganimet bilenler oldukları için onları zikirle tahsis etmiştir. Bu iki isim -Ebû Hayyân demiştir ki:-

- في موضع نصب على أنهما مفعول من أجله والناصب أَنْزَلْنا ولما اتحد الفاعل في العلة والمعلول وصل الفعل لهما بنفسه، ولما لم يتحد في لِتُبَيِّنَ لأن فاعل الإنزال هو الله تعالى لا الرسول ﵊ وصلت العلة بالحرف.

-mefulün lieclih olmaları sebebiyle nasb mahallindedir; nasbeden amil ise { أَنْزَلْنا } fiilidir. İllet ve ma'lûlde (sebep ve sonuçta) fail bir olduğu zaman, fiil bu ikisine bizzat kendisi ulaşmıştır; { لِتُبَيِّنَ } ifadesinde ise -çünkü indirme fiilinin faili Peygamber -aleyhisselâm- değil Allah Teâlâ'dır- fail bir olmadığı için illet harf vasıtasıyla bağlanmıştır.

وقال الزمخشري: هما معطوفان على محل لِتُبَيِّنَ وهو ليس بصحيح لأن محله ليس نصبا فيعطف منصوب عليه، ألا ترى أنه لو نصب لم يجز لاختلاف الفاعل اه. وتعقب بأن معنى كونه في محل نصب أنه في محل لو خلا من الموانع ظهر نصبه وهو هنا كذلك لمن تأمل فقوله ليس بصحيح لأن محله ليس نصبا ليس على ما ينبغي.

Zemahşerî ise şöyle demiştir: Bu ikisi { لِتُبَيِّنَ } ifadesinin mahalline matuftur. [Ebû Hayyân der ki:] Bu doğru değildir; çünkü onun mahalli nasb değildir ki mansub bir kelime ona atfedilsin; görmez misin ki [bizzat] nasb edilseydi failin farklılığından dolayı caiz olmazdı. [Alıntı sonu]. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Onun nasb mahallinde olmasının manası; engellerden hali olsa nasbının zahir olacağı bir mahalde bulunmasıdır. İyice düşünen kimse için buradaki durum da böyledir; dolayısıyla onun 'mahalli nasb olmadığı için doğru değildir' sözü isabetli değildir.

وقال الحلبي: إن ذلك ممنوع إذ لا خلاف في أن محل الجار والمجرور والنصب ولذا أجازوا مررت بزيد وعمرا بالعطف على المحال وللخفاجي هاهنا كلام إن أردته فارجع إليه وراجع، ولعله إنما قدمت علة التبيين على علتي الهدى والرحمة لتقدمه في الوجه في الوجود عليهما وَاللَّهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً تقدم الكلام في مثله، وهذا على ما قيل تكرير لما سبق تأكيدا لمضمونه وتوحيدا لما يعقبه من أدلة التوحيد فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بما أنبت به فيها من أنواع النباتات بَعْدَ مَوْتِها بعد يبسها فالإحياء والموت استعارة للإنبات واليابس، وليس المراد إعادة اليابس بل إنبات مثله، والفاء للتعقيب العادي فلا ينافيه ما بين المتعاطفين من المهلة، ونظير ذلك تزوج فولد له ولد، والآية دليل لمن قال: إن المسببات بالأسباب لا عندها ومن قال به أول إِنَّ فِي ذلِكَ أي في إنزال الماء من السماء وإحياء الأرض ميتة لَآيَةً وأية آية دالة على وحدته سبحانه وعلمه وقدرته وحكمته جل شأنه، والإشارة بما يدل على البعد إما لتعظيم المشار إليه أو لعدم ذكره صريحا لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ قال المولى ابن الكمال: أريد بالسمع القبول كما في سمع الله لمن حمده أي لقوم يتأملون فيها ويعقلون وجه دلالتها ويقبلون مدلولها، وإنما خص كونها آية لهم لأن غيرهم لا ينتفع بها وهذا كالتخصيص في قوله تعالى: هُدىً وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ [الأعراف: ٥٢] وربما قررناه تبين وجه

Halebî de şöyle demiştir: Bu menedilmiştir (kabul edilemez); zira car ve mecrurun mahallinin nasb olduğunda ihtilaf yoktur; bu sebepledir ki mahalle atıf yoluyla 'Merartü bi-Zeydin ve Amran' cümlesini caiz görmüşlerdir. Hafâcî'nin de burada bir sözü vardır; şayet istersen ona müracaat et ve incele. Beyan illetinin hidayet ve rahmet illetlerinin önüne geçirilmesi, varlık sahasında onlardan önce gelmesi sebebiyledir. { وَاللَّهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً } “Allah gökten bir su indirdi”; benzerinin açıklaması geçmişti. Bu, denildiğine göre, mazmununu tekit etmek ve peşinden gelen tevhid delillerini birleştirmek için geçmiş olanın tekrarıdır. { فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ } “ve onunla yeri diriltti”; orada onun vasıtasıyla bitirdiği çeşitli bitkilerle, { بَعْدَ مَوْتِها } “ölümünden sonra”; kurumasından sonra. Diriltme (ihyâ) ve ölüm (mevt), bitirme ve kuruma için birer istiaredir. Murad kuruyanın bizzat iadesi değil, benzerinin bitirilmesidir. Fâ harfi adet bakımından ta'kîb (ardışıklık) içindir; dolayısıyla matuflar arasındaki mühlet (süre) buna aykırı düşmez. Bunun benzeri 'evlendi ve bir çocuğu doğdu' sözüdür. Ayet, müsebbeblerin (sonuçların) sebeplerin yanında değil, sebepler vasıtasıyla olduğunu söyleyenler için bir delildir; [bunun aksini] söyleyenler ise tevil etmişlerdir. { إِنَّ فِي ذلِكَ } yani gökten suyun indirilmesinde ve yerin ölüyken diriltilmesinde { لَآيَةً } “şüphesiz bir ayet (delil) vardır”; Sübhânehu'nun birliğine, ilmine, kudretine ve şanı yüce olan hikmetine delalet eden ne muazzam bir ayet! Uzaklığa delalet eden lafızla işaret edilmesi, ya işaret edilenin tazimi için ya da açıkça zikredilmediği içindir. { لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ } “işiten bir kavim için”. Molla İbn Kemâl demiştir ki: Sem' (işitme) ile 'Semi'allâhu li-men hamideh' sözünde olduğu gibi kabul etme murat edilmiştir; yani onda derin derin düşünen, delalet yönünü akleden ve medlulünü kabul eden bir kavim için [bir ayettir]. Ayet olmasının onlara tahsis edilmesi, başkalarının ondan faydalanamaması sebebiyledir; bu da Yüce Allah'ın { هُدىً وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “inanan bir kavim için hidayet ve rahmet” [A'râf: 52] ayetindeki tahsis gibidir. Takrir ettiğimiz (açıkladığımız) şeyle belki de şu vecih açıklığa kavuşur:

العدول عن- يبصرون- إلى يَسْمَعُونَ انتهى، وقال الخفاجي: اللائق بالمقام ما ذكره الشيخان وبيانه أنه تعالى لما ذكر أنه أرسل إلى الأمم السالفة رسلا وكتبا فكفروا بها فكان لهم خزي في الدنيا والآخرة عقبه بأنه أرسله ﷺ بسيد الكتب فكان عين الهدى والرحمة لمن أرسل إليه إشارة إلى أن مخالفة أمته لمن قبلهم تقربهم من سعادة الدارين وتبشيرا له ﵊ بكثرة متابعيه وقلة مناويه وأنهم سيدخلون في دينه أفواجا أفواجا ثم أتبع ذلك على سبيل التمثيل لإنزاله تلك الرحمة التي أحيت من موتة الضلال إنزال الأمطار التي أحيت موات الأرض وهو الذي ينزل الغيث من بعد ما قنطوا ولولا هذا لكان قوله تعالى: وَاللَّهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً كالأجنبي عما قبله وبعده، وقوله سبحانه: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً إلخ تتميم لقوله تعالى: وَما أَنْزَلْنا إلخ وللمقصود بالذات منه فالمناسب يَسْمَعُونَ لا يبصرون ولو كان تتميما لملاصقة من الإنبات لم يكن- ليسمعون- بمعنى يقبلون مناسبة أيضا، ثم قال: ومن لم يقف على محط نظرهم قال في جوابه: يمكن أن يحمل على يسمعون قولي والله أنزل إلخ فإنه مذكر وحامل على تأمل مدلوله انتهى، وفي قوله عقبه: بأنه أرسله ﷺ بسيد الكتب فكان عين الهدى والرحمة إشارة إلخ خفاء كما لا يخفى، ومتى كان تتميما لقوله تعالى: وَما أَنْزَلْنا إلخ لم يظهر جعل المشار إليه ما سمعت وهو الظاهر، وفي البحر أنه تعالى لما ذكر إنزال الكتاب للتبيين كان القرآن حياة للأرواح وشفاء لما في الصدور من علل العقائد ولذلك ختم بقوله سبحانه لقوم يؤمنون أي يصدقون والتصديق محله القلب ذكر سبحانه إنزال المطر الذي هو حياة الأجسام وسبب بقائها ثم أشار سبحانه بإحياء الأرض بعد موتها إلى إحياء القلوب بالقرآن كما قال تعالى: أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ [الأنعام:

'Görürler' (yubsirûn) ifadesinden { يَسْمَعُونَ } “işitirler” ifadesine dönülmesinin [vechi]. [Alıntı sonu]. Hafâcî ise şöyle demiştir: Bu makama uygun olan, iki şeyhin (Zemahşerî ve Beyzâvî) zikrettiğidir. Bunun izahı şudur: Allah Teâlâ geçmiş ümmetlere peygamberler ve kitaplar gönderdiğini, onların ise bunları inkâr edip dünyada ve ahirette rezilliğe uğradıklarını zikredince; bunun peşinden onu -sallallâhu aleyhi ve sellem- kitapların efendisiyle gönderdiğini, böylece kendisine gönderilen kimseler için tam bir hidayet ve rahmet olduğunu zikretmiştir. Bu da ümmetinin öncekilere muhalefet etmesinin onları iki cihan saadetine yaklaştıracağına bir işaret ve ona -aleyhisselâm- tâbilerinin çok, muhaliflerinin az olacağına, insanların onun dinine fevc fevc (dalga dalga) gireceklerine dair bir müjdedir. Ardından da sapıklık ölümünden dirilten o rahmeti indirmesine temsil yoluyla, yerin ölüsünü dirilten yağmurları indirmesini eklemiştir; O ki onlar ümit kestikten sonra yağmuru indirendir. Şayet böyle olmasaydı, Yüce Allah'ın { وَاللَّهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً } “Allah gökten bir su indirdi” sözü öncesine ve sonrasına yabancı gibi kalırdı. Sübhânehu'nun { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً } “Şüphesiz bunda bir ayet vardır” vb. sözü de Yüce Allah'ın { وَما أَنْزَلْنا } “Biz indirmedik” vb. sözünün ve ondan bizzat kastedilenin tamamlayıcısıdır; dolayısıyla münasip olan 'yubsirûn' değil { يَسْمَعُونَ } “işitirler”dir. Eğer bitirme fiilinin hemen bitişiğindekinin tamamlayıcısı olsaydı, 'kabul ederler' manasındaki 'yesmeûn' için de bir münasebet kalmazdı. Sonra şöyle dedi: Onların bakış açısını kavrayamayan kimse cevabında şöyle demiştir: 'Benim sözüm olan ve Allah indirdi vb. ifadeleri işitirler' manasına hamledilmesi mümkündür; zira o müzekkerdir ve medlulü üzerinde düşünmeye sevk edicidir. [Alıntı sonu]. Onun 'bunun peşinden onu -sallallâhu aleyhi ve sellem- kitapların efendisiyle gönderdiğini, böylece tam bir hidayet ve rahmet olduğunu zikretmesinde bir işaret vardır vb.' sözünde gizli kalmayacağı üzere bir kapalılık vardır. Yüce Allah'ın { وَما أَنْزَلْنا } sözünün tamamlayıcısı olduğu vakit, işaret edilen şeyin işittiğin şey kılınması -ki zahir olan da budur- açık olmaz. el-Bahr'da zikredildiğine göre, Allah Teâlâ açıklama için Kitab'ın indirilmesini zikredince -ki Kur'an ruhların hayatı ve göğüslerdeki inanç hastalıklarının şifasıdır; bu sebeple de Sübhânehu'nun 'inanan bir kavim için' yani tasdik eden kavim için sözüyle bitirmiştir, tasdikin mahalli ise kalptir- Sübhânehu bedenlerin hayatı ve bekasının sebebi olan yağmurun indirilmesini zikretmiş, sonra da yerin ölümünden sonra diriltilmesiyle Yüce Allah'ın { أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ } “Ölü iken dirilttiğimiz kimse...” [En'âm:

١٢٢] فكما تصير الأرض خضرة بالنبات نضرة بعد همودها كذلك القلب يحيا بالقرآن بعد أن كان ميتا بالجهل ولذلك ختم تعالى بقوله سبحانه: يَسْمَعُونَ أي يسمعون هذا التشبيه المشار إليه والمعنى سماع انصاف وتدبر، ولملاحظة هذا المعنى والله تعالى أعلم لم يختم سبحانه- بلقوم يبصرون- وإن كان إنزال المطر مما يبصر ويشاهد انتهى.

122] ayetinde buyurduğu gibi kalplerin Kur'an ile diriltilmesine işaret etmiştir. Nasıl ki yer bitkilerle yeşerip kuruduktan sonra canlanırsa, aynı şekilde kalp de cehaletle ölü olduktan sonra Kur'an ile dirilir. Bu sebepledir ki Allah Teâlâ Sübhânehu'nun { يَسْمَعُونَ } “işitirler” sözüyle bitirmiştir; yani işaret edilen bu teşbihi işitirler; mana ise insaf ve tefekkür ile işitmektir. Bu mananın gözetilmesi sebebiyle -en doğrusunu Allah Teâlâ bilir- yağmurun indirilmesi görülüp müşahede edilen şeylerden olmasına rağmen Sübhânehu 'gören bir kavim için' [ifadesiyle] bitirmemiştir. [Alıntı sonu].

وفيه أيضا من التكلف ما فيه، وأقول: لعل الأظهر أن المشار إليه ما ذكر من الإنزال والإحياء والسماع على ظاهره والكلام تتميم لملاصقه والعدول عن يبصرون إلى يَسْمَعُونَ للإشارة إلى ظهور هذا المعتبر فيه وأنه لا يحتاج إلى نظر ولا تفكر وإنما يحتاج المنبه إلى أن يسمع القول فقط، ويكفي في ربط الآية بما قبلها تشارك الكتاب والمطر في الإحياء لكن في ذاك إحياء القلوب وفي هذا إحياء الأرض الجدوب فتأمل وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً أي معبرا يعبر به من الجهل إلى العلم، وأصل معنى العبر والعبور والتجاوز من محل إلى آخر، وقال الراغب: العبور مختص بتجاوز الماء بسباحة ونحوها، والمشهور عمومه فاطلاق العبرة على ما يعتبر به لما ذكر لكنه صار حقيقة في عرف اللغة؟ والتنكير للتفخيم أي لعبرة عظيمة نُسْقِيكُمْ استئناف بياني كأنه قيل كيف العبرة فيها؟ فقيل: نسقيكم مِمَّا فِي بُطُونِهِ ومنهم من قدر هنا مبتدأ وهو هي نسقيكم ولا حاجة إليه، وضمير بُطُونِهِ للأنعام وهو اسم جمع واسم الجمع يجوز تذكيره وإفراده باعتبار لفظه وتأنيثه وجمعه باعتبار معناه، ولذا جاء الوجهين في القرآن وكلام العرب كذا قيل.

Bunda da barındırdığı ölçüde bir tekellüf (zorlama) vardır. Derim ki: Muhtemelen en zahir olanı; işaret edilenin zikredilen indirme ve diriltme olması, işitmenin zahiri üzere kalması, kelamın da hemen bitişiğindekinin tamamlayıcısı olmasıdır. 'Görürler'den { يَسْمَعُونَ } “işitirler”e dönülmesi ise kendisinde ibret alınan bu şeyin apaçıklığına, nazar ve tefekküre muhtaç olmadığına, uyarılan kimsenin sadece sözü işitmeye ihtiyaç duyduğuna işaret etmek içindir. Ayetin öncesiyle irtibatında ise Kitap ile yağmurun diriltme hususunda ortak olması kâfidir; ancak onda kalplerin diriltilmesi, bunda ise çorak yerin diriltilmesi söz konusudur; iyice düşün! { وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً } “Şüphesiz sizin için sağmal hayvanlarda da büyük bir ibret vardır”; yani cehaletten ilme kendisiyle geçilen bir geçiş yeri (ma'ber) vardır. İbret ve Ubûr (عُبُور) kelimesinin asıl manası bir yerden başka bir yere geçmektir. Râgıb: 'Ubûr, yüzme ve benzeri yollarla suyu geçmeye mahsustur' demiştir; meşhur olan ise umumiliğidir. Kendisiyle ibret alınan şeye ibret (ıbre) denilmesi zikredilen sebeptendir; fakat lügat örfünde hakikat haline mi gelmiştir? Nekrelik tazim içindir; yani pek büyük bir ibret vardır. { نُسْقِيكُمْ } “Size içiririz”; istînâf-ı beyânîdir; sanki 'onlardaki ibret nasıldır?' denilmiş de 'size içiririz' denilmiştir; { مِمَّا فِي بُطُونِهِ } “karınlarındakinden”. Onlardan bazıları burada bir mübteda takdir etmişlerdir ki o da 'hiye nuskîkum'dur; buna ise gerek yoktur. { بُطُونِهِ } kelimesindeki zamir sağmal hayvanlara (en'âm) aittir; o ise bir ism-i cem'dir (topluluk ismidir). İsm-i cem'in lafzı itibarıyla müzekker ve müfred kılınması, manası itibarıyla da müennes ve cemi kılınması caizdir. Bu sebeple Kur'an'da ve Arap kelamında her iki vecih de gelmiştir; böyle denilmiştir.

ونقل عن سيبويه أنه عد الأنعام مفردا وكلامه رحمه الله تعالى متناقض ظاهرا فإنه قال في باب ما كان على مثال مفاعل ومفاعيل ما نصه: وأما أجمال وفلوس فإنها تنصرف وما أشبهها لأنها ضارعت الواحد، ألا ترى أنك تقول: أقوال وأقاويل وأعراب وأعاريب وأيد وإياد فهذه الأحرف تخرج إلى مفاعل ومفاعيل كما يخرج الواحد إليه إذا فسر للجمع، وأما مفاعل ومفاعيل فلا يكسر فيخرج الجمع إلى بناء غير هذا لأن هذا هو الغاية فلما ضارعت الواحد صرفت، ثم

Sîbeveyh'ten, en'âm kelimesini müfred saydığı nakledilmiştir. Onun -rahmetullâhi teâlâ aleyh- sözü zahiren çelişkilidir; zira o, mefâil ve mefâîl vezninde olanlar babında aynen şöyle demiştir: 'Ecmâl ve fülûs ile benzerlerine gelince; bunlar munsarıftır (tenvin alır), çünkü müfrede benzemişlerdir. Görmez misin ki akvâl ve ekāvîl, a'râb ve e'ârîb, eydin ve eyâdin dersin; bu lafızlar, müfred cemilendiği zaman mefâil ve mefâîle dönüştüğü gibi bu vezinlere dönüşürler. Mefâil ve mefâîl ise cemi başka bir kalıba çıksın diye tekrar kırık çoğul yapılmaz; çünkü gaye (nihayet) budur. Müfrede benzedikleri vakit munsarıf kılınmışlardır.' Sonra

قال: وكذلك الفعول لو كسرت مثل الفلوس فإنك تخرجه إلى فعائل كما تقول جدود وجدائد وركوب وركائب. ولو فعلت ذلك بما فعل ومفاعيل لم يجاوز هذا البناء، ويقوي ذلك أن بعض العرب تقول: أتى للواحد فيضم الألف، وأما أفعال فقد يقع للواحد ومن العرب من يقول هو الأنعام قال جل ثناؤه نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ وقال أبو الخطاب سمعت العرب تقول: هذا ثوب أكياس انتهى.

şöyle demiştir: 'Aynı şekilde fuûl vezni de fülûs gibi kırık çoğul yapılırsa onu faâil veznine çevirirsin; nitekim cüdûd ve cedâid, rekûb ve rekâib dersin. Şayet bunu mefâil ve mefâîle yapsaydın bu yapıyı aşmazdı. Bunu kuvvetlendiren husus şudur ki, Araplardan bazısı müfred için elifi zammeli olarak 'ütâ' der. Ef'âl veznine gelince; bazen tekil için kullanılır. Araplardan 'hüve'l-en'âm' (o davardır) diyen vardır; şânı yüce olan Allah { نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ } “onun karınlarındakinden size içiririz” buyurmuştur. Ebü'l-Hattâb da 'Arapların: Bu kumaş torbalardır (hâzâ sevbü ekyâs) dediğini işittim' demiştir.' [Alıntı sonu].

وقال رحمه الله تعالى في باب ما لحقته الزوائد من بنات الثلاثة وليس في الكلام أفعيل ولا أفعول ولا أفعال ولا أفعل ولا أفعال إلا أن تكسر عليه أسماء للجمع انتهى، وقد اضطرب الناس في التوفيق بين كلاميه فذهب أبو حيان إلى تأويل الأول وإبقاء الثاني على ظاهره من أن أفعالا لا يكون من أبنيته المفرد فحمل قوله أولا وأما أفعال فقد يقع للواحد إلخ: على أن بعض العرب قد يستعمله فيه مجازا كالأنعام بمعنى النعم كما قال الشاعر:

Yine o -rahmetullâhi teâlâ aleyh- üç harfli köklere zait harflerin eklendiği kelimeler babında şöyle demiştir: 'Kelamda isimlerin cemi için kırık çoğul yapılması müstesna ef'îl, ef'ûl, if'âl, ef'al ve ef'âl yoktur.' [Alıntı sonu]. İnsanlar onun bu iki sözünü uzlaştırmakta tereddüde düşmüşlerdir. Ebû Hayyân birincisini tevil etme, ikincisini ise ef'âl vezninin müfred kalıplarından olamayacağı zahiri üzere bırakma yoluna gitmiş; onun birinci yerde geçen 'ef'âl veznine gelince bazen tekil için kullanılır...' sözünü, şairin şu sözünde olduğu gibi en'âmın 'ne'am' manasında mecazen kullanılması kabilinden Araplardan bazısının onu mecazen tekil anlamında kullandığına hamletmiştir:

تركنا الخيل والنعم المفدى ... وقلنا للنساء بها أقيمي

«Atları ve feda edilen sağmal develeri bıraktık... Ve kadınlara orada kalın dedik.»

وليس مراده أنه مفرد صيغة ووضعا بدليل ما صرح به في الموضع الآخر من أنه لا يكون إلا جمعا. واعترض عليه بأن مقصود سيبويه بما ذكره أولا الفرق بين صيغتي منتهى الجموع وأفعال وفعول حيث منع الصرف للأول دون الثاني بوجوه: منها أن الأولين لا يقعان على الواحد بخلاف الآخيرين كما أوضحه فلو لم يكن وقوع أفعال على الواحد بالوضع لم يحصل الفرق فلا يتم المقصود. نعم لا كلام في تدافع كلاميه، وأيضا لو كان كذلك لم يختص ببعضهم، وأيضا إن التجوز بالجمع عن الواحد يصح في كل جمع حتى صيغتي منتهى الجموع. وتعقبه الخفاجي بقوله: والحق أنه لا تدافع بين كلاميه فإنه فرق بين صيغتي منتهى الجموع والصيغتين الأخيرتين بأن الأولتين لا تجمعان والأخيرتان تجمعان فأشبهتا الآحاد ثم قوى ذلك بأن قوما من العرب استعملت أتى وهو على وزن فعول مفردا حقيقة، ومنهم من استعمل الأنعام وهو على وزن أفعال كذلك، وقد أشار إلى أن ذلك لغة نادرة ببعض، ومن ما ذكره بعد بناء على اللغة المتداولة، وقوله: إن مقصوده أولا الفرق بوجوه لا وجه له كما يعرفه حملة الكتاب انتهى، ويعلم منه أن رجوع الضمير المفرد المذكر إلى الأنعام عند سيبويه باعتبار أنه مفرد على لغة بعض العرب ومن قال: إنه جمع نعم جعل الضمير للبعض أما المقدر أي بعض الأنعام أو المفهوم منها أو للأنعام باعتبار بعضها وهو الإناث التي يكون اللبن منها أو لواحده كما في قول ابن الحاجب: المرفوعات هو ما اشتمل على علم الفاعلية أو له على المعنى لأن أل الجنسية تسوي بين المفرد والجمع في المعنى فيجوز عود ضمير كل منهما على الآخر. وفي البحر أعاد الضمير مذكرا مراعاة الجنس لأنه إذا صح وقوع المفرد الدال على الجنس مقام جمعه حجاز عوده عليه مذكرا كقولهم هو أحسن الفتيان وأبتله لأنه يصح هو أحسن فتى وإن كان هذا لا ينقاس عند سيبويه وقيل جمع التكثير فيما لا يعقل يعامل معاملة الجماعة ومعاملة الجمع فيعود الضمير عليه مفردا كقوله:

Diğer yerde ancak cemi olacağını açıkça belirtmiş olması deliliyle, onun maksadı sîga ve vazediliş bakımından müfred olduğu değildir. Ona şöyle itiraz edilmiştir: Sîbeveyh'in birinci yerde zikrettiği şeyden maksadı, münteha'l-cümû' kalıpları ile ef'âl ve fuûl kalıpları arasındaki farkı ortaya koymaktır; zira o, açıkladığı üzere birincilerin tekil için kullanılamaması, son ikisinin ise aksine tekil için kullanılabilmesi gibi vecihlerle birincileri gayr-i munsarıf, ikincileri ise munsarıf kılmıştır. Şayet ef'âl vezninin tekil için kullanılması vazediliş bakımından olmasaydı fark hâsıl olmaz ve maksat tamamlanmazdı. Evet, iki sözünün birbiriyle çeliştiğinde şüphe yoktur; ayrıca şayet böyle olsaydı Arapların bir kısmına tahsis edilmezdi; üstelik cemiden tekile mecaz yapılması münteha'l-cümû' kalıpları dahil her cemide sahihtir. Hafâcî buna şu sözüyle itiraz etmiştir: Hak olan şu ki, onun iki sözü arasında bir çelişki yoktur; zira o, münteha'l-cümû' kalıpları ile son iki kalıp arasında, ilk ikisinin tekrar cemilenemeyeceği, son ikisinin ise cemilenip tekillere benzediği farkını koymuş; sonra da Araplardan bir kavmin fuûl vezninde olan 'ütâ' kelimesini hakikaten müfred olarak kullandığıyla bunu kuvvetlendirmiştir. Onlardan ef'âl vezninde olan 'el-en'âm' kelimesini de aynı şekilde kullananlar vardır. O, bunun bazılarına ait nadir bir lügat olduğuna işaret etmiştir; daha sonra zikrettiği şey ise yaygın lügate göredir. Onun 'maksadı öncelikle birtakım vecihlerle farkı ortaya koymaktır' sözünün ise Kitab'ı (Sîbeveyh'in el-Kitâb'ını) taşıyanların (bilenlerin) bildiği üzere hiçbir tutar yönü yoktur. [Alıntı sonu]. Buradan anlaşılır ki, müfred müzekker zamirin en'âma dönmesi Sîbeveyh'e göre bazı Arapların lügatinde onun müfred olması itibarıyladır. Onun 'ne'am' kelimesinin cemisi olduğunu söyleyen kimse ise zamiri ya takdir edilen bir 'ba'z'a yani 'sağmal hayvanların bazısına' ya da ondan anlaşılan manaya veya süt veren dişiler olan bazıları itibarıyla sağmal hayvanlara yahut İbnü'l-Hâcib'in: 'Merfûât, faillik alametini içeren şeydir' sözünde olduğu gibi onun tekine ya da manasına hamletmiştir; zira cins bildiren lâm-ı tarif manada müfred ile cemiyi eşit kılar, böylece her birinin zamirinin diğerine dönmesi caiz olur. el-Bahr'da ise zamiri cinsin gözetilmesi sebebiyle müzekker kılmıştır; çünkü cinse delalet eden müfredin kendi cemisi makamına geçmesi sahih olunca, zamirin ona müzekker olarak dönmesi de caiz olur; nitekim 'o, gençlerin en güzeli ve en yiğididir' sözlerinde olduğu gibi; çünkü 'o, en güzel gençtir' denilmesi sahihtir; gerçi bu Sîbeveyh'e göre kıyasa uymaz. Bir görüşe göre de gayr-i âkilin kırık çoğulu cemaat muamelesi ve cemi muamelesi görür; dolayısıyla şu beyitte olduğu gibi zamir ona müfred olarak döner:

فيها خطوط من سواد وبلق ... كأنه في الجلد توليع البهق

«Onda siyahtan ve alacadan çizgiler vardır... Sanki o derideki alaca hastalığının benek benek parlaması gibidir.»

وهو في القرآن سائغ ومنه قوله تعالى: كَلَّا إِنَّهُ تَذْكِرَةٌ فَمَنْ شاءَ ذَكَرَهُ [المدثر: ٥٤، ٥٥] فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بازِغَةً قالَ هذا رَبِّي [الأنعام: ٧٨] ولا يكون هذا إلا في التأنيث المجازي فلا يجوز جاريتك ذهب.

Bu durum Kur'an'da da caizdir; Yüce Allah'ın { كَلَّا إِنَّهُ تَذْكِرَةٌ فَمَنْ شاءَ ذَكَرَهُ } “Hayır! Şüphesiz o bir öğüttür; artık dileyen ondan öğüt alır” [Müddessir: 54-55] ve { فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بازِغَةً قالَ هذا رَبِّي } “Güneşi doğarken görünce: 'İşte Rabbim budur' dedi” [En'âm: 78] ayetleri bundandır. Bu ancak mecazi müenneste olur; dolayısıyla 'cariyetenke zehebe' denilmesi caiz değildir.

واعترض بأنه كيف جمع- نعم- وهي تخصيص بالإبل والإنعام تقال للبقر والإبل والغنم مع أنه لو اختص كان مساويا.

Buna: 'Ne'am sadece develere tahsis edilirken, en'âm ise sığır, deve ve koyun için kullanılırken nasıl onun cemisi olabilir? Kaldı ki [ne'am da] tahsis edilmiş olsaydı eşit olurdu' diye itiraz edilmiştir.

وأجيب بأن من يراه جمعا له يخص الأنعام أو يعمم النعم ويجعل التفرقة ناشئة من الاستعمال ويجعل الجمع للدلالة على تعدد الأنواع.

Buna şöyle cevap verilmiştir: Onu ne'amın cemisi kabul eden kimse ya en'âmı tahsis eder ya da ne'amı umumileştirir ve aralarındaki farkın kullanımdan kaynaklandığını belirtir; çoğul kılınmasını da türlerin çokluğuna delalet etmesi için kabul eder.

وقرأ ابن مسعود بخلاف عنه. والحسن، وزيد بن علي رضي الله تعالى عنهما. وابن عامر. ونافع. أبو بكر. وأهل

İbn Mes'ûd -kendisinden gelen farklı bir rivayetle-, Hasan, Zeyd b. Ali -radıyallâhu teâlâ anhümâ-, İbn Âmir, Nâfi', Ebû Bekir ve

المدينة نُسْقِيكُمْ بفتح النون هنا وفي المؤمنين على أن مضارع سقى وهو لغة في أسقى عند جمع وأنشدوا قول لبيد:

Medine ehli, 'sekā' (سَقَى) fiilinin muzarisi olmak üzere hem burada hem de el-Mü'minûn suresinde nun harfinin fethasıyla { نَسْقِيكُمْ } şeklinde okumuşlardır; bu da bir topluluğa göre 'eskā' (أَسْقَى) fiilinde bir lügattir. Lebîd'in şu sözünü inşad etmişlerdir:

سقى قومي بني مجد وأسقي ... نميرا والقبائل من هلال

«Kavmim Benî Mecd'i suladı; ben de Nümeyr'i ve Hilâl kabilelerini suluyorum.»

وقال بعض: يقال سقيته لشفته وأسقيته لماشيته وأرضه، وقيل: سقاه بمعنى رواه بالماء وأسقاه بمعنى جعله شرابا معدا له، وفيه كلام بعد فتذكر. وقرأ أبو رجا «يسقيكم» بالياء مضمومة والضمير عائد على الله تعالى.

Bazıları şöyle demiştir: Bizzat onun dudağına içirdiğin zaman 'sekaytühû', hayvanı ve arazisi için içirdiğinde ise 'eskaytühû' denir. Bir görüşe göre: 'Sekāhû', onu suya kandırdı manasındadır; 'eskāhû' ise ona hazır bir içecek kıldı manasındadır. İleride buna dair söz gelecektir, hatırda tut. Ebû Recâ ise zamir Allah Teâlâ'ya raci olmak üzere ya harfinin zammesiyle 'yuskîkum' şeklinde okumuştur.

وقال صاحب اللوامح: ويجوز أن يكون عائدا على النعم وذكر لأن النعم مما يذكر ويؤنث، والمعنى وإن لكم في الأنعام نعما يسقيكم أي يجعل لكم سقيا. وهو كما ترى. وقرأت فرقة منهم أبو جعفر «تسقيكم» بالتاء الفوقية مفتوحة قال ابن عطية: وهي قراءة ضعيفة انتهى، ولم يبين وجه ضعفها، وكأنه والله تعالى أعلم عنى به اجتماع التأنيث في «تسقيكم» والتذكير في بُطُونِهِ وغفل أن مثل ذلك لا يعد ضعفا لأن التأنيث والتذكير باعتبار وجهين.

Sahibu'l-Levâmih şöyle demiştir: Zamirin ne'am kelimesine dönmesi de caizdir; ne'am müzekker ve müennes kılınabilen kelimelerden olduğu için müzekker kılınmıştır. Mana: 'Şüphesiz sağmal hayvanlarda sizin için öyle nimetler (veya hayvanlar) vardır ki size içirir; yani size içecek kılar' demektir. Bu ise gördüğün gibidir. İçlerinde Ebû Ca'fer'in de bulunduğu bir grup ise üstten iki noktalı te harfinin fethasıyla 'teskîkum' şeklinde okumuştur. İbn Atıyye: 'Bu zayıf bir kıraattir' demiş, fakat zayıflığının yönünü açıklamamıştır. Sanki -en doğrusunu Allah Teâlâ bilir- bununla 'teskîkum'daki müenneslik ile { بُطُونِهِ } kelimesindeki müzekkerliğin bir arada bulunmasını kastetmiştir; ancak böylesi bir durumun zayıflık sayılmayacağını, zira müenneslik ve müzekkerliğin iki ayrı vecih itibarıyla olduğunu gözden kaçırmıştır.

مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ لَبَناً الفرث على ما في الصحاح السرجين ما دام في الكرش والجمع فروث. وفي البحر كثيف ما يبقى من المأكول في الكرش أو المعي، وبَيْنِ تقتضي متعددا وهو هنا الفرث والدم فيكون مقتضى ظاهر النظم توسط اللبن بينهما، وروى ذلك الكلبي عن أبي صالح عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: إن البهيمة إذا اعتلفت وأنضج العلف في كرشها كان أسفله فرثا وأوسطه لبنا وأعلاه دما.

{ مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ لَبَناً } “işkembe pisliği ile kan arasından çıkan sütten”. Fers (فَرْث), es-Sıhâh'ta belirtildiğine göre işkembede bulunduğu müddetçe gübre (dışkı) demektir; çoğulu ise furûs (فُرُوث) gelir. el-Bahr'da ise işkembe veya bağırsakta yenilen şeylerden arta kalan yoğun kısımdır, denilmiştir. Beyn (بَيْنِ) lafzı birden fazla şeyi gerektirir ki burada o, fers ve kandır; dolayısıyla nazmın zahirinin gereği sütün bu ikisi arasında yer almasıdır. Bunu Kelbî, Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan -radıyallâhu teâlâ anhümâ- rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Hayvan yemlendiğinde ve yem işkembesinde olgunlaştığında, onun en altı fers (pislik), ortası süt ve en üstü kan olur.

وروي نحوه عن ابن جبير فالبينية على حقيقتها وظاهرها وتعقب ذلك الإمام الرازي بقوله: ولقائل أن يقول:

Benzeri İbn Cübeyr'den de rivayet edilmiştir; dolayısıyla arasındalık (beyniyye) hakikati ve zahiri üzeredir. İmam Râzî ise buna şu sözüyle itiraz etmiştir: Bir kimse şöyle diyebilir:

اللبن والدم لا يتولدان في الكرش والدليل عليه الحس فإن الحيوانات تذبه دائما ولا يرى في كرشها شيء من ذلك ولو كان تولد ما ذكر فيه لوجب أن يشاهد في بعض الأحوال والشيء الذي دلت المشاهدة على فساده لم يجز المصير إليه بل الحق أن الحيوان إذا تناول الغذاء وصل إلى معدته وإلى كرشه إن كان من الأنعام وغيرها فإذا طبخ وحصل الهضم الأول فيه فما كان منه صافيا انجذب إلى الكبد وما كان كثيفا نزل إلى الأمعاء ثم ذلك الذي يحصل في الكبد ينضج ويصير دما وذلك هو الهضم الثاني ويكون ذلك مخلوطا بالصفراء والسوداء وزيادة المائية، أما الصفراء فتذهب إلى المرارة والسوداء إلى الطحال والماء إلى الكلية ومنها إلى المثانة، وأما ذلك الدم فإنه يدخل في الأوردة والعروق النابتة من الكبد وهناك يحصل الهضم الثالث، وبين الكبد والضرع عروق كثيرة فينصب الدم من تلك العروق إلى الضرع، والضرع لحم غددي رخو أبيض فيقلب الله تعالى الدم فيه إلى صورة اللبن، لا يقال: إن هذه المعنى حاصلة في الحيوان الذكر فلم لم يحصل منه اللبن لأنا نقول: الحكمة الإلهية اقتضت تدبير كل شيء على الوجه اللائق به الموافق لمصلحته فأوجبت أن يكون مزاج الذكر حارا يابسا ومزاج الأنثى باردا رطبا فإن الولد إنما يتولد في داخل بدن الأنثى فكان اللائق بها اختصاصها بالرطوبة لتصير مادة للتولد وسببا لقبول التمدد فتتسع للولد، ثم إن تلك الرطوبة بعد انفصال الجنين تنصب إلى الضرع فتصير مادة لغذائه كما كانت كذلك قبل في الرحم، ومن تدبر في بدائع صنع الله تعالى فيما ذكر من الاخلاط والألبان وإعداد مقارها ومجاريها والأسباب المولدة لها وتسخير القوى المتصرفة فيها كل وقت على ما يليق به اضطر إلى الاعتراف بكمال علمه سبحانه وقدرته وحكمته وتناهي رأفته ورحمته:

'Süt ve kan işkembede meydana gelmez; bunun delili ise duyulardır (hisstir). Zira hayvanlar sürekli boğazlanmaktadır ve onların işkembesinde bunlardan hiçbir şey görülmemektedir. Şayet zikredilen şeylerin oluşumu orada olsaydı, bazı durumlarda bunun müşahede edilmesi gerekirdi. Müşahedenin batıllığına delalet ettiği bir şeye ise itimat etmek caiz değildir. Bilakis hak olan şudur: Hayvan gıdayı aldığı zaman, bu gıda midesine ve şayet sağmal veya benzeri hayvanlardansa işkembesine ulaşır. Orada pişip birinci sindirim hâsıl olduğunda, onun duru (saf) olan kısmı karaciğere çekilir; yoğun olan kısmı ise bağırsaklara iner. Sonra karaciğerde oluşan o şey olgunlaşır ve kan haline gelir; işte bu da ikinci sindirimdir. Bu kan sarı safra, kara safra (sevda) ve fazla su ile karışık olur. Sarı safra öd kesesine, kara safra dalağa, su ise böbreğe ve oradan da mesaneye gider. O kana gelince; karaciğerden çıkan toplardamarlara ve damarlara girer ve orada üçüncü sindirim hâsıl olur. Karaciğer ile meme arasında pek çok damar vardır; kan o damarlardan memeye akar. Meme ise bezli, yumuşak, beyaz bir ettir; Allah Teâlâ orada kanı süt suretine dönüştürür. 'Bu manalar erkek hayvanda da mevcuttur; o halde ondan niçin süt meydana gelmemektedir?' denilemez; zira biz deriz ki: İlahi hikmet her şeyi kendi maslahatına uygun, layık olduğu vecih üzere tedbir etmeyi iktiza etmiş; böylece erkeğin mizacının sıcak ve kuru, dişinin mizacının ise soğuk ve nemli olmasını gerekli kılmıştır. Zira yavru ancak dişinin bedeninin içinde meydana gelir; dolayısıyla oluşum maddesi ve esneme kabiliyetinin sebebi olsun da yavru için genişlesin diye nemliliğin dişiye tahsis edilmesi layık olandır. Sonra o nemlilik, cenin ayrıldıktan sonra memeye akar ve daha önce rahimde olduğu gibi onun gıdasının maddesi haline gelir. Zikredilen ahlat (beden sıvıları) ve sütler hususunda, bunların yerlerinin, akış yollarının, onları meydana getiren sebeplerin hazırlanmasında ve her vakit layık olduğu şekilde bunlarda tasarruf eden kuvvetlerin teshir edilmesinde Allah Teâlâ'nın eşsiz sanatını düşünen kimse, Sübhânehu'nun ilminin, kudretinin, hikmetinin kemalini ve şefkat ile rahmetinin nihayetsizliğini itiraf etmek zorunda kalır:'

حكم حارت البرية فيها ... وحقيق بأنها تحتار

«Öyle hikmetler ki mahlukat onlarda hayrete düşmüştür... Ve hayrete düşmesi de pek yerindedir.»

وحاصل ما ذكروه أنه إذا ورد الغذاء الكرش انطبخ فيه وتميزت منه أجزاء لطيفة تنجذب إلى الكبد فينطبخ فيها فيحصل الدم فتسري أجزاء منه إلى الضرع ويستحيل لبنا بتدبير الحكيم العليم، وحينئذ فالمراد أن اللبن إنما يحصل من

Onların zikrettiklerinin özeti şudur: Gıda işkembeye ulaştığında orada pişer ve ondan karaciğere çekilen latif cüzler ayrışır; karaciğerde de pişerek kan meydana gelir; sonra ondan birtakım cüzler memeye geçer ve Hakîm ve Alîm olanın tedbiriyle süte dönüşür. Bu durumda murat, sütün ancak

بين أجزاء الفرث ثم من بين أجزاء الدم فالبينية على هذا مجازية وفي إرشاد العقل السليم وغيره لعل المراد بما روي (١) عن ابن عباس أن أوسطه يكون مادة اللبن وأعلاه مادة الدم الذي يغذو البدن فإن عدم تكونهما في الكرش مما لا ريب فيه والداعي إلى ذلك مخالفة ما يقتضيه الظاهر للحس ولما ذكره الحكماء أهل التشريح. ويؤيد ما ذكروه ما أخبرني به من أثق به من أنه قد شاهد خروج الدم من الضرع بعد اللبن عند المبالغة في الحلب والله تعالى أعلم، ومِنْ الأولى تبعيضية لما أن اللبن بعض ما في بطون الأنعام لأنه مخلوف من بعض أجزاء الدم المتولد من الأجزاء اللطيفة التي في الفرث حسبما سمعت، وهي متعلقة- بنسقيكم- ومِنْ الثانية ابتدائية وهي أيضا متعلقة- بنسقيكم- فإن بين الدم والفرث المحل الذي يبتدأ منه الاسقاء وتعلقهما بعامل واحد لاختلاف مدلوليهما ولَبَناً مفعول ثان- لنسقيكم- وتقديم ذلك عليه لما مر مرارا من أن تقديم ما حقه التأخير يبعث للنفس شوقا إلى المؤخر موجبا لفضل تمكنه عند وروده عليها لا سيما إذا كان المقدم متضمنا لوصف مناف لوصف المؤخر كالذي نحن فيه، فإن بين وصفي المقدم والمؤخر تنافيا وتنائيا بحيث لا يتراءى نارهما فإن لذلك مما يزيد الشوق والاستشراف إلى المؤخر، وجوز أن يكون مِنْ بَيْنِ حالا من لَبَناً قدم عليه لتنكيره وللتنبيه على أنه موضع العبرة.

fers cüzlerinin arasından, sonra da kan cüzlerinin arasından meydana gelmesidir; buna göre arasındalık mecazidir. İrşâdü'l-Akli's-Selîm ve diğerlerinde [şöyle denilmiştir]: İbn Abbâs'tan rivayet edilen şeyden murat, muhtemelen onun ortasının sütün maddesi, en üstünün ise bedeni besleyen kanın maddesi olmasıdır; zira bu ikisinin işkembede oluşmadığı şüphe götürmez bir gerçektir. Buna sevk eden sebep ise zahirin iktiza ettiği şeyin hisse ve tabip olan teşrih ehlinin (anatomistlerin) zikrettiğine aykırı düşmesidir. Onların zikrettiği bu hususu, güvendiğim bir kimsenin, sağımda aşırıya gidildiğinde sütten sonra memeden kan çıktığını müşahede ettiğine dair bana verdiği haber de teyit etmektedir; en doğrusunu Allah Teâlâ bilir. Birinci { مِنْ } harfi teb'îziyyedir (kısmiyet bildirir); zira süt, işittiğin üzere fers içindeki latif cüzlerden meydana gelen kanın bazı cüzlerinden dönüştüğü için sağmal hayvanların karınlarındakilerin bir parçasıdır. Bu harf 'nuskîkum' fiiline müteallıktır. İkinci { مِنْ } harfi ise ibtidâiyyedir (başlangıç bildirir); o da 'nuskîkum' fiiline müteallıktır; zira kan ve fersin arası, içirmenin başladığı yerdir. Medlulleri farklı olduğu için ikisinin tek bir amile bağlanması [caizdir]. { لَبَناً } ise 'nuskîkum' fiilinin ikinci mefulüdür. Bunun onun önüne geçirilmesi, tehir edilmesi gereken şeyin öne alınmasının nefiste sonraya bırakılana karşı bir iştiyak uyandırdığı ve nefse ulaştığında daha kuvvetli yerleşmesini sağladığı defalarca geçtiği içindir; hele hele öne alınan şey, içinde bulunduğumuz durumda olduğu gibi, sonraya bırakılanın vasfına zıt bir vasfı içeriyorsa. Nitekim öne alınan ile sonraya bırakılanın vasıfları arasında, ateşleri birbirini göremeyecek derecede bir tezat ve uzaklık vardır; bu da sonraya bırakılana olan iştiyakı ve beklentiyi artıran unsurlardandır. { مِنْ بَيْنِ } ifadesinin { لَبَناً } kelimesinden hal olması da caiz görülmüştür; nekrelik taşıması ve ibret mahalli olduğuna dikkat çekilmesi için onun önüne geçirilmiştir.

وجوز أن تكون مِنْ الأولى ابتدائية كالثانية فيكون مِنْ بَيْنِ بدل اشتمال مما تقدم خالِصاً مصفى عما يصحبه من الأجزاء الكثيفة بتضييق مخرجه أو صافيا لا يستصحبه لون الدم ولا رائحة الفرث سائِغاً لِلشَّارِبِينَ سهل المرور في حلقهم لدهنيته.

Birinci { مِنْ } harfinin de ikinci gibi ibtidâiyye olması caiz görülmüştür; bu durumda { مِنْ بَيْنِ } ifadesi öncekinden bedel-i iştimal olur. { خالِصاً } “tertemiz”; çıkış yerinin daraltılmasıyla beraberindeki yoğun cüzlerden arındırılmış yahut kendisine ne kanın rengi ne de fersin kokusu bulaşmayan dupduru [bir süt olarak]. { سائِغاً لِلشَّارِبِينَ } “içenlerin boğazından kolayca kayıp geçen”; yağlılığından dolayı boğazlarından geçmesi kolay olan.

أخرج ابن مردويه عن يحيى بن عبد الرحمن بن أبي لبيبة عن أبيه عن جده أن رسول الله ﷺ قال: «ما شرب أحد لبنا فشرق إن الله تعالى يقول لبنا خالصا سائغا للشاربين» .

İbn Merdûye, Yahyâ b. Abdirrahmân b. Ebî Lebîbe'den, o babasından, o da dedesinden Resûlullah'ın -sallallâhu aleyhi ve sellem- şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Hiç kimse süt içip de boğazında kalmamıştır; zira Allah Teâlâ: 'İçenlerin boğazından kolayca geçen tertemiz bir süt' buyurmaktadır.»

وقرأت فرقة «سيّغا» بتشديد الياء. وقرأ عيسى بن عمر «سيغا» مخففا من سيغ كهين المخفف من هين واستدل بالآية على طهارة لبن المأكول وإباحة شربه، وقد احتج بعض من يرى على أن المني طاهر على من جعله نجسا لجريه في مسلك البول بها أيضا وأنه ليس بمستنكر أن يسلك مسلك البول وهو طاهر كما خرج اللبن من بين فرث ودم طاهرا.

Bir grup ya harfinin şeddesiyle 'seyyigan' şeklinde okumuştur. Îsâ b. Ömer ise 'heyyin'den hafifletilen 'heyn' gibi 'seyyig'den hafifletilerek 'seygan' şeklinde okumuştur. Bu ayetle eti yenen hayvanın sütünün temizliğine ve içilmesinin mubahlığına istidlal edilmiştir. Meninin temiz olduğunu savunanlardan bazıları da, idrar yolundan aktığı için onu necis sayanlara karşı yine bu ayetle delil getirmişler; sütün fers ve kan arasından temiz olarak çıktığı gibi, meninin de temiz olduğu halde idrar yolundan geçmesinin yadırganacak bir şey olmadığını söylemişlerdir.

وفي التفسير الكبير قال أهل التحقيق: اعتبار حدوث اللبن كما يدل على وجود الصانع المختار يدل على إمكان الحشر والنشر، وذلك لأن هذا العشب الذي يأكله الحيوان إنما يتولد من الماء والأرض فخالق العالم دبر تدبيرا انقلب به لبنا ثم دبر تدبيرا آخر حدث من ذلك اللبن الدهن والجبن، وهذا يدل على أنه تعالى قادر على أن يقلب هذه الأجسام من صفة إلى صفة ومن حالة إلى حالة فإذا كان كذلك لم يمتنع أيضا أن يكون قادرا على أن يقلب أجزاء أبدان الأموات إلى صفة الحياة والعقل كما كانت قبل ذلك فهذا الاعتبار يدل من هذا الوجه على أن البعث والقيامة أمر ممكن غير ممتنع.

et-Tefsîru'l-Kebîr'de tahkik ehli şöyle demiştir: Sütün meydana gelişinden ibret almak, Muhtar olan Yaratıcı'nın varlığına delalet ettiği gibi haşr ve neşrin (öldükten sonra dirilmenin) imkânına da delalet eder. Çünkü hayvanın yediği bu ot ancak su ve topraktan meydana gelir; âlemin Yaratıcısı öyle bir tedbir yapmıştır ki onunla süte dönüşmüştür; sonra başka bir tedbir yapmış ve o sütten yağ ile peynir meydana gelmiştir. Bu da O Teâlâ'nın bu cisimleri bir sıfattan başka bir sıfata, bir halden başka bir hale dönüştürmeye kadir olduğuna delalet eder. Durum böyle olunca, ölülerin beden cüzlerini daha önce olduğu gibi hayat ve akıl sıfatına dönüştürmeye kadir olması da imkânsız değildir. İşte bu ibret alma, bu vecihten ba's ve kıyametin imkânsız olmayıp mümkün bir iş olduğuna delalet eder.

وَمِنْ ثَمَراتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنابِ متعلق بمحذوف تقديره ونسقيكم من ثمرات النخيل والأعناب أي من عصيرهما، وحذف لدلالة نُسْقِيكُمْ قبله عليه، وقوله تعالى: تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً وَرِزْقاً حَسَناً بيان وكشف عن كنه الاسقاء أو- بتتخذون- ومِنْهُ من تكرير الظرف للتأكيد كما في قولك زيد في الدار فيها أو خبر لمحذوف صفته تَتَّخِذُونَ أي ومن ثمرات النخيل والأعناب ثمر تتخذون منه وضمير مِنْهُ عائد إلى على المضاف المقدر أو على الثمرات المؤولة بالثمر لأنه جمع معرف أريد به الجنس، وفائدة الصيغة الإشارة إلى تعداد الأنواع أو على ثمر المقدر، و «السكر» الخمر قال الأخطل:

{ وَمِنْ ثَمَراتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنابِ } “Hurma ve üzüm ağaçlarının meyvelerinden de...” ifadesi, takdiri «Hurma ve üzüm ağaçlarının meyvelerinden de [size içiririz]» şeklinde olan mahzuf bir fiile taalluk etmektedir; yani onların sularından/şıralarından [içiririz] demektir. Kendisinden önceki { نُسْقِيكُمْ } “Size içiriyoruz” ifadesinin ona delalet etmesi sebebiyle [bu fiil] hazfedilmiştir. Yüce Allah'ın { تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً وَرِزْقاً حَسَناً } “Ondan hem sarhoş edici bir içki hem de güzel bir rızık edinirsiniz” buyruğu ise içirmenin mahiyetine dair bir beyan ve açıklamadır. Yahut [bu car-mecrur], { تَتَّخِذُونَ } fiiline taalluk etmektedir; { مِنْهُ } lafzı ise tıpkı senin, “Zeyd evdedir, onda...” demen gibi pekiştirme amacıyla zarfın tekrar edilmesidir. Ya da sıfatı { تَتَّخِذُونَ } olan mahzuf bir [mübtedanın] haberidir; yani “Hurma ve üzüm ağaçlarının meyvelerinden, kendisinden [sarhoşluk ve güzel rızık] edindiğiniz meyveler vardır” takdirindedir. { مِنْهُ } lafzındaki zamir ise ya takdir edilen muzafa yahut kendisiyle cins kastedilmiş marife (belirli) bir çoğul olması hasebiyle 'semer' (meyve cinsi) şeklinde tevil edilen { الثَّمَرَاتِ } kelimesine döner; [çoğul] kalıbın faydası ise çeşitlerin çokluğuna işaret etmektir; ya da takdir edilen 'semer' kelimesine döner. es-Seker (السَّكَر) ise şaraptır. el-Ahtal şöyle demiştir:

بئس الصحاة وبئس الشرب شربهم ... إذا جرى فيهم المزاء (١) والسكر

«Ne kötü ayıktırlar onlar, ne kötü içicidir onların içki meclisi... İçlerinde el-mizâ' (şarap) ve seker (içki) dolaştığı zaman!»

وهو في الأصل مصدر سكر سكرا وسكرا نحو رشد رشدا ورشدا. واستشهد له بقوله:

O aslen 'rüşd/raşed' gibi 'sekira sekeran/sekran' (سَكِرَ سَكَرًا وَسَكْرًا) fiilinin masdarıdır. Buna şu beyitle istidlal edilmiştir:

وجاؤونا بهم سكر علينا ... فأجلى اليوم والسكران صاحي

«Bize karşı öfkeli bir sarhoşlukla üzerimize geldiler... Sonunda gün aydınlandı ve sarhoş olan ayıldı.»

وفسروا الرزق الحسن بالخل والرب والتمر والزبيب وغير ذلك، وإليه ذهب صاحب الكشاف وقد ذكر في توجيه إعرابها ما ذكرناه، وقدم الوجه الأول من أوجهه الثلاثة وهو ظاهر في ترجيحه وصرح به الطيبي وبينه بما بينه، وأخر الثالث وهو ظاهر في أنه دون أخويه. وفي الكشف بعد نقل كلامه في الوجه الأول فيه إضمار العصير وأنه لا يصلح عطفا في الظاهر على السابق لأنه لا يصلح بيانا للعبرة في الأنعام، وفيه أن تَتَّخِذُونَ لا يصلح كشفا عن كنه الإسقاء كيف وقد فسر الرزق الحسن بالتمر والزبيب أيضا وأي مدخل للعصير وأين هذا البيان من البيان بقوله تعالى: نُسْقِيكُمْ ليجعل مدركا لترجيحه فهذا وجه مرجوح مؤول بأنه عطف على مجموع السابق، وأوثر الفعلية لمكان قربه من نُسْقِيكُمْ وقوله تعالى تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً تم البيان عنده ثم أتي بفائدة زائدة، وأظهر الأوجه ما ذكر آخرا أي ومن ثمرات النخيل والأعناب ثمر تتخدون ليكون عطفا للاسمية على الاسمية أعني قوله تعالى: وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً ولما لم يكن العبرة فيه كالأول اكتفي بكونه عطفا على ما هو عبرة ولم يصرح، وأفيد بالتبعيض أن من ثمراتها ما يؤكل قبل الإدراك وما يتلف ويأكل الوحوش وغير ذلك اه، وما ذكره في التأويل من بيان البيان عند سَكَراً محوج إلى جعل رِزْقاً معمولا لعامل آخر ولا يخفى بعده، والظاهر أنه لا ينكره، وما ذكره من الوجه الأظهر ذكره الحوفي كصاحبه، ولا يرد عليه أن فيه حذف الموصوف بالجملة لأن ذلك إذا كان الموصوف بعضا من مجرور من أو في المقدم عليه مطرد نحو منا أقام ومنا ظعن أراد فريق، وقد يحذف موصوفا بالجملة في غير ذلك كقول الراجز:

Güzel rızkı (er-rızka'l-hasen) sirke, pekmez, hurma, kuru üzüm ve benzeri şeylerle tefsir etmişlerdir; Keşşâf sahibi de bu görüşe gitmiş ve irabının tevcihinde zikrettiğimiz hususları zikretmiştir. O, üç vechinden ilkini öne almıştır ki bu, onu tercih ettiğini göstermektedir; Tîbî de bunu açıkça belirtmiş ve izah ettiği şekilde açıklamıştır. Üçüncüsünü ise sona bırakmıştır ki bu da onun diğer iki vechinden daha aşağı mertebede olduğunu göstermektedir. el-Keşf'te, onun birinci vecihteki sözü nakledildikten sonra şöyle denilmiştir: 'Bunda meyve suyunun takdiri vardır ve zahirde önceki üzerine atıf olmaya elverişli değildir; zira sağmal hayvanlardaki ibretin beyanı olmaya elverişli değildir. Üstelik { تَتَّخِذُونَ } ifadesi içirmenin mahiyetini keşfetmeye elverişli değildir; nasıl olsun ki, zira güzel rızık hurma ve kuru üzümle de tefsir edilmiştir; o halde meyve suyunun dahli nerede kalır? Ve bu beyan, tercihinin dayanağı kılınması için Yüce Allah'ın { نُسْقِيكُمْ } sözüyle yapılan beyanın neresindedir? Dolayısıyla bu, öncekinin mecmuuna matuf olduğu şeklinde tevil edilmiş mercuh bir vecihtir. { نُسْقِيكُمْ } fiiline yakınlığı sebebiyle fiil cümlesi tercih edilmiştir; Yüce Allah'ın { تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً } sözüyle ona göre beyan tamamlanmış, sonra da zait bir fayda getirilmiştir. V امورlerin en zahiri ise en son zikredilendir; yani isim cümlesinin isim cümlesine -yani Yüce Allah'ın { وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً } sözüne- atfedilmesi için 've hurmalıkların ve üzüm bağlarının meyvelerinden kendisinden edindiğiniz bir meyve vardır' takdirinde olmasıdır. Bundaki ibret birincideki gibi olmadığı için ibret olan şeye atfedilmesiyle yetinilmiş ve açıkça zikredilmemiştir. Teb'îz (kısmiyet) ile de onların meyvelerinden olgunlaşmadan önce yenen, telef olan, vahşi hayvanların yediği kısımların ve diğerlerinin bulunduğu ifade edilmiştir.' [Alıntı sonu]. Onun tevil sadedinde { سَكَراً } kelimesinde beyanın tamamlanmasına dair zikrettiği husus, { رِزْقاً } kelimesinin başka bir amilin mamulü kılınmasını gerektirir ki bunun uzaklığı gizli değildir; zahir olan ise bunu inkâr etmediğidir. En zahir vecih olarak zikrettiğini ise arkadaşı gibi el-Havfî de zikretmiştir. Cümle ile nitelenen mevsûfun hazfedilmiş olması buna bir itiraz olarak yöneltilemez; zira mevsûf, önüne geçen 'min' veya 'fî' ile mecrur olanın bir cüzü olduğunda bu durum 'minnâ ekāme ve minnâ zaane' (içimizden kalan da oldu, göç eden de oldu; yani bir grup) misalinde olduğu gibi yaygındır. Bazen bunun dışındaki yerlerde de mevsûf cümle ile hazfedilebilir; nitekim recez şairinin şu sözünde olduğu gibi:

ما لك عندي غير سهم وحجر ... وغير كبداء شديد الوتر

«Benim katımda senin için ancak bir ok, bir taş... Ve kirişi gergin, kalın bir yaydan başkası yoktur.»

جادت بكفّي كان من أرمى البشر أراد رجل نعم قال الطبري: التقدير ومن ثمرات النخيل والأعناب ما تتخذون منه، وتعقبه أبو حيان بأن ذلك لا يجوز على مذهب البصريين وكأنه اعتبر ما موصولة وحذف الموصول مع إبقاء الصلة لا يجوز عنهم، ولعلهم يفرقون بين الموصول والموصوف فيما ذكر، وقال العلامة ابن كمال في بعض رسائله: لا وجع لما اختاره صاحب الكشاف يغني به تعليق الجار- بنسقيكم- محذوفا وتقدير العصير مضافا لأنه حينئذ لا يتناول المأكول وهو أعظم صنفي ثمراتهما يعني النخيل والأعناب والمقام مقام الامتنان ومقتضاه استيعاب الصنفين ثم قال: والعجب منه وممن اتبعه كالبيضاوي كيف اتفقوا على تفسير الرزق الحسن بما ينتظم التمر والزبيب ومع ذلك يقولون: إن المعنى ومن عصيرهما تتخذون سكرا ورزقا حسنا فإنه لا انتظام بين هذين الكلامين فالوجه أن يتعلق الجار- بتتخذون- ويكون منه تكرير الظرف للتأكيد اه وهو الذي استظهره أبو حيان وقد سبقت الإشارة إلى الاعتراض بما تعجب منه مع الجواب بما فيه بعد، ونقل عنه أنه جعله متعلقا بما في الاسقاء من معنى الإطعام أي نطعمكم من ثمرات النخيل والأعناب لينتظم المأكول منهما والمشروب المتخذ من عصيرهما. وفيه من البعد ما فيه.

«İnsanların en iyi ok atan bir kimsesinin iki eliyle cömertçe yaptığı [bir yay...]» Şair, [bununla] bir adamı kastetmiştir. Evet; Taberî şöyle demiştir: "Takdir, 'Hurma ve üzüm ağaçlarının meyvelerinden de kendisinden edindiğiniz şeyler vardır' şeklindedir." Ebû Hayyân ise Basralıların mezhebine göre bunun caiz olmadığını belirterek ona itiraz etmiştir; sanki o, mâ (ما) lafzını mevsûl kabul etmiştir, zira onlara göre sıla bırakılarak mevsûlün hazfedilmesi caiz değildir. Belki de onlar, zikredilen hususta mevsûl ile mevsûf (nitelenen) arasında bir ayrım yapmaktadırlar. Allâme İbn Kemâl bazı risalelerinde şöyle demiştir: "Keşşâf sahibinin tercih ettiği görüşün bir tutar tarafı yoktur; bununla câr-mecrûrun mahzuf olan 'nüskîkum' [size içiririz] fiiline bağlanmasını ve muzâf olarak 'el-asîr'in (meyve suyunun) takdir edilmesini kastetmektedir. Çünkü bu durumda [meyve suyu takdiri], yenilen kısmı kapsamaz; oysa yenilen kısım bu iki ağacın -yani hurma ve üzümün- meyvelerinin iki çeşidinden en büyüğüdür. Makam ise minnet (nimetleri hatırlatma) makamıdır ve bunun gereği iki çeşidin de kapsanmasıdır." Sonra şöyle demiştir: "Ona ve Beyzâvî gibi ona tabi olanlara şaşılır ki; güzel rızkı (er-rızka'l-hasen) hurma ve kuru üzümü de içine alacak şekilde tefsir etme hususunda ittifak etmişler, bununla beraber: 'Mana; o ikisinin suyundan sarhoş edici bir içecek (seker) ve güzel bir rızık edinirsiniz şeklindedir' demişlerdir! Zira bu iki söz arasında bir tutarlılık yoktur. İsabetli olan vecih, câr-mecrûrun tettehizûne (تَتَّخِذُونَ) fiiline bağlanması ve minhu (مِنْهُ) ifadesinin tekit için zarfın tekrarı olmasıdır." [İbn Kemâl'in sözü bitti.] Bu vecih, Ebû Hayyân'ın da benimsediği görüştür. Şaşkınlıkla karşıladığı bu itiraza ve akabinde içerdiği cevaba daha önce işaret edilmişti. Ondan nakledildiğine göre o, bunu iskâ (içirme) lafzında bulunan it'âm (yedirme) manasına bağlamış, yani: "Yenilen kısımları ile sularından elde edilen içeceği kapsasın diye hurmalıkların ve üzüm bağlarının meyvelerinden sizi besleriz [yediririz]" takdirinde bulunmuştur. Bunda ise hayli uzaklık vardır.

وأنت تعلم أن تقدير العصير على الوجه الأول عند من يراه لازم، وتقديره على الوجه الثاني جائز عند ذاك أيضا ولا يجوز عند المعترض. واختار أبو البقاء تعليقه بخلق لكم أو جعل وليس بذاك، وقيل: إنه معطوف على الأنعام على معنى ومن ثمرات النخيل والأعناب عبرة وَتَتَّخِذُونَ بيان لها وهو غير الوجه الذي استظهره صاحب الكشف وكان الظاهر- في- بدل من وضمير مِنْهُ لا يتعين فيه ما سمعت كما لا يخفى عليك بعد أن أحطت خبرا بما قيل في ضمير بُطُونِهِ وتفسير «السكر» بالخمر هو المروي عن ابن مسعود. وابن عمر. وأبي رزين. والحسن. ومجاهد.

Sen bilirsin ki meyve suyunun takdiri, bunu kabul eden kimseye göre birinci vecihte lazımdır; ikinci vecihte takdir edilmesi ise yine ona göre caizdir, itiraz edene göre ise caiz değildir. Ebü'l-Bekā ise bunun 'sizin için yarattı' veya 'kıldı' [fiiline] bağlanmasını seçmiştir ki pek isabetli değildir. Bir görüşe göre de 'hurmalıkların ve üzüm bağlarının meyvelerinde de bir ibret vardır' manası üzere en'âma matuftur ve { تَتَّخِذُونَ } de onun beyanıdır; bu ise Keşf sahibinin zahir gördüğü vecihten başkadır; zahir olan ise 'min' yerine 'fî' olmasıydı. { مِنْهُ } zamirinde ise { بُطُونِهِ } zamiri hakkında söylenenleri iyice kavradıktan sonra sana gizli kalmayacağı üzere işittiğin şeyler taayyün etmez (kesinleşmez). Seker (السَّكَر) kelimesinin şarap/içki (hamr) ile tefsir edilmesi; İbn Mes'ûd, İbn Ömer, Ebû Rezîn, Hasan ve Mücâhid'den rivayet edilen görüştür.

والشعبي. والنخعي. وابن أبي ليلى. وأبي ثور. والكلبي. وابن جبير مع خلق آخرين، والآية نزلت في مكة والخمر إذ ذاك كانت حلالا يشربها البر والفاجر وتحريمها إنما كان بالمدينة اتفاقا واختلفوا في أنه قبل أحد أو بعدها والآية المحرمة لها يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصابُ وَالْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ فَاجْتَنِبُوهُ [المائدة:

Şa'bî, Nehaî, İbn Ebî Leylâ, Ebû Sevr, Kelbî, İbn Cübeyr ve daha birçok kimseden de [bu rivayet edilmiştir]. Ayet Mekke'de inmiştir; içki o vakitler helaldi, iyisi de kötüsü de onu içiyordu. Haram kılınması ise ittifakla Medine'de olmuştur; bunun Uhud'dan önce mi yoksa sonra mı olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onu haram kılan ayet ise bir topluluğun benimsediği üzere { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصابُ وَالْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ فَاجْتَنِبُوهُ } “Ey iman edenler! Şarap, kumar, dikili taşlar ve fal okları ancak şeytan ameli birer pisliktir; ondan kaçının” [Mâide:

٩٠] على ما ذهب إليه جمع فما هنا منسوخ بها، وروى ذلك غير واحد ممن تقدم كالنخعي وأبي ثور وابن جبير، وقيل: نزلت قبل ولا نسخ بناء على ما روي عن ابن عباس أن «السكر» هو الخل بلغة الحبشة أو على ما نقل عن أبي عبيدة أن «السكر» المطعوم المتفكه به كالنقل وأنشده:

90] ayetidir; dolayısıyla buradaki [hüküm] onunla mensuhtur. Bunu Nehaî, Ebû Sevr ve İbn Cübeyr gibi daha önce geçenlerden birden fazla kişi rivayet etmiştir. Bir görüşe göre de: İbn Abbâs'tan 'seker'in Habeş dilinde sirke olduğuna dair rivayet edilen habere yahut Ebû Ubeyde'den 'seker'in çerez gibi eğlencelik olarak yenilen yiyecek olduğuna dair nakledilen ve şu beyitle inşad ettiği söze dayanarak, önce inmiştir ve nesh yoktur denilmiştir:

جعلت اعراض الكرام سكرا وتعقب بأن كون السكر في ذلك بمعنى الخمر أشبه منه بالطعام، والمعنى أنه لشغفه بالغيبة وتمزيق الأعراض جرى ذلك عنده مجرى الخمر المسكرة، وكأنه لهذا قال الزجاج: إن قول أبي عبيدة لا يصح، وفيه أن المعروف في الغيبة جعلها نقلا ولذا قيل: الغيبة فاكهة القراء، وإلى عدم النسخ ذهب الحنفيون وقالوا: المراد بالسكر ما لا يسكر من الأنبذة، واستدلوا عليه بأن الله تعالى امتنّ على عباده بما خلق لهم من ذلك ولا يقع الامتنان إلا بمحلل فيكون ذلك دليلا على جواز شرب ما دون المسكر من النبيذ فإذا انتهى إلى السكر لم يجز وعضدوا هذا من السنة بما

«Değerli insanların ırzlarını kendine seker (meze/içki) edindin.» Buna şöyle itiraz edilmiştir: Buradaki sekerin şarap manasında olması yiyecek olmasından daha uygundur; mana ise onun gıybete ve ırzları karalamaya olan düşkünlüğünden ötürü bu durumun onun katında sarhoş edici şarap mesabesinde olmasıdır. Sanki bu sebeple Zeccâc: 'Ebû Ubeyde'nin sözü sahih değildir' demiştir. Ancak gıybette maruf olanın onu çerez (nakl) kılmak olduğu da ortadadır; nitekim 'Gıybet kurrânın meyvesidir' denilmiştir. Hanefîler de neshin olmadığı görüşüne gitmişler ve: 'Sekerden murat nebizlerin sarhoş etmeyen kısmıdır' demişlerdir. Buna, Allah Teâlâ'nın kullarına onlar için bundan yarattığı şeylerle minnette bulunduğu (nimetini hatırlattığı), minnetin ise ancak helal olan bir şeyle vaki olacağı deliliyle istidlal etmişlerdir; dolayısıyla bu, nebizin sarhoşluk vermeyen miktarını içmenin caiz olduğuna delil olur; sarhoşluk derecesine ulaştığında ise caiz olmaz. Sünnetten de bunu şu rivayetle desteklemişlerdir:

روي عن النبي ﷺ قال: «حرم الله تعالى الخمر بعينها القليل منها والكثير والسكر (١) من كل شراب» أخرجه الدارقطني،

Peygamber'den -sallallâhu aleyhi ve sellem- rivayet edildiğine göre o şöyle buyurmuştur: «Allah Teâlâ bizzat şarabın azını da çoğunu da ve her içeceğin sarhoş edicisini haram kılmıştır.» Bunu Dârekutnî rivayet etmiştir.

وإلى حل شرب النبيذ ما لم يصل إلى الإسكار ذهب إبراهيم النخعي: وأبو جعفر الطحاوي وكان إمام أهل زمانه. وسفيان الثوري وهو من تعلم وكان عليه الرحمة يشربه كما ذكر ذلك القرطبي في تفسيره. والبيضاوي بعد أن فسر «السكر» بالخمر تردد في أمر نزولها فقال: إلا أن الآية إن كانت سابقة على تحريم الخمر فدالة على كراهيتها وإلا فجامعة بين العتاب والمنة، ووجه دلالتها على الكراهية بأن الخمر وقعت في مقابلة الحسن وهو مقتضى لقبحها والقبيح لا يخلو عن الكراهة وإن خلا عن الحرمة، واعترض عليه بأن تردده هنا في سبقها على تحريم الخمر ينافي ما في سورة البقرة حيث ساق الكلام على القطع أنه جزم في أول هذه السورة بأنها مكية إلا ثلاث آيات من آخرها.

Sarhoşluk derecesine ulaşmadığı müddetçe nebiz içmenin helal olduğuna İbrâhim en-Nehaî, asrının ehlinin imamı olan Ebû Ca'fer et-Tahâvî ve bildiğin bir zat olan Süfyân es-Sevrî gitmişlerdir; nitekim Kurtubî'nin tefsirinde zikrettiği üzere o -aleyhirrahme- onu içerdi. Beyzâvî ise 'seker'i şarapla tefsir ettikten sonra inişi hususunda tereddüt etmiş ve şöyle demiştir: 'Şu kadar var ki bu ayet şarabın haram kılınmasından önce ise onun kerahetine delalet eder; aksi takdirde sitem (itap) ile minneti cemeder.' Kerahete delaletinin vechi ise şarabın 'hasen'in (güzelin) karşısında yer almasıdır; bu da onun çirkinliğini gerektirir, çirkin olan şey ise haramlıktan hali olsa bile kerahetten hali olmaz. Ona, buradaki şarabın haram kılınmasından önce indiği konusundaki tereddüdünün, kelamı kat'iyyet üzere sevk ettiği Bakara suresindeki ifadesiyle çeliştiği; zira bu surenin başında sonundaki üç ayet müstesna Mekkî olduğunu kesin bir dille ifade ettiği gerekçesiyle itiraz edilmiştir.

وفي الكشاف بعد أن فسر «السكر» أيضا بما ذكر قال: وفيه وجهان: أحدهما أن تكون منسوخة، والثاني أن يجمع بين العتاب والمنة، ونقل صاحب الكشف أن القول بكونها منسوخة الأقاويل، ثم قال: وفي الآية دليل على قبح تناولها تعريضا من تقييد المقابل بالحسن، وهذا وجه من ذهب إلى أنه جمع بين العتاب والمنة، وعلى الأول يكون رمزا إلى أن السكر وإن كان مباحا فهو مما يحسن اجتنابه اه. واستدل ابن كمال على نزولها قبل التحريم أن المقام لا يحتمل العتاب فإن مساق الكلام على ما دل عليه سياقه ولحاقه في تعداد النعم العظام، وذكر أن كلام الزمخشري ومن تبعه ناشئ عن الغفلة عن هذا، ولعل عدم وصف «السكر» بما وصف به ما بعده لعلم الله تعالى أنه سيكون رجسا يحكم

el-Keşşâf'ta ise 'seker'i yine zikredilen şekilde tefsir ettikten sonra şöyle demiştir: 'Bunda iki vecih vardır: Birincisi onun mensuh olması, ikincisi ise kınama ile minneti (lütfu hatırlatmayı) bir arada toplamış olmasıdır.' el-Keşf sahibi [et-Tîbî], onun mensuh olduğu kavlinin [söylenen] sözlerden olduğunu nakletmiş, ardından şöyle demiştir: 'Ayrıca ayette, mukabilinin 'hasen' (güzel) kaydıyla kayıtlanması sebebiyle tariz yoluyla (üstü kapalı olarak) onu tüketmenin çirkinliğine bir delil bulunmaktadır. Kınama ile minneti bir arada topladığı görüşüne varan kimsenin dayanağı budur. İlk [veche] göre ise bu, seker her ne kadar mubah olsa da kaçınılması güzel olan şeylerden olduğuna bir işarettir, [iktibas] bitti.' İbn Kemâl ise [ayetin] haram kılınmadan önce indiğine, makamın kınamayı kaldırmayacağı gerekçesiyle delil getirmiştir; zira sözün gelişi -siyak ve sibakının da gösterdiği üzere- büyük nimetleri sayıp dökme hususundadır. O, Zemahşerî ve ona uyanların sözlerinin bundan gaflet etmekten kaynaklandığını belirtmiş ve 'seker'in kendisinden sonrakinin nitelendiği şeyle nitelenmemesinin muhtemelen Allah Teâlâ'nın onun ileride pislik (rics) olacağını bilmesinden ve