إن مخالف الأربعة كمخالف الإجماع محمول على ما لم يحفظ ولم تعرف شروطه وسائر معتبراته من المذاهب التي انقطع حملتها وفقدت كتبها كمذهب الثوري والأوزاعي وابن أبي ليلى وغيرهم، ثم إن تقليد الغير بشرطه إنما يجوز في العمل وأما للإفتاء والقضاء فيتعين أحد المذاهب الأربع، واستشكل الفرق العلامة ابن قاسم العبادي، وأجيب بأنه يحتمل أن يكون الفرق أنه يحتاط فيهما لتعديهما ما لا يحتاط في العمل فيتركان لأدنى محذور ولو محتملا، ونظير ذلك ما ذكره بعض الشافعية في القولين المتكافئين أنه لا يفتى ولا يقضى بكل مهما لاحتمال كونه مرجوحا ويجوز العلم به وذكر الإمام أن من الناس من جوز التقليد للمجتهد لهذه الآية فقال: لما لم يكن أحد المجتهدين عالما وجب عليه الرجوع إلى المجتهد العالم لقوله تعالى: فَسْئَلُوا الآية فإن لم يجب فلا أقل من الجواز، وأيد ذلك بأن بعض المجتهدين نقلوا مذاهب بعض الصحابة وأقروا الحكم عليه، والصحيح ما سمعت أولا، وما ذكر ليس بتقليد بل هو من باب موافقة الاجتهاد الاجتهاد. واحتج بها أيضا نفاة القياس فقالوا: المكلف إذا نزلت به واقعة فإن كان عالما بحكمها لم يجز له القياس وإلا وجب عليه سؤال من كان عالما بها بظاهر الآية ولو كان القياس حجة لما وجب عليه السؤال لأجل أنه يمكنه استنباط ذلك الحكم بالقياس، فثبت أن تجويز العمل بالقياس يوجب ترك العمل بظاهر الآية فوجب أن لا يجوز. وأجيب بأنه ثبت جواز العمل بالقياس بإجماع الصحابة والإجماع أقوى من هذا الدليل.
«Dört mezhebe muhalefet eden, icmaya muhalefet eden gibidir» sözü; Sevrî, Evzâî, İbn Ebî Leylâ ve diğerlerinin mezhepleri gibi nakledenleri kesilmiş ve kitapları kaybolmuş, şartları ve diğer muteber esasları bilinip muhafaza edilmemiş mezheplere hamledilir. Kaldı ki şartlarına uygun olarak başkasını taklit etmek ancak amelde caizdir; fetva ve kaza (hüküm verme) için ise dört mezhepten biri tayin edilir. Allâme İbn Kâsım el-Abbâdî bu ayrıma itiraz etmiş; buna karşılık ayrımın sebebinin fetva ve kazanın başkasına sirayet etmesi hasebiyle, amelde gösterilmeyen bir ihtiyatın bu ikisinde gösterilmesi ve muhtemel bile olsa en küçük bir sakıncadan ötürü terk edilmesi şeklinde olabileceği cevabı verilmiştir. Bunun benzeri, bazı Şâfiîlerin birbirine denk iki görüş hakkında söyledikleridir: Mercûh olma ihtimalinden ötürü bu iki görüşün hiçbiriyle fetva verilemez ve hüküm verilemez, fakat onunla amel edilmesi caizdir. İmam [Râzî], insanlardan bir kısmının bu ayete dayanarak müctehidin de taklit etmesini caiz gördüğünü zikretmiş ve şöyle demiştir: Müctehidlerden biri [bir konuyu] bilmediğinde, Allah Teâlâ'nın: { فَسْئَلُوا } «Sorun...» ayeti gereğince bilen müctehide müracaat etmesi vacip olur; vacip olmasa bile en azından caizdir. Bunu, bazı müctehidlerin bazı sahâbîlerin mezheplerini nakledip hükmü ona göre ikrar etmeleriyle de teyit etmişlerdir. Sahih olan ise önceden işittiğin görüştür; zikredilen bu durum taklit olmayıp, bir içtihadın başka bir içtihada muvafakat etmesi kabilindendir. Kıyası nefyedenler de bu ayeti delil getirerek şöyle demişlerdir: Mükellefin başına bir hadise geldiğinde, eğer onun hükmünü biliyorsa ona kıyas caiz olmaz; bilmiyorsa ayetin zahirine göre onu bilen birine sorması vacip olur. Şayet kıyas hüccet olsaydı, o hükmü kıyas yoluyla istinbat etmesi mümkün olduğu için sorması vacip olmazdı. Böylece kıyasla ameli caiz görmenin ayetin zahiriyle ameli terk etmeyi gerektirdiği sabit olmuş, binaenaleyh caiz olmaması gerekmiştir. Buna da kıyasla amelin cevazının sahâbe icması ile sabit olduğu ve icmanın bu delilden daha kuvvetli olduğu şeklinde cevap verilmiştir.
وقال بعضهم: إذا كان المكلف ممن يقدر على القياس كان ممن يعلم فلا يجب عليه السؤال فتأمل.
Onlardan bazıları da şöyle demiştir: Mükellef kıyasa güç yetirebilen biri ise o takdirde bilenlerden sayılır ve dolayısıyla sorması vacip olmaz. İyi düşün!
بِالْبَيِّناتِ وَالزُّبُرِ أي بالمعجزات والكتب، والأولى للدلالة على الصدق، والثانية لبيان الشرائع والتكاليف.
{ بِالْبَيِّناتِ وَالزُّبُرِ } “Apaçık delillerle ve kitaplarla [gönderdik]” yani mucizeler ve kitaplarla. İlki doğruluğa delalet etmesi, ikincisi ise şeriatleri ve mükellefiyetleri beyan etmesi içindir.
وانحرف عن الحق من فسرهما بما هو مصطلح أهل الحرف. والجار المجرور متعلق بمقدر يدل عليه ما قبله وقع جوابا عن سؤال من قال: بم أرسلوا؟ فقيل: أرسلوا بِالْبَيِّناتِ وَالزُّبُرِ.
Bu iki kelimeyi zanaat erbabının ıstılahına göre tefsir eden haktan sapmıştır. Câr ve mecrûr (harf-i cer ve tamlayanı), öncesinin delalet ettiği mukadder bir fiile müteallıktır ve «Neyle gönderildiler?» diyen kimsenin sorusuna cevap olarak vâki olmuştur; yani: «{ بِالْبَيِّناتِ وَالزُّبُرِ } “Apaçık delillerle ve kitaplarla” gönderildiler» denilmiştir.
وجوز الزمخشري والحوفي تعلقه- بأرسلنا- السابق داخلا تحت حكم الاستثناء مع رِجالًا أي وما أرسلنا إلا رجالا بالبينات وهو في معنى قولك: ما أرسلنا جماعة من الجماعات بشيء من الأشياء إلا رجالا بالبينات، ومثل ما ضربت إلا زيدا بسوط، وهو مبني على ما جوزه بعض النحاة من جواز أن يستثنى بأداة واحدة سيئان دون عطف وأنه يجري في الاستثناء المفرغ، وأكثر النحاة على منعه كما صرح به صاحب التسهيل وغيره.
Zemahşerî ve Havfî, bunun önceki «erselnâ» fiiline müteallık olup { رِجالًا } kelimesiyle birlikte istisna hükmüne dahil olmasını caiz görmüşlerdir; yani: «Biz apaçık delillerle ancak adamlar gönderdik» takdirindedir. Bu, senin: «Topluluklardan hiçbir topluluğu hiçbir şeyle göndermedik, ancak apaçık delillere sahip adamlar olarak gönderdik» ve «Zeyd'i ancak kırbaçla dövdüm» demen manasındadır. Bu görüş, bazı nahivcilerin tek bir edatla atıfsız iki şeyin istisna edilmesini caiz görmelerine ve bunun müferrağ istisnada da geçerli olduğunu kabul etmelerine dayanır. Ancak et-Teshîl müellifi ve başkalarının açıkça belirttiği gibi nahivcilerin çoğu bunu menetmektedir.
وقال في الكشف: والحق أنه لا يجوز لأن إلا من تتمة ما دخلت عليه كالجزء منه وللزوم الإلباس. أو وجوب
el-Keşşâf hâşiyesi el-Keşf'te şöyle denilmiştir: Hak olan caiz olmamasıdır; çünkü «illâ», üzerine dahil olduğu şeyin bir parçası gibi onun tamamlayıcısıdır ve [böyle bir kullanımda] iltibasın (kapalılığın) gerekeceğinden veya
أن يكون جميع ما يقع بعد إلا محصورا وأن يجب نحو ما ضرب إلا زيدا عمرا إذا أريد الحصر فيهما ولا يكون فرق بين هذا وذاك، وكل ذلك ظاهر الانتفاء. والزمخشري جوز ذلك وصرح به في مواضع من كشافه، واستدل عليه بأن أصل ما ضربت إلا زيدا بسوط ضربت زيدا بسوط وأراد أن زيادة ما وإلا ليست إلا تأكيدا فلتؤكد لما كان أصل الكلام عليه، وهو حسن لولا أن الاستعمال والقياس آبيان، وقال بعضهم: إنه متعلق به فمن غير دخوله مع رجالا تحت حكم الاستثناء على أن أصله وما أرسلنا بالبينات والزبر إلا رجالا.
«illâ»dan sonra gelen her şeyin mahsur (hasredilmiş) olması gerektiğinden ve her ikisinde de hasır murad edildiğinde «Zeyd Amr'dan başkasını dövmedi» gibi bir ifadenin vacip olup bununla diğeri arasında fark kalmayacağından dolayıdır; bütün bunların yokluğu ise açıktır. Zemahşerî ise bunu caiz görmüş ve Keşşâf'ının birçok yerinde bunu açıkça ifade etmiştir. Buna delil olarak da «Zeyd'i ancak kırbaçla dövdüm» cümlesinin aslının «Zeyd'i kırbaçla dövdüm» olduğunu ileri sürmüş ve «mâ» ile «illâ»nın ziyadeliğinin sadece tekit amaçlı olduğunu, dolayısıyla sözün aslı ne üzere ise onu tekit etmesi gerektiğini kastetmiştir. Şayet kullanım ve kıyas buna engel olmasaydı bu güzel bir izah olurdu. Bazıları da şöyle demiştir: [Bu câr ve mecrûr] { رِجالًا } ile birlikte istisna hükmü altına girmeksizin o [fiile] müteallıktır; aslı «Apaçık deliller ve kitaplarla adamlardan başkasını göndermedik» takdirindedir.
وتعقب بأنه لا يجوز على مذهب البصريين حيث لا يجيزون أن يقع بعد إلا مستثنى أو مستثنى منه أو تابعا وما ظن من غير الثلاثة معمولا لما قبل إلا قدر له عامل، وأجاز الكسائي أن يقع معمولا لما قبلها منصوب كما ضرب إلا زيد عمرا، ومخفوض كما مر إلا زيد بعمرو ولا يعذب إلا الله بالنار، ومرفوع كما ضرب إلا زيدا عمرو، ووافقه ابن الأنباري في المرفوع، والأخفش في الظرف والجار والحال، فما ذكر مبني على مذهب الكسائي والأخفش، لكن قال الشهاب: إنه خلاف ظاهر الكلام وإخراج له عن سنن الانتظام وأكثر النحاة على أنه ممنوع، وجوز أن يكون متعلقا بما رفع صفة- لرجالا- أي رجالا ملتبسين بالبينات ولم يقع حالا منه، قيل: لأنه نكرة متقدمة، نعم قيل: بجواز وقوعه حالا من ضمير الرجال في إِلَيْهِمْ وقيل: يجوز كونه حالا من رِجالًا لأنه نكرة موصوفة، واختار أبو حيان مجيء الحال من النكرة بلا مسوغ كثيرا قياسا ونقله عن سيبويه وإن كان دون الاتباع في القوة.
Buna şu şekilde itiraz edilmiştir: Bu, Basralıların mezhebine göre caiz değildir; zira onlar «illâ»dan sonra müstesna, müstesna minh veya bunlara tâbi bir lafız dışında bir şeyin gelmesini caiz görmezler; bu üçünün dışındakilerden «illâ»dan öncesinin mamulü zannedilen şey için ise mukadder bir âmil takdir ederler. Kisâî ise «illâ»dan öncesinin mamulünün; «Zeyd Amr'dan başkasını dövmedi» örneğinde olduğu gibi mansûb, «Zeyd Amr'dan başkasına uğramadı» ve «Ateşle ancak Allah azap eder» örneklerinde olduğu gibi mecrûr, «Amr Zeyd'den başkasını dövmedi» örneğinde olduğu gibi merfû olarak vaki olmasını caiz görmüştür. İbnü'l-Enbârî merfûda, Ahfeş ise zarf, harf-i cerli tamlama ve halde ona muvafakat etmiştir. Dolayısıyla zikredilen görüş Kisâî ve Ahfeş'in mezhebine dayanmaktadır. Fakat Şihâb şöyle demiştir: Bu, sözün zahirine aykırıdır ve onu intizam yolundan çıkarmaktır; nahivcilerin çoğu da bunun memnû olduğu görüşündedir. Bunun, { رِجالًا } kelimesinin sıfatı olan gizli bir âmile taalluk etmesi de caiz görülmüştür; yani «apaçık delillerle mücehhez adamlar» demektir. Ondan hâl olarak vaki olmamıştır; çünkü öne geçmiş bir nekiredir denilmiştir. Evet, { إِلَيْهِمْ } lafzındaki erkek zamirinden hâl olmasının cevazı da söylenmiştir. { رِجالًا } kelimesinden hâl olmasının caiz olduğu da söylenmiştir; çünkü o sıfatlanmış bir nekiredir. Ebû Hayyân ise nekireden hiçbir gerekçe (müsevvığ) olmaksızın hâl gelmesinin kıyasa göre çokça vaki olduğunu tercih etmiş ve kuvvette tâbi olmanın gerisinde kalsa bile bunu Sîbeveyhi'den nakletmiştir.
وجوز أيضا تعلقه- بنوحي- وقوله سبحانه: فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ اعتراض على الوجوه المتقدمة أو غير الأول، وتصدير الجملة المعترضة بالفاء صرح به في التسهيل وغيره، وما نقل من منعه ليس بثبت، ثم إذا كان اعتراضا متخللا بين مقصوري حرف الاستثناء معناه فاسألوا أهل الذكر إن كنتم لا تعلمون أنا أرسلنا رجالا بالبينات وعلى الوصفية إن كنتم لا تعلمون أنهم رجالا متلبسون بالبينات، وعلى هذا يقدر الاعتراض مناسبا لما تخلل بينهما، وأشبه إلا وجه أن يكون على كلامين ليقع الاعتراض موقعه اللائق به لفظا ومعنى قاله في الكشف.
Ayrıca bunun «nûhî» (vahyederiz) fiiline müteallık olması da caiz görülmüştür. Sübhânehu Teâlâ'nın: { فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ } buyruğu ise zikredilen vecihlere veya ilki dışındakilere göre itiraziyyedir (ara cümledir). İtiraziyye cümlesinin başına fâ gelmesi et-Teshîl ve başka eserlerde açıkça ifade edilmiştir; bunun caiz olmadığına dair nakledilenler ise sabit değildir. Şayet istisna harfinin hasredilen iki unsuru arasına giren bir itiraziyye olursa manası şudur: «Eğer apaçık delillerle adamlar gönderdiğimizi bilmiyorsanız zikir ehline sorun»; sıfat olma durumunda ise: «Eğer onların apaçık delillerle mücehhez adamlar olduğunu bilmiyorsanız [sorun]» takdirindedir. Buna göre itiraziyye, arasına girdiği iki unsura uygun biçimde takdir edilir. el-Keşf'te denildiği gibi, itiraziyyenin lafız ve mana bakımından layık olduğu yeri bulması için iki ayrı kelam üzerine kurulmuş olması en uygun vecihtir.
وجوز أن يتعلق- بتعلمون- فلا اعتراض، وفي الشرط معنى التبكيت والإلزام كما في قول الأجير: إن كنت عملت لك فأعطني حقي، فإن الأجير لا يشك في أنه عمل وإنما أخرج الكلام مخرج الشك لأن ما يعامل به من التسويف معاملة من يظن بأجيره أنه لم يعمل، فهو في ذلك يلزمه مقتضى ما اعترف به من العمل ويبكته بالتقصير مجهلا إياه، فكذا ما هنا لا يشك أن قريشا لم يكونوا من علم البينات والزبر في شيء فيقول: إن كون الرسل ﵈ رجالا أمر مكشوف لا شبهة فيه فاسألوا أهل الذكر إن لم تكونوا من أهله يبين لكم يريد أن إنكاركم وأنتم لا تعلمون ليس بسديد وإنما السبيل أن تسألوا من أهل الذكر لا أن تنكروا قولهم، فإنكاركم مناف لما تقتضيه حالكم من السؤال فهو تبكيت من حيث الاعتراف بعدم العلم وسبيل الجاهل سؤال من يعلم لا إنكاره، قاله في الكشف أيضا، ثم قال: ولا أخص أهل الذكر بأهل الكتابين ليشمل النبي ﷺ وأصحابه، ولو خص لجاز لأنهم موافقون في ذلك فانكارهم انكارهم، ثم التبكيت متوجه إلى العدول عن السؤال إلى الإنكار سألوا أولا انتهى. ومنه يعلم جواز أن يراد بأهل الذكر أهل القرآن، وما ذكر أبو حيان في تضعيفه من أنه لا حجة في إخبارهم ولا إلزامهم ناشئ من عدم الوقوف على هذا التحقيق الأنيق، وهذا ظاهر على تقدير تعلق بِالْبَيِّناتِ- بيعلمون- والباء على هذا التقدير سببية والمفعول محذوف عند بعض، وزعم آخر أنها زائدة والبينات هي المفعول، فافهم ذاك، والله تعالى يتولى هداك
[Bunun] «ta'lemûn» (biliyorsunuz) [fiiline] müteallık olması da caiz görülmüştür; bu takdirde itiraziyye (ara cümle) söz konusu olmaz. Şart cümlesinde ise, işçinin: «Eğer sana çalıştıysam hakkımı ver» sözünde olduğu gibi tebkît (susturma/kınama) ve ilzam (bağlama/hüccetle sıkıştırma) anlamı vardır. Zira işçi çalıştığından şüphe etmemektedir; fakat kendisine yapılan erteleme muamelesi, işçisinin çalışmadığını düşünen kimsenin muamelesi gibi olduğundan sözü şüphe üslubuyla ortaya koymuştur. Böylece o, çalışmış olduğunu ikrar etmesinin gereğini ona ilzam etmekte ve kusurundan ötürü onu bilgisizlikle itham edip paylamaktadır. Burada da durum böyledir; Kureyş'in apaçık deliller ve kitaplar ilminden yana hiçbir payı olmadığından şüphe edilmemektedir. Nitekim şöyle denmektedir: Rasûllerin [aleyhimüsselâm] erkek olmaları apaçık bir husus olup bunda hiçbir şüphe yoktur; eğer siz bu ilmin ehlinden değilseniz zikir ehline sorun ki size açıklasınlar. Yani sizler bilmediğiniz halde inkâr etmeniz doğru değildir; asıl yol, onların sözünü inkâr etmek değil, zikir ehline sormanızdır. Dolayısıyla sizin inkârınız, durumunuzun gerektirdiği sorma vazifesiyle çelişmektedir. Bu bakımdan [bu ifade], bilmediğini itiraf etmesi cihetiyle bir tebkîttir (susturmadır); çünkü cahilin yolu bilene sormaktır, inkâr etmek değildir. Bunu el-Keşf'te de söylemiş, ardından şöyle demiştir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve ashabını da kapsasın diye 'zikir ehlini' iki kitap ehline tahsis etmiyorum (onlarla sınırlandırmıyorum). Şayet tahsis edilseydi de caiz olurdu; çünkü onlar bu hususta müttefiktirler, dolayısıyla onları inkâr etmek diğerlerini de inkâr etmektir. Sonra bu tebkît, sormaktan yüz çevirip inkâra yönelmeye yöneliktir; ister sorsunlar ister sormasınlar.» İntihâ [el-Keşf hâşiyesinin sözü bitti]. Buradan, zikir ehlinden kastın Kur'an ehli olmasının caiz olduğu anlaşılır. Ebû Hayyân'ın bunu zayıf sayarken zikrettiği 'onların haber vermesinde bir delil bulunmadığı ve bir ilzam teşkil etmeyeceği' yönündeki görüşü, bu zarif tahkike vakıf olunamayışından kaynaklanmaktadır. Bu da { بِالْبَيِّناتِ } [lafzının] «ya'lemûn» [fiiline] müteallık olması takdirinde açıktır. Bu takdire göre bâ harfi sebebiyyedir ve meful bazılarına göre hazfedilmiştir. Bir başkası ise bâ harfinin zâid olduğunu ve «el-beyyinât»ın meful olduğunu ileri sürmüştür. Bunu iyi anla; hidâyetini üstlenen ise Allah Teâlâ'dır.
وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ أي القرآن وهو من التذكير إما بمعنى الوعظ أو بمعنى الإيقاظ من سنة الغفلة وإطلاقه على القرآن إما لاشتماله على ما ذكر ولأنه سبب له، ومنه يعلم وجه تسمية التوراة ونحوها ذكرا، وقيل: المراد بالذكر العلم وليس بذاك لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ كافة ويدخل فيهم أهل مكة دخولا أوليا ما نُزِّلَ إِلَيْهِمْ في ذلك الذكر من الأحكام والشرائع وغير ذلك من أحوال القرون المهلكة بافانين العذاب حسب أعمالهم مع أنبيائهم ﵈ الموجبة لذلك على وجه التفصيل بيانا شافيا كما ينبئ عنه صيغة التفعيل في الفعلين لا سيما بعد ورود الثاني أولا على صيغة الأفعال، وعن مجاهد أن المراد بهذا التبيين تفسير المحمل وشرح ما أشكل إذا هما المحتاجان للتبيين، وأما النص والظاهر فلا يحتاجان إليه.
{ وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ } “Sana da zikri indirdik” yani Kur'an'ı. Bu kelime tezkîrden gelir; ya vaaz anlamındadır ya da gaflet uykusundan uyandırma anlamındadır. Kur'an için kullanılması, ya zikredilen hususları içerdiğinden ya da bunlara sebep olduğundandır. Buradan Tevrat ve benzeri kitaplara da zikir denilmesinin veçhi anlaşılır. Zikirden muradın ilim olduğu da söylenmiştir ancak bu isabetli değildir. { لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ } “İnsanlara açıklayasın diye” yani istisnasız bütün insanlara; Mekkeliler de bunlara öncelikle dahildir. { ما نُزِّلَ إِلَيْهِمْ } “Kendilerine indirileni” yani o zikirde yer alan hükümleri, şeriatleri ve peygamberlerine aleyhimüsselâm karşı bunu gerektiren amellerine göre türlü azaplarla helak edilmiş geçmiş asırların durumları gibi diğer şeyleri tafsilatlı ve tatmin edici bir şekilde açıklayasın diye. Nitekim her iki fiildeki tef'îl kalıbı da buna işaret etmektedir; bilhassa ikincisinin önce if'âl kalıbında gelmesinden sonra. Mücâhid'den nakledildiğine göre, bu beyandan murat mücmelin tefsiri ve müşkil olanın şerhidir; zira beyana muhtaç olan bu ikisidir. Nass ve zâhire gelince, onların açıklamaya ihtiyacı yoktur.
وقيل: المراد به إيقافهم على حسب استعداداتهم المتفاوتة على ما خفي عليهم من أسرار القرآن وعلومه التي لا تكاد تحصى، ولا يختص ذلك بتبيين الحرام والحلال وأحوال القرون الخالية والأمم الماضية، واستأنس له بما
Bir görüşe göre bundan murat, helal ve haramı, geçmiş asırların ve ümmetlerin hallerini açıklamakla sınırlı kalmayıp, farklı istidatlarına göre Kur'an'ın sayılamayacak kadar çok olan gizli sırlarına ve ilimlerine onları vâkıf kılmaktır. Buna şu rivayetle istinas edilmiştir (delil aranmıştır):
أخرجه الحاكم وصححه عن حذيفة قال: «قام فينا رسول الله ﷺ مقاما أخبرنا فيه بما يكون إلى يوم القيامة عقله منا من عقله ونسيه من نسيه»
Hâkim'in tahrîc edip sahihlediği Huzeyfe rivayetinde o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem aramızda bir makamda durup kıyamet gününe kadar olacak her şeyi bize haber verdi; bunu aklında tutan tuttu, unutan da unuttu.»
وهذا في معنى ما ذكر غير واحد أن التبيين أعم من التصريح بالمقصود ومن الإرشاد إلى ما يدل عليه، ويدخل فيه القياس وإشارة النص ودلالته وما يستنبط منه من العقائد والحقائق والأسرار، ولعل قوله ﷿: وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ إشارة إلى ذلك أي وطلب إن يتأملوها فينتبهوا للحقائق وما فيه من العبر ويحترز عما يؤدي إلى ما أصاب الأولين من العذاب، وقال بعض المعتزلة: أي وإرادة أن يتفكروا في ذلك فيعلموا الحق ثم قال: وفيه دلالة على أن الله تعالى إرادة من جميع الناس التفكر والنظر المؤدي إلى المعرفة بخلاف ما يقول أهل الجبر، ونحن في غنى عن تقدير الإرادة بتقدير الطلب، ومن قدرها منا أراده منها، وإلا ورد عليه عدم تأمل البعض ولعله الأكثر، وهي لا ينفك المراد عنها على المذهب الحق فلا بد من العدول عنه إلى مقابله، وقيل: أراد تعلقها بالبعض وهو المتأمل لا بالكل، وأيد بعضهم إرادة الصحابة أو ما يشملهم والنبي ﷺ من أهل الذكر فيما تقدم بذكر هذه الآية بعده وليس بذي أيد أَفَأَمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئاتِ هم عند أكثر المفسرين أهل مكة الذين مكروا برسول الله ﷺ وراموا ضد أصحابه رضي الله تعالى عنهم عن الإيمان، وأخرج ابن أبي شيبة وابن جرير وغيرهما عن مجاهد أنهم نمروذ بن كنعان وقومه، وعمم بعضهم فقال: هم الذين احتالوا لهلاك الأنبياء ﵈، وتعقب بأن المراد تحذير أهل مكة عن إصابة ما أصاب الأولين من فنون العذاب المعدودة فالمعول عليه ما عند الأكثر، و «السيئات» نعت لمصدر محذوف أي مكروا المكرات السيئات التي قصت عنهم أو مفعول به للفعل المذكور على تضمينه معنى فعل متعد كعمل أي عملوا السيئات ماكرين فقوله تعالى أَنْ يَخْسِفَ اللَّهُ بِهِمُ الْأَرْضَ مفعول لأمن أو السَّيِّئاتِ مفعول لأمن بتقدير مضاف أو تجوز أي عقاب السيئات أو على أن السَّيِّئاتِ بمعنى العقوبات التي تسوءهم، وأَنْ يَخْسِفَ بدل من ذلك وعلى كل حال فالفاء للعطف على مقدر ينسحب عليه النظم الكريم أي أنزلنا إليك الذكر لتبين لهم مضمونه الذي من جملته انباء الأمم المهلكة بفنون العذاب ويتفكروا في ذلك ألم يتفكروا فأمن الذين مكروا السيئات إلخ على توجيه الإنكار إلى المعطوفين أو أتفكروا فأمنوا على توجيهه إلى المعطوف، وقيل: هو للعطف على مقدر ينبئ عنه الصلة أي أمكروا فأمن الذين مكروا السيئات إلخ، وخسف يستعمل لازما ومتعديا يقال:- كما قال الراغب- خسفه الله تعالى وخسف هو وكلا الاستعمالين محتمل هنا، فالباء إما للتعدية أو للملابسة والْأَرْضَ إما مفعول به أو نصب بنزع الخافض أي فأمن الذي مكروا السيئات أن يغيبهم الله تعالى في الأرض أو يغيبها بهم كما فعل بقارون أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَيْثُ لا يَشْعُرُونَ أي من الجهة التي لا شعور لهم بمجيء العذاب منها كجهة مأمنهم أو الجهة التي
Bu, pek çok âlimin belirttiği şu hususun manasındadır: Beyan; maksadı açıkça söylemekten de ona delalet eden şeye irşad etmekten de daha umumidir. Kıyas, nassın işareti, nassın delaleti ve ondan istinbat edilen akideler, hakikatler ve sırlar da buna dahildir. Nitekim Azîz ve Celîl olan Allah'ın: { وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ } “Umulur ki düşünürler” buyruğu da belki buna işarettir; yani onlar bunu iyice düşünsünler, hakikatlerin ve onda bulunan ibretlerin farkına varsınlar ve öncekilerin başına gelen azaba yol açacak şeylerden sakınsınlar diye bir talep vardır. Bazı Mu'tezilîler şöyle demiştir: Yani onlar bunu düşünüp hakkı bilsinler diye bir irade kastedilmiştir. Sonra da şöyle demiştir: Cebir ehlinin söylediğinin aksine, bunda Allah Teâlâ'nın bütün insanlardan marifete ulaştıracak tefekkür ve nazarı irade ettiğine delalet vardır. Oysa biz iradeyi takdir etmek yerine talebi takdir ederek bundan müstağniyiz. Bizden kim irade takdir etmişse, bununla meşieti murad etmiştir; aksi takdirde bazılarının -ki belki de çoğunluğunun- tefekkür etmeyişi itiraz olarak yöneltilir. Zira hak mezhebe göre murad, iradeden ayrılmaz; dolayısıyla bundan vazgeçip mukabiline yönelmek gerekir. Bir görüşe göre de iradenin bütüne değil, tefekkür eden kimseler olan bir kısma taalluku kastedilmiştir. Bazıları, önceki ayette geçen «zikir ehli»nden sahâbenin veya onları ve Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem içine alan bir zümrenin kastedildiğini bu ayetin hemen ardından zikredilmesine dayandırmıştır; fakat bu kuvvetli bir delil değildir. { أَفَأَمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئاتِ } “O kötü tuzakları kuranlar güvende mi oldular?” Müfessirlerin çoğuna göre bunlar, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem tuzak kuran ve ashabını radıyallâhu teâlâ anhüm imandan döndürmeyi hedefleyen Mekkelilerdir. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve başkaları Mücâhid'den bunların Nemrûd b. Ken'ân ve kavmi olduğunu rivayet etmişlerdir. Bazıları ise genelleştirerek: Onlar, peygamberlerin aleyhimüsselâm helakı için hile kuran kimselerdir demişlerdir. Ancak buna, muradın Mekkelileri öncekilerin başına gelen sayısız azap çeşitlerinin kendilerine de isabet etmesinden sakındırmak olduğu, dolayısıyla çoğunluğun benimsediği görüşe itimat edilmesi gerektiği şeklinde cevap verilmiştir. «es-Seyyiât» lafzı, mahzuf bir masdarın sıfatıdır; yani «kendilerinden nakledilen o kötü tuzakları kurdular» demektir; yahut «amel» gibi müteaddi bir fiilin manasını tazammun etmesi sebebiyle mezkûr fiilin mef'ûlüdür; yani «tuzak kurarak kötülükleri işlediler» manasındadır. Bu durumda Allah Teâlâ'nın: { أَنْ يَخْسِفَ اللَّهُ بِهِمُ الْأَرْضَ } “Allah'ın kendilerini yere batırmasından” buyruğu «emine» fiilinin mef'ûlüdür; yahut muzaf takdiriyle ya da mecaz yoluyla «es-Seyyiât» lafzı «emine» fiilinin mef'ûlüdür; yani «kötülüklerin cezasından [güvende mi oldular?]» veya «es-Seyyiât» kendilerini üzecek cezalar anlamındadır; { أَنْ يَخْسِفَ } ise bundan bedeldir. Her halükarda fâ harfi, yüce nazmın delalet ettiği mukadder bir ifadeye atıftır; yani «Zikri, türlü azaplarla helak edilmiş ümmetlerin haberlerini de içeren muhtevasını onlara açıklayasın ve onlar da bunu düşünsünler diye indirdik; hiç düşünmediler de o kötü tuzakları kuranlar güvende mi oldular?..» takdirindedir; bu, inkârın her iki matufa yöneltilmesi durumundadır; yahut inkârın tek matufa yöneltilmesi halinde: «Düşündüler de güvende mi oldular?..» takdirindedir. Sıla cümlesinin bildirdiği mukadder bir ifadeye atıf olduğu da söylenmiştir; yani «Tuzak kurdular da o kötü tuzakları kuranlar güvende mi oldular?..» takdirindedir. «Hasefe» fiili hem lâzım hem müteaddî olarak kullanılır. Râgıb'ın belirttiği gibi: «Allah onu yere batırdı» ve «o yere battı» denir. Burada her iki kullanım da muhtemeldir. Bâ harfi ya tadiye (geçişlilik) ya da mülâbese içindir; «el-ard» ise ya mef'ûlün bihtir veya harf-i cerin hazfiyle mansûbtur. Yani o kötü tuzakları kuranlar, Kârûn'a yaptığı gibi Allah Teâlâ'nın kendilerini yerde kaybetmesinden yahut yeri onlarla birlikte batırmasından güvende mi oldular? { أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَيْثُ لا يَشْعُرُونَ } “Yahut kendilerine hiç farkında olmadıkları bir yerden azabın gelmesinden [güvende mi oldular?]” yani güven duydukları yön veya
يرجون إتيان ما يشتهون منها، وقال البيضاوي أي بغتة من جانب السماء كما فعل بقوم لوط، وكأن التخصيص بجانب السماء لأن ما يجيء منه لا يشعر به غالبا بخلاف ما يجيء من الأرض فإنه محسوس في الأكثر، ولعل اعتباره أوفق بالمقابلة، ويحتمل أن يكون مراده بما من جانب السماء ما لا يكون على يد مخلوق سواء نشأ من الأرض أو السماء كما قيل. دعها سماوية تجري على قدر. فيكون مجازا، لكن قيل عليه: إنه لا يلائم المثال وإن كان لا يخصص أَوْ يَأْخُذَهُمْ أي العذاب أو الله تعالى رجح الأول بالقرب والثاني بكثرة إسناد الأخذ إليه تعالى في القرآن العظيم مع أنه جل شأنه هو الفاعل الحقيقي له.
arzu ettikleri şeyin gelmesini umdukları taraf gibi azabın gelmesini hiç hissetmedikleri cihetten [gelmesinden]. Beyzâvî şöyle demiştir: Yani Lût kavmine yaptığı gibi gök tarafından ansızın [gelmesinden]. Gökyüzü tarafının tahsis edilmesi, oradan gelen şeyin ekseriyetle hissedilmemesinden ötürüdür; oysa yerden gelen şey çoğunlukla hissedilir. Belki de bu mülahaza mukabeleye daha uygundur. Semâ tarafından muradının, gerek yerden gerek gökten kaynaklansın, bir mahlukun eliyle gerçekleşmeyen şeyler olması da muhtemeldir; nitekim «Bırak onu semâvî [hâdise] olarak kadere göre aksın gitsin» denilmiştir. Bu durumda mecaz olur. Fakat buna karşı: Tahsis edici olmasa bile örneğe uygun düşmediği söylenmiştir. { أَوْ يَأْخُذَهُمْ } “Yahut onları yakalamasından” yani azabın veya Allah Teâlâ'nın yakalamasından. Birincisi yakınlıktan ötürü, ikincisi ise Kur'ân-ı Azîm'de yakalama fiilinin O'na isnadının çokluğundan ötürü tercih edilmiştir; zira şânı yüce olan Allah onun gerçek failidir.
فِي تَقَلُّبِهِمْ أي حركتهم إقبالا وإدبارا، والمراد على ما أخرجه ابن جرير. وغيره عن قتادة، وروي عن ابن عباس في أسفارهم، وحمله على ذلك- قال الإمام- مأخوذ من قوله تعالى: لا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ [آل عمران: ١٩٦] أو المراد في حال ما يتقلبون في قضاء مكرهم والسعي في تنفيذه، وقيل: المراد في حال تقلبهم على الفرش يمينا وشمالا، وهو في معنى ما جاء في رواية عن ابن عباس أيضا في منامهم، ولا أراه يصح.
{ فِي تَقَلُّبِهِمْ } “Dönüp dolaşırken” yani geliş gidiş hareketleri esnasında. İbn Cerîr ve başkalarının Katâde'den rivayet ettiğine ve İbn Abbâs'tan da nakledildiğine göre bundan murat, yolculukları esnasındadır. İmam [Râzî]'nin belirttiğine göre bunun böyle yorumlanması, Allah Teâlâ'nın: { لا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ } “İnkâr edenlerin diyar diyar dönüp dolaşması sakın seni aldatmasın” buyruğundan alınmıştır. Yahut murat, tuzaklarını kurup uygulamaya çalışırken dönüp dolaştıkları haldir. Yataklarında sağa sola dönüp durdukları hal manasında olduğu da söylenmiştir; bu da yine İbn Abbâs'tan gelen bir rivayetteki «uykularında» manasındadır, fakat bunun sahih olduğunu düşünmüyorum.
وقال الزجاج: المراد ما يعم سائر حركاتهم في أمورهم ليلا أو نهارا والجمهور على الأول والأخذ في الأصل جوز الشيء وتحصيله، والمراد به القهر والإهلاك، والجار والمجرور إما في موضع الحال أو متعلق بالفعل قبله والأول أولى نظرا إلى أنه الظاهر في نظيره الآتي إن شاء الله تعالى لكن الظاهر فيما قبله الثاني فَما هُمْ بِمُعْجِزِينَ بفائتين الله تعالى بالهرب والفرار على ما يوهمه حال التقلب والسير أو ما هم بممتنعين كما يوهمه مكرهم وتقلبهم فيه، والفاء قيل:
Zeccâc ise şöyle demiştir: Gece veya gündüz işlerindeki bütün hareketlerini kapsayan durum kastedilmiştir. Cumhur ise birinci görüştedir. Ahz (yakalamak) kelimesi aslen bir şeyi elde edip ele geçirmektir; burada kastedilen ise kahretmek ve helak etmektir. Câr ve mecrûr ya hâl konumundadır ya da önceki fiile müteallıktır; inşâallâhu teâlâ gelecekteki benzerinde zâhir olanın bu olması hasebiyle birincisi daha evladır, ancak bundan öncekinde zâhir olan ikincisidir. { فَما هُمْ بِمُعْجِزِينَ } “Onlar [Allah'ı] âciz bırakacak değillerdir” yani dönüp dolaşma ve yürüme halinin vehmettirdiği gibi kaçıp kurtularak Allah Teâlâ'yı atlatacak değillerdir yahut hilelerinin ve onda dönüp dolaşmalarının vehmettirdiği gibi [azaba] engel olabilecek değillerdir. Fâ harfinin:
لتعليل الأخذ أو لترتيب عدم الإعجاز عليه دلالة على شدته وفظاعته حسبما
yakalamayı ta'lîl etmek için veya onun şiddetine ve dehşetine delalet etmek üzere âciz bırakamama durumunu ona terettüp ettirmek için olduğu söylenmiştir; nitekim
قال ﷺ: «إن الله تعالى ليملي للظالم حتى إذا أخذه لم يفلته»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz Allah Teâlâ zalime mühlet verir; nihayet onu yakaladığı zaman artık kaçırmaz.»
والجملة الاسمية للدلالة على دوام النفي والتأكيد يعود إليه أيضا.
İsim cümlesi nefiydeki devamlılığa delalet etmek içindir; tekit de yine buna râcidir.
أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلى تَخَوُّفٍ أي مخافة وحذر من الهلاك والعذاب بأن يهلك قوما قبلهم أو يحدث حالات يخاف منها غير ذلك كالرياح الشديدة والصواعق والزلازل فيتخوفوا فيأخذهم بالعذاب وهم متخوفون ويروى نحوه عن الضحاك، وهو على ما قال الزمخشري ويقتضيه كلام ابن بحر خلاف قوله تعالى: مِنْ حَيْثُ لا يَشْعُرُونَ.
{ أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلى تَخَوُّفٍ } “Yahut onları bir korku üzerindeyken yakalamasından [güvende mi oldular?]” yani kendilerinden önceki bir kavmi helak etmesi yahut şiddetli rüzgarlar, yıldırımlar ve depremler gibi kendisinden korkulan başka durumlar meydana getirmesiyle helak ve azap korkusu ve endişesi içindeyken onları azapla yakalamasıdır. Dahhâk'tan da buna benzer bir rivayet gelmiştir. Zemahşerî'nin belirttiği ve İbn Bahr'ın sözünün de gerektirdiği üzere bu, Allah Teâlâ'nın: { مِنْ حَيْثُ لا يَشْعُرُونَ } “Hiç farkında olmadıkları bir yerden” buyruğunun zıddıdır.
وقال غير واحد من الأجلة: على أن ينقصهم شيئا فشيئا في أنفسهم وأموالهم حتى يهلكوا من تخوفته إذا تنقصته، وروي تفسيره بذلك عن ابن عباس ومجاهد والضحاك أيضا.
Önde gelen birçok âlim ise şöyle demiştir: «Bir şeyi eksilttiğimde 'tehavveftühû' dedim» ifadesinden hareketle, helak oluncaya kadar canlarından ve mallarından onları azar azar eksiltmesi üzerinedir. Bunun bu şekildeki tefsiri İbn Abbâs, Mücâhid ve Dahhâk'tan da rivayet edilmiştir.
وذكر الهيثم بن عدي أن التنقص بهذا المعنى لغة أزدشنوءة، ويروى أن عمر رضي الله تعالى عنه قال على المنبر ما تقولون فيها أي الآية والتخوف منها؟ فسكتوا فقام شيخ من هذيل فقال: هذه لغتنا التخوف التنقص فقال: هل تعرف العرب ذلك في أشعارها؟ فقال: نعم قال شاعرنا أبو كبير يصف ناقته:
Heysem b. Adiy, bu anlamdaki eksiltmenin (tenakkus) Ezd-i Şenûe kabilesinin lehçesi olduğunu zikretmiştir. Rivayet edildiğine göre Ömer radıyallâhu teâlâ anh minberde: «Bu ayet ve oradaki 'tehavvuf' hakkında ne dersiniz?» diye sormuş; cemaat susunca Hüzeyl kabilesinden yaşlı bir zat ayağa kalkıp: «Bu bizim dilimizdir; tehavvuf, eksiltmektir» demiştir. Ömer: «Araplar şiirlerinde bunu bilirler mi?» diye sorunca o zat: «Evet, şairimiz Ebû Kebîr devesini vasfederken şöyle demiştir» demiştir:
تخوف الرحل منها تامكا قردا ... كما تخوف عود النبعة السفن
Semer onun yüksek ve sıkı hörgücünü azar azar eksiltti (aşındırdı) ... Tıpkı rendenin neb'a ağacının dalını yontup incelttiği gibi.
فقال عمر رضي الله تعالى عنه: عليكم بديوانكم لا تضلوا قالوا: وما ديواننا؟ قال: شعر الجاهلية فإن فيه تفسير كتابكم ومعاني كلامكم، والجار والمجرور قال أبو البقاء: في موضع الحال من الفاعل أو المفعول في يأخذهم.
Bunun üzerine Ömer radıyallâhu teâlâ anh şöyle demiştir: «Dîvânınıza sarılın ki sapmayasınız.» Onlar: «Dîvânımız nedir?» diye sorunca; «Cahiliye şiiridir; zira onda Kitabınızın tefsiri ve kelamınızın manaları vardır» demiştir. Câr ve mecrûr için Ebü'l-Bekâ: «'Ye'huzehüm' fiilindeki fâilden veya mef'ûlden hâl konumundadır» demiştir.
وقال الخفاجي: الظاهر أنه حال من المفعول وكأنه أراد على تفسيري التخوف ويتخوف من الجزع به على التفسير الثاني، والمراد من ذكر هذه المتعاطفات بيان قدرة الله تعالى على إهلاكهم بأي وجه كان لا الحصر، ثم إن
Hafâcî şöyle demiştir: Zâhir olan, onun mef'ûlden hâl olmasıdır. Sanki o, tehavvufun (تخوف) her iki tefsirine göre [bunu] kastetmiştir; ikinci tefsire göre ise bundan dolayı duyulan endişeden korkulur. Bu matûfların zikredilmesinden murad, [helaki bunlarla] sınırlandırmak değil, Allah Teâlâ'nın onları herhangi bir şekilde helak etmeye olan kudretini beyan etmektir. Sonra şu da var ki
بعضهم اعتبر في التقابل بينهما أن المراد بخسف الأرض بهم إهلاكهم من تحتهم وبإتيان العذاب من حيث لا يشعرون إهلاكهم من فوقهم وحيث قوبلا بإهلاكهم في تقلبهم وأسفارهم كان المعتبر فيهما سكونهم في مساكنهم وأوطانهم والمقابلة بين أخذهم على تخوف على المعنى الأول والأخذ بغتة المشعر به من حيث لا يشعرون ظاهرة، واعتبر عدم الشعور في الأخذ في التقلب والخسف لقرينة الأخذ على تخوف على ذلك المعنى وحمل سائرها على عذاب الاستئصال دون الأخذ على تخوف على المعنى الثاني ومجمل القول في ذلك أنه اعتبر في كل اثنين من الأربعة منع الجمع لكن بعد أن يراد بالعام منهما للمقابلة ما عدا الخاص سواء كان بين الإثنين عموم من وجه أو مطلقا.
bazıları aralarındaki mukabelede, yerin onları batırmasından muradın alttan helak edilmeleri, farkında olmadıkları yerden azabın gelmesinden muradın üstten helak edilmeleri olduğunu kabul etmişlerdir. Bu ikisi, dönüp dolaşırken ve yolculuklarında helak edilmeleriyle mukabele edilince, bu ikisinde yurtlarında ve meskenlerinde sükûn halinde bulunmaları muteber olmuştur. Birinci manaya göre korku üzerindeyken yakalanmaları ile «farkında olmadıkları yerden» ifadesinin hissettirdiği ansızın yakalanma arasındaki mukabele açıktır. O manaya göre korku üzerindeyken yakalanma karinesinden ötürü, dönüp dolaşırken ve yere batırılma anında yakalanmada da farkında olmama durumu muteber sayılmış ve ikinci manadaki korku üzerindeyken yakalanma hariç diğerleri kökten yok eden (istisâl) azaba hamledilmiştir. Bu konudaki sözün özü şudur: Dört durumdan her ikisi arasında -aralarında ister umum-husus min vech ister mutlak olsun- mukabele gereği umumi olandan hususi olanın dışındakiler kastedildikten sonra bir arada bulunma men'i (mâniatü'l-cem') muteber kılınmıştır.
وذكر الإمام، وابن الخازن في حاصل الآية أنه تعالى خوفهم بخوف يحصل في الأرض بعذاب ينزل من السماء أو بآفات تحدث دفعة أو بآفات تأتي قليلا إلى أن يأتي الهلاك على آخرهم، وكان الظاهر في الآية أن يقال: أو يعذبهم من حيث لا يشعرون ليناسب ما قبله وما بعده بناء على أن إسناد الفعل فيهما إليه تعالى وما قبله فقط بناء على أن إسناد الفعل فيما بعد إلى العذاب مع كونه أخصر مما في النظم الجليل لكنه عدل عنه إلى ذلك لكونه أبلغ في التخويف وأدل على استحقاق العذاب من حيث إن فيه إشعارا بأن هناك عذابا موجودا مهيئا لا يحتاج إلا إلى الإتيان دون الإحداث وليس في- يعذبهم- إشعار كذلك على أن ما في النظم الجليل أبعد من أن يتوهم فيه معنى غير صحيح كما يتوهم في البدل المفروض حيث يتوهم فيه أنه سبحانه يعذبهم من حيث لا يشعرون بالعذاب وهو كما ترى. وحيث كانت حالتا التقلب والتخوف مظنة للهرب عبر عن إصابة العذاب فيهما بالأخذ وعن إصابته حالة الغفلة المنبئة عن السكون بالإتيان وجيء بفي مع التقلب وبعلى مع التخوف قيل: لأن في التقلب حركتين فكان الشخص المتقلب بينهما ولا كذلك التخوف، وقيل لما كان التقلب شاغلا الإنسان بسائر جوارحه حتى كأنه محيط به وهو مظروف فيه جيء بنفي معه، والتخوف أي المخافة إنما يقوم بعضو من أعضائه فقط وهو القلب المحيط به بدن الإنسان فلذا جيء بعلى معه، وقيل: إن على بمعنى مع كما في قوله تعالى: وَآتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ [البقرة: ١٧٧] أي يأخذهم مصاحبين لذلك ولما كان التخوف نفسه نوعا من العذاب لما فيه من تألم القلب ومشغولية الذهن وكان الأخذ مشيرا إلى نوع آخر من العذاب أيضا جيء بعلى التي بمعنى مع ليكون المعنى يعذبهم مع عذابهم ولم يعتبر ذلك مع التقلب مرادا به الإقبال والإدبار في الأسفار والمتاجر مع أنه
İmam [Râzî] ve İbnü'l-Hâzin, ayetin özeti hakkında şöyle zikretmişlerdir: Allah Teâlâ onları yerde meydana gelen bir korkuyla, gökten inen bir azapla, ansızın meydana gelen afetlerle yahut sonuncuları da helak oluncaya kadar azar azar gelen afetlerle korkutmuştur. Ayette zâhir olan, fiilin her ikisinde de Allah Teâlâ'ya isnadı esasına göre öncesine ve sonrasına; sonraki fiilin azaba isnadı esasına göre ise sadece öncesine uygun düşmesi ve yüce nazımdakinden daha veciz olması için «yahut onları farkında olmadıkları yerden azaplandırmasından» denilmesiydi. Ancak korkutmada daha beliğ olması ve azabı hak ettiklerine daha açık delalet etmesi sebebiyle bundan vazgeçilip bu ifadeye dönülmüştür; zira bunda, yeniden yaratılmaya muhtaç olmayıp sadece gelmesi gereken hazır ve mevcut bir azabın bulunduğuna dair bir hissettirme vardır; oysa «yuazzibühüm» (onları azaplandırır) lafzında böyle bir hissettirme yoktur. Kaldı ki yüce nazımdaki ifade, farazi bedelde vehmedilebilecek yanlış bir mananın vehmedilmesinden daha uzaktır; zira o takdirde Sübhânehu'nun onları azabı hissetmedikleri bir şekilde azaplandıracağı vehmedilebilirdi ki bu da malumdur. Dönüp dolaşma ve korku halleri kaçmaya elverişli olduğu için, bu iki durumda azabın isabet etmesi «ahz» (yakalama) kelimesiyle; sükûna delalet eden gaflet halinde azabın isabet etmesi ise «ityân» (gelme) kelimesiyle ifade edilmiştir. Dönüp dolaşma ile birlikte «fî», korku ile birlikte ise «alâ» getirilmiştir; zira dönüp dolaşmada iki hareket vardır ve dönüp dolaşan şahıs bu ikisi arasındadır, korkuda ise böyle değildir denilmiştir. Yine denilmiştir ki dönüp dolaşma insanı bütün uzuvlarıyla meşgul ettiği, hatta sanki onu kuşatıp insan da onun içinde bir zarf gibi kaldığı için onunla birlikte «fî» getirilmiştir; tehavvuf yani korku ise sadece uzuvlarından birinde, yani insan bedeninin kendisini kuşattığı kalpte kaim olduğu için onunla birlikte «alâ» getirilmiştir. Bir görüşe göre «alâ», Allah Teâlâ'nın: { وَآتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ } “Mala olan sevgisine rağmen [malı verdi]” buyruğunda olduğu gibi «maa» (beraberlik) anlamındadır; yani onları bu haldeyken yakalar. Kalbin acı çekmesi ve zihnin meşguliyeti sebebiyle korkunun kendisi de bir nevi azap olduğundan ve yakalama da diğer bir azap çeşidine işaret ettiğinden, mananın «azaplarının üstüne azapla onları azaplandırır» olması için «maa» anlamındaki «alâ» getirilmiştir. Yolculuklarda ve ticarette geliş gidiş kastedilen dönüp dolaşmada ise bu durum muteber sayılmamıştır; halbuki
جاء «السفر قطعة من العذاب»
«Yolculuk azaptan bir parçadır» hadisi vârid olmuştur;
لأنهم لا يعدون ذلك عذابا وفي القلب من هذا شيء فتدبر وتأمل فأسرار كتاب الله تعالى لا تحصى فَإِنَّ رَبَّكُمْ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ جعله ابن بحر تعليلا للأخذ على تخوف بناء على أن المراد به أخذهم على حدوث حالات يخاف منها كالرياح الشديدة والصواعق والزلازل لا بغتة فإن في ذلك امتداد وقت ومهلة يمكن فيها التلافي فكأنه قيل: أو يأخذهم على تخوف ولا يفاجئهم لأنه سبحانه رؤوف رحيم وذلك أنسب برأفته ورحمته جلّ وعلا، وجوز أن يكون تعليلا لذلك على المعنى الأخير فإن في تنقصهم شيئا بعد شيء دون أخذهم دفعة إمهالا في الجملة وهو مطلقا من آثار الرحمة، وقيل: هو تعليل لما يفهم من الآية من أنه سبحانه قادر على إهلاكهم بأي وجه كان لكنه تعالى لم يفعل، وقيل: هو كالتعليل للأمن المستفهم عنه، والتعبير بعنوان الربوبية مع الإضافة إلى ضمير الخطاب من آثار رحمته جلّ شأنه.
çünkü onlar bunu bir azap saymazlar. Bu izahta kalbe takılan bir yön vardır; iyi düşün ve tefekkür et, zira Allah Teâlâ'nın Kitabının sırları sayılamaz. { فَإِنَّ رَبَّكُمْ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Rabbiniz çok şefkatlidir, çok merhametlidir” buyruğunu İbn Bahr, korku üzerindeyken yakalamanın bir ta'lîli saymıştır; zira bundan murat, ansızın değil de şiddetli rüzgarlar, yıldırımlar ve depremler gibi kendisinden korkulan durumların vuku bulmasıyla onları yakalamaktır. Çünkü bunda zamanın uzaması ve telafisi mümkün olan bir mühlet vardır; sanki: «Yahut onları korku üzerindeyken yakalar da ansızın baskın yapmaz; çünkü Sübhânehu çok şefkatlidir, çok merhametlidir» denilmiştir ki bu, O'nun Celle ve Alâ şefkat ve merhametine daha uygundur. Son manaya göre de bunun ta'lîli olması caiz görülmüştür; zira bir defada yakalamayıp onları azar azar eksiltmekte genel olarak bir mühlet verme vardır ve bu da mutlak surette rahmetin eserlerindendir. Bir görüşe göre bu, ayetten anlaşılan «Sübhânehu'nun onları dilediği şekilde helak etmeye kadir olduğu fakat bunu yapmadığı» manasının ta'lîlidir. Bir görüşe göre de istifhamla sorulan 'güvende olma' halinin ta'lîli gibidir. Hitap zamirine izafe edilerek rubûbiyyet unvanıyla ifade edilmesi ise şânı yüce olan Allah'ın rahmetinin eserlerindendir.
أَوَلَمْ يَرَوْا الهمزة للإنكار والواو للعطف على مقدر يقتضيه المقام. والرؤية بصرية مؤدية إلى التفكر والضمير للذين مكروا السيئات أي ألم ينظر هؤلاء الماكرون ولم يروا متوجهين إِلى ما خَلَقَ اللَّهُ.
{ أَوَلَمْ يَرَوْا } “Görmediler mi?” Başındaki hemze inkâr içindir; vâv harfi ise makamın gerektirdiği mukadder bir ifadeye atıftır. Görmek (rü'yet), tefekküre ulaştıran gözle görmektir. Zamir ise kötü tuzaklar kuranlara râcidir; yani bu tuzak kurucular bakmadılar mı ve yönelerek görmediler mi: { إِلى ما خَلَقَ اللَّهُ } “Allah'ın yarattığı şeylere”.
وقيل: الضمير للناس الشامل لأولئك وغيرهم والإنكار بالنسبة إليهم وقرأ السلمي والأعرج والإخوان «أو لم تروا» بتاء الخطاب جريا على أسلوب قوله تعالى: «فإن ربكم» كما أن الجمهور قرؤوا بالياء جريا على أسلوب قوله تعالى:
Zamirin onları ve başkalarını kapsayacak şekilde insanlara ait olduğu ve inkârın onlara yönelik olduğu da söylenmiştir. Sülemî, A'rec ve İhvân (Hamza ve Kisâî), Allah Teâlâ'nın: «fe-inne rabbeküm» buyruğunun üslubuna uyarak muhatap tâ'sı ile «evelem terav» şeklinde okumuşlardır; nitekim cumhur da Allah Teâlâ'nın:
«أفأمن الذين مكروا» وذكر الخفاجي وغيره أن قراءة التاء على الالتفات أو تقدير قل أو الخطاب فيها عام للخلق و «ما» موصولة مبهمة، وقوله تعالى: مِنْ شَيْءٍ بيان لها لكن باعتبار صفته وهي قوله تعالى: يَتَفَيَّؤُا ظِلالُهُ فهي المبينة في الحقيقة والموصوف توطئة لها وإلا فأي بيان يحصل به نفسه، والتفيؤ تفعل من فاء يفيء فيئا إذا رجع وفاء لازم وإذا عدي فبالهمزة أو التضعيف كأفاءه الله تعالى وفيأه فتفيأ وتفيا مطاوع له لازم، وقد استعمله أبو تمام متعديا في قوله من قصيدة يمدح بها خالد بن يزيد الشيباني:
«efe-eminellezîne mekerû» buyruğunun üslubuna uyarak yâ ile okumuştur. Hafâcî ve başkaları, tâ ile okuyuşun iltifat üzerine veya «kul» (de ki) takdiriyle olduğunu yahut buradaki hitabın bütün mahlukata umumi olduğunu belirtmişlerdir. «Mâ» müphem bir ism-i mevsûldür. Allah Teâlâ'nın: { مِنْ شَيْءٍ } “Herhangi bir şeyi” buyruğu ise onun beyanıdır; fakat { يَتَفَيَّؤُا ظِلالُهُ } “Gölgeleri dönen” sıfatı itibariyledir. Dolayısıyla hakikatte açıklayıcı olan bu sıfattır; mevzuf ise ona bir mukaddimedir, aksi takdirde onun bizzat kendisiyle nasıl bir beyan hasıl olabilir ki? Tefeyyü' (gölgenin dönmesi), «fâe yefîü fey'en» fiilinden tefa''ul babındadır; bu fiil geri döndü manasındadır ve lâzımdır. Müteaddi kılındığında hemze veya şedde ile «efâehullâh» ve «feyye'ehû» denir; «tefeyye'e» ise onun lâzım olan mutâvaatıdır. Ebû Temmâm, Hâlid b. Yezîd eş-Şeybânî'yi övdüğü kasidesindeki şu beytinde onu müteaddi olarak kullanmıştır:
طلبت ربيع ربيعه الممهى لها ... وتفيأت ظلّا له ممدودا
Onun bolca akıtılan cömertlik baharını talep ettim ... Ve onun uzayıp giden gölgesine sığındım (gölgesinde gölgelendim).
ويحتاج ذلك إلى نقل من كلام العرب، والظلال جمع ظل وهو في قول ما يكون بالغداة وهو ما لم تنله الشمس والفيء ما يكون بالعشي وهو ما انصرفت عنه الشمس وأنشدوا له قول حميد بن ثور يصف سرحة وكنّى (١) بها عن امرأة:
Bunun için Arap kelamından bir nakil gerekir. «Zılâl», «zıll» (gölge) kelimesinin çoğuludur. Bir görüşe göre zıll sabah vaktinde olan, yani güneşin henüz vurmadığı gölgedir; fey' ise akşamüzeri olan, yani güneşin çekildiği yerdeki gölgedir. Buna Humeyd b. Sevr'in, büyük bir ağacı vasfederken bir kadını kinaye ettiği şu beytini inşad etmişlerdir:
فلا الظل من برد الضحى تستطيعه ... ولا الفيء من برد العشيّ تذوق
Ne kuşluk vaktinin serinliğinde o gölgeye güç yetirebilirsin ... Ne de akşamüzerinin serinliğinde fey'i tadabilirsin.
ونقل ثعلب عن رؤبة ما كانت عليه الشمس فزالت عنه فهو فيء وظل وما لم تكن عليه فهو ظل فالظل أعم من الفيء، وقيل: هما مترادفان يطلق كل منهما على ما كان قبل الزوال وعلى خلافه، وأنشد أبو زيد للنابغة الجعدي:
Sa'leb, Rû'be'den şöyle nakletmiştir: Güneşin üzerinde olup da sonradan zeval bulduğu (çekildiği) yere hem fey' hem zıll denir; üzerinde hiç bulunmadığı yere ise sadece zıll denir. Dolayısıyla zıll fey'den daha umumidir. İkisinin eş anlamlı olduğu, her birinin hem zevalden öncesi hem de sonrası için kullanıldığı da söylenmiştir. Ebû Zeyd, Nâbiğa el-Ca'dî'nin şu beytini inşad etmiştir:
فسلام الإله يغدو عليهم ... وفيوء الفردوس ذات الضلال
Allah'ın selamı sabahleyin onların üzerine olsun ... Ve gölgelerle dolu Firdevs cennetinin gölgelikleri de!
والمشهور أن الفيء لا يكون إلا بعد الزوال، ومن هنا قال الأزهري: إن تفيؤ الظلال رجوعها بعد انتصاف النهار، وقال أبو حيان: إن الاعتبار من أول النهار إلى آخره، وإضافة الضلال إلى ضمير المفرد لأن مرجعه وإن كان مفردا في اللفظ لكنه كثير في المعنى، ونظير ذلك أكثر من أن يحصى، والمعنى أو لم يروا الأشياء التي ترجع وتتنقل ظلالها عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمائِلِ والمراد بها الأشياء الكثيفة من الجبال والأشجار وغيرها سواء كان جمادا أو انسابا على ما عليه بعض المفسرين، وخصها بعضهم بالجمادات التي لا يظهر لظلالها أثر سوى التفيؤ بواسطة الشمس على ما ستعلمه إن شاء الله تعالى دون ما يشمل الحيوان الذي يتحرك ظله بتحركه، وكلا القولين على تقدير كون مِنْ بيانية كما سمعت وذهب بعض المحققين إلى العموم لكنه جعل من ابتدائية متعلقة- بخلق- المراد بما خلقه من شيء عالم الأجسام المقابل لعالم الروح والأمر الذي لم يخلق من شيء بل وجد بأمر كُنْ كما قال سبحانه: أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ [الأعراف: ٥٤] ، ولا يخفى بعده، واعترض أيضا بأن السموات والجن من عالم الأجسام والخلق ولا ظل لها ومقتضى عموم ما أنه لا يخلو شيء منها عنه بخلاف ما إذا جعلت من بيانية و «يتفيؤ» صفة شيء مخصصة له. ورد بأن جملة يَتَفَيَّؤُا حينئذ ليست صفة- لشيء- إذ المراد إثبات ذلك لما خلق من شيء لإله وليس صفة- لما- لتخالفهما تعريفا وتنكيرا بل هي مستأنفة لإثبات أن له ظلالا متفيئة وعموم «ما» لا يجوب أن يكون المعنى لكل منه هذه الصفة.
Meşhur olan ise fey'in ancak zevalden (öğle vaktinden) sonra olmasıdır. Bundan dolayı Ezherî şöyle demiştir: Gölgelerin tefeyyü' etmesi, gün ortasından sonra geri dönmesidir. Ebû Hayyân ise günün başından sonuna kadar olan sürenin muteber olduğunu söylemiştir. Gölgelerin tekil zamire izafe edilmesi, merci lafzen tekil olsa da mana bakımından çokluk ifade ettiği içindir; bunun benzerleri sayılamayacak kadar çoktur. Mana şudur: Gölgeleri { عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمائِلِ } “Sağdan ve sollardan” dönüp dolaşan ve yer değiştiren şeyleri görmediler mi? Bazı müfessirlerin benimsediğine göre bundan murat, ister cansız varlık ister insan olsun dağlar, ağaçlar ve diğer yoğun cisimlerdir. Bazıları ise inşâallâhu teâlâ öğreneceğin üzere bunu, hareket ettikçe gölgesi de hareket eden hayvanları dışarıda bırakarak, gölgelerinin güneş vasıtasıyla dönmesinden başka bir eseri görülmeyen cansız varlıklara hasretmişlerdir. Her iki görüş de işittiğin gibi «min» edatının beyâniyye olması takdirindedir. Bazı muhakkikler ise umumiliğe gitmiş fakat «min» edatını ibtidâiyye kabul edip «halaka» fiiline bağlamışlardır; Allah'ın yarattığı şeyden muradın ise bir şeyden yaratılmayıp 'kün' (ol) emriyle vücut bulan ruh ve emir âleminin mukabili olan cisimler âlemi olduğunu söylemişlerdir; nitekim Sübhânehu: { أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ } “Bilesiniz ki yaratmak da emretmek de O'na aittir” buyurmuştur. Bu tevilin uzaklığı ise gizli değildir. Ayrıca göklerin ve cinlerin de cisimler ve mahlukat âleminden olmasına rağmen gölgelerinin bulunmadığı, «mâ»nın umumiliğinin gereği olarak bunlardan hiçbirinin gölgeden hâli kalmaması gerektiği itirazı yapılmıştır; oysa «min» beyâniyye yapılıp «yetefeyye'ü» cümlesi de «şey'in» lafzını tahsis eden bir sıfat kılındığında durum böyle değildir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu durumda { يَتَفَيَّؤُا } cümlesi { شَيْءٍ } kelimesinin sıfatı olmaz; zira murat, bunu yaratılan herhangi bir şeye ispat etmektir; marifelik ve nekirelik bakımından farklı oldukları için «mâ»nın da sıfatı olamaz; bilakis onun dönen gölgeleri olduğunu ispat eden müste'nefe (yeni) bir cümledir ve «mâ»nın umumiliği her birinde bu vasfın bulunması manasını gerektirmez.
وتعقب بأنه إن أريد أنه لا يقتضي العموم ظاهرا فممنوع وإن أريد أنه يحتمل فلا يرد ردا لأنه مبني على الظاهر المتبادر، والمراد باليمين والشمائل على ما قيل جانبا الشيء استعارة من يمين الإنسان وشماله أو مجازا من إطلاق
Buna şöyle itiraz edilmiştir: Şayet bunun zahiren umum ifade etmediği kastediliyorsa bu kabul edilemez; eğer [başka bir manaya da] ihtimali olduğu kastediliyorsa bu bir itiraz teşkil etmez, zira o, zâhir ve ilk akla gelen mana üzerine bina edilmiştir. 'Sağ ve sollar' ifadesinden murat ise denildiğine göre, insanın sağı ve solundan istiare yoluyla veya [birinin diğerine] ıtlak edilmesi...
المقيد على المطلق أي ألم يروا الأشياء التي لها ظلال متفيئة عن جانبي كل واحد منها ترجع من جانب إلى جانب بارتفاع الشمس وانحدارها أو باختلاف مشارقها ومغاربها فإن لها مشارق ومغارب بحسب مداراتها اليومية حال كون الظلال سُجَّداً لِلَّهِ أي منقادة له تعالى جارية على ما أراد من الامتداد والتقلص وغيرهما غير ممتنعة عليه سبحانه فيما سخرها له وهو المراد بسجودها، وقد يفسر باللصوق في الأرض أي حال كونها لاصقة بالأرض على هيئة الساجد، وقوله تعالى: وَهُمْ داخِرُونَ حال من ضمير «ظلاله» الراجع إلى شيء، والجمع باعتبار المعنى وصح مجيء الحال من المضاف إليه لأنه كالجزء، وإيراد الصيغة الخاصة بالعقلاء لما أن الدخور من خصائصهم فإنه التصاغر والذل، قال ذو الرمة:
mukayyede ıtlak etme mecazıyla bir şeyin iki yanıdır. Yani her birinin iki yanından dönen gölgelere sahip olan şeylerin, gölgeleri { سُجَّداً لِلَّهِ } “Allah'a secde ederek” -yani uzama, kısalma ve diğer hususlarda O'nun irade ettiği şekilde cereyan ederek O'na boyun eğmiş ve O'nun kendilerini musahhar kıldığı şeyde Sübhânehu'ya karşı koymayarak ki secdelerinden murat budur; yere yapışmakla da tefsir edilir, yani secde eden kimsenin heyetinde yere yapışmış halde- güneşin yükselmesi ve alçalmasıyla yahut günlük yörüngelerine göre doğuş ve batış yerlerinin değişmesiyle bir taraftan diğer tarafa dönüp durduğunu görmediler mi? Allah Teâlâ'nın: { وَهُمْ داخِرُونَ } “Ve onlar küçülerek [boyun eğerler]” buyruğu, «şey'» kelimesine râci olan «zılâlühû»daki zamirden hâldir; çoğul getirilmesi mana itibariyledir. Muzâfun ileyhten hâl gelmesi ise onun bir cüz gibi olması sebebiyle sahihtir. Akıllılara mahsus kalıpla getirilmesi ise duhûrun (küçülüp boyun eğmenin) onların özelliklerinden olmasından ötürüdür; zira o, küçülmek ve zillet göstermektir. Zü'r-Rımme şöyle demiştir:
فلم يبق إلا داخر في مخيس ... ومنحجر في غير أرضك في حجر
Zindanda boyun eğip küçülen ... Ve senin memleketinden başka bir yerde bir sığınağa kapanandan başkası kalmadı.
فالكلام على الاستعارة أو لأن في جملة ذلك من يعقل فغلب، ووجه التعبير بهم يعلم مما ذكر، ويجوز أن يعتبر وجهه أولا ويجعل ما بعده جاريا على المشاكلة له أي والحال أن أصحاب تلك الضلال ذليلة منقادة لحكمه تعالى، ووصفها بالدخور مغن عن وصف ظلالها به، وجوز كون سُجَّداً والجملة حالين من الضمير أي ترجع ظلال تلك الأجرام حال كون تلك الأجرام منقادة له تعالى داخرة فوصفها بهما مغن عن وصف ظلالها بهما.
Dolayısıyla söz istiareye dayalıdır yahut onların arasında akıl sahipleri de bulunduğu için tağlîb yapılmıştır. «Hüm» zamiriyle ifade edilmesinin veçhi de zikredilenlerden anlaşılır. Önce onun veçhini muteber sayıp sonrasını ona müşâkele üzere kılmak da caizdir; yani o gölgelerin sahipleri Allah Teâlâ'nın hükmüne boyun eğmiş ve zelil bir haldedir; onların duhûrla vasfedilmesi gölgelerinin onunla vasfedilmesinden müstağni kılar. { سُجَّداً } lafzı ile cümlenin zamirden iki hâl olması da caiz görülmüştür; yani o cisimlerin gölgeleri, o cisimlerin Allah Teâlâ'ya boyun eğmiş ve küçülmüş vaziyette olmaları halinde döner; dolayısıyla onların bu iki vasıfla nitelenmesi, gölgelerinin onlarla nitelenmesinden müstağni kılar.
والمراد بالسجود أيضا الانقياد سواء كان بالطبع أو بالقسر أو بالإرادة، فلا يرد على احتمال أن يكون المراد ب ما خَلَقَ شاملا للعقلاء وغيرهم كيف يكون سُجَّداً حالا من ضميره وسجود العقلاء غير سجود غيرهم.
Secdeden murat da ister tabiat, ister zorunluluk, ister irade yoluyla olsun yine boyun eğmektir. Dolayısıyla { ما خَلَقَ } lafzından muradın akıl sahiplerini ve diğerlerini kapsaması ihtimaline binaen; akıl sahiplerinin secdesi başkalarının secdesinden farklı olduğu halde { سُجَّداً } lafzının onun zamirinden nasıl hâl olacağı yönünde bir itiraz vârid olmaz.
وحاصل ما أشرنا إليه أن ذلك من عموم المجاز، والأمر على احتمال أن يراد من ذاك الجمادات ظاهر، وزعم بعضهم أن السجود حقيقة مطلقا وهو الوقوع على الأرض على قصد العبادة ويستدعي ذلك الحياة والعلم لتقصد العبادة، وليس بشيء كما لا يخفى، ثم إن قلنا على هذا الوجه: إن الواو حالية كما أشير إليه فالحالان مترادفتان، وتعدد الحال جائز عند الجمهور، ومن لم يجوز جعل الثانية بدل اشتمال أو بدل كل من كل كما فصله السمين، وإن قلنا:
İşaret ettiğimiz hususun özeti şudur: Bu durum umumü'l-mecaz kabilindendir. Bundan cansız varlıkların kastedilmesi ihtimaline göre ise mesele açıktır. Bazıları secdenin mutlak olarak hakikat olduğunu, bunun da ibadet kastıyla yere kapanmak olduğunu ve ibadetin kastedilmesi için de hayat ve ilmin şart olduğunu iddia etmişlerdir; ancak gizli olmadığı üzere bu bir şey ifade etmez. Sonra şayet bu vecihte işaret edildiği üzere vâv harfinin hâliyye olduğunu söylersek iki hâl mütetâbi'dir (peş peşedir). Hâlin birden fazla olması cumhura göre caizdir; caiz görmeyenler ise es-Semîn'in tafsilatlandırdığı gibi ikinciyi bedel-i iştimal veya bedel-i kül kılmışlardır. Şayet
إنها عاطفة فلا تكون الحال مترادفة بل متعاطفة، وقال أبو البقاء: سُجَّداً حال من الظلال وَهُمْ داخِرُونَ حال من الضمير في سُجَّداً ويجوز أن يكون حالا ثانية معطوفة اه، وفيه القول بالتداخل وهو محتمل على تقدير كون سُجَّداً حالا من ضمير ظِلالُهُ والوجه الأول هو المختار عند الزمخشري، ورجحه في الكشف فقال: إن انقياد الظل وذي الظل مطلوب، ألا ترى إلى قوله تعالى: وَظِلالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ [الرعد: ١٥] فجاعلهما حالا من الضمير في ظِلالُهُ مقصر، وفيه تكميل حسن لما وصف الظلال بالسجود وصف أصحابها بالدخور الذي هو أبلغ لأنه انقياد قهري مع صفة المنقاد، ولم يجعل حالا من الراجع إلى الموصول في خَلَقَ اللَّهُ إذ المعنى على تصوير سجود الظل وذيه وتقارنهما في الوجود لا على مقارنة الخلق والدخور، والعامل في الحال الثاني يَتَفَيَّؤُا على ما قال ابن مالك في قوله تعالى: بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً [البقرة: ١٣٥] اه، ومنه يعلم ما في إعراب أبي البقاء. نعم إن في هذا الوجه بعدا لفظيا والأمر فيه هين، وأما جعل وَهُمْ داخِرُونَ حالا من ضمير يَرَوْا فمما لا يصح بحال كما لا يخفى.
onun atıf olduğunu söylersek hâl peş peşe değil, birbirine matuf olur. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Sücceden, zılâlden hâldir; { وَهُمْ داخِرُونَ } ise sücceden kelimesindeki zamirden hâldir; matuf ikinci bir hâl olması da caizdir.» [Sözü bitti]. Bunda tedâhül (iç içe geçme) görüşü vardır ve bu da { سُجَّداً } lafzının { ظِلالُهُ } zamirinden hâl olması takdirinde muhtemeldir. Zemahşerî'ye göre muhtar olan birinci vecihtir. el-Keşf'te de bunu tercih ederek şöyle demiştir: Hem gölgenin hem de gölge sahibinin boyun eğmesi matluptur; Allah Teâlâ'nın: { وَظِلالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ } “Ve onların gölgeleri de sabah akşam...” buyruğunu görmez misin? Dolayısıyla bu ikisini { ظِلالُهُ } kelimesindeki zamirden hâl kılan kimse kusurlu davranmıştır. Bunda güzel bir tamamlama vardır: Gölgeleri secde ile vasfettiğinde, sahiplerini de daha beliğ olan duhûr ile vasfetmiştir; zira bu, boyun eğenin vasfıyla birlikte kahri bir boyun eğiştir. Bu, { خَلَقَ اللَّهُ } ifadesindeki mevsûle râci zamirden hâl kılınmamıştır; çünkü mana, gölgenin ve gölge sahibinin secdesini tasvir etmek ve bunların varlıkta beraberliğini göstermek üzerinedir, yoksa yaratılış ile duhûrun beraberliği üzerine değildir. İkinci hâldeki âmil ise İbn Mâlik'in Allah Teâlâ'nın: { بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً } “Bilakis hanîf olarak İbrâhim'in dinine [uyarız]” buyruğunda söylediği üzere { يَتَفَيَّؤُا } fiilidir. [Sözü bitti]. Buradan Ebü'l-Bekâ'nın irabındaki durum da anlaşılır. Evet, bu vecihte lafzî bir uzaklık vardır fakat bu önemsizdir. { وَهُمْ داخِرُونَ } cümlesini «yerav»daki zamirden hâl kılmaya gelince, gizli olmadığı üzere bu hiçbir şekilde sahih değildir.
هذا وذكر الإمام في اليمين والشمال قولين غير ما تقدم. الأول أن المراد بهما المشرق والمغرب تشبيها لهما بيمين الإنسان وشماله فإن الحركة اليومية آخذة من المشرق وهوى أقوى الجانبين فهو اليمين والجانب الآخر الشمال
Bununla birlikte İmam [Fahreddin er-Râzî], sağ (el-yemîn) ve sol (eş-şimâl) hakkında daha önce geçenlerin dışında iki görüş zikretmiştir: Birincisi: İnsanın sağına ve soluna benzetilerek bunlardan maksadın doğu ve batı olmasıdır. Zira günlük hareket doğudan başlar ve o, iki cihetten daha güçlü olanıdır; dolayısıyla o sağdır, diğer cihet ise soldur.
فالظلال في أول النهار تبتدئ من الشرق واقعة على الربع الغربي من الأرض وعند الزوال تبتدئ من الغرب واقعة على الربع الشرقي منها. والثاني يمين البلد وشماله، وذلك أن البلدة التي يكون عرضها أقل من مقدار الميل الكلي وهو «كجل يز أو كحله» على اختلاف الأرصاد فإن في الصيف تحصل الشمس على يمين تلك البلدة وحينئذ تقع الأظلال على يسارها وفي الشتاء بالعكس، ولا يخفى ما في الثاني فإنه مختص بقطر مخصوص والكلام ظاهر في العموم، وقيل: المراد باليمين والشمال يمين مستقبل الجنوب وشماله، وعَنِ كما قال الحوفي متعلقة ب يَتَفَيَّؤُا وقال أبو البقاء: متعلقة بمحذوف وقع حالا، وقيل: هي اسم بمعنى جانب فتكون في موضع نصب على الظرفية. ولهم في توحيد الْيَمِينِ وجمع الشَّمائِلِ- وهو جمع غير قياسي- كلام طويل.
Böylece günün başında gölgeler doğudan başlayıp yeryüzünün batı çeyreğine düşer; zeval vaktinde ise batıdan başlayıp yeryüzünün doğu çeyreğine düşer. İkincisi: Beldenin sağı ve soludur. Şöyle ki; enlemi küllî meyil miktarından -ki rasatların farklılığına göre 23 derece 30 dakika veya 23 derece 35 dakikadır- daha az olan bir beldede, yazın güneş o beldenin sağına gelir ve bu durumda gölgeler soluna düşer; kışın ise bunun tam tersi olur. İkinci görüşteki zayıflık gizli değildir; zira o belirli bir bölgeye mahsustur, oysa kelam zâhiren umum ifade etmektedir. Sağ ve soldan muradın, güneye yönelen kimsenin sağı ve solu olduğu da söylenmiştir. { عَنِ } harfi Havfî'nin belirttiği gibi { يَتَفَيَّؤُا } fiiline müteallıktır; Ebü'l-Bekâ ise hâl olarak vaki olan mahzuf bir kelimeye müteallık olduğunu söylemiştir; «cânib» (taraf) manasında bir isim olup zarfiyet üzere mansûb konumunda olduğu da söylenmiştir. { الْيَمِينِ } kelimesinin tekil, { الشَّمائِلِ } kelimesinin ise -ki kıyasa uygun olmayan bir çoğuldur- çoğul getirilmesi hakkında uzun uzadıya sözler söylemişlerdir.
فقيل: إن العرب إذا ذكرت صيغتي جمع عبرت عن إحداهما بلفظ المفرد كقوله تعالى: جَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ [الأنعام: ١] وخَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَعَلى سَمْعِهِمْ [البقرة: ٧] وقيل: إذا فسرنا اليمين بالمشرق كان النقطة التي هي مشرق الشمس واحدة بعينها فكانت اليمين واحدة، وأما الشمائل فهي عبارة عن الانحرافات الواقعة في تلك الأضلال بعد وقوعها على الأرض وهي كثيرة فلذلك عبر عنها بصيغة الجمع، وقيل: اليمين مفرد لفظا لكنه جمع معنى فيطابق الشمائل من حيث المعنى، وقال الفراء: إنه يحتمل أن يكون مفردا وجمعا فإن كان مفردا ذهب إلى واحد من ذوات الظلال وإن كان جمعا ذهب إلى كلها لأن ما خلق الله لفظه واحد ومعناه الجمع، وقال الكرماني: يحتمل أن يراد بالشمائل الشمال والقدام والخلف لأن الظل يفيء من الجهات كلها فبدأ باليمين لأن ابتداء التفيؤ منها أو تيمنا بذكرها، ثم جمع الباقي على لفظ الشمال لما بين الشمال واليمين من التضاد، ونزل الخلف والقدام منزلة الشمال لما بينهما وبين اليمين من الخلاف، وهو قريب من الأول، وتعقب بأن فيه جمع اللفظ باعتبار حقيقته ومجازه وفي صحته مقال، وقيل: المراد باليمين يمين الواقف مستقبل المشرق ويسمى الجنوب وبالشمال شماله فكأنه قيل: يتفيؤ ظلاله عن الجنوب إلى الشمال إلى الجنوب ولما كان غالب المعمورة شمالي وظلالها كذلك جمع الشمال ولم يجمع اليمين، وهو كما ترى، ونقل أبو حيان عن استاذه أبي الحسن علي بن الصائغ أنه أفرد وجمع بالنظر إلى الغايتين لأن ظل الغداة يضمحل حتى لا يبقى منه إلا اليسير فكأنه في جهة واحدة، وهو في العشي على العكس لاستيلائه على جميع الجهات فلحظت الغايتان. هذا من جهة المعنى وأما من جهة اللفظ فجمع الثاني ليطابق سُجَّداً المجاور له شمالا كما أفرد الأول ليطابق ضمير ظِلالُهُ المجاور له يمينا، ولا يخفى ما في التقديم والتأخير من حسن رعاية الأصل والفرع أيضا. فحصل في الآية مطلقة اللفظ للمعنى جهة المشرق وبالشمال جهة المغرب، وهو أنه لما كانت الجهة الأولى مطلع النور والجهة الثانية مغربة ومظهر الظلمة أفرد ما يدل على الجهة الأولى كما أفرد النُّورِ في كل القرآن، وجمع ما يدل على الجهة الثانية كما جمع الظلمة كذلك وإفراده النور وجمع الظلمة تقدم الكلام فيهما، وقد يقال: إن جمع الظلال مع إفراد ما قبله وما بعده لأن الظل ظلمة حاصلة من حجب الكثيف الشمس مثلا عن أن يقع ضوؤها على ما يقابله فجمعت الظلال كما جمعت الظلمات، ولا يعكر على هذا أنه جمعت المشارق في القرآن كالمغارب إذ كثيرا ما يرتكب أمر لنكتة في مقام ولا يرتكب لها في مقام آخر، وآخر أيضا وهو أنه لما كان اليمين عبارة عن جهة المشرق وهو مبدأ الظل وحده مناسبة لتوحيد المبدأ الحقيقي وهو الله تعالى ولا كذلك جهة المغرب، ولا يناسب رعاية نحو هذا في الشمال كما يرشدك إلى ذلك و «كلتا يديه يمين» ويعين على ملاحظة المبدئية نسبة
Şöyle denilmiştir: Araplar iki çoğul kalıbı zikrettiklerinde bunlardan birini müfred (tekil) lafızla ifade ederler; nitekim Allah Teâlâ’nın { جَعَلَ الظُّلُمَاتِ وَالنُّورَ } “Karanlıkları ve nûru var etti” [el-En‘âm: 1] ve { خَتَمَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَعَلَى سَمْعِهِمْ } “Allah onların kalplerini ve işitmelerini mühürlemiştir” [el-Bakara: 7] buyruklarında böyledir. Yine denilmiştir ki: Şayet sağ tarafı doğu ile tefsir edersek, güneşin doğduğu nokta bizzat tek bir nokta olduğu için sağ taraf tekil gelmiştir. Sol taraflar (şemâil) ise yere düştükten sonra bu gölgelerde meydana gelen sapmalardan ibarettir ve bunlar pek çoktur; bu sebeple çoğul lafızla ifade edilmiştir. Bir diğer görüşe göre: Sağ lafzan tekil olmakla birlikte mânen çoğuldur; dolayısıyla mânâ bakımından sol taraflara uygundur. Ferrâ ise şöyle demiştir: Bunun tekil veya çoğul olması muhtemeldir. Şayet tekil ise gölge sahiplerinden birine racidir; şayet çoğul ise hepsine racidir. Çünkü { مَا خَلَقَ اللَّهُ } [Allah’ın yarattığı şeyler] ifadesinin lafzı tekil, mânası ise çoğuldur. Kirmânî de şöyle demiştir: Sol taraflardan maksadın sol, ön ve arka olması muhtemeldir. Zira gölge her yöne döner; bu yüzden dönmenin başlangıcı oradan olduğu için yahut zikriyle teberrük edilmek maksadıyla sağ ile başlamış, ardından sol ile sağ arasındaki zıtlıktan ötürü geriye kalanları sol lafzı altında toplamış, aralarındaki muhalefetten dolayı ön ve arkayı da sol makamına indirgemiştir. Bu açıklama birinci görüşe yakındır. Ancak buna lafzı hem hakikati hem de mecazı kastedilerek çoğul yapma durumu içerdiği ve sıhhatinde tartışma bulunduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Yine denilmiştir ki: Sağdan maksat doğuya yönelen kimsenin sağıdır ve buna güney denir; soldan maksat ise onun soludur. Sanki şöyle denilmiş gibidir: “Onun gölgeleri güneyden kuzeye ve güneye doğru döner.” Meskûn yerlerin çoğu kuzeyde ve onların gölgeleri de öyle olduğu için sol çoğul yapılmış, sağ ise çoğul yapılmamıştır; fakat bu görüş [zayıflığı] gördüğün gibidir. Ebû Hayyân, hocası Ebü’l-Hasen Ali b. es-Sâiğ’den onun şöyle dediğini nakletmiştir: İki neticeye itibar edilerek biri tekil, diğeri çoğul kılınmıştır. Çünkü sabah gölgesi geriye ancak pek azı kalacak şekilde eriyip yok olur, sanki tek bir yöndedir; akşam gölgesi ise bütün yönleri kaplamasından dolayı bunun aksinedir; dolayısıyla iki netice gözetilmiştir. Bu durum mâna cihetindendir. Lafız cihetine gelince; ikincisi, sol tarafında kendisine bitişik olan { سُجَّدًا } [secde ediciler olarak] lafzına uyması için çoğul yapılmış; birincisi ise sağ tarafında kendisine bitişik olan { ظِلَالُهُ } [onun gölgeleri] lafzındaki zamire uyması için tekil kılınmıştır. Takdim ve tehirde asıl ve fer‘in güzelce gözetilmesindeki letafet de gizli değildir. Böylece ayette lafzın mânaya mutlak olarak delaleti cihetiyle doğu ve sol cihetiyle batı hâsıl olmuştur. Bu da şöyledir: İlk cihet nûrun doğuş yeri, ikinci cihet ise onun batışı ve karanlığın zuhur yeri olduğu için Kur’an’ın tamamında { النُّورِ } tekil geldiği gibi ilk cihete delalet eden lafız tekil getirilmiş; karanlık çoğul yapıldığı gibi ikinci cihete delalet eden lafız da çoğul getirilmiştir. Nûrun tekil, karanlığın çoğul getirilmesine dair açıklama daha önce geçmişti. Şöyle de denilebilir: Öncesinin ve sonrasının tekil kılınmasına rağmen gölgelerin çoğul getirilmesi, gölgenin meselâ kesif bir cismin güneş ışığının karşısındakine ulaşmasını engellemesinden doğan bir karanlık olmasındandır. Nitekim karanlıklar çoğul getirildiği gibi gölgeler de çoğul getirilmiştir. Kur’an’da batılar gibi doğruların da çoğul yapılmış olması bu duruma halel getirmez; zira çoğu zaman bir nükte sebebiyle bir makamda yapılan tasarruf başka bir makamda yapılmaz. Başka bir [nükte] de şudur: Sağ taraf doğu yönünden ibaret olup gölgenin başlangıcı olduğundan, hakiki başlangıç olan Allah Teâlâ’nın birliğine uygunluk arz etmesi için tek kılınmıştır; batı yönü ise böyle değildir. « كِلْتَا يَدَيْهِ يَمِينٌ » «O’nun her iki eli de sağdır» hadisinin sana işaret ettiği üzere sol taraf için böylesi bir riayet uygun düşmez. Yaratmanın Allah Teâlâ’ya nispet edilmesi de başlangıç olma vasfının mülahaza edilmesine yardımcı olmaktadır.
الخلق إليه تعالى، وآخر أيضا وهو أن الظل الجائي من جهة المشرق لا يتعلق به أمر شرعي والجائي من جهة المغرب يتعلق به ذلك، فإن صلاة الظهر يدخل وقتها بأول حدوثه من تلك الجهة بزوال الشمس عن وسط السماء، ووقت العصر بصيرورته مثل الشاخص أو مثليه بعد ظل الزوال إن كان كما في الآفاق المائلة، ووقت المغرب بشموله البسيطة بغروب الشمس، وما ألطف وقوع سُجَّداً بعد الشَّمائِلِ على هذا وآخر أيضا وهو أوفق بباب الإشارة وسيأتي فيه إن شاء الله تعالى الفتاح، وبعد لمسلك الذهن اتساع فتأمل فلعل ما ذكرته لا يرضيك.
yaratmanın Allah Teâlâ'ya nispet edilmesi yardımcı olmaktadır. Başka bir nükte de şudur: Doğu tarafından gelen gölgeye şer'î bir hüküm taalluk etmez; batı tarafından gelen gölgeye ise bu taalluk eder. Zira güneşin göğün ortasından zeval bulmasıyla o yönden ilk oluşması anında öğle namazının vakti girer; eğik ufuklarda olduğu gibi zeval gölgesinden sonra -şayet varsa- dikili cismin bir veya iki misli olmasıyla ikindi vakti girer; güneşin batmasıyla yeryüzünü tamamen kaplamasıyla da akşam vakti girer. Buna göre { الشَّمائِلِ } kelimesinden sonra { سُجَّداً } kelimesinin gelmesi ne kadar da latiftir! Bir diğer nükte daha vardır ki işarî tevil babına daha uygundur ve inşâallâhu teâlâ el-Fettâh ileride gelecektir. Nihayetinde zihnin gidebileceği yol geniştir; düşün ve tefekkür et, belki de zikrettiklerim seni tatmin etmez.
وقد بين الإمام أن اختلاف الظلال دليل على كونها منقادة لله تعالى خاضعة لتقديره وتدبيره سبحانه، ثم قال:
İmam [Râzî], gölgelerin farklılaşmasının onların Allah Teâlâ'ya boyun eğmiş, O'nun takdirine ve tedbirine teslim olmuş olmalarının bir delili olduğunu beyan etmiş, ardından şöyle demiştir:
فإن قيل لم لا يجوز أن يقال اختلافها معلل باختلاف الشمس؟ قلنا: قد دللنا على أن الجسم لا يكون متحركا لذاته فلا بد أن يكون تحركه من غيره ولا بد من الاستناد بالآخرة إلى واجب الوجود جل شأنه فيرجع أمر اختلاف الظلال إليه تعالى على هذا التقدير.
«Eğer 'Gölgelerin farklılaşmasının güneşin farklılaşmasıyla illetlendirilmesi (sebeplendirilmesi) neden caiz olmasın?' denilirse, deriz ki: Cismin bizzat kendiliğinden hareket edemeyeceğini delillendirmiş bulunuyoruz; dolayısıyla hareketinin başkasından olması zorunludur. En nihayetinde şanı yüce Vâcibü'l-Vücûd'a dayanması gerekir ki, bu takdirde gölgelerin farklılaşması işi O Teâlâ'ya döner.»
وأنت تعلم أنه لا ينبغي أن يتردد في أن السبب الظاهري للظلال هو الشمس ونحوها وكثافة الشاخص، نعم في كون ذلك مستندا إليه تعالى في الحقيقة ابتداء أو بالواسطة خلاف، ومذهب السلف غير خفي عليك فقد أشرنا إليه غير مرة فتذكره إن لم يكن على ذكر منك، ثم الظاهر أن المراد بالظلال الظلال المبسوطة وتسمى المستوية، ويجوز أن يراد بها ما يشمل الظلال المعكوسة فإنها أيضا تتفيؤ عن اليمين والشمائل فاعرف ذلك ولا تغفل، وقرأ أبو عمرو، وعيسى. ويعقوب «تتفيؤ» بالتاء على التأنيث، وأمر التأنيث والتذكير في الفعل المسند لمثل الجمع المذكور ظاهر.
Sen de bilirsin ki gölgelerin zahirî sebebinin güneş vb. şeyler ile dikilen cismin yoğunluğu/kesifliği olduğunda tereddüt edilmemelidir. Evet, bunun hakikatte bidayeten mi yoksa vasıta ile mi O Teâlâ'ya dayandığı konusunda ihtilaf vardır. Selef'in mezhebi ise sana gizli değildir; buna defalarca işaret etmiştik, eğer hatırında değilse hatırla. Sonra, zahir olan şudur ki 'zılâl' (gölgeler) ile kastedilen, yayılmış gölgelerdir ve bunlara düz/müstevî gölge denir. Ters dönen gölgeleri de kapsayacak bir anlam kastedilmesi de caizdir; zira onlar da sağdan ve soldan dönerler. Bunu bil ve gaflete düşme. Ebû Amr, Îsâ ve Ya'kûb müenneslik üzere te ile «تتفيؤ» şeklinde okumuşlardır. Zikredilen çoğula isnad edilen fiildeki müzekkerlik ve müenneslik durumu açıktır.
وقرأ عيسى «ظلله» وهو جمع ظلة كحلة وحلل قال صاحب اللوامح: الظلة بالضم الغيم وأما بالكسر فهو الفيء والأول جسم والثاني عرض، فرأى عيسى أن التفيؤ الذي هو الرجوع بالأجسام أولى، وأما في العامة فعلى الاستعارة اه، ويلوح منه القول بالقراءة بالرأي، ومن الناس من فسر الظلال في قراءة العامة بالأشخاص لتكون على نحو قراءة عيسى، وأنشدوا لاستعمال الظلال في ذلك قول عبدة:
Îsâ ise, hülle ve hülel gibi 'zulle'nin çoğulu olan «ظلله» şeklinde okumuştur. Sahibu'l-Levâmih şöyle demiştir: Ötre ile 'zulle', buluttur; esre ile olanı ise feydir (gölgedir). Birincisi cisim, ikincisi arazdır. Îsâ, dönme/rücû anlamında olan 'tefeyyü' fiilinin cisimlere nispet edilmesinin daha uygun olduğunu düşünmüştür. Genel kıraatte ise bu istiare üzeredir. Bundan re'y ile kıraat görüşü sezilmektedir. İnsanlardan bazıları, genel kıraatteki zılâl kelimesini, Îsâ'nın kıraatine uygun olsun diye şahıslar/cisimler olarak tefsir etmişlerdir. Bu anlamda 'zılâl' kelimesinin kullanımına Abde'nin şu sözünü şahit getirmişlerdir:
إذا نزلنا نصبنا ظل أخبية ... وفار للقوم باللحم المراجيل
«Konakladığımız vakit çadırların gölgesini diktik... Ve kazanlar kavim için etle kaynadı.»
فإنه إنما تنصب الأخبية لا الظل الذي هو الفيء، وقول الآخر:
Zira burada dikilen şey, fey olan gölge değil, ancak çadırlardır. Diğer bir şairin şu sözü de böyledir:
يتبع أفياء الظلال عشية فإنه أراد أفياء الأشخاص. وتعقب ذلك الراغب بأنه لا حجة فيما ذكر فإن قوله: رفعنا ظل أخبية معناه رفعنا الأخبية فرفعنا به ظلها فكأنه رفع الظل، وقوله: أفياء الظلال فالظلال فيه عام والفيء خاص والإضافة من إضافة الشيء إلى جنسه، وقال بعضهم: المراد من الظلة في قراءة عيسى الظل الذي يشبه الظلة، والمراد بها شيء كهيئة الصفة في الانتفاع به وقيل: الكلام في تلك القراءة على حذف مضاف أي ظلال ظلله، وتفسر الظلة بما هو كهيئة الصفة، والمتبادر من الظل حينئذ الظل المعكوس. ثم إنه تعالى بعد أن ذكر ما ذكر أردفه بما يفيده تأكيدا مع زيادة سجود ما لا ظل له فقال سبحانه وَلِلَّهِ يَسْجُدُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ أو أنه سبحانه بعد ما بين سجود الظلال وذويها من الأجرام السفلية الثابتة في أحيازها ودخورها له سبحانه شرع في شأن سجود المخلوقات المتحركة بالإرادة سواء كانت لها ظلال أم لا؟ فقال عز من قائل ما قال، والمراد بالسجود على ما ذكره غير واحد الانقياد سواء كان انقيادا لإرادته وتأثيرها طبعا أو انقيادا لتكليفه وأمره طوعا ليصح إسناده إلى عامة أهل السموات والأرض من غير جمع بين الحقيقة والمجاز ولكون الآية آية سجدة لا بد من دلالتها على السجود المتعارف ولو ضمنا، والاسم الجليل متعلق- بيسجد- والتقدير لإفادة القصر وهو ينتظم القلب والإفراد إلا أن الأنسب بحال المخاطبين قصر الأفراد كما يؤذن به
«Akşamleyin gölgelerin feylerini takip eder.» Burada şahısların feylerini kastedilmiştir. Râgıb buna itiraz ederek zikredilen şeyde bir delil olmadığını belirtmiştir; zira 'çadırların gölgesini yükselttik' sözünün manası, çadırları kaldırdık ve böylece onların gölgesini kaldırmış olduk demektir, dolayısıyla sanki gölgeyi kaldırmış gibi olmuştur. 'Gölgelerin feyleri' sözünde ise zılâl genel, fey ise özeldir ve bu tamlama bir şeyin kendi cinsine izafeti kabilindendir. Bazıları ise şöyle demiştir: Îsâ'nın kıraatindeki 'zulle'den maksat, zulle'ye (gölgeliğe) benzeyen gölgedir. Bundan maksat da kendisinden faydalanma bakımından sundurma/çardak heyetinde olan şeydir. Bir görüşe göre de o kıraatteki kelam hazfedilmiş bir muzaf üzeredir; yani 'zılâlu zulelihî' (gölgeliklerinin gölgeleri) takdirindedir ve zulle sundurma heyetindeki şeyle tefsir edilir. Bu durumda gölgeden ilk akla gelen ters gölgedir. Sonra Allah Teâlâ, zikrettiklerini zikrettikten sonra, bunu tekit edici bir mana ile birlikte gölgesi olmayanların da secdesini ekleyerek şöyle buyurdu: { وَلِلَّهِ يَسْجُدُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde bulunanlar yalnızca Allah'a secde ederler”. Ya da O Sübhânehu, gölgelerin ve onların kendi mekanlarında sabit olan süflî cisimler olan sahiplerinin secde etmesini ve O'na boyun eğmesini beyan ettikten sonra, ister gölgesi olsun ister olmasın iradeyle hareket eden yaratılmışların secdesi konusuna başlamış ve Yüce Kelam Sahibi söyleyeceğini söylemiştir. Birçok âlimin zikrettiğine göre buradaki secdeden maksat, gerek yaratılış icabı O'nun iradesine ve tesirine boyun eğmek olsun, gerekse O'nun teklifine ve emrine isteyerek itaat etmek olsun boyun eğmektir (inkıyaddır). Ta ki hakikat ile mecaz bir arada toplanmaksızın gökler ve yer ehlinin tamamına isnadı sahih olsun. Ayetin secde ayeti olması hasebiyle, zımnen de olsa bilinen secdeye delalet etmesi zorunludur. Lafza-i Celal { يَسْجُدُ } fiiline taalluk etmektedir ve öne alınması hasr/kasr ifade etmek içindir. Bu da kalb ve ifradı içine alır, ancak muhatapların durumuna en uygun olanı, [şu ayetin de] bildirdiği üzere ifrad kasrıdır:
قوله تعالى: وَقالَ اللَّهُ لا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ أي له تعالى وحده ينقاد ويخضع جميع ما في السموات وما في الأرض مِنْ دابَّةٍ بيان لما فيهما بناء على أن الدبيب هو الحركة الجسمانية سواء كان في أرض أو سماء، والملائكة أجسام لطيفة غير مجردة وتقييد الدبيب بكونه على وجه الأرض لظهوره أو لأنه أصل معناه وهو عام هنا بقرينة المبين، وقوله سبحانه: وَالْمَلائِكَةُ عطف على محل الدابة المبين به وهو الرفع على أنه خبر مبتدأ محذوف لأن مِنْ البيانية لا تكون ظرفا لغوا وهو من عطف الخاص على العام إفادة لعظم شأن الملائكة ﵈، وجوز أن يكون من عطف المباين بناء على أن يراد بما في السموات الجسمانيات ويلتزم القول بتجرد الملائكة ﵈ فلا يدخلون فيما في السموات لأن المجردات ليست في حيز وجهة وبعضهم استدل بالآية على تجرد الملائكة بناء على أن ما في السموات وما في الأرض بين أحدهما بالدابة والآخر بالملائكة والأصل في التقابل التغاير، والدابة المتحركة حركة جسمانية فلا يكون مقابلها من الأجسام وأن الجسم لا بد فيه من حركة جسمانية، ولا يخفى أنه دليل اقناعي إذ يحتمل كونه تخصيصا بعد تعميم كما سمعت آنفا أو هو بيان لما في الأرض، والدابة اسم لما يدب على الأرض والْمَلائِكَةُ عطف على ما في السموات وهو تكرير له وتعيين إجلالا وتعظيما، وذكر غير واحد أنه من عطف الخاص على العام لذلك أيضا، وجوز أن يراد مما في السموات الخلق الذين يقال لهم الروح ويلتزم القول بأنهم غير الملائكة ﵈ فيكون من عطف المباين أو هما بيان لما في الأرض، والمراد بالملائكة ﵈ ملائكة يكونون فيها كالحفظة والكرام الكاتبين ولا يراد بالدابة ما يشملهم، و «ما» إذا قلنا: إنها مختصة بغير العقلاء كما يشهد له خبر ابن الزبعري فاستعمالها هنا في العقلاء وغيرهم للتغليب، وأما إن قلنا: إن وضعها لأن تستعمل في غير العقلاء وفيما يعم العقلاء وغيرهم كالشبح المرئي الذي لا يعرف أنه عاقل أولا فإنه يطلق عليه ما حقيقة فالأمر على ما قيل غير محتاج إلى تغليب، وفي أنوار التنزيل إن ما لما استعمل للعقلاء كما استعمل لغيرهم كان استعماله حيث اجتمع القبيلان أولى من إطلاق من تغليبا، وفي الكشاف إنه لو جيء بمن لم يكن فيه دليل على التغليب فكان متناولا للعقلاء خاصة فجيء بما هو صالح للعقلاء وغيرهم إرادة العموم وهو جواب عن سبب اختيار ما على من، وحاصله على ما في الكشف إن من للعقلاء والتغليب مجاز فلو جيء بغير قرينة تعين الحقيقة والمقام يقتضي التعميم فجيء بما يعم وهو ما، وأراد أن لا دليل في اللفظ، وقرينة العموم في السابق لا تكفي لجواز تخصيصهم من البين بعد التعميم على أن اقتضاء المقام
Allah Teâlâ'nın: { وَقالَ اللَّهُ لا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ } “Allah buyurdu ki: 'İki ilah edinmeyin...'” kavli. Yani göklerde ve yerde bulunan her şey yalnızca O Teâlâ'ya boyun eğer ve teslim olur. { مِنْ دابَّةٍ } ifadesi, debelenmenin (debîb), ister yerde ister gökte olsun, cismanî hareket olduğu esasına göre her ikisinde bulunanların beyanıdır. Melekler mücerret olmayan latif cisimlerdir; debelenmenin yeryüzünde oluşla kayıtlanması ise zahir olmasındandır yahut asıl manası bu olduğundandır ve buradaki mübeyyenin karinesiyle geneldir. O Sübhânehu'nun: { وَالْمَلائِكَةُ } kavli, beyan edilen dâbbe'nin mahalline matuftur ki o da hazfedilmiş mübtedanın haberi olması hasebiyle ref mahallidir; zira beyaniye olan { مِنْ } lağv zarfı olmaz. Bu, meleklerin (aleyhimüsselâm) şanının büyüklüğünü bildirmek için yapılan hassın âmma atfı kabilindendir. Göklerde olanlardan maksadın cismanîler olması ve meleklerin (aleyhimüsselâm) mücerret oldukları görüşünün benimsenmesi esasına göre bunun mübâyinin atfı olması da caiz görülmüştür; bu durumda mücerretler bir mekânda ve yönde olmadıklarından göklerde olanların içerisine dahil olmazlar. Bazıları, göklerde ve yerde bulunanların birinin dâbbe, diğerinin melekler ile beyan edilmiş olması esasına dayanarak bu ayeti meleklerin mücerret oluşuna delil getirmişlerdir; çünkü karşıtlıkta asıl olan başkalıktır, dâbbe ise cismanî hareketle hareket edendir, dolayısıyla onun karşılığı cisimlerden olmaz ve cisimde mutlaka cismanî bir hareket bulunmalıdır. Gizli değildir ki bu, iknâî bir delildir; zira az önce işittiğin gibi genellemeden sonra özelleştirme olması muhtemeldir veya o yerdekilerin beyanıdır. Dâbbe yeryüzünde debelenen şeyin adıdır; { وَالْمَلائِكَةُ } ise göklerde olanlara matuftur ve bu, yüceltmek ve tazim etmek maksadıyla onun tekrarı ve tayinidir. Pek çok kimse bunun da aynı sebeple hassın âmma atfı olduğunu zikretmiştir. Göklerdekilerden maksadın 'Ruh' denilen yaratılmışlar olması ve bunların meleklerden (aleyhimüsselâm) başka oldukları görüşünün benimsenmesi de caiz görülmüştür; bu durumda mübâyinin atfı kabilinden olur. Ya da her ikisi de yerde bulunanların beyanıdır; meleklerden (aleyhimüsselâm) maksat da koruyucu melekler (hafeze) ve Kirâmen Kâtibîn gibi yerde bulunan meleklerdir ve dâbbe ile onları kapsayan şey kastedilmemiştir. İbnü'z-Ziba'râ hadisinin de şahitlik ettiği üzere eğer { ما } lafzının akılsızlara mahsus olduğunu söylersek, burada akıllılar ve başkaları için kullanılması tağlib yoluyladır. Şayet onun akılsızlar için ve akıllı olup olmadığı bilinmeyen görünen bir karaltı gibi hem akıllıları hem başkalarını içine alan şeyler için kullanılmak üzere vazedildiğini söylersek -ki buna hakikat olarak { ما } denir-, söylenilene göre mesele tağlibe muhtaç değildir. Envâru't-Tenzîl'de şöyle denilmektedir: { ما } akılsızlar için kullanıldığı gibi akıllılar için de kullanıldığından, iki grup bir araya geldiğinde onun kullanılması, tağlib yoluyla { مَنْ } lafzının mutlak kılınmasından daha evladır. Keşşâf'ta ise şöyle denmektedir: Şayet { مَنْ } getirilseydi bunda tağlibe bir delil bulunmayacak ve yalnızca akıllıları kapsayacaktı; bu yüzden genelleme murat edilerek hem akıllılara hem başkalarına elverişli olan { ما } getirildi. Bu, { مَنْ } yerine { ما }'nın tercih edilme sebebine bir cevaptır. el-Keşf'te belirtildiğine göre bunun özeti şudur: { مَنْ } akıllılar içindir ve tağlib mecazdır; şayet bir karine olmaksızın getirilseydi hakikat taayyün ederdi, makam ise genellemeyi iktiza etmektedir; bu yüzden geneli kapsayan { ما } getirildi. Bununla lafızda bir delil bulunmadığını kastetmiştir; önceki umum karinesi ise genellemeden sonra onların aralarından tahsis edilmesinin caiz olması sebebiyle yeterli değildir, kaldı ki makamın iktizası
العموم وما في التغليب من الخصوص كاف في العدول انتهى. وقيل بناء على أن ما مختصة بغير العقلاء ومن مختصة بالعقلاء: إن الإتيان بما وارتكاب التغليب أوفق بتعظيم الله تعالى من الإتيان بمن وارتكاب ذلك فليفهم وَهُمْ أي الملائكة مع علو شأنهم لا يَسْتَكْبِرُونَ عن عبادته تعالى شأنه والسجود له، وتقديم الضمير ليس للقصر، والسين ليست للطلب وقيل: له على معنى لا يطلبون ذلك فضلا عن فعله والاتصاف به.
umumdur ve tağlibdeki hususiyet [başka ifadeye] geçmek için yeterlidir, intihâ. { ما } lafzının gayr-ı âkillere, { مَنْ } lafzının ise akıllılara mahsus olduğu esasına dayanılarak şöyle de denilmiştir: { ما } getirilmesi ve tağlibe başvurulması, { مَنْ } getirilip buna başvurulmasından Allah Teâlâ'nın tazimine daha uygundur; iyi anlaşılsın! { وَهُمْ } yani melekler, şanlarının yüceliğine rağmen, { لا يَسْتَكْبِرُونَ } “büyüklük taslamazlar”, yani O'nun şanı yüce olan ibadetinden ve O'na secde etmekten çekinmezler. Zamirin öne alınması hasr için değildir, 'sîn' harfi de talep için değildir. Bir görüşe göre: Onu yapmak ve onunla vasıflanmak bir yana, bunu talep bile etmezler anlamında talep içindir.
وإذا قلنا إن صيغة المضارع للاستمرار التجددي فالمراد استمرار النفي. والجملة إما حال من فاعل يَسْجُدُ مسندا إلى الملائكة أو استئناف للإخبار عنهم، بذلك، وإنما لم يجعل الضمير- لما- لاختصاصه بأولى العلم وليس المقام مقام التغليب، وخالف في ذلك بعضهم فجعله لها وكذا الضمير في قوله سبحانه: يَخافُونَ رَبَّهُمْ وممن صرح بعود الضمير فيه على ما أبو سليمان الدمشقي، وقال أبو حيان: إنه الظاهر، وذهب ابن السائب ومقاتل إلى ما قلنا أي يخافون مالك أمرهم مِنْ فَوْقِهِمْ إما متعلق- بيخافون- وخوف ربهم كناية عن خوف عذابه أو الكلام على تقدير مضاف هو العذاب على ما هو الظاهر أو متعلق بمحذوف وقع حالا من رَبَّهُمْ أي كائنا من فوقهم، ومعنى كونه سبحانه فوقهم قهره وغلبته لأن الفوقية المكانية مستحيلة بالنسبة إليه تعالى، ومذهب السلف قد أسلفناه لك وأظنه على ذكر منك.
Muzari sîgasının teceddüdî istimrar (yenilenen süreklilik) için olduğunu söylersek murad nefiyin sürekliliğidir. Cümle ya meleklere isnad edilen { يَسْجُدُ } fiilinin failinden haldir veya onlar hakkında bunu bildiren bir istinaftır. Zamirin { ما }'ya raci kılınmaması, onun ilim sahiplerine mahsus olması ve makamın tağlib makamı olmaması sebebiyledir. Bazıları buna muhalefet ederek zamiri { ما }'ya raci kılmışlardır. Sübhânehu'nun: { يَخافُونَ رَبَّهُمْ } kavlindeki zamir de böyledir. Bundaki zamirin { ما }'ya döndüğünü açıkça ifade edenlerden biri Ebû Süleyman ed-Dımaşkî'dir; Ebû Hayyân da zahir olanın bu olduğunu söylemiştir. İbnü's-Sâib ve Mukâtil ise bizim dediğimiz görüşe gitmişlerdir; yani emirlerinin malikinden korkarlar. { مِنْ فَوْقِهِمْ } ya { يَخافُونَ } fiiline taalluk etmektedir ve rablerinden korkmaları O'nun azabından korkmaktan kinayedir ya da kelam zahir olana göre hazfedilmiş bir muzaf takdirindedir ki o da 'azap'tır; yahut { رَبَّهُمْ } lafzından hal olarak vaki olan mahzuf bir kelimeye taalluk etmektedir, yani 'onların fevkinde olan [Rablerinden]' demektir. O Sübhânehu'nun onların fevkinde olmasının anlamı O'nun kahrı ve galebesidir; zira mekânsal üstlük O Teâlâ hakkında muhaldir. Selef'in mezhebini ise sana daha önce aktarmıştık, zannederim hatırındadır.
والجملة حال من الضمير في لا يَسْتَكْبِرُونَ وجوز أن تكون بيانا لنفي الاستكبار وتقريرا له لأن من خاف الله تعالى لم يستكبر عن عبادته، واختاره ابن المنير وقال: إنه الوجه ليس إلا لئلا يتقيد الاستكبار وليدل على ثبوت هذه الصفة أيضا على الإطلاق، ولا بد أن يقال على تقدير الحالية: إنها حال غير منتقلة وقد جاءت في الفصيح بل في أفصحه على الصحيح، وفي اختيار عنوان الربوبية تربية للمهابة وإشعار بعلة الحكم.
Bu cümle { لا يَسْتَكْبِرُونَ }'deki zamirden haldir. Büyüklük taslamanın nefyinin bir beyanı ve teyidi olması da caiz görülmüştür; zira Allah Teâlâ'dan korkan kimse O'na ibadetten büyüklük taslamaz. İbnü'l-Münîr bunu tercih etmiş ve şöyle demiştir: Büyüklenmenin [bir kayıtla] sınırlandırılmaması ve bu sıfatın da mutlak olarak sabit olduğunu göstermesi için yegâne vecih budur. Hâliyet takdirine göre mutlaka şöyle denilmelidir: Bu gayr-ı müntekile (sabit) bir haldir ve sahih olan görüşe göre fasih kelamda, hatta onun en fasihinde gelmiştir. Rububiyet unvanının seçilmesinde heybeti artırma ve hükmün illetini hissettirme vardır.
وَيَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ أي ما يؤمرون به من الطاعات والتدبيرات وإيراد الفعل مبنيا للمفعول جرى على سنن الجلالة وإيذان بعدم الحاجة إلى التصريح بالفاعل لاستحالة استناده إلى غيره سبحانه، واستدل بالآية على أن الملائكة مكلفون مدارون بين الخوف والرجاء، أما دلالتها على التكليف فلمكان الأمر، وأما على الخوف فهو أظهر من أن يخفى، وأما على الرجاء فلاستلزام الخوف على ما قيل، وقيل: إن اتصافهم بالرجاء لأن من خدم أكرم الأكرمين كان من الرجاء بمكان مكين، وزعم بعضهم أن خوفهم ليس إلا خوف إجلال ومهابة لا خوف وعيد وعذاب، ويرده، قوله تعالى: وَهُمْ مِنْ خَشْيَتِهِ مُشْفِقُونَ وَمَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلهٌ مِنْ دُونِهِ فَذلِكَ نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ [الأنبياء: ٢٨، ٢٩] ولا ينافي ذلك عصمتهم، وقال الإمام: الأصح أن ذلك الخوف خوف الإجلال، وذكر أنه نقل عن ابن عباس واستدل له بقوله تعالى: إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ [فاطر: ٢٨] وفي القلب منه شيء، والحق أن الآية لا تصلح دليلا لكون الملائكة أفضل من البشر. واستدل بها فرقة على ذلك من أربعة أوجه ذكرها الإمام ولم يتعقبها بشيء لأنه ممن يقول بهذه الأفضلية، وموضع تحقيق ذلك كتب الكلام.
{ وَيَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ } “ve emrolundukları şeyleri yaparlar”. Yani kendilerine emredilen taatleri ve idarî işleri yerine getirirler. Fiilin meçhul sîgada getirilmesi celalet üslubuna uygun düşmüştür ve failin başkasına isnad edilmesinin imkânsızlığından ötürü açıkça zikredilmesine ihtiyaç duyulmadığını bildirmektedir. Ayet, meleklerin mükellef olduklarına, korku ile ümit arasında bulunduklarına delil getirilmiştir. Teklife delaleti emir makamından dolayıdır. Korkuya delaleti ise gizlenemeyecek kadar açıktır. Ümide delaleti ise, denildiğine göre korkunun gerektirmesinden ötürüdür. Şöyle de denilmiştir: Onların ümit ile vasıflanmaları, Kerem Sahiplerinin en Keremlisine hizmet eden kimsenin sağlam ve yüce bir ümit makamında bulunmasındandır. Bazıları onların korkusunun vaîd ve azap korkusu değil, yalnızca tazim ve heybet korkusu olduğunu iddia etmiştir. Allah Teâlâ'nın şu kavli bunu reddeder: { وَهُمْ مِنْ خَشْيَتِهِ مُشْفِقُونَ وَمَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلهٌ مِنْ دُونِهِ فَذلِكَ نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ } “Onlar O'nun korkusundan titrerler. İçlerinden her kim: 'Ben O'ndan başka bir ilahım' derse, böylesini cehennemle cezalandırırız” [Enbiyâ: 28-29]. Bu durum onların ismetine (masumiyetine) aykırı değildir. İmam [Râzî] şöyle demiştir: 'En sahih olanı, bu korkunun tazim korkusu olmasıdır.' Bunun İbn Abbas'tan nakledildiğini zikretmiş ve Allah Teâlâ'nın: { إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ } “Kulları içinden ancak âlimler Allah'tan [gereğince] korkar” [Fâtır: 28] kavlini buna delil getirmiştir; fakat bunda kalbe yatmıyan bir yön vardır. Hak olan şu ki, bu ayet meleklerin beşerden efdal olduğuna delil olmaya elverişli değildir. Bir fırka, İmam'ın zikrettiği ve kendisi de bu efdaliyeti savunanlardan olduğu için hiçbir itirazda bulunmadığı dört vecihten buna delil getirmiştir. Bunun tahkik yeri ise kelam kitaplarıdır.
هذا ومن باب الإشارة في الآيات: أَتى أَمْرُ اللَّهِ وهو القيامة الكبرى التي يرتفع فيها حجب التعينات ويضمحل السوي، ولما كان ﷺ مشاهدا لذلك في عين الجمع قال أَتى ولما كان ظهورها على التفصيل بحيث تظهر للكل لا يكون إلا بعد حين قال: فَلا تَسْتَعْجِلُوهُ لأن هذا ليس وقت ظهوره، ثم أكد شهوده لوجه الله تعالى وفناء الخلق في القيامة: سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ بإثبات وجود الغير، ثم فصل ما شاهد في عين الجمع لكونه في مقام الفرق بعد الجمع لا يحتجب بالوحدة عن الكثرة ولا بالعكس فقال: يُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ بِالرُّوحِ وهو العلم الذي تحيا به القلوب عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وهم المخلصون له أَنْ أَنْذِرُوا أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا أَنَا فَاتَّقُونِ وقال بعضهم: أي خوفوا الخلق من الخواطر الرديئة الممزوجة بالنظر إلى غيري وخوفهم من عظيم جلالي، وهذا وحي تبليغ وهو مخصوص بالمرسلين ﵈، وذكروا أن الوحي إذا لم يكن كذلك غير مخصوص بهم بل يكون للأولياء أيضا الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ أَلَّا تَخافُوا وَلا تَحْزَنُوا [فصلت: ٣٠] وقد روي عن بعض أئمة أهل البيت أن الملائكة تزاحمهم في مجالسهم، ثم إنه تعالى عدد الصفات وفصل النعم فقال:
İşârî tevil babından ayetlere gelince: { أَتى أَمْرُ اللَّهِ } “Allah'ın emri geldi”, o da tayinlerin perdelerinin kalktığı ve mâsivânın yok olduğu büyük kıyamettir. (Sallallâhu aleyhi ve sellem) bunu aynü'l-cem' makamında müşahede ettiği için { أَتى } 'geldi' buyurmuştur. Onun tafsilatlı olarak herkes için aşikâr olması ancak bir müddet sonra vaki olacağından dolayı: { فَلا تَسْتَعْجِلُوهُ } “öyleyse onu acele istemeyin” buyurmuştur; zira bu onun zahir olma vakti değildir. Sonra kıyamette Allah Teâlâ'nın vechine olan şuhûdunu ve mahlukatın fena bulmasını teyit etti: { سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ } “O, onların ortak koştuklarından münezzeh ve yücedir”; [bu da] başkasının varlığını ispat etmekle [ortak koşulan şeylerden tenzihtir]. Sonra aynü'l-cem'de müşahede ettiği şeyi tafsil etti; zira cem'den sonraki fark makamında olduğundan vahdet sebebiyle kesretten, kesret sebebiyle de vahdetten perdelenmez; bu sebeple şöyle buyurdu: { يُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ بِالرُّوحِ } “Melekleri ruh ile indirir” ki o da kalplerin kendisiyle dirildiği ilimdir, { عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ } “kullarından dilediği kimseye” ki onlar O'na ihlasla bağlananlardır; { أَنْ أَنْذِرُوا أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا أَنَا فَاتَّقُونِ } “'Benden başka hiçbir ilah olmadığı hususunda uyarın, öyleyse benden sakının' diye”. Bazıları şöyle demiştir: Yani mahlukatı, benden başkasına bakışla karışmış kötü hatıralardan korkutun ve onları benim azametli celalimden sakındırın. Bu tebliğ vahyidir ve elçilere (aleyhimüsselâm) mahsustur. Zikretmişlerdir ki, şayet vahiy bu şekilde değilse elçilere mahsus kalmaz, bilakis veliler için de olur: { الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ أَلَّا تَخافُوا وَلا تَحْزَنُوا } “'Rabbimiz Allah'tır' deyip sonra dosdoğru olanların üzerine melekler iner: 'Korkmayın, üzülmeyin...'” [Fussilet: 30]. Ehl-i Beyt imamlarının bazısından, meleklerin onların meclislerinde izdiham oluşturduğu rivayet edilmiştir. Sonra O Teâlâ sıfatları saydı ve nimetleri tafsil ederek şöyle buyurdu:
خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ إلخ، وفي قوله سبحانه: وَتَحْمِلُ أَثْقالَكُمْ إلخ إشارة كما نقل عن الجنيد قدس سره إلى أنه ينبغي لمن أراد البلوغ إلى مقصده أن يكون أول أمره وقصده الجهد والاجتهاد ليوصله بركة ذلك إلى مقصوده، وذكروا أن المحمولين من العباد إلى المقاصد أصناف وكذا المحول عليه، فمحمول بنور الفعل، ومحمول بنور الصفة، ومحمول بنور الذات، فالمحمول بنور الفعل يكون بلده مقام الخوف والرجاء ومحلته صدق اليقين وداره مربع الشهود، والمحمول بنور الصفة يكون بلده مقام المعرفة ومحلته صفو الخلة وداره دار المودة، والمحول بنور الذات يكون بلده التوحيد ومحلته الفناء وداره البقاء، وهذه الأصناف للسالك، وأما المجذوب فمحول على مطية الفضل إلى بلد المشاهدة، وفي قوله سبحانه: وَيَخْلُقُ ما لا تَعْلَمُونَ تحيير للإفهام وتعجيز أي تعجيز عن أن تدرك الملك العلام وقال بعضهم: إن فيها تعليما للوقوف عند ما لا يدركه العقل من آثار الصنع
{ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ } “Gökleri ve yeri hak ile yarattı...” ilah... Sübhânehu'nun: { وَتَحْمِلُ أَثْقالَكُمْ } “Ve ağırlıklarınızı taşırlar...” kavlinde, Cüneyd'den (kuddise sirruh) nakledildiği üzere bir işaret vardır: Maksadına ulaşmak isteyen kimsenin işinin ve kastının başlangıcının cehd ve gayret olması gerekir ki bunun bereketi onu maksadına ulaştırsın. Zikretmişlerdir ki maksatlara taşınan kullar sınıflara ayrılır, aynı şekilde üzerine yüklenilen de öyledir: Fiil nuruyla taşınan, sıfat nuruyla taşınan ve zat nuruyla taşınan. Fiil nuruyla taşınanın memleketi havf ve recâ (korku ve ümit) makamı, mahallesi sıdk-ı yakin, evi ise şuhûdun konak yeridir. Sıfat nuruyla taşınanın memleketi marifet makamı, mahallesi saf dostluk (hulle), evi ise meveddet evidir. Zat nuruyla taşınanın memleketi tevhid, mahallesi fenâ, evi ise bekâdır. Bu sınıflar sâlik içindir; meczub ise fazl bineği üzerinde müşahede memleketine taşınır. Sübhânehu'nun: { وَيَخْلُقُ ما لا تَعْلَمُونَ } “ve bilemeyeceğiniz şeyleri yaratır” kavlinde anlayışları hayrete düşürme ve aciz bırakma vardır; yani Melik ve Allâm olan Allah'ı idrak etmekten aciz bırakmadır. Bazıları şöyle demiştir: Bunda, sanatın eserlerinden
وفنون العلم وعدم مقابلة ذلك الإنكار حيث أخبر سبحانه أنه يخلق ما لا يعلم بمقتضى القوى البشرية المعتادة وإنما يعلم بقوة إلهية وعناية صمدية، ألا ترى الصوفية الذين منّ الله تعالى عليهم بما من كيف علموا عوالم عظيمة نسبة عالم الشهادة إليها كنسبة الذرة إلى الجبل العظيم، وممن زعم الانتظام في سلكهم كالكفشية الملقبين أنفسهم بالكشفية من ذكر من ذلك أشياء لا يشك العاقل في أنها لا أصل لها بل لو عرض كلامهم في ذلك على الأطفال أو المجانين لم يشكوا في أنه حديث خرافة صادر عن محض التخيل، وأنا أسأل الله تعالى أن لا يبتلي مسلما بمثل ما ابتلاهم، وقد عزمت حين رأيت بعض كتبهم التي ألفها بعض معاصرينا منهم مما اشتمل على ذلك على أن أصنع نحو ما صنعوا مقابلة للباطل بمثله لكن منعني الحياء من الله والاشتغال بخدمة كلامه سبحانه والعلم بأن تلك الخرافات لا تروج إلا عند من سلب منه الإدراك والتحقق بالجمادات، وقال الواسطي في الآية: المعنى يخلق فيكم من الأفعال ما لا تعلمون أنها لكم أم عليكم وَعَلَى اللَّهِ قَصْدُ السَّبِيلِ أي السبيل القصد وهو التوحيد وَمِنْها جائِرٌ
ve ilim çeşitlerinden aklın idrak edemediği şeylerin karşısında durmayı ve bunları inkarla karşılamamayı öğretmek vardır. Zira Sübhânehu, alışılagelmiş beşerî güçlerin gereğiyle bilinemeyen, ancak ilahî bir kuvvet ve samedânî bir inayetle bilinen şeyleri yarattığını haber vermiştir. Allah Teâlâ'nın lütufta bulunduğu o sûfileri görmez misin, şehadet âleminin kendisine nispeti koca bir dağa nispetle bir zerre gibi olan azametli âlemleri nasıl bilmişlerdir! Kendilerini Keşfiyye diye adlandıran Kevfeşiyye gibi onların yoluna intisap ettiğini iddia edenlerden bazıları bu hususta öyle şeyler zikretmişlerdir ki, aklı başında bir kimse bunların asılsız olduğunda şüphe etmez; bilakis bu konudaki sözleri çocuklara veya delilere arz edilse, bunun sırf hayalden kaynaklanan bir hurafe söz olduğunda şüphe etmezler. Ben Allah Teâlâ'dan hiçbir Müslümanı onların müptela olduğu şeyle imtihan etmemesini dilerim. Çağdaşlarımızdan olup onlardan sayılan bazılarının yazdığı ve bu tür şeyleri içeren bazı kitapları gördüğümde, batıla misliyle karşılık vermek adına onların yaptıklarının bir benzerini yapmaya niyetlenmiştim; fakat Allah'tan haya etmem, O Sübhânehu'nun kelamına hizmetle meşgul olmam ve bu hurafelerin ancak idraki elinden alınmış ve cemadat seviyesine inmiş kimseler nezdinde revaç bulacağını bilmem beni bundan alıkoydu. Vâsıtî bu ayet hakkında şöyle demiştir: Mana, 'Sizde lehinize mi aleyhinize mi olduğunu bilmediğiniz fiiller yaratır' demektir. { وَعَلَى اللَّهِ قَصْدُ السَّبِيلِ } “Yolun doğrusunu göstermek Allah'a aittir”; yani dosdoğru yol ki o tevhiddir. { وَمِنْها جائِرٌ } “onun eğrisi de vardır”,
وهو ما عدا ذلك وَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ أَجْمَعِينَ لكنه لم يشأ لعدم استعدادكم ولتظهر صفات جماله وجلاله سبحانه: وَأَلْقى فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ وهم الأوتاد أرباب التمكين أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ أي تضطرب، ومن الكلام المشهور على الألسنة لو خلت قلبت وَأَنْهاراً وهم العلماء الذين تحيا بفرات علومهم أشجار القلوب وَسُبُلًا وهم المرشدون الداعون إليه تعالى وَعَلاماتٍ وهي الآيات الآفاقية والأنفسية وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ وهي الأنوار التي تلوح للسالك من عالم الغيب.
o da bunun dışındakilerdir. { وَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ أَجْمَعِينَ } “Eğer dileseydi hepinizi hidayete erdirirdi”, lakin sizin istidatınızın bulunmaması ve O Sübhânehu'nun cemal ve celal sıfatlarının zahir olması için dilememiştir. { وَأَلْقى فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ } “Yeryüzüne sarsılmaz dağlar bıraktı”; onlar temkin ehli olan evtâddır (direklerdir), { أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ } “sizi sarsar diye”, yani çalkalar diye. Dillerde meşhur olan sözlerdendir: 'Eğer boş kalsaydı altüst olurdu.' { وَأَنْهاراً } “ve nehirler [kıldı]”; onlar, ilimlerinin tatlı sularıyla kalplerin ağaçlarının dirildiği âlimlerdir. { وَسُبُلًا } “ve yollar [kıldı]”; onlar, O Teâlâ'ya çağıran mürşitlerdir. { وَعَلاماتٍ } “ve işaretler [koydu]”; onlar afâkî ve enfüsî ayetlerdir. { وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ } “yıldızla da onlar yollarını bulurlar”; o da gayb âleminden sâlike parıldayan nurlardır.
وقال بعضهم: ألقى في أرض القلوب رواسي العلوم الغيبية والمعارف السرمدية وأجرى فيها أنهار أنوار المعرفة والمكاشفة والمحبة والشوق والعشق والحكمة والفطنة وأوضح سبلا للأرواح والعقول والأسرار، فسبيل الأرواح إلى أنوار الصفات، وسبيل العقول إلى أنوار الآيات، وسبيل الأسرار إلى أنوار الذات، والسبل في الحقيقة غير متناهية، ومن كلامهم الطرق إلى الله تعالى بعدد أنفاس الخلائق. والعلامات في الظاهر أنوار الأفعال للعموم، وأخص العلامات في العالم الأولياء، والنجوم أهل المعارف الذين يسبحون في أفلاك الديمومية بأرواحهم وقلوبهم وأسرارهم من اقتدى بهم يهتدي إلى مقصوده الأبدي،
Bazıları şöyle demiştir: Kalplerin arzına gayb ilimlerinin ve sermedî marifetlerin sarsılmaz dağlarını yerleştirdi; oralarda marifet, mükaşefe, muhabbet, şevk, aşk, hikmet ve fetanet nurlarının nehirlerini akıttı; ruhlar, akıllar ve sırlar için yollar açıkladı. Ruhların yolu sıfatların nurlarına, akılların yolu ayetlerin nurlarına, sırların yolu ise zatın nurlarınadır. Yollar hakikatte nihayetsizdir. Onların sözlerindendir: 'Allah Teâlâ'ya giden yollar yaratılmışların nefesleri sayısıncadır.' Zahirdeki işaretler, umum için fiillerin nurlarıdır; âlemdeki en hususi işaretler ise velilerdir. Yıldızlar, ruhları, kalpleri ve sırlarıyla devamlılık feleklerinde yüzen marifet ehlidir; kim onlara uyarsa ebedî maksadına hidayet bulur.
وفي الحديث «أصحابي كالنجوم بأيهم اقتديتم اهتديتم»
Hadiste: «Ashabım yıldızlar gibidir, hangisine uyarsanız hidayete erersiniz» [buyrulmuştur].
والمراد بهم خواصهم ليتأتى الخطاب، ويجوز أن يراد كلهم والخطاب لنا ولا مانع من ذلك على مشرب القوم وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لا يَخْلُقُونَ شَيْئاً وَهُمْ يُخْلَقُونَ أَمْواتٌ غَيْرُ أَحْياءٍ وَما يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ ما أعظمها آية في النهي على من يستغيث بغير الله تعالى من الجمادات والأموات ويطلب منه ما لا يستطيع جلبه لنفسه أو دفعه عنها.
Hitabın tahakkuk etmesi için onlardan maksat onların havassıdır. Hepsinin kastedilmiş olması ve hitabın bize olması da caizdir; kavmin (tasavvuf ehlinin) meşrebine göre buna bir engel yoktur. { وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لا يَخْلُقُونَ شَيْئاً وَهُمْ يُخْلَقُونَ أَمْواتٌ غَيْرُ أَحْياءٍ وَما يَشْعُرُونَ أَيَّanَ يُبْعَثُونَ } “Allah'tan başka yalvardıkları şeyler hiçbir şey yaratamazlar; zaten kendileri yaratılmaktadırlar. Onlar ölüdürler, diri değildirler. Ne zaman diriltileceklerini de bilmezler”. Allah Teâlâ'dan başka cansız varlıklardan ve ölülerden medet uman, kendisine fayda celbetmeye veya zararı defetmeye güç yetiremeyen şeylerden talepte bulunan kimseleri men etme hususunda bu ne büyük bir ayettir!
وقال بعض أكابر السادة الصوفية قدس الله تعالى أسرارهم: إن الاستغاثة بالأولياء محظورة إلا من عارف يميز بين الحدوث والقدم فيستغيث بالولي لا من حيث نفسه بل من حيث ظهور الحق فيه فإن ذلك غير محظور لأنه استغاثة بالحق حينئذ، وأنا أقول إذا كان الأمر كذلك فما الداعي للعدول عن الاستغاثة بالحق من أول الأمر؟ وأيضا إذا ساغت الاستغاثة بالولي من هذه الحيثية فلتسغ الصلاة والصوم وسائر أنواع العبادة له من تلك الحيثية أيضا، ولعل القائل بذلك قائل بهذا. بل قد رأيت لبعضهم ما يكون هذا القول بالنسبة إليه تسبيح ولا يكاد يجري قلمي أو يفتح فمي بذكره، فالطريق المأمون عند كل رشيد الاستغاثة والاستعانة على الله ﷿ فهو سبحانه الحي القادر العالم بمصالح عباده، فإياك والانتظام في سلك الذين يرجون النفع من غيره تعالى الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ ذكروا أن السابقين الموحدين يتوفاهم الله تعالى بذاته، وأما الأبرار والسعداء فقسمان، فمن ترقى عن مقام النفس بالتجرد وصل إلى مقام القلب بالعلوم والفضائل يتوفاهم ملك الموت، ومن كان في مقام النفس من العباد والصلحاء والزهاد
Sûfiye efendilerimizin büyüklerinden bazıları (Allah Teâlâ sırlarını kudsî kılsın) şöyle demiştir: Hudûs ile kıdem arasını ayırt edebilen bir ârif müstesna, velilerden istimdat etmek yasaktır; o ârif veliden kendi nefsi cihetiyle değil, Hakk'ın onda zahir olması cihetiyle istimdat eder; bu ise yasak değildir, çünkü o takdirde Hakk'tan istimdat etmektir. Ben ise derim ki: Madem durum böyledir, o halde en başından itibaren bizzat Hakk'tan istimdat etmekten yüz çevirmenin sebebi nedir? Ayrıca, bu cihetten veliden istimdat caiz oluyorsa, aynı cihetten ona namaz kılmak, oruç tutmak ve ibadetin diğer bütün çeşitleri de caiz olsun; belki de bunu söyleyen kimse onu da söylemektedir! Hatta ben bazılarında öyle şeyler gördüm ki bu söz onun yanında tesbih gibi kalır; ne kalemim akar ne de onu zikretmeye ağzım varır. Her akl-ı selim sahibi nezdinde güvenli olan yol, Allah'a (azze ve celle) istimdat etmek ve O'ndan yardım dilemektir; zira O Sübhânehu, kullarının maslahatlarını bilen Hayy ve Kâdir olandır. O Teâlâ'dan başkasından menfaat uman kimselerin arasına katılmaktan sakın! { الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ } “Kendilerine zulmederlerken meleklerin canlarını aldığı kimseler”. Zikretmişlerdir ki önde giden muvahhidlerin canlarını bizzat Allah Teâlâ alır. Ebrâr ve saîdlere gelince onlar iki kısımdır: Mücerretlikle nefis makamından terakki edip ilimler ve faziletlerle kalp makamına ulaşanların canlarını ölüm meleği alır. Âbidlerden, salihlerden ve zahidlerden nefis makamında olanlara gelince,
المتشرعين الذين لم يتجردوا عن علائق البدن بالتحلية والتخلية تتوفاهم ملائكة الرحمة، وأما الأشرار الأشقياء فتتوفاهم ملائكة الرحمة، وأما الأشرار الأشقياء فتتوفاهم الملائكة أيضا ولكن ملائكة العذاب ويتشكلون لهم على صورة أخلاقهم الذميمة كما يتشكل ملائكة الرحمة لمن تقدم على صورة أخلاقهم الحسنة الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ طَيِّبِينَ طابت نفوسهم في خدمة مولاها وطابت قلوبهم في محبة سيدها وطابت أرواحهم بطيب مشاهدة ربها وطابت أسرارهم بطيب الأنوار، وقيل: طيبة أبدانهم وأرواحهم بملازمة الخدمة وترك الشهوات.
tahliye (arınma) ve tahliye (süslenme) yoluyla bedenin bağlarından tecerrüd etmemiş şeriat ehli kimselerin canlarını rahmet melekleri alır. Şerli ve şakî kimselerin canlarını da melekler alır, fakat onlar azap melekleridir ve rahmet meleklerinin öncekilere güzel ahlakları suretinde görünmesi gibi, onlar da bunlara kötü ahlakları suretinde şekillenirler. { الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ طَيِّبِينَ } “Meleklerin tertemiz olarak canlarını aldığı kimseler”; mevlalarına hizmette nefisleri tertemiz olmuş, efendilerinin muhabbetinde kalpleri temizlenmiş, Rablerini müşahedenin hoşluğuyla ruhları paklanmış ve nurların güzelliğiyle sırları arınmıştır. Bir görüşe göre: Hizmete devam etmek ve şehvetleri terk etmekle bedenleri ve ruhları temizlenmiştir.
وقيل: طيبة أرواحهم بالموت لكونه باب الوصال وسبب الحياة الأبدية وَقالَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ ما عَبَدْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ قالوه إلزاما بزعمهم للموحدين وما دروا أنه حجة عليهم لأنه تعالى لا يشاء إلا ما يعلم ولا يعلم إلا ما عليه الشيء في نفسه فلولا أنهم في نفس الأمر مشركون ما شاء الله تعالى ذلك فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ هم أهل القرآن المتخلقون بأخلاقه القائمون بأمره ونهيه الواقفون على ما أودع فيه من الأسرار والغيوب وقليل ما هم فالمراد بالذكر القرآن كما في قوله تعالى: وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ.
Bir görüşe göre: Vuslat kapısı ve ebedî hayatın sebebi olması hasebiyle ölümleriyle ruhları tertemiz kılınmıştır. { وَقالَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ ما عَبَدْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ } “Ortak koşanlar dediler ki: 'Eğer Allah dileseydi, O'ndan başka hiçbir şeye kulluk etmezdik'”. Bunu kendi zanlarınca muvahhidleri ilzam etmek için söylediler; fakat bunun kendi aleyhlerine bir delil olduğunu bilemediler; zira O Teâlâ ancak bildiğini diler ve bir şeyin kendi nefsinde olduğu halden başkasını bilmez. Dolayısıyla şayet onlar işin hakikatinde müşrik olmasalardı, Allah Teâlâ bunu dilemezdi. { فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ } “Eğer bilmiyorsanız zikir ehline sorun”; onlar Kur'an ehli olup onun ahlakıyla ahlaklanan, emrini ve nehyini yerine getiren, onda vazedilen sırlara ve gayblara vakıf olan kimselerdir ki ne kadar da azdırlar! Zikirden maksat Kur'an'dır; nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavlinde de böyledir: { وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ } “İnsanlara, kendilerine indirileni açıklaman için ve düşünüp taşınsınlar diye sana da bu Zikr'i (Kur'an'ı) indirdik”.
وفيه إشارة إلى أن الله تعالى لم يظهر مكنونات أسرار كتابه إلا لنبيه ﷺ فهو ﵊ الأمين المؤتمن على الأسرار. وقد أشار سبحانه له ﵊ بتبيين ذلك وقد فعل ولكن على حسب القابليات- لا تمنعوا الحكمة عن أهلها فتظلموهم ولا تمنحوها غير أهلها فتظلموها- ولا تودع الأسرار إلا عند الأحرار. وذلك لأنها أمانة وإذا أودعت عند غيرهم لم يؤمن عليها من الخيانة. وخيانتها افشاؤها وإفشاؤها خطر عظيم. ولذا قيل:
Bunda, Allah Teâlâ'nın kitabının saklı sırlarını ancak Peygamberine (sallallâhu aleyhi ve sellem) açıkladığına bir işaret vardır; zira o (aleyhisselâm) sırlara mutemet kılınmış Emîn'dir. O Sübhânehu bunu açıklamasını ona (aleyhisselâm) işaret etmiş, o da açıklamıştır; fakat kabiliyetlere göre: 'Hikmeti ehline vermemezlik etmeyin, yoksa onlara zulmetmiş olursunuz; onu ehli olmayana da vermeyin, yoksa hikmete zulmetmiş olursunuz.' Sırlar ancak hür kimselere emanet edilir. Çünkü bunlar birer emanettir ve başkalarına emanet edildiğinde hıyanetten emin olunamaz. Onların hıyaneti ise ifşa edilmeleridir ve ifşa edilmeleri pek büyük bir tehlikedir. Bu yüzden şöyle denilmiştir:
من شاوروه فأبدى السر مشتهرا ... لم يأمنوه على الأسرار ما عاشا
«Kendisine danıştıklarında sırrı açığa vurup yayan kimseye... Yaşadığı müddetçe sırlar hususunda asla güvenmezler.»
وجانبوه فلم يسعد بقربهم ... وأبدلوه مكان الأنس إيحاشا
«Ondan uzaklaşırlar da yakınlıklarıyla mutlu olamaz... Ünsiyet yerini ona yabancılaşmaya çevirirler.»
لا يصطفون مذيعا بعض سرهم ... حاشا ودادهم من ذاكم حاشا
«Sırlarından bir kısmını yayanı seçip dost edinmezler... Onların sevgisi böyle şeyden uzaktır, hem de pek uzak!»
أَوَلَمْ يَرَوْا إِلى ما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ أي ذات وحقيقة مخلوقة أية ذات كانت يَتَفَيَّؤُا ظِلالُهُ قيل: أي يتمثل صوره ومظاهره عَنِ الْيَمِينِ جهة الخير وَالشَّمائِلِ جهات الشرور، ولما كانت جهة اليمين إشارة إلى جهة الخير الذي لا ينسب إلا إليه تعالى وحد اليمين ولما كانت جهة الشمال إشارة إلى جهة الشر الذي لا ينبغي أن ينسب إليه تعالى كما يرشد إليه قوله: والشر ليس إليك ولكن ينسب إلى غيره سبحانه وكان في الغير تعدد ظاهر جمع الشمال. وقيل في وجه الأفراد والجمع: إن جميع الموجودات تشترك في نوع من الخير لا تكاد تفيء عنه وهو العشق فقد برهن ابن سينا على سريان قوة العشق في كل واحد من الهويات ولا تكاد تشترك في شر كذلك فما تفيء عنه من الشر لا يكون إلا متعددا فلذا جمع الشمال ولا كذلك ما تفيء عنه من الخير فلذا أفرد اليمين فليتأمل وَلِلَّهِ يَسْجُدُ ينقاد ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ مِنْ دابَّةٍ أي موجود يدب ويتحرك من العدم إلى الوجود وَالْمَلائِكَةُ وَهُمْ لا يَسْتَكْبِرُونَ لا يمتنعون عن الانقياد والتذلل لأمره يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ لأنه القاهر المؤثر فيهم وَيَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ طوعا وانقيادا، والله تعالى الهادي سواء السبيل.
{ أَوَلَمْ يَرَوْا إِلى ما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ } “Allah'ın yarattığı herhangi bir şeyi görmediler mi?”; yani hangi zat olursa olsun yaratılmış herhangi bir zat ve hakikati... { يَتَفَيَّؤُا ظِلالُهُ } “onun gölgeleri dönüp dolaşır”; denildi ki: suretleri ve mazharları tecelli eder, { عَنِ الْيَمِينِ } “sağdan” hayır cihetinden, { وَالشَّمائِلِ } “ve soldan” şerlerin cihetlerinden. Sağ cihet, ancak O Teâlâ'ya nispet edilen hayır cihetine işaret olduğu için 'yemîn' lafzı tekil getirilmiştir; sol cihet ise 'Şer sana ait değildir' hadisinin irşad ettiği üzere O Teâlâ'ya nispet edilmesi uygun olmayan şer cihetine işaret olduğu, bilakis O Sübhânehu'dan başkasına nispet edildiği ve başkasında da açık bir çokluk bulunduğu için 'şimâl' lafzı çoğul yapılmıştır. Tekil ve çoğul kılınışın gerekçesi hakkında şöyle de denilmiştir: Bütün mevcudat, kendisinden neredeyse hiç geri dönmediği bir çeşit hayırda ortaktır ki o da aşktır. İbn Sînâ hüviyetlerin her birine aşk kuvvetinin sirayet ettiğini bürhanla ispat etmiştir. Şerde ise bu şekilde bir ortaklıkları neredeyse yoktur; binaenaleyh kendisinden geri döndükleri şer ancak müteaddit (çok) olur, bu yüzden şimâl çoğul yapılmıştır; hayırdan geri döndükleri ise böyle değildir, bu yüzden yemîn tekil kılınmıştır, iyi düşünülsün! { وَلِلَّهِ يَسْجُدُ } “Yalnızca Allah'a secde eder”, boyun eğer, { ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ مِنْ دابَّةٍ } “göklerde ve yerde bulunan canlılar”, yani yokluktan varlığa debelenen ve hareket eden her mevcut, { وَالْمَلائِكَةُ وَهُمْ لا يَسْتَكْبِرُونَ } “ve melekler de. Onlar büyüklük taslamazlar”, O'nun emrine boyun eğmekten ve tezellülden kaçınmazlar; { يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ } “üstlerindeki Rablerinden korkarlar”, çünkü O, onların üzerinde mutlak galip (Kâhir) ve tesir sahibidir; { وَيَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ } “ve emrolundukları şeyleri yaparlar”, isteyerek ve boyun eğerek. Doğru yola hidayet eden Allah Teâlâ'dır.
ثم إنه تعالى بعد ما بين أن جميع الموجودات، خاضعة منقادة له تعالى أردف ذلك بحكاية نهيه ﷾ للمكلفين عن الإشراك فقال عز قائلا:
Sonra O Teâlâ bütün mevcudatın Kendisine boyun eğip itaat ettiğini beyan ettikten sonra, bunu mükellefleri şirk koşmaktan nehyettiğini (azze ve celle) naklederek peşine ekledi ve Yüce Kelam Sahibi şöyle buyurdu:
وَقالَ اللَّهُ عطفا على قوله سبحانه: وَلِلَّهِ يَسْجُدُ وجوز أن يكون معطوفا على وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ وقيل: إنه معطوف على ما خَلَقَ اللَّهُ على أسلوب:
{ وَقالَ اللَّهُ } “Allah buyurdu ki”, O Sübhânehu'nun { وَلِلَّهِ يَسْجُدُ } kavline matuftur. { وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ } kavline matuf olması da caiz görülmüştür. Bir görüşe göre de şu üslup üzere { ما خَلَقَ اللَّهُ } ifadesine matuftur:
علفتها تبنا وماء باردا
«Ona saman ve soğuk su yedirdim.»
أي أو لم يروا إلى ما خلق الله ولم يسمعوا إلى ما قال الله ولا يخفى تكلفه، وإظهار الفاعل وتخصيص لفظة الجلالة بالذكر للإيذان بأنه تعالى متعين الألوهية وإنما المنهي عنه هو الإشراك به لا أن المنهي عنه هو مطلق اتخاذ الهين بحيث يتحقق الانتهاء عنه برفض أيهما كان، ولم يذكر المقول لهم للعموم أي قال تعالى لجميع المكلفين بواسطة الرسل ﵈: لا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ المشهور أن اثْنَيْنِ وصف لإلهين وكذا «واحد» في قوله سبحانه:
Yani 'Allah'ın yarattığını görmediler mi ve Allah'ın söylediğini işitmediler mi?' demektir; bundaki tekellüf ise gizli değildir. Failin açıkça getirilmesi ve lafza-i celalin zikredilerek tahsis edilmesi, O Teâlâ'nın uluhiyetinin muayyen olduğunu, nehyedilen şeyin ise O'na ortak koşmak olduğunu bildirmek içindir; yoksa nehyedilen şey, hangisi olursa olsun birini terk etmekle nehyin gereği yerine gelecek şekilde mutlak olarak iki ilah edinmek değildir. Kendilerine söz söylenenler umum ifade etsin diye zikredilmemiştir; yani Allah Teâlâ elçiler (aleyhimüsselâm) vasıtasıyla bütün mükelleflere şöyle buyurdu: { لا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ } “İki ilah edinmeyin”. Meşhur olan görüşe göre { اثْنَيْنِ } kelimesi { إِلهَيْنِ } lafzının sıfatıdır; aynı şekilde Sübhânehu'nun şu kavlindeki 'vâhid' de böyledir:
إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ صفة لإله، وجيء بهما للإيضاح والتفسير لا للتأكيد وإن حصل. وتقرير ذلك أن لفظ «إلهين» حامل لمعنى الجنسية أعني الإلهية ومعنى العدد أعني الاثنينية وكذا لفظ «إله» حامل لمعنى الجنسية والوحدة، والغرض المسوق له الكلام في الأول النهي عن اتخاذ الإثنين من الإله لا عن اتخاذ جنس الإله، وفي الثاني اثبات الواحد من الإله لا إثبات جنسه فوصف «إلهين» باثنين «وإله» بواحد إيضاحا لهذا الغرض وتفسيرا له، فإنه قد يراد بالمفرد الجنس نحو نعم الرجل زيد. وكذا المثنى كقوله:
{ إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ } “O ancak bir tek ilahtır”; [vâhid kelimesi] ilâh'ın sıfatıdır. Bu ikisi, tekit hasıl olsa bile tekit için değil, açıklama ve tefsir için getirilmiştir. Bunun açıklaması şöyledir: 'İlâheyn' (iki ilah) lafzı hem cinslik manasını yani ilahlığı, hem de sayı manasını yani ikiliği taşımaktadır. Aynı şekilde 'ilâh' lafzı da hem cinslik hem de teklik manasını taşımaktadır. Birincisinde sözün sevk ediliş gayesi, ilah cinsini edinmekten değil, ilahtan iki tane edinmekten nehyetmektir. İkincisinde ise ilahın cinsini ispat etmek değil, ilahtan bir olanı ispat etmektir. Dolayısıyla 'ilâheyn' lafzı 'isneyn' ile, 'ilâh' lafzı da 'vâhid' ile bu gayeyi açıklamak ve tefsir etmek üzere nitelenmiştir; zira müfred ile 'Zeyd ne güzel adamdır' cümlesinde olduğu gibi cins kastedilebilir. Tesniye de böyledir; nitekim şair şöyle demiştir:
فإن النار بالعودين تذكى ... وإن الحرب أولها الكلام
«Şüphesiz ateş iki odunla tutuşturulur... Ve şüphesiz savaşın başlangıcı sözdür.»
وإلى هذا ذهب صاحب الكشاف، وما يفهم منه أنه تأكيد فمعناه أنه محقق ومقرر من المتبوع فهو تأكيد لغوي لا أنه مؤكد أمر المتبوع في النسبة أو الشمول ليكون تأكيدا صناعيا كيف وهو إنما يكون بتقرير المتبوع بنفسه أو بما يوافقه معنى أو بألفاظ محفوظة، فما قيل: إن مذهبه إن ذلك من التأكيد الصناعي ليس بشيء إذ لا دلالة في كلامه عليه. وقد أورد السكاكي الآية في باب عطف البيان مصرحا بأنه من هذا القبيل فتوهم منه بعضهم أنه قائل بأن ذلك عطف بيان صناعي، وهو الذي اختاره العلامة القطب في شرح المفتاح نافيا كونه وصفا، واستدل على ذلك بأن معنى قولهم: الصفة تابع يدل على معنى في متبوعه أنه تابع ذكر ليدل على معنى في متبوعه على ما نقل عن ابن الحاجب، ولم يذكر اثْنَيْنِ وواحِدٌ للدلالة على الاثنينية والوحدة اللتين في متبوعهما فيكونا وصفين بل ذكرا للدلالة على أن القصد من متبوعهما إلى أحد جزئيه أعني الاثنينية والوحدة دون الجزء الآخر أعني الجنسية، فكل منهما تابع غير صفة يوضح متبوعه فيكون عطف بيان لا صفة.
Keşşâf sahibi bu görüşe gitmiştir. Ondan bunun tekit olduğu yönünde anlaşılan şeyin manası, onun metbûdan gerçekleşmiş ve kararlaştırılmış olduğudur; yani lügavî bir tekittir, yoksa ıstılahî tekit olacak şekilde metbûun nispet veya şümuldeki durumunu pekiştiren bir tekit değildir. Nasıl olsun ki? Zira bu tekit ancak metbûun bizzat kendisiyle, manen ona muvafık olanla veya kalıplaşmış lafızlarla pekiştirilmesiyle olur. Dolayısıyla onun mezhebinin bunun ıstılahî tekit olduğu yönündeki söz bir değer taşımaz; zira onun sözünde buna bir delalet yoktur. Sekkâkî ise bu ayeti atf-ı beyan bahsinde zikretmiş ve bu kabilden olduğunu açıkça belirtmiştir; bu yüzden bazısı onun bunun ıstılahî bir atf-ı beyan olduğunu söylediği vehmine kapılmıştır. Allâme Kutub da Miftâh şerhinde onun sıfat oluşunu nefyederek bunu tercih etmiş ve buna şu şekilde delil getirmiştir: Onların 'Sıfat, metbûundaki bir manaya delalet eden tâbidir' sözünün manası, İbnü'l-Hâcib'den nakledildiğine göre, metbûundaki bir manaya delalet etmesi için zikredilen bir tâbidir demektir. Halbuki { اثْنَيْنِ } ve { واحِدٌ } kelimeleri metbûlarındaki ikilik ve teklik manalarına delalet etmek üzere zikredilmemiştir ki sıfat olsunlar; bilakis metbûlarından maksadın, diğer cüz olan cinsiyet değil de iki cüzden biri olan ikilik ve teklik olduğuna delalet etmek için zikredilmişlerdir. Dolayısıyla her ikisi de sıfat olmayıp metbûunu açıklayan bir tâbidir; böylece sıfat değil atf-ı beyan olurlar.
وقال العلامة الثاني: ليس في كلام السكاكي ما يدل على أنه عطف بيان صناعي لجواز أن يريد أنه من قبيل الإيضاح والتفسير وإن كان وصفا صناعيا، ويكون إيراده في ذلك المبحث مثل إيراد كل رجل عارف وكل إنسان حيوان في بحث التأكيد ومثل ذلك عادة له. وتعقب العلامة الأول بأنه إن أريد أنه لم يذكر إلا ليدل على معنى في متبوعه فلا يصدق التعريف على شيء من الصفة لأنها البتة تكون لتخصيص أو تأكيد أو مدح أو نحو ذلك وإن أريد أنه ذكر ليدل على هذا المعنى ويكون الغرض من دلالته عليه شيئا آخر كالتخصيص والتأكيد وغيرهما فيجوز أن يكون ذكر اثنين اثْنَيْنِ وواحِدٌ للدلالة على الاثنينية والوحدة ويكون الغرض من هذا بيان المقصود وتفسيره، كما أن الدابر في أمس الدابر ذكر ليدل على معنى الدبور والغرض منه التأكيد بل الأمر كذلك عند التحقيق، ألا ترى أن السكاكي جعل من الوصف ما هو كاشف وموضح ولم يخرج بهذا عن الوصفية. وأجيب بأنا نختار الشق الثاني ونقول: مراد العلامة من قوله: ذكر ليدل على معنى في متبوعه أن يكون المقصود من ذكر الدلالة على حصول المعنى في المتبوع ليتوسل بذلك إلى التخصيص أو التوضيح أو المدح أو الذم إلى غير ذلك وذكر اثْنَيْنِ وواحِدٌ ليس للدلالة على حصول الاثنينية والوحدة في موصوفيهما بل تعيين المقصود من جزئيهما فلا يكونان صفة، وذكر الدابر ليدل على حصول الدبور في الأمس ثم يتوسل بذلك إلى التأكيد وكذا في الوصف الكاشف بخلاف ما نحن فيه فتدبره فإنه غامض، ولم يجوز العلامة الأول البدلية فقال: وإما أنه ليس ببدل فظاهر لأنه لا يقوم مقام المبدل منه.
İkinci Allâme [Teftâzânî] şöyle demiştir: Sekkâkî'nin sözünde bunun ıstılahî bir atf-ı beyan olduğuna delalet eden bir şey yoktur; zira ıstılahî bir sıfat olsa bile onunla açıklama ve tefsir kabilinden olduğunu kastetmiş olması caizdir. Onun bu konuyu o bahiste getirmesi, 'küllü raculin ârifun' ve 'küllü insânin hayavânun' örneklerini tekit bahsinde getirmesi gibidir ve bu onun âdetidir. Birinci Allâme'ye şöyle itiraz edilmiştir: Eğer 'ancak metbûundaki bir manaya delalet etmesi için zikredilmiştir' manası kastediliyorsa, bu tarif sıfattan hiçbir şeye uymaz; çünkü sıfat mutlaka tahsis, tekit, medih veya benzeri bir amaç için olur. Şayet 'bu manaya delalet etmesi için zikredilmiş olup, bu delaletinden maksat tahsis, tekit ve diğerleri gibi başka bir şeydir' manası kastediliyorsa, o takdirde { اثْنَيْنِ } ve { واحِدٌ } kelimelerinin zikri ikilik ve tekliğe delalet etmek için olabilir ve bundan maksat da muradı beyan etmek ve tefsir etmek olur; nitekim 'geçip giden dünkü gün' ifadesindeki 'geçip giden' lafzı geçip gitme manasına delalet etmek için zikredilmiş ve bundan maksat tekit olmuştur. Bilakis tahkik ehline göre mesele böyledir. Görmez misin ki Sekkâkî, sıfattan kâşife (açıklayıcı) ve muvazzıha olanı kabul etmiş ve bununla onu sıfat olmaktan çıkarmamıştır. Buna şöyle cevap verilmiştir: Biz ikinci şıkkı tercih eder ve deriz ki: Allâme'nin 'metbûundaki bir manaya delalet etmesi için zikredilmiştir' sözünden muradı, zikirden maksadın, tahsis, tavzih, medih, zem vb. şeylere vesile kılmak üzere mananın metbûda meydana geldiğini göstermek olmasıdır; halbuki { اثْنَيْنِ } ve { واحِدٌ } kelimelerinin zikri mevsûflarında ikilik ve tekliğin meydana geldiğini göstermek için değil, onların iki cüzünden kastedileni tayin etmek içindir, dolayısıyla sıfat olamazlar. 'Geçip giden' ise dünkü günde geçip gitmenin meydana geldiğini göstermek ve sonra bunu tekite vesile kılmak için zikredilmiştir; kâşif sıfatta da durum böyledir. Bizim üzerinde durduğumuz mesele ise bunun hilafınadır; iyi düşün, zira bu kapalı bir meseledir. Birinci Allâme bedel olmayı caiz görmemiş ve şöyle demiştir: 'Bedel olmadığı ise zahirdir, çünkü mübd потуžün minh'in yerine geçemez.'
ونظر فيه العلامة الثاني بأنا لا نسلم أن البدل يجب صحة قيامه مقام المبدل منه فقد جعل الزمخشري «الجن» في قوله تعالى: وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ [الأنعام: ١٠٠] بدلا من شُرَكاءَ ومعلوم أنه لا معنى لقولنا وجعلوا لله الجن. ثم قال: بل لا يبعد أن يقال: الأولى أنه بدل لأنه المقصود بالنسبة إذ النهي عن اتخاذ الاثنين من الإله على ما مر تقريره. وتعقب بأن الرضي قد ذكر أنه لما لم يكن البدل معنى في المتبوع حتى يحتاج إلى المتبوع كما احتاج الوصف ولم يفهم معناه من المتبوع كما فهم ذلك في التأكيد جاز اعتباره مستقلا لفظا أي صالحا لأن يقوم مقام المتبوع اه.
İkinci Allâme buna itiraz ederek şöyle demiştir: Biz bedelin mübdelün minh'in yerine geçmesinin zorunlu olduğunu kabul etmiyoruz; zira Zemahşerî, Allah Teâlâ'nın: { وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ } “Cinleri Allah'a ortak koştular” [En'âm: 100] kavlindeki { الْجِنَّ } kelimesini { شُرَكاءَ } kelimesinden bedel kılmıştır. Malumdur ki 'Cinleri Allah için kıldılar' sözümüzün bir anlamı yoktur. Sonra şöyle demiştir: 'Hatta en evlasının bedel olduğunu söylemek uzak değildir; çünkü nispetten asıl maksat odur; zira nehyedilen şey, daha önce açıklandığı üzere ilahtan iki tane edinmektir.' Buna şöyle itiraz edilmiştir: Radî zikretmiştir ki, bedel sıfatın metbûa ihtiyaç duyması gibi metbûa ihtiyaç duyacak şekilde onda bir mana olmadığından ve tekitte anlaşıldığı gibi manası metbûdan anlaşılmadığından, lafzen müstakil sayılması yani metbûun yerine geçmeye elverişli olması caiz görülmüştür, intihâ.
ولا يخفى أن صحة إقامته بهذا المعنى لا تقتضي أن يتم معنى الكلام بدونه حتى يرد ما أورد وقيل: إن ذكر «اثنين» للدلالة على منافاة الاثنينية للألوهية وذكر الوحدة للتنبيه على أنها من لوازم الألوهية.
Gizli değildir ki onun bu manada yerine geçmesinin sahih oluşu, yapılan itirazın varit olacağı şekilde kelamın manasının onsuz tamamlanmasını gerektirmez. Bir görüşe göre: 'İki' lafzının zikredilmesi ikiliğin uluhiyete zıt olduğunu bildirmek içindir; vahdetin (tekliğin) zikredilmesi ise onun uluhiyetin gereklerinden olduğuna dikkat çekmek içindir.
وجعل ذلك بعضهم من روادف الدلالة على كون ما ذكر مساق النهي والإثبات وهو الظاهر وإن قيل فيه ما قيل.
Bazıları bunu, zikredilen şeyin nehiy ve ispatın sevk ediliş gayesi olduğuna delaletin gereklerinden saymıştır; hakkında söylenenler söylenmiş olsa da zahir olan budur.
وزعم بعضهم أن تَتَّخِذُوا متعد إلى مفعولين وأن اثْنَيْنِ مفعوله الأول وإِلهَيْنِ مفعوله الثاني والتقدير لا تتخذوا اثنين إلهين، وقيل: الأول مفعول أول والثاني ثان، وقيل إِلهَيْنِ مفعوله الأول. واثْنَيْنِ باق على الوصفية والتوكيد والمفعول الثاني محذوف أي معبودين، ولا يخفى ما في ذلك، وإثبات الوحدة له تعالى مع أن المسمى المعين لا يتعدد بمعنى أنه لا مشارك له في صفاته وألوهيته فليس الحمل لغوا، ولا حاجة لجعل الضمير للمعبود بحق المفهوم من الجلالة على طريق الاستخدام كما قيل، وسيأتي إن شاء الله تعالى تحقيقه في سورة الإخلاص. وفي التعبير بالضمير الموضوع للغائب التفات من التكلم إلى الغيبة على رأي السكاكي المكتفي بكون الأسلوب الملتفت عنه حق الكلام وإن لم يسبق الذكر على ذلك الوجه، وإما قوله تعالى: فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ ففيه التفات من الغيبة إلى التكلم على مذهب الجمهور أيضا، والنكتة فيه بعد النكتة العامة أعني الإيقاظ وتطرية الإصغاء المبالغة في التخويف والترهيب فإن تخويف الحاضر مواجهة أبلغ من تخويف الغائب سيما بعد وصفه بالوحدة والألوهية المقتضية للعظمة والقدرة التامة على الانتقام.
Bazıları { تَتَّخِذُوا } fiilinin iki mef'ûle müteaddi olduğunu, { اثْنَيْنِ } kelimesinin onun birinci mef'ûlü, { إِلهَيْنِ } kelimesinin de ikinci mef'ûlü olduğunu ve takdirin 'iki şeyi ilah edinmeyin' şeklinde olduğunu iddia etmiştir. Bir görüşe göre birincisi birinci mef'ûl, ikincisi ikinci mef'ûldür. Bir görüşe göre de { إِلهَيْنِ } onun birinci mef'ûlüdür; { اثْنَيْنِ } ise sıfat ve tekit üzere kalmıştır, ikinci mef'ûl ise mahzuftur, yani 'mabudlar' takdirindedir; bunda olan durum ise gizli değildir. Muayyen müsemmânın çoğalmayacağı sabitken O Teâlâ için vahdetin ispat edilmesi, sıfatlarında ve uluhiyetinde O'nun hiçbir ortağının bulunmadığı manasınadır; binaenaleyh bu yüklem lüzumsuz (lağv) değildir. Söylendiği üzere istihdam yoluyla zamirin lafza-i celalden anlaşılan hak mabuda raci kılınmasına da gerek yoktur; bunun tahkiki inşâallâhu teâlâ İhlâs Suresi'nde gelecektir. Gaip için vazedilen zamir ile ifade edilmesinde, sözün o şekilde geçmesi şart olmaksızın iltifat edilen üslubun kelamın asıl hakkı olmasıyla yetinen Sekkâkî'nin görüşüne göre mütekellimden gaybete iltifat vardır. Allah Teâlâ'nın: { فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ } kavline gelince, cumhurun mezhebine göre de bunda gaybetten mütekellime iltifat vardır. Bundaki nükte, genel nükte olan uyarma ve dinlemeyi tazelemenin yanı sıra korkutma ve sakındırmada mübalağadır; zira huzurda olanı yüz yüze korkutmak, gaibi korkutmaktan daha etkilidir; bilhassa azameti ve tam intikam kudretini iktiza eden vahdet ve uluhiyetle vasıflandıktan sonra.
والفاء في فَإِيَّايَ واقعة في جواب شرط مقدور و «إياي» مفعول لفعل محذوف يقدر مؤخرا يدل عليه فَارْهَبُونِ أي إن رهبتم شيئا فإياي ارهبوا، وقول ابن عطية: إن «إياي» منصوب بفعل مضمر تقديره فارهبوا إياي فارهبون ذهول عن القاعدة النحوية، وهي أنه إذا كان المعمول ضميرا منفصلا والفعل متعد إلى واحد هو الضمير وجب تأخر الفعل نحو إِيَّاكَ نَعْبُدُ [الفاتحة: ٥] ولا يجوز أن يتقدم إلا في ضرورة نحو قوله:
{ فَإِيَّايَ }'daki fâ harfi takdir edilen bir şartın cevabında vaki olmuştur. { إِيَّايَ } ise { فَارْهَبُونِ } lafzının delalet ettiği ve sonraya takdir edilen mahzuf bir fiilin mef'ûlüdür; yani 'Eğer bir şeyden korkacaksanız yalnızca benden korkun' demektir. İbn Atiyye'nin '{ إِيَّايَ } kelimesi takdiri 'fe'rhebu iyyaye ferhebuni' olan gizli bir fiille mansubdur' sözü nahiv kaidesinden bir gaflettir; o kaide şudur: Şayet mamul munfasıl bir zamir ise ve fiil de o zamir olan tek bir mef'ûle müteaddi ise, { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } [Fâtiha: 5] ayetinde olduğu gibi fiilin sonraya kalması vaciptir ve şairin şu sözünde olduğu gibi ancak zaruret halinde öne geçmesi caizdir:
إليك حتى بلغت إياكا وعطف المفسر المذكور على المفسر المحذوف بالفاء لأن المراد رهبة بعد رهبة، وقيل: لأن المفسر حقه أن يذكر بعد المفسر، ولا يخفى فصل الضمير وتقديمه من الحصر أي ارهبوني لا غير فإنا ذلك الإله الواحد القادر على الانتقام وَلَهُ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ عطف على قوله سبحانه: إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ أو على الخبر أو مستأنف جيء به تقريرا لعلة انقياد ما فيهما له سبحانه خاصة وتحقيقا لتخصيص الرهبة به تعالى، وتقدم الظرف لتقوية ما في اللام من معنى التخصيص، وكذا يقال فيما بعد أي له تعالى وحده ما في السموات والأرض وملكا وَلَهُ وحده الدِّينُ أي الطاعة والانقياد كما هو أحد معانيه. ونقل عن ابن عطية وغيره واصِباً أي واجبا لازما لا زوال له لما تقرر أنه سبحانه الإله وحده الحقيق بأن يرهب، وتفسير واصِباً بما ذكر مروى عن ابن عباس. والحسن. وعكرمة. ومجاهد والضحاك. وجماعة وأنشدوا لأبي الأسود الدؤلي:
«Sana doğru [yürüdüm], nihayet sana ulaştım.» Zikredilen müfessirin hazfedilen müfessere fâ ile atfedilmesi, korku üstüne korkunun murat edilmesindendir; bir görüşe göre de müfessirin hakkı müfesserden sonra zikredilmek olduğu içindir. Zamirin ayrılmasında ve öne alınmasında hasr bulunduğu gizli değildir; yani 'Başkası değil, yalnızca benden korkun; zira intikama kadir olan o tek ilah benim!' demektir. { وَلَهُ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde ne varsa O'nundur”, O Sübhânehu'nun: { إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ } kavline veya habere matuftur yahut onlarda bulunanların özellikle O Sübhânehu'ya boyun eğmesinin illetini pekiştirmek ve korkunun O Teâlâ'ya tahsis edilmesini tahkik etmek üzere getirilmiş bir istinaftır. Zarfın öne alınması lâm harfindeki tahsis manasını kuvvetlendirmek içindir. Sonrası için de aynı şey söylenir; yani göklerde ve yerde mülk olarak ne varsa yalnızca O Teâlâ'nındır. { وَلَهُ الدِّينُ } “Din de yalnız O'nundur”, yani manalarından biri olduğu üzere itaat ve inkıyad O'na aittir. İbn Atiyye ve başkalarından nakledildiğine göre { واصِباً } “sürekli olarak”, yani O Sübhânehu'nun kendisinden korkulmaya layık tek ilah olduğu sabit olduğundan ötürü zevali bulunmayan, vacip ve lazımdır. { واصِباً } kelimesinin zikredilen şekilde tefsiri İbn Abbas, el-Hasan, İkrime, Mücâhid, ed-Dahhâk ve bir cemaatten rivayet edilmiştir. Ebü'l-Esved ed-Düelî'nin şu beytini inşad etmişlerdir:
لا أبتغي الحمد القليل بقاؤه ... يوما بذم الدهر أجمع واصبا
«Bir gün bütün bir dehrin sürekli kınanması karşılığında... Kalıcılığı az olan bir övgüyü istemem.»
وقال ابن الأنباري: هو من الوصب بمعنى التعب أو شدته، وفاعل للنسب كما في قوله:
İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: O, yorgunluk veya onun şiddeti manasında olan vasabtandır; şairin şu sözünde olduğu gibi fâil nisbet içindir:
وأضحى فؤادي به فاتنا أي ذا وصب وكلفة، ومن هنا سمي الدين تكليفا، وقال الربيع بن أنس: واصِباً خالصا، ونقل ذلك أيضا عن الفراء، وقيل: الدين الملك والواصب الدائم، ويبعد ذلك قول أمية بن الصلت:
«Ve onunla kalbim fitneye düştü», yani zahmet ve külfet sahibi oldu; buradan hareketle dine mükellefiyet (teklif) adı verilmiştir. Rebî' b. Enes: '{ واصِباً } halis olarak demektir' demiştir; bu Ferrâ'dan da nakledilmiştir. Bir görüşe göre: Din mülktür, vâsıp ise daim olandır. Ümeyye b. Ebi's-Salt'ın şu sözü bunu uzak kılmaktadır:
وله الدين واصبا له الم ... لك وحمد له على كل حال
«Din sürekli olarak O'nundur, mülk O'nundur... Ve her halükârda hamd O'na aittir.»
وقيل: الدين الجزاء والواصب كما في سابقه أي له تعالى الجزاء دائما لا ينقطع ثوابه للمطيع وعقابه للعاصي، وأيا ما كان فنصب واصِباً على أنه حال من ضمير الدِّينُ المستكن في الظرف والظرف عامل فيه أو حال من الدِّينُ والظرف هو العامل على رأي من يرى جواز اختلاف العامل في الحال والعامل في صاحبها. واستدل بالآية
Bir görüşe göre: Din karşılıktır (cezadır), vâsıp ise bir öncekinde olduğu gibidir; yani itaat edene sevabı, isyan edene de cezası kesintiye uğramaksızın karşılık daima O Teâlâ'ya aittir. Her ne olursa olsun, { واصِباً } kelimesinin nasbı, zarfta müstetir olan { الدِّينُ } zamirinden hal olması üzeredir ve zarf onda amel etmektedir; yahut { الدِّينُ } lafzından haldir ve âmil olan zarftır; bu da haldeki âmil ile sahibindeki âmilin farklı olmasını caiz görenlerin görüşüne göredir. Ayetten delil getirilmiştir
على أن أفعال العباد مخلوقة له تعالى أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَتَّقُونَ الهمزة للإنكار والفاء للتعقيب أي أبعد ما تقرر من تخصيص جميع الموجودات للسجود به تعالى وكون ذلك كله له سبحانه ونهيه عن اتخاذ الإلهين وكون الدين له واصبا المستدعي ذلك لتخصيص التقوى به تعالى تتقون غيره، والمنكر تقوى غير الله تعالى لا مطلق التقوى ولذا قدم الغير، وأولى الهمزة لا للاختصاص حتى يرد أن إنكار تخصيص التقوى بغيره سبحانه لا ينافي جوازها، وقيل: يصح أن يعتبر الاختصاص بالإنكار فيكون التقديم لاختصاص الإنكار لا لإنكار الاختصاص. وفي البحر أن هذا الاستفهام يتضمن التوبيخ والتعجب أي بعد ما عرفتم من وحدانيته سبحانه وأن ما سواه له ومحتاج إليه كيف تتقون وتخافون غيره وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ أي أي شيء يلابسكم ويصاحبكم من نعمة أي نعمة كانت فهي منه تعالى- فما- موصولة مبتدأ متضمنة معنى الشرط ومن الله خبرها والفاء زائدة في الخبر لذلك التضمن ومِنْ نِعْمَةٍ بيان للموصول وبِكُمْ صلته، وأجاز الفراء وتبعه الحوفي أن تكون ما شرطية وفعل الشرط محذوف أي وما يكن بكم من نعمة إلخ. واعترضه أبو حيان بأنه لا يحذف فعل الشرط إلا بعد إن خاصة في موضعين باب الاشتغال نحو وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجارَكَ فَأَجِرْهُ [التوبة: ٦] وأن تكون إن الشرطية متلوة بلا النافية وقد دل على الشرط ما قبله كقوله:
kulların fiillerinin O Teâlâ tarafından yaratıldığına. { أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَتَّقُونَ } “Yoksa Allah'tan başkasından mı sakınıyorsunuz?”. Hemze inkâr içindir, fâ ise ta'kîb içindir; yani bütün mevcudatın secde ile O Teâlâ'ya tahsis edilmesinin, bütün bunların O Sübhânehu'ya ait olmasının, iki ilah edinilmesini nehyetmesinin ve dinin sürekli O'na ait bulunmasının -ki bu takvanın O Teâlâ'ya tahsisini gerektirir- sabit olmasından sonra mı O'ndan başkasından sakınıyorsunuz? İnkâr edilen şey mutlak takva değil, Allah Teâlâ'dan başkasından sakınmaktır; bu yüzden 'gayr' öne geçirilmiş ve hemzenin hemen ardına getirilmiştir; bu ihtisas için değildir ki O Sübhânehu'dan başkasına takvanın tahsisinin inkâr edilmesinin onun caiz oluşuna aykırı olmadığı itirazı gelsin. Şöyle de denilmiştir: İhtisasın inkârla irtibatlı kabul edilmesi sahihtir; bu durumda öne alma, ihtisasın inkârı için değil inkârın ihtisası için olur. el-Bahr'da bu istifhamın azarlama ve taaccüp içerdiği belirtilmiştir; yani O Sübhânehu'nun birliğini ve O'ndan başkasının O'na ait olup O'na muhtaç olduğunu bildikten sonra nasıl olur da O'ndan başkasından sakınır ve korkarsınız? { وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ } “Nimet olarak size ulaşan ne varsa, Allah'tandır”; yani hangi nimet olursa olsun size ulaşan ve sizinle beraber olan her ne varsa O Teâlâ'dandır. { ما } şart manasını tazammun eden mevsûl mübtedadır, { فَمِنَ اللَّهِ } onun haberidir; fâ bu tazammundan ötürü habere ziyade olarak girmiştir. { مِنْ نِعْمَةٍ } mevsûlün beyanıdır, { بِكُمْ } ise onun sılasıdır. Ferrâ ve ona uyan Havfî, { ما }'nın şartiyye olmasını ve şart fiilinin mahzuf bulunmasını caiz görmüşlerdir; yani 've mâ yekün biküm min ni'metin...' takdirindedir. Ebû Hayyân buna itiraz ederek şart fiilinin ancak { إِنْ }'den sonra şu iki yerde hazfedilebileceğini söylemiştir: Biri iştigal babıdır, nitekim { وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجارَكَ فَأَجِرْهُ } [Tevbe: 6] kavlinde olduğu gibi; diğeri ise şart edatı olan { إِنْ }'in nefiy bildiren { لا } ile bitişmesi ve öncesinin şarta delalet etmesidir; şairin şu sözünde olduğu gibi:
فطلقها فلست لها بكفء ... وإلا يعل مفرقك الحسام
«Onu boşa, zira sen ona denk değilsin... Yoksa kılıç başının tepesine iner.»
وحذفه في غير ما ذكر ضرورة كقوله:
Zikredilenin dışında onun hazfedilmesi ise zarurettir; şairin şu sözünde olduğu gibi:
قالت بنات العم يا سلمى وإن ... كان فقيرا معدما قالت وإن
«Amca kızları dediler ki: 'Ey Selma, fakir ve yoksul olsa bile mi?' O da dedi ki: 'Öyle olsa bile!'»