Binûn

Nahl Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ألا فاسقني خمرا وقل لي هي الخمر ... ولا تسقني سرا إذا أمكن الجهر

Bana şarap sun ve bana onun şarap olduğunu söyle... Aşikâr sunmak mümkünken bana gizlice sunma!

بل يجوز أيضا أن يكون السائل من الكفرة المعاندين وغرضه بذلك التلاعب والتهكم لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا أتوا بالأعمال الحسنة الصالحة فِي هذِهِ الدار الدُّنْيا حَسَنَةٌ مثوبة حسنة جزاء إحسانهم، والجار والمجرور متعلق بما بعده على معنى أن تلك الحسنة لهم في الدنيا، والمراد بها على ما روي عن الضحاك النصر والفتح، وقيل: المدح والثناء منه تعالى، وقال الإمام: يحتمل أن يكون فتح باب المكاشفات والمشاهدات والألطاف كقوله تعالى: «والذين اهتدوا زادهم هدى» وقيل: متعلق بما قبله، وحينئذ يحتمل أن يكون الكلام على تقدير مثله متعلقا بما بعد أولا بل تكون هذه الحسنة الواقعة مثوبة لإحسانهم في الدنيا في الآخرة، واقتصر بعضهم على هذا الاحتمال، والمراد بالحسنة حينئذ إما الثواب العظيم الذي أعده الله تعالى يوم القيامة للمحسنين وإما التضعيف بعشر أمثالها إلى سبعمائة ضعف إلى ما لا يعلمه غيره جل وعلا، واختير كونه متعلقا بما بعد لأنه الأوفق بقوله سبحانه: وَلَدارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ والكلام كما يشعر به كلام غير واحد على حذف مضاف أي ولثواب دار الآخرة أي ثوابهم فيها خير مما أوتوا في الدنيا من الثواب.

Bilakis soranın, bununla alay ve istihzayı amaçlayan inatçı kâfirlerden biri olması da caizdir. { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا } “İyilik edenler”, yani güzel ve salih ameller işleyenler { فِي هذِهِ الدار الدُّنْيا حَسَنَةٌ } “bu dünyada güzel bir mükâfat vardır”, yani ihsanlarının karşılığı olarak güzel bir sevap vardır. Câr ve mecrûr (fî hâzihi'd-dünyâ), o hasenenin onlara dünyada olacağı manasıyla sonrasına mütealliktir. Dahhâk'tan rivayet edildiğine göre bundan murat zafer ve fetihtir. Allah Teâlâ tarafından övgü ve sena olduğu da söylenmiştir. İmam [er-Râzî] şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: “Hidayete erenlerin ise hidayetlerini artırmıştır” kavlinde olduğu gibi keşifler, müşahedeler ve lütuflar kapısının açılması olması da muhtemeldir. Öncesine müteallik olduğu da söylenmiştir; bu durumda kelamın ya sonrasına müteallik bir benzerinin takdiriyle olması muhtemeldir ya da [takdir olmaksızın] dünyadaki ihsanlarının sevabı olarak gerçekleşen bu hasenenin ahirette olması manasındadır. Bazıları bu ihtimalle yetinmiştir. Bu takdirde haseneden murat, ya Allah Teâlâ'nın kıyamet gününde muhsinler için hazırladığı büyük sevaptır ya da on katından yedi yüz katına, hatta O'ndan (celle ve alâ) başkasının bilemeyeceği katlara kadar katlanmasıdır. Câr ve mecrûrun sonrasına müteallik olması tercih edilmiştir; zira bu, Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلَدارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ } “Ahiret yurdu ise elbette daha hayırlıdır” kavline daha uygundur. Pek çok âlimin ifadesinin de hissettirdiği üzere söz, muzafın hazfi üzeredir; yani “ahiret yurdunun sevabı”, yani onların oradaki sevabı, kendilerine dünyada verilen sevaptan daha hayırlıdır.

وجوز أن يكون المعنى خير على الإطلاق فيجوز إسناد الخيرية إلى نفس دار الآخرة وَلَنِعْمَ دارُ الْمُتَّقِينَ أي دار الآخرة حذف لدلالة ما سبق عليه كما قاله ابن عطية والزجاج وابن الأنباري وغيرهم، وهذا كلام مبتدأ عدة منه تعالى للذين اتقوا على قولهم وهو في الوعد هاهنا نظير لِيَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ في الوعيد فيما مر، وجوز أن يكون خَيْراً مفعول قالُوا وعمل فيه لأنه في معنى الجملة كقال قصيدة أو صفة مصدر أي قولا خيرا، وهذه الجملة بدل. فمحلها النصب أو مفسرة له فلا محل لها من الإعراب، وعلى التقديرين مقولهم في الحقيقة لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا إلا أن الله سبحانه سماه خيرا ثم حكاه كما تقول: قال فلان جميلا من قصدنا وجب حقه علينا، وعلى ما ذكر لا يكون دلالة النصب على ما مر لما أشير إليه هناك وإنما تكون من حيث شهادة الله تعالى بخيرية قولهم ويحتمل جعل ذلك كما الكشف مفعول أَنْزَلَ ويكون تسميته خيرا من الله تعالى كما في قوله سبحانه: لَيَقُولُنَّ خَلَقَهُنَّ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ [الزخرف: ٩] ليشعر أول ما يقرع السمع بالمطابقة من غير نظر إلى فهم معناه، وأما قولهم لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا أي قالوا أنزل هذه المقالة فإن ما يفهم من المطابقة بعد تدبر المعنى، وزعم بعضهم أنه لا يجوز جعله منصوبا- بأنزل- لأن هذا القول ليس منزلا من الله تعالى، وفيه تفوت المطابقة حينئذ وهو كلام ناشئ من قلة التدبر. وفي البحر الظاهر أن لِلَّذِينَ إلخ مندرج تحت القول وهو تفسير للخير الذي أنزل الله تعالى في الوحي، وظاهره أنه وجه آخر غير ما ذكر وفيه رد على الزاعم أيضا، ولعل اقتصارهم على هذا من بين المنزل لأنه كلام جامع وفيه ترغيب للسائل، والمختار من هذه الأوجه عند جمع هو الأول بل قيل إنه الوجه.

Mananın mutlak olarak daha hayırlı olması da caiz görülmüştür; dolayısıyla hayırlı olma vasfı doğrudan ahiret yurdunun kendisine isnat edilebilir. { وَلَنِعْمَ دارُ الْمُتَّقِينَ } “Müttakilerin yurdu ne de güzeldir!” Yani ahiret yurdu; İbn Atiyye, ez-Zeccâc, İbnü'l-Enbârî ve başkalarının dediği gibi, önceki ifadenin delaletinden dolayı hazfedilmiştir. Bu, takva sahiplerine sözlerine karşılık Allah Teâlâ'dan bir vaat olan müstakil bir kelamdır; buradaki vaatte, daha önce geçen tehditteki { لِيَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ } ifadesinin benzeridir. { خَيْراً } kelimesinin { قالُوا } fiilinin mefulü olması ve "kâle kasîdeten" (bir kaside söyledi) ifadesinde olduğu gibi cümle manasında olduğu için onda amel etmesi veya "kavlen hayran" (hayırlı bir söz) takdirinde masdarın sıfatı olması da caiz görülmüştür. Bu cümle ise bedeldir, dolayısıyla mahalli nasptır veya onu açıklayıcıdır, dolayısıyla iraptan mahalli yoktur. Her iki takdire göre de onların sözü hakikatte { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا } ifadesidir; ancak Allah Sübhânehu onu "hayır" olarak isimlendirmiş, sonra da bir kimsenin "Falan kimse güzel bir söz söyledi: 'Bize yönelenin üzerimizdeki hakkı vacip olur'" demesi gibi hikaye etmiştir. Zikredilene göre nasbın delaleti daha önce işaret edilen gerekçeden ötürü önceki gibi olmaz; bilakis Allah Teâlâ'nın onların sözünün hayırlı olduğuna şahitlik etmesi cihetiyle olur. Keşşâf'ta geçtiği gibi bunun { أَنْزَلَ } fiilinin mefulü kılınması da muhtemeldir; manasının anlaşılmasına bakılmaksızın kulağa ilk çarptığı anda mutabakatı hissettirmesi için, Cenâb-ı Hakk'ın: { لَيَقُولُنَّ خَلَقَهُنَّ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ } “Elbette: 'Onları Azîz ve Alîm olan yarattı' derler” kavlinde olduğu gibi onun hayır olarak isimlendirilmesi Allah Teâlâ'dandır. Onların { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا } kavline gelince, yani "Bu sözü indirdi" demişlerdir; zira mutabakattan anlaşılan şey mananın düşünülmesinden sonradır. Bazıları, bu söz Allah Teâlâ'dan indirilmiş olmadığı için { أَنْزَلَ } ile mansup kılınmasının caiz olmadığını, bu takdirde mutabakatın ortadan kalkacağını iddia etmiştir ki bu, az düşünmekten kaynaklanan bir sözdür. el-Bahr'da şöyle denmektedir: Zahir olan, { لِلَّذِينَ } vb. kısmın sözün altına dahil olmasıdır ve bu, Allah Teâlâ'nın vahiyde indirdiği hayrın tefsiridir. Bunun zahiri, zikredilenden başka bir vecih olduğunu gösterir ve bunda o iddia sahibine de bir reddiye vardır. İndirilenler arasından sadece bununla yetinmeleri, belki de cami bir kelam olması ve soranı teşvik etmesi sebebiyledir. Bir topluluğa göre bu vecihlerden tercih edilen birincisidir; hatta asıl vechin o olduğu söylenmiştir.

جَنَّاتُ عَدْنٍ خبر مبتدأ محذوف كما اختاره الزجاج وابن الأنباري أي هي جنات، وجوز أن يكون مبتدأ خبره محذوف أي لهم جنات أو هو المخصوص بالمدح يَدْخُلُونَها نعت لجنات عند الحوفي بناء على أن عَدْنٍ نكرة وكذلك تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وكلاهما حال عند غير واحد بناء على أنها علم. وجوزوا أن يكون جَنَّاتُ مبتدأ وجملة يَدْخُلُونَها خبره وجملة تجري إلخ حال، وقرأ زيد بن ثابت وأبو عبد الرحمن جنات بالنصب على الاشتغال أي يدخلون جنات عدن يدخلونها، قال أبو حيان. وهذه القراءة تقوي كون «جنات» مرفوعا مبتدأ والجملة بعده خبره، وقرأ زيد بن علي رضي الله تعالى عنهما «ولنعمة دار المتقين» بتاء مضمومة ودار مخفوضة فيكون «نعمة» مبتدأ مضافا إلى دار وجنات خبره. وقرأ إسماعيل بن جعفر عن نافع «يدخلونها» بالياء على الغيبة والفعل

{ جَنَّاتُ عَدْنٍ } “Adn cennetleri” [ifadesi], ez-Zeccâc ve İbnü'l-Enbârî'nin tercih ettiği üzere mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani "O, [Adn] cennetleridir" takdirindedir. Bunun, haberi mahzuf bir mübteda olması da caiz görülmüştür; yani "Onlar için [Adn] cennetleri vardır" takdirindedir veya medhe tahsis edilen ögedir (el-mahsûs bi'l-medh). { يَدْخُلُونَها } “Oraya girerler” [cümlesi], el-Havfî'ye göre 'adn' kelimesinin nekre (belirsiz) kabul edilmesine binaen { جَنَّاتُ } kelimesi için sıfattır; aynı şekilde { تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “Altından ırmaklar akar” [cümlesi de sıfattır]. Pek çok âlime göre ise 'adn' kelimesinin özel isim (alem) kabul edilmesine binaen her iki [cümle de] haldir. Âlimler, { جَنَّاتُ } kelimesinin mübteda, { يَدْخُلُونَها } cümlesinin onun haberi ve { تَجْرِي ... } cümlesinin de hal olmasını caiz görmüşlerdir. Zeyd b. Sâbit ve Ebû Abdirrahman, 'Cennât' kelimesini iştigal kuralı gereğince nasb ile [Cennâti Adnin] şeklinde okumuşlardır; yani "Adn cennetlerine girerler, oraya girerler" takdirindedir. Ebû Hayyân şöyle demiştir: "Bu kıraat, 'Cennât' kelimesinin merfû bir mübteda ve sonrasındaki cümlenin de onun haberi olduğu görüşünü kuvvetlendirmektedir." Zeyd b. Alî radıyallâhu anhümâ ise { ولَنِعْمَةُ دارِ المتقين } şeklinde zammeli tâ ve mecrûr 'dâr' ile okumuştur; bu durumda 'ni'metü', 'dâr' kelimesine muzaf olan bir mübteda, 'cennât' ise onun haberi olur. İsmâil b. Ca'fer'in Nâfi'den rivayetine göre ise [o, bu kelimeyi] meçhul fiil ve üçüncü şahıs (gāib) sîgasıyla yâ harfiyle [yudhalûnehâ şeklinde]...

مبني للمفعول، ورويت عن أبي جعفر، وشيبة لَهُمْ فِيها أي في تلك الجنات ما يَشاؤُنَ الظرف الأول خبر- لما- والثاني حال منه، والعامل ما في الأول من معنى الحصول والاستقرار أو متعلق به لذلك أي حاصل لهم فيها ما يشاؤون من أنواع المشتهيات وتقديمه للاحتراز عن توهم تعلقه بالمشيئة أو لما مرّ غير مرة من أن تأخير ما حقه التقديم يوجب ترقب النفس إليه فيتمكن عند وروده فضل تمكن. وذكر بعضهم أن تقديم فيها للحصر وما للعموم بقرينة المقام فيفيد أن الإنسان لا يجد جميع ما يريده إلا في الجنة فتأمله. والجملة في موضع الحال نظير ما تقدم، وزعم أن لهم متعلق بتجري أي تجري من تحتها الأنهار لنفعهم وفِيها ما يَشاؤُنَ مبتدأ وخبر في موضع الحال لا يخفى حاله عند ذوي التمييز كَذلِكَ مثل ذلك الجزاء الأوفى يَجْزِي اللَّهُ الْمُتَّقِينَ أي جنسهم فيشمل كل من يتقي من الشرك والمعاصي وقيل من الشرك ويدخل فيه المتقون المذكورون دخولا أوليا ويكون فيه بعث لغيرهم على التقوى أو المذكورين فيكون فيه تحسير للكفرة، قيل: وهذه الجملة تؤيد كون قوله سبحانه لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا

meçhul yapılarak okumuştur; bu kıraat Ebû Ca'fer ve Şeybe'den de rivayet edilmiştir. { لَهُمْ فِيها } “Orada kendileri için vardır”, yani o cennetlerde; { ما يَشاؤُنَ } “diledikleri her şey”. İlk zarf (lehum), { ما } için haberdir; ikincisi (fîhâ) ise ondan haldir. Âmil ise ilkinde bulunan husul ve istikrar manasıdır veya bundan dolayı ona mütealliktir; yani arzulanan şeylerin çeşitlerinden diledikleri şeyler orada onlar için hasıldır. Bunun öne alınması, meşîete müteallik olduğu vehmini savuşturmak içindir ya da takdim edilmesi gereken şeyin tehir edilmesinin nefsin onu beklemesini gerektirmesi ve böylece geldiğinde daha iyi yerleşmesi sebebiyle defalarca geçtiği üzeredir. Bazıları, "fîhâ"nın öne alınmasının hasır için olduğunu, "mâ"nın ise makamın karinesiyle umum ifade ettiğini, dolayısıyla insanın dilediği her şeyi ancak cennette bulabileceğini ifade ettiğini belirtmiştir; bunu iyi düşün! Cümle daha önce geçenlerin benzeri olarak hal konumundadır. "Lehum"un "tecrî"ye müteallik olduğu, yani nehirlerin onların menfaati için altından aktığı ve { وفِيها ما يَشاؤُنَ } kısmının hal konumunda mübteda ve haber olduğu iddiası ise ayırt etme yeteneğine sahip kimseler nezdinde durumu gizli olmayan bir iddiadır. { كَذلِكَ } “İşte böyle”, yani böylesi eksiksiz bir mükâfatla { يَجْزِي اللَّهُ الْمُتَّقِينَ } “Allah müttakileri mükâfatlandırır”, yani onların cinsini mükâfatlandırır; dolayısıyla şirkten ve günahlardan sakınan herkesi kapsar. Şirkten sakınanları kapsadığı da söylenmiştir; böylece zikredilen takva sahipleri buraya öncelikli olarak dahil olur ve bunda başkalarını takvaya sevk etme bulunur ya da [sadece] zikredilenleri kapsar ve bunda da kâfirlere bir hasret bırakma bulunur. Şöyle denilmiştir: Bu cümle, Cenâb-ı Hakk'ın { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا } kavlinin

عدة فإن جعل ذلك جزاء لهم ينظر إلى الوعد به من الله تعالى وإذا كان مقول القول لا يكون من كلامه تعالى حتى يكون وعدا منه سبحانه، وقيل: إنها تؤيد كون جَنَّاتُ خبر مبتدأ محذوف لا مخصوصا بالمدح لأنه إذا كان مخصوصا بالمدح يكون كالصريح في أن جَنَّاتُ عَدْنٍ جزاء للمتقين فيكون كَذلِكَ إلخ تأكيدا بخلاف ما إذا كان خبر مبتدأ محذوف فإنه لم يعلم صريحا أن جنات عدن جزاء للمتقين وفيه نظر وكذا في سابقه إلا أن في التعبير بالتأبيد ما يهون الأمر الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ نعت للمتقين وجوز قطعه، وقوله سبحانه: طَيِّبِينَ حال من ضميرهم، ومعناه على ما روي عن أبي معاذ طاهرين من دنس الشرك وهو المناسب لجعله في مقابلة ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ في وصف الكفرة بناء على أن المراد بالظلم أعظم أنواعه وهو الشرك لكن قيل عليه: إن ذكر الطهارة عن الشرك وحده لا فائدة فيه بعد وصفهم بالتقوى.

bir vaat olduğunu teyit eder; zira bunun onlara bir mükâfat kılınması, Allah Teâlâ'nın bunu vadetmesine bakar. Şayet söylenmiş bir sözün aktarımı (makūlü'l-kavl) olsaydı, Sübhânehu'dan bir vaat olacak şekilde Allah Teâlâ'nın kelamı olmazdı. Şöyle de denilmiştir: Bu cümle, { جَنَّاتُ } kelimesinin medhe tahsis edilen öge değil, mahzuf bir mübtedanın haberi olduğunu teyit eder; çünkü medhe tahsis edilen öge olduğunda, Adn cennetlerinin müttakilere bir mükâfat olduğu hususunda açık bir ifade gibi olur ve { كَذلِكَ } vb. ifade bir tekit olur. Mahzuf bir mübtedanın haberi olduğunda ise Adn cennetlerinin müttakilere bir mükâfat olduğu açıkça bilinmiş olmaz. Bunda ve bir öncekinde nazar (tartışılacak yön) vardır; ancak ebediyetle ifade edilmesinde meseleyi kolaylaştıran bir yön bulunmaktadır. { الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ } “Meleklerin canlarını aldıkları kimseler”, "el-müttekîn" için sıfattır ve kat'ı (sıfatlıktan kesilip müstakil irap alması) da caiz görülmüştür. Cenâb-ı Hakk'ın: { طَيِّبِينَ } “temiz kimseler olarak” kavli onların zamirinden haldir. Ebû Muâz'dan rivayet edildiğine göre manası, şirkin pisliğinden temizlenmiş kimseler demektir. Bu mana, zulümden muradın onun en büyük türü olan şirk olduğu esasına binaen, kâfirlerin vasfındaki { ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ } “kendilerine zulmedenler” ifadesinin karşılığı kılınmasına en uygun olanıdır; ancak buna karşı şöyle denilmiştir: Onların takva ile nitelenmesinden sonra sadece şirkten temizlenmiş olmalarının zikredilmesinde bir fayda yoktur.

وأجيب بأن فائدة ذلك الإشارة إلى أن الطهارة عن الشرك هي الأصل الأصيل. وفي إرشاد العقل السليم بعد تفسير الظلم بالكفر وتفسير طيبين بطاهرين عن دنس الظلم وجعله حالا قال: وفائدته الإيذان بأن ملاك الأمر في التقوى هو الطهارة عما ذكر إلى وقت توفيهم، ففيه حث للمؤمنين على الاستمرار على ذلك ولغيرهم على تحصيله.

Buna şöyle cevap verilmiştir: Bunun faydası, şirkten temizlenmenin asıl temel esas olduğuna işaret etmektir. İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de zulüm küfürle, tayyibîn ise zulmün pisliğinden temizlenmiş olarak tefsir edilip hal kılındıktan sonra şöyle denilmiştir: "Bunun faydası, takvadaki asıl mihverin vefat anlarına kadar zikredilen şeylerden arınmış olmak olduğunu bildirmektir. Dolayısıyla bunda müminler için bu hal üzere devam etmeye, başkaları için de onu elde etmeye bir teşvik vardır."

وقال مجاهد: المراد- بطيبين- زاكية أقوالهم وأفعالهم، وهو مراد من قال: طاهرين من ظلم أنفسهم بالكفر والمعاصي وإلى هذا ذهب الراغب حيث قال الطيب من الإنسان من تعرى من نجاسة الجهل والفسق وقبائح الأعمال وتحلى بالعلم والإيمان ومحاسن الأعمال وإياهم قصد بقوله سبحانه: الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ طَيِّبِينَ.

Mücâhid şöyle demiştir: "Tayyibîn"den murat, sözleri ve fiilleri temiz ve pak olanlardır. "Küfür ve günahlarla kendilerine zulmetmekten temizlenmiş olanlar" diyenlerin muradı da budur. Râgıb da bu görüşe meyletmiş ve şöyle demiştir: İnsanlardan "tayyib" olan kimse, cehalet, fısk ve kötü amellerin pisliğinden arınan; ilim, iman ve güzel amellerle süslenen kimsedir. Cenâb-ı Hak: { الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ طَيِّبِينَ } “Meleklerin tertemiz olarak canlarını aldığı kimseler” kavliyle onları kastetmiştir.

وانتصر لذلك بأن وصفهم بأنهم متقون موعودون بالجنة في مقابلة الأعمال يقتضي ما ذكر، وحملوا الظلم فيما مر على ما يعم الكفر والمعاصي لأن ذلك مجاب بقولهم: ما كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ فلا تفوت المناسبة في جعل هذا مقابلا لذاك لكن في الاستدلال بما ذكر في الجواب على إرادة العام ما لا يخفى، والكثير على تفسير الطيب بالطاهر عن قاذورات الذنوب مطابق الذي لا خبث فيه، وقيل: المعنى فرحين ببشارة الملائكة ﵈ إياهم أو بقبض أرواحهم لتوجه نفوسهم بالكلية إلى حضرة القدس، فالمراد بالطيب طيب النفس وطيبها عبارة عن القبول مع انشراح الصدر يَقُولُونَ حال من الملائكة، وجوز أن يكون «الذين» مبتدأ خبره هذه الجملة أي قائلين أو قائلون لهم:

Onların, amellerin karşılığında cennetle müjdelenmiş müttakiler olarak nitelendirilmesinin zikredilen hususu gerektirdiği belirtilerek bu görüş savunulmuştur. Daha önce geçen zulmü de küfür ve günahları kapsayacak şekilde genel manaya hamletmişlerdir; zira bu, onların: { ما كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ } “Biz hiçbir kötülük yapmıyorduk” sözleriyle cevaplanmıştır; dolayısıyla bunun onun karşılığı kılınmasındaki münasebet kaybolmaz. Fakat cevapta zikredilen şeyle umumi mananın kastedildiğine istidlal edilmesinde gizli olmayan bir zayıflık vardır. Çoğunluk, "tayyib" kelimesini günahların pisliklerinden arınmış, içinde hiçbir kötülük bulunmayan tertemiz kimse olarak tefsir etme görüşündedir. Şöyle de denilmiştir: Mana, meleklerin aleyhimüsselâm kendilerini müjdelemesinden veya nefisleri bütünüyle kudsiyet makamına yöneldiği için ruhlarının kabzedilmesinden dolayı sevinçli olanlar demektir. Dolayısıyla tayyibden murat nefsin hoşnutluğudur; nefsin hoşnutluğu ise göğüs genişliği ile kabulden ibarettir. { يَقُولُونَ } “Derler” ifadesi meleklerden haldir; "ellezîne"nin mübteda, bu cümlenin de onun haberi olması caiz görülmüştür; yani onlara şöyle diyerek veya şöyle derler:

سَلامٌ عَلَيْكُمْ لا يحيقكم بعد مكروه.

{ سَلامٌ عَلَيْكُمْ } “Selam olsun size!” Artık başınıza hiçbir hoşlanılmayan şey gelmeyecektir.

قال القرطبي: وروى نحوه البيهقي عن محمد بن كعب القرظي إذا استدعيت نفس المؤمن جاءه ملك الموت ﵇ فقال: السلام عليك يا ولي الله إن الله تعالى يقرأ عليك السلام وبشره بالجنة ادْخُلُوا الْجَنَّةَ التي

Kurtubî şöyle demiştir: Beyhakî de Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den benzerini rivayet etmiştir: "Müminin canı çağrıldığında ölüm meleği aleyhisselâm ona gelir ve: 'Selam sana ey Allah'ın veli kulu! Allah Teâlâ sana selam söylüyor' der ve onu cennetle müjdeler." { ادْخُلُوا الْجَنَّةَ } “Cennete girin!” O cennet ki

أعدها الله تعالى لكم ووعدكم إياها وكأنها إنما لم توصف لشهرة أمرها.

Allah Teâlâ onu sizin için hazırlamış ve size vadetmiştir; durumunun şöhretinden ötürü nitelenmemiş gibidir.

وفي إرشاد العقل السليم اللام للعهد أي جَنَّاتُ عَدْنٍ إلخ ولذلك جردت عن النعت وهو كما ترى، والمراد دخولهم فيها بعد البعث بناء على أن المتبادر الدخول بالأرواح والأبدان والمقصود من الأمر بذلك قبل مجيء وقته البشارة بالجنة على أتم وجه ويجوز أن يراد الدخول حين التوفي بناء على حمل الدخول على الدخول بالأرواح كما يشير إليه

İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de şöyle denir: "Lâm ahid içindir; yani Adn cennetleridir vb. ve bu yüzden sıfattan soyutlanmıştır." Bu ise gördüğün gibidir. Girişten ilk akla gelenin ruhlar ve bedenlerle girmek olmasına binaen murat, onların ba's (diriliş) sonrasında oraya girmeleridir; vakti gelmeden önce bunun emredilmesinden maksat ise cennetle en kamil manada müjdelemektir. Girişin ruhlarla girmeye hamledilmesine binaen vefat anındaki girişin murat edilmesi de caizdir; nitekim şu rivayet de buna işaret eder:

خبر «القبر روضة من رياض الجنة»

"Kabir, cennet bahçelerinden bir bahçedir" haberi.

وكون البشارة بذلك دون البشارة بدخول الجنة على المعنى الأول لا يمنع عن ذلك على أن لقائل أن يقول: إن البشارة بدخول الجنة بالأرواح متضمنة للبشارة بدخولها بالأرواح والأبدان عند وقته، وكون هذا القول كسابقه عند قبض الأرواح هو المروي عن ابن مسعود، وجماعة من المفسرين، وقال مقاتل والحسن: إن ذلك يوم القيامة، والمراد من التوفي وفاة الحشر أعني تسليم أجسادهم وإيصالها إلى موقف الحشر من توفي الشيء إذا أخذه وافيا، وجوز حمل التوفي على المعنى المتعارف مع كون القول يوم القيامة إما بجعل الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ يقولون مبتدأ وخبرا أو بجعل يقولون حالا مقدرة من الملائكة والَّذِينَ على حاله أولا وحال ذلك لا يخفى بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ أي بسبب ثباتكم على التقوى والطاعة بالذي كنتم تعملونه من ذلك، والباء للسببية العادية، وهي فيما

Bununla müjdelemenin birinci manadaki cennete giriş müjdesinden daha aşağı seviyede olması buna engel değildir; kaldı ki bir kimse şöyle diyebilir: Cennete ruhlarla giriş müjdesi, vakti geldiğinde ruhlar ve bedenlerle giriş müjdesini de içermektedir. Bu sözün de önceki gibi ruhların kabzedilmesi anında olması İbn Mes'ûd ve bir grup müfessirden rivayet edilen görüştür. Mukātil ve el-Hasan ise şöyle demiştir: Bu kıyamet günündedir; teveffîden murat ise haşir vefatıdır, yani bir şeyi tam olarak almak manasındaki teveffî kökünden hareketle, cesetlerinin teslim alınıp haşir yerine ulaştırılmasıdır. Sözün kıyamet gününde olmasıyla birlikte teveffînin bilinen manasına hamledilmesi de caiz görülmüştür; bu da ya { الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ } ve { يَقُولُونَ } ifadelerini mübteda ve haber kılarak ya da { يَقُولُونَ } ifadesini meleklerden mukadder bir hal kılıp { الَّذِينَ } kelimesini önceki hali üzere bırakarak olur; bunun durumu da gizli değildir. { بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Yaptıklarınıza karşılık olarak”; yani bundan dolayı amel etmekte olduğunuz takva ve taat üzerindeki sebatınız sebebiyle. Buradaki bâ (بِـ) harfi âdi (zahiri/sebepler dairesindeki) sebebiyet içindir.

في الصحيحين من قوله ﷺ: «لن يدخل الجنة أحدكم بعمله» الحديث

Sahîhayn'da geçen Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: "Hiçbiriniz ameliyle cennete giremez..." hadisindeki [bâ harfi] ise

للسببية الحقيقية فلا تعارض بين الآية والحديث وبعضهم جعل الباء للمقابلة دفعا للتعارض لْ يَنْظُرُونَ

hakiki sebebiyet içindir; dolayısıyla ayet ile hadis arasında bir çelişki yoktur. Bazıları ise çelişkiyi defetmek için [ayetteki] bâ harfini ivaz/karşılık (mukābele) manasına hamletmiştir. { هَلْ يَنْظُرُونَ }

أي ما ينتظر كفار مكة المار ذكرهم لَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ

Yani zikri geçen Mekke kâfirleri başka neyi bekliyorlar, { إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ }

لقبض أرواحهم كما روي عن قتادة ومجاهد، وقرأ حمزة والكسائي وابن وثاب وطلحة والأعمش «يأتيهم» بالياء آخر الحروف وْ يَأْتِيَ أَمْرُ رَبِّكَ

Katâde ve Mücâhid'den rivayet edildiğine göre ruhlarını kabzetmek için meleklerin kendilerine gelmesinden başka? Hamza, el-Kisâî, İbn Vessâb, Talha ve el-A'meş, son harfi yâ ile "ye'tiyehum" şeklinde okumuşlardır. { أَوْ يَأْتِيَ أَمْرُ رَبِّكَ }

أي القيامة كما روي عمن تقدم أيضا، وقال بعضهم: المراد به العذاب الدنيوي دونها لا لأن انتظارها يجامع انتظار إتيان الملائكة فلا يلائمه العطف بأو لا لأنها ليست نصا في العناد إذ يجوز أن يعتبر منع الخلو ويراد بإيرادها كفاية كل واحد من الأمرين في عذابهم بل لأن قوله تعالى فيما سيأتي إن شاء الله تعالى: لكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ

yani daha önce zikredilenlerden de rivayet edildiği üzere kıyametin [gelmesinden başka]? Bazıları şöyle demiştir: Ondan murat kıyamet değil, dünyevi azaptır; bunun sebebi kıyameti beklemenin meleklerin gelmesini beklemekle bir arada bulunabilmesi ve bu yüzden "ev" (veya) ile atfedilmesinin buna uygun düşmemesi değildir, zira "ev" inat için kesin bir nas değildir; çünkü men-i huluvv (ikisinin birden yok olmasının imkânsızlığı) kabul edilip zikredilmesiyle her iki durumdan her birinin onların azabı için yeterli olmasının kastedilmesi caizdir. Bilakis [böyle denilmesinin sebebi], Allah Teâlâ'nın inşâallâh ileride gelecek olan { وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ }

فأصابهم الآية صريح في أن المراد به ما أصابهم من العذاب الدنيوي وفيه منع ظاهر، ويؤيد إرادة الأول التعبير- بيأتي- دون يأتيهم، وقيل: المراد بإتيان الملائكة إتيانهم للشهادة بصدق النبي ﷺ أي ما ينتظرون في تصديقك إلا أن تنزل الملائكة تشهد بنبوتك فهو كقوله تعالى: لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ [الأنعام: ٨] والجمهور على الأول، وجعلوا منتظرين لذلك مجازا لأنه يلحقهم لحوق الأمر المنتظر كما قيل.

{ فَأَصابَهُمْ } ayetinin, muradın onların başına gelen dünyevi azap olduğu hususunda sarîh olmasıdır. Fakat bunda açık bir itiraz (men') vardır. "Ye'tiyehum" yerine [mefulsüz olarak] "ye'tiye" şeklinde ifade edilmesi birinci mananın murat edildiğini teyit eder. Şöyle de denilmiştir: Meleklerin gelmesinden murat, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem doğruluğuna şahitlik etmek üzere gelmeleridir; yani seni tasdik etmek için meleklerin inip senin peygamberliğine şahitlik etmesinden başka bir şey beklemiyorlar; bu da Cenâb-ı Hakk'ın: { لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ } “Ona bir melek indirilseydi ya!” kavli gibidir. Ancak cumhur birinci görüştedir. Denildiği üzere beklenen işin ulaşması gibi kendilerine ulaşacağı için onların bunu bekleyen kimseler kılınması mecazdır.

واختير أن ذلك لمباشرتهم أسباب العذاب الموجبة له المؤدية إليه فكأنهم يقصدون إيتاءه ويتصدون لوروده، ولا يخفى ما في التعبير بالرب وإضافته إلى ضميره ﷺ من اللطف به ﵊، وسيأتي قريبا إن شاء الله تعالى وجه ربط الآيات ذلِكَ

Azabı gerektiren ve ona götüren sebepleri bizzat işlemelerinden dolayı böyle ifade edildiği tercih edilmiştir; sanki onlar azabın gelmesini kastediyor ve başlarına gelmesini bekliyor gibidirler. "Rab" lafzıyla ifade edilmesinde ve onun Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem zamirine izafe edilmesinde ona aleyhisselâm yönelik lütuf gizli değildir. İnşâallâh birazdan ayetlerin irtibat vechi gelecektir. { كَذلِكَ }

أي مثل ذلك الفعل من الشرك والتكذيب عَلَ الَّذِينَ

yani şirk ve yalanlama şeklindeki böylesi bir fiili, { فَعَلَ الَّذِينَ } “yaptı”,

خلوانْ قَبْلِهِمْ

gelip geçmiş olan { مِنْ قَبْلِهِمْ } “kendilerinden öncekiler de”,

من الأمم ما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ

yani ümmetlerden; { وَما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ } “Allah onlara zulmetmedi”,

إذ أصابهم جزاء فعلهم لكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ

çünkü yaptıklarının cezası kendilerine isabet etmiştir, { وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } “fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlardı”;

بالاستمرار على فعل القبائح المؤدي لذلك، قيل: وكان الظاهر أن يقال: ولكن كانوا هم الظالمين في سورة الزخرف لكنه أوثر ما عليه النظم الكريم لإفادة أن غائلة ظلمهم آئلة إليهم وعاقبته مقصورة عليهم مع استلزام اقتصار ظلم كل أحد على نفسه من حيث الوقوع اقتصاره عليه من حيث الصدور فَأَصابَهُمْ سَيِّئاتُ ما عَمِلُوا أي أجزية أعمالهم السيئة على طريقة إطلاق اسم السبب على المسبب إيذانا بفظاعته، وقيل: الكلام على حذف المضاف.

buna yol açan çirkin fiilleri işlemeye devam etmek suretiyle [zulmediyorlardı]. Şöyle denilmiştir: Zuhruf Suresi'nde olduğu gibi "ve lâkin kânû hümü'z-zâlimîn" denilmesi zahir görünürdü; fakat vuku bulması bakımından herkesin zulmünün kendi nefsine has kılınmasının, sâdır olması bakımından da ona has kılınmasını gerektirmesiyle birlikte, zulümlerinin vebalinin kendilerine döneceğini ve akıbetinin sadece onlara münhasır kalacağını ifade etmek için yüce nazmın mevcut üslubu tercih edilmiştir. { فَأَصابَهُمْ سَيِّئاتُ ما عَمِلُوا } “Sonunda yaptıklarının kötülükleri başlarına geçti”, yani korkunçluğunu bildirmek amacıyla sebebin adının müsebbebe verilmesi (mecâz-ı mürsel) yoluyla, kötü amellerinin cezaları [başlarına geçti]. Sözün muzafın hazfi üzere olduğu da söylenmiştir.

وتعقب بأنه يوهم أن لهم أعمالا غير سيئة والتزم ومثل ذلك بنحو صلة الأرحام، ولا يخفى أن المعنى ليس على التخصيص، والداعي إلى ارتكاب أحد الأمرين أن الكلام بظاهره يدل على أن ما أصابهم سيئة، وليس بها.

Buna, onların kötü olmayan başka amellerinin de bulunduğu vehmini doğuracağı gerekçesiyle itiraz edilmiş; bu durum kabul edilip akraba ziyareti gibi şeylerle örneklendirilmiştir. Ancak mananın tahsis üzere olmadığı gizli değildir. İki yoldan birine başvurmayı gerektiren sebep ise kelamın zahiriyle başlarına gelen şeyin seyyie (kötülük/günah) olduğuna delalet etmesidir, halbuki öyle değildir.

وقد يستغنى عن ارتكاب ذلك لما ذكر بأن ما يدل عليه الظاهر من باب المشاكلة كما في قوله تعالى: وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها [الشورى: ٤] كما في الكشاف وَحاقَ بِهِمْ أي أحاط بهم، وأصل معنى الحيق الإحاطة مطلقا ثم خص في الاستعمال بإحاطة الشر، فلا يقال: أحاطت به النعمة بل النقمة. وهذا أبلغ وأفظع من أصابهم ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ أي من العذاب كما قيل على أن ما موصولة عبارة عن العذاب، وليس في الكلام حذف ولا ارتكاب مجاز على نحو ما مر آنفا، وقيل: ما مصدرية وضمير بِهِ للرسول ﵊ وإن لم يذكر، والمراد أحاط بهم جزاء استهزائهم بالرسول ﷺ أو موصولة عامة للرسول ﵊ وغيره وضمير بِهِ عائد عليها والمعنى على الجزاء أيضا، ولا يخفى ما فيه، وايا ما كان ف بِهِ متعلق- بيستهزئون- قدم للقاصلة، هذا ثم إن قوله تعالى: لْ يَنْظُرُونَ

Keşşâf'ta geçtiği üzere Cenâb-ı Hakk'ın: { وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها } “Bir kötülüğün cezası, ona denk bir kötülüktür” kavlinde olduğu gibi, zahirin delalet ettiği şeyin müşâkele kabilinden olması sebebiyle zikredilen husustan ötürü buna başvurmaktan müstağni olunabilir. { وَحاقَ بِهِمْ } “Ve onları kuşattı”, yani onları çepeçevre sardı. "Hayk" kelimesinin asıl manası mutlak olarak kuşatmaktır; sonra kullanımda kötülüğün kuşatmasına has kılınmıştır. Dolayısıyla "nimet onu hâka etti" denilmez, "ceza/nikmet onu hâka etti" denir. Bu, "esâbehum" (onlara isabet etti) ifadesinden daha beliğ ve daha korkunçtur. { ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ } “Alay edip durdukları şey”, yani denildiği üzere "mâ" mevsûle olup azaptan ibarettir ve kelamda az önce geçen şekilde bir hazif veya mecaza başvurma yoktur. "Mâ"nın masdariyye olduğu, { بِهِ } zamirinin zikredilmemiş olsa bile Peygamber'e aleyhisselâm ait olduğu ve muradın "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile alay etmelerinin cezası onları kuşattı" demek olduğu da söylenmiştir. Veya Resûl aleyhisselâm ve başkasını kapsayan umumi bir mevsûle olup { بِهِ } zamirinin ona döndüğü ve mananın yine ceza üzere olduğu söylenmiştir ki bunda bulunan zayıflık gizli değildir. Her halükarda { بِهِ }, fâsıla için öne alınmış olup { يَسْتَهْزِؤُنَ } fiiline mütealliktir. Bundan sonra Cenâb-ı Hakk'ın: { هَلْ يَنْظُرُونَ }

إلخ على ما في الكشف رجوع إلى عد ما هم فيه من العناد والاستشراء في الفساد وأنهم لا يقلعون عن ذلك كأسلافهم الغابرين إلى يوم التناد، وما وقع من أحوال أضدادهم في البين كان لزيادة التحسير والتبكيت والتخسير، وفيه دلالة على أن الحجة قد تمت وأنه ﷺ أدى ما عليه من البلاغ المبين، وقوله تعالى: فَأَصابَهُمْ عطف على عَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ

kavli, Keşf'te belirtildiği üzere, onların içinde bulundukları inat ve fesatta azgınlaşmayı ve tıpkı geçmiş ataları gibi çağrışma gününe (kıyamete) kadar bundan vazgeçmeyeceklerini saymaya dönüştür; aradaki zıtlarının hallerine dair geçenler ise hasretlerini, susturulmalarını ve hüsranlarını artırmak içindir. Bunda hüccetin ikame edildiğine ve Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem üzerine düşen apaçık tebliği yerine getirdiğine delalet vardır. Allah Teâlâ'nın { فَأَصابَهُمْ } kavli ise, { فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } kavline

مترتب إذ المعنى كذلك التكذيب والشرك فعل أسلافهم وأصابهم ما أصابهم، وفيه تحذير مما فعله هؤلاء وتذكير لقوله سبحانه: قَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ [النحل: ٢٦] ولا يخفى حسن الترتب على ذلك لأن التكذيب والشرك تسببا لإصابة السيئات لمن قبلهم، وقوله سبحانه: ما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ

terettüp eden bir atıftır; zira mana şöyledir: "Ataları da böyle yalanlayıp şirk koştular ve başlarına gelenler geldi." Bunda, berikilerin yaptıklarından sakındırma ve Cenâb-ı Hakk'ın: { قَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Onlardan öncekiler de tuzak kurmuştu” kavlini hatırlatma vardır. Buna terettüp etmenin güzelliği gizli değildir; çünkü yalanlama ve şirk, kendilerinden öncekilerin başına kötülüklerin gelmesine sebep olmuştur. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ } kavli ise

اعتراض واقع حاق موقعه، وجعل ذلك راجعا إلى المفهوم من قوله تعالى: لْ يَنْظُرُونَ

tam yerinde vaki olmuş bir itiraziyyedir (ara cümledir). Bunun, Allah Teâlâ'nın: { هَلْ يَنْظُرُونَ } kavminden anlaşılan mefhuma döndürülerek

أي كذلك كان من قبلهم مكذبين لزمتهم الحجة منتظرين فأصابهم ما كانوا منتظرين سديد حسن إلا أن معتمد الكلام الأول وهو أقرب مأخذا، ودلالةعَلَ

yani "Kendilerinden öncekiler de böyle yalanlayıcı idiler, aleyhlerine hüccet kesinleşmişti ve beklemekteydiler; sonunda bekledikleri şey başlarına geldi" şeklinde açıklanması isabetli ve güzeldir; ancak sözün dayanağı birincisidir ve alınması daha yakındır; { فَعَلَ } kelimesinin

عليه أظهر، فهذه فذلكة ضمنت محصل ما قابلوا به تلك النعم والبصائر وأدمج فيها تسليته ﷺ والبشرى بقلب الدائرة على من تربص به وبأصحابه ﵊ الدوائر وختمت بما يدل على أنهم انقطعوا فاحتجوا بآخر ما يحتج به المحجوج يتقلب عليه فلا يبصر إلا وهو مثلوج مشجوج وهو ما تضمنه قوله تعالى: وَقالَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ ما عَبَدْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ فهو من تتمة قوله سبحانه: لْ يَنْظُرُونَ

ona delaleti daha açıktır. İşte bu, onların o nimetleri ve basiretleri ne ile karşıladıklarının özetini içeren bir fezlekedir; içine Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem tesellisi ve kendisine ve ashabına aleyhimüsselâm kötülük çarklarının dönmesini gözleyenlerin aleyhine bu çarkın tersine döneceği müjdesi dercedilmiştir; ayrıca susturulup delilsiz kaldıklarını, bu yüzden aleyhine delil getirilen kimsenin ileri süreceği en son şeye sarıldıklarını gösteren bir ifadeyle son bulmuştur. O kimse bu delil etrafında dönüp durur da nihayet kendisini donakalmış ve yaralanmış olarak bulur. Bu da Allah Teâlâ'nın: { وَقالَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ ما عَبَدْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ } “Ortak koşanlar dediler ki: 'Eğer Allah dileseydi, ne biz ne de atalarımız O'ndan başka hiçbir şeye tapmazdık'” kavlinin içerdiği husustur. Dolayısıyla bu, Cenâb-ı Hakk'ın: { هَلْ يَنْظُرُونَ } kavlinin tamamlayıcısıdır.

ألا ترى كيف ختم بنحوه آخر مجادلاتهم في سورة [الأنعام: ١٤٨] في قوله سبحانه: سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا وكذلك في سورة الزخرف ولا تراهم يتشبثون بالمشيئة إلا عند انخزال الحجة وقالُوا لَوْ شاءَ رَبُّنا لَأَنْزَلَ مَلائِكَةً [فصلت: ١٤] ويكفي في الانقلاب ما يشير إليه قوله سبحانه: قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ [الأنعام: ١٤٩] وفي إرشاد العقل السليم أن هذه الآية بيان لفن آخر من كفر أهل مكة فهم المراد بالموصول، والعدول عن الضمير إليه لتقريعهم بما في حيز الصلة وذمهم بذلك من أول الأمر، والمعنى لو شاء الله تعالى عدم عبادتنا لشيء غيره سبحانه كما تقول ما عبدنا ذلك نَحْنُ وَلا آباؤُنا الذين نهتدي بهم في ديننا وَلا حَرَّمْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ من السوائب والبحائر وغيرها- فمن- الأولى بيانية والثانية زائدة لتأكيد الاستغراق وكذا الثالثة ونَحْنُ لتأكيد ضمير عَبَدْنا لا لتصحيح العطف لوجود الفاصل وإن كان محسنا له، وتقدير مفعول شاءَ عدم العبادة مما صرح به بعضهم، وكان الظاهر أن يضم إليه عدم التحريم. واعترض تقدير ذلك بأن العدم لا يحتاج إلى المشيئة كما ينبئ عنه

Görmez misin En'âm Suresi'nde Cenâb-ı Hakk'ın: { سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا } “Ortak koşanlar diyecekler ki...” kavlinde onların tartışmalarının sonunun nasıl benzer bir şekilde bittiğini? Zuhruf Suresi'nde de böyledir; hüccetleri kesilip tükendiğinde meşîete sarıldıklarını görürsün: { وَقالُوا لَوْ شاءَ رَبُّنا لَأَنْزَلَ مَلائِكَةً } “Ve dediler ki: 'Eğer Rabbimiz dileseydi melekler indirirdi'”. Aleyhlerine dönmesi hususunda Cenâb-ı Hakk'ın: { قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ } “De ki: 'Kesin ve üstün delil Allah'ındır'” kavlinin işaret ettiği husus yeterlidir. İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de şöyle denir: Bu ayet, Mekke ehlinin küfrünün başka bir çeşidinin beyanıdır; dolayısıyla ism-i mevsûlden murat onlardır. Zamirden vazgeçilip mevsûle dönülmesi, sıla cümlesindeki vasıfla onları azarlamak ve en başından beri onları bununla yermek içindir. Mana şöyledir: "Eğer Allah Teâlâ, senin dediğin gibi Sübhânehu'dan başka bir şeye ibadet etmememizi dileseydi, { نَحْنُ وَلا آباؤُنا } ne biz ne de dinimizde kendilerine uyduğumuz atalarımız buna ibadet ederdik; { وَلا حَرَّمْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ } ve O'ndan başka sâibe, bahîre ve diğerlerinden hiçbir şeyi de haram kılmazdık." Birinci "min" beyâniyyedir; ikincisi ve üçüncüsü ise istiğrakı (kapsamı) tekit eden zâid harflerdir. { نَحْنُ } ise aradaki fâsılanın bulunması sebebiyle atfı sıhhatli kılmak için değil -gerçi bunu güzelleştirse de-, { عَبَدْنا } fiilindeki zamiri tekit etmek içindir. { شاءَ } fiilinin mefulünün "ibadet etmeme" olarak takdir edilmesi bazılarının açıkça ifade ettiği bir husustur; zahir olan ise buna "haram kılmama"nın da eklenmesidir. Bunun takdir edilmesine, yokluğun (ademin) meşîete muhtaç olmadığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir; nitekim şu rivayet de bunu hissettirir:

قوله ﷺ: «ما شاء الله تعالى كان وما لم يشأ لم يكن»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: "Allah Teâlâ'nın dilediği olmuş, dilemediği ise olmamıştır" hadisi.

حيث لم يقل ﵊ ما شاء الله تعالى كان وما شاء عدم كونه لم يكن بل يكفي فيه عدم مشيئة الوجود، وهو معنى قولهم: علة العدم عدم علة الوجود، فالأولى أن يقدر المفعول وجوديا كالتوحيد والتحليل وكامتثال ما جئت به والأمر في ذلك سهل.

Zira o aleyhisselâm: "Allah Teâlâ'nın dilediği olmuş, olmamasını dilediği ise olmamıştır" dememiş; bilakis onda varlık meşîetinin bulunmayışı yeterli olmuştur ki bu, ulemanın: "Ademin (yokluğun) illeti, varlık illetinin bulunmayışıdır" sözünün manasıdır. Dolayısıyla evla olan, tevhit, helal kılma ve "senin getirdiğine uyma" gibi mefulün vücûdî (varlıksal) takdir edilmesidir; bu husustaki mesele ise kolaydır.

وفي تخصيص الإشراك والتحريم بالنفي لأنهما أعظم وأشهر ما هم عليه، وغرضهم من ذلك كما قال بعض

Şirk koşma ve haram kılmanın nefy ile tahsis edilmesinde, bunların onların üzerinde bulunduğu hallerin en büyüğü ve en meşhuru olması yatmaktadır. Bazı

المحققين تكذيب الرسول ﵊ والطعن في الرسالة رأسا، فإن حاصله أن ما شاء الله تعالى يجب وما لم يشأ يمتنع فلو أنه سبحانه شاء أن نوحده ولا نشرك به شيئا ونحلل ما أحله ولا نحرم شيئا مما حرمنا كما تقول الرسل وينقلونه من جهته تعالى لكان الأمر كما شاء من التوحيد ونفي الإشراك وتحليل ما أحله وعدم تحريم شيء من ذلك وحيث لم يكن كذلك ثبت أنه لم يشأ شيئا من ذلك بل شاء ما نحن عليه وتحقق أن ما تقوله الرسل ﵈ من تلقاء أنفسهم ورد الله تعالى عليهم بقوله سبحانه ﷿: كَذلِكَ أي مثل ذلك الفعل الشنيع فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ من الأمم أي أشركوا بالله تعالى وحرموا من دونه ما حرموا وجادلوا رسلهم بالباطل ليدحضوا به الحق فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ الذين أمروا بتبليغ رسالات الله تعالى وعزائم أمره ونهيه. إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِينُ أي ليست وظيفتهم إلا الإبلاغ للرسالة الموضح طريق الحق والمظهر أحكام الوحي التي منها تحتم تعلق مشيئته تعالى باهتداء من صرف قدرته واختياره إلى تحصيل الحق لقوله تعالى: وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا

muhakkiklerin dediği gibi bundan amaçları, Resûl'ü aleyhisselâm yalanlamak ve risaleti kökünden ta'n etmektir. Zira bunun özü şudur: Allah Teâlâ'nın dilediği şey vacip (kaçınılmaz) olur, dilemediği şey ise imkânsız olur. Dolayısıyla eğer Sübhânehu peygamberlerin söylediği ve Allah Teâlâ tarafından naklettiği gibi O'nu birlememizi, O'na hiçbir şeyi ortak koşmamamızı, O'nun helal kıldığını helal sayıp haram kıldığımız şeylerden hiçbirini haram kılmamamızı dileseydi, durum tevhit, şirkin nefyi, O'nun helal kıldığını helal sayma ve bunlardan hiçbirini haram kılmama şeklinde O'nun dilediği gibi olurdu. Durum böyle olmadığına göre, O'nun bunlardan hiçbirini dilemediği, bilakis bizim üzerinde bulunduğumuz hali dilediği sabit olmuş ve peygamberlerin aleyhimüsselâm söylediklerinin kendi kendilerinden uydurdukları şeyler olduğu gerçekleşmiştir. Allah Teâlâ da onlara şöyle buyurarak reddiye vermiştir: { كَذلِكَ } “İşte böyle”, yani böylesi çirkin bir fiili { فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “kendilerinden öncekiler de yapmıştı”, yani geçmiş ümmetler de yapmıştı; Allah Teâlâ'ya ortak koşmuşlar, O'ndan başka haram kıldıklarını haram saymışlar ve hakkı batılla yok etmek için peygamberleriyle batılca tartışmışlardı. { فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ } “Peygamberlerin üzerine düşen nedir ki”, o peygamberler ki Allah Teâlâ'nın risaletlerini, kesin emir ve yasaklarını tebliğ etmekle emrolunmuşlardır, { إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِينُ } “apaçık bir tebliğden başka?” Yani onların vazifesi, hakkın yolunu açıklayan ve vahyin hükümlerini ortaya koyan risaleti tebliğ etmekten başkası değildir. Bu hükümlerden biri de Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا } “Bizim uğrumuzda cihad edenleri elbette yollarımıza iletiriz”

[العنكبوت: ٦٩] .

kavlinden ötürü, kudret ve ihtiyarını hakkı elde etmeye sarf eden kimsenin hidayete ermesine Allah Teâlâ'nın meşîetinin taalluk etmesinin kesinliğidir.

وأما إلجاؤهم إلى ذلك وتنفيذ قولهم عليهم شاؤوا أو أبوا كما هو مقتضى استدلالهم فليس ذلك من وظيفتهم ولا من الحكمة التي يدور عليها فلك التكليف حتى يستدل بعدم ظهور آثاره على عدم حقيقة الرسل ﵈ أو على عدم تعلق مشيئة الله تعالى بذلك، فإن ما يترتب عليه الثواب والعقاب من الأفعال لا بد في تعلق مشيئته تعالى بوقوعه من مباشرتهم الاختيارية وصرف اختيارهم الجزئي إلى تحصيله وإلا لكان الثواب والعقاب اضطراريين والفاء على هذا للتعليل كأنه قيل كذلك فعل أسلافهم وذلك باطل فإن الرسل ﵈ ليس شأنهم إلا تبليغ الأوامر والنواهي لا تحقيق مضمونها قسرا والجاء اه، وكأني بك لا تبريه من تكلف.

Onların istidlalinin gerektirdiği üzere onları buna mecbur bırakmak (ilcâ) ve isteseler de istemeseler de sözlerini onlara zorla kabul ettirmek ise ne onların vazifesidir ne de teklif çarkının etrafında döndüğü hikmettendir; ta ki eserlerinin zuhur etmeyişiyle peygamberlerin aleyhimüsselâm hakikatinin bulunmadığına veya Allah Teâlâ'nın meşîetinin buna taalluk etmediğine istidlal edilsin. Zira üzerine sevap ve ikabın terettüp ettiği fiillerin vukuuna Allah Teâlâ'nın meşîetinin taalluk etmesi için kulların o fiili ihtiyarî olarak bizzat işlemeleri ve cüzî iradelerini onu elde etmeye sarf etmeleri şarttır; aksi takdirde sevap ve ceza zorunlu (ıztırârî) olurdu. Bu duruma göre fâ (فَـ) harfi ta'lîl (gerekçelendirme) içindir; sanki şöyle denilmiştir: Ataları da böyle yapmıştı ve bu batıldır; zira peygamberlerin aleyhimüsselâm şânı, zorlayarak ve mecbur bırakarak içeriğini gerçekleştirmek değil, sadece emir ve yasakları tebliğ etmektir. Sanki senin bunu zorlamadan (tekellüften) uzak görmediğini seziyorum.

وهو متضمن للرد على الزمخشري فقد سلك في هذا المقام الغلو في المقال وعدل عن سنن الهدى إلى مهواة الضلال فذكر أن هؤلاء المشركين فعلوا ما فعلوا من القبائح ثم نسبوا فعلهم إلى الله تعالى وقالوا: لَوْ شاءَ اللَّهُ إلى آخره وهذا مذهب المجبرة بعينه كذلك فعل أسلافهم فلما نبهوا على قبح فعلهم وركوه على ربهم فهل على الرسل إلا أن يبلغوا الحق وأن الله سبحانه لا يشاء الشرك والمعاصي بالبيان والبرهان ويطلعوا على بطلان الشرك وقبحه وبراءة الله تعالى من أفعال العباد وأنهم فاعلوها بقصدهم وإرادتهم واختيارهم، والله تعالى باعثهم على جميلها وموفقهم له وزاجرهم عن قبيحها وموعدهم عليه إلى آخر ما قال مما هو على هذا المنوال، ولعمري أنه فسر الآيات على وفق هواه وهي عليه لا له لو تدبر ما فيها وحواه، وقد رد عليه غير واحد من المحققين وأجلة المدققين وبينوا أن الآية بمعزل عن أن تكون دليلا لأهل الاعتزال كما أن الشرطية لا تنتج مطلوب أولئك الضلال، وقد تقدم نبذة من الكلام في ذلك، ثم إن كون غرض المشركين من الشرطية تكذيب الرسل ﵈ هو أحد احتمالين في ذلك، قال المدقق في الكشف في نظير الآية: إن قولهم هذا إما لدعوى مشروعية ما هم عليه ردا للرسل ﵈ أو لتسليم أنهم على الباطل اعتذارا بأنهم مجبورون، والأول باطل لأن المشيئة تتعلق بفعلهم المشروع وغيره فما شاء الله تعالى أن يقع منهم مشروعا وقع كذلك وما شاء الله تعالى أن يقع لا كذلك وقع لا كذلك، ولا شك أن من توهم أن كون الفعل بمشيئته تعالى ينافي مجيء الرسل ﵈ بخلاف ما عليه المباشر من الكفر والضلال فقد كذب التكذيب كله وهو كاذب في استنتاج المقصود من هذه اللزومية، وظاهر الآية مسوق لهذا المعنى، والثاني على ما فيه حصول المقصود وهو الاعتراف بالبطلان باطل أيضا إذ لا جبر لأن المشيئة تعلقت بأن يشركوا اختيارا منهم والعلم تعلق كذلك ومثله في التحريم فهو يؤكد دفع العذر لا أنه يحققه، وذكر أن معنى فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ أن الذي على الرسل أن يبلغوا ويبينوا معالم الهدى بالإرشاد إلى تمهيد قواعد النظر والإمداد بأدلة السمع والبصر ولا عليهم من مجادلة من يريد أن

Bu, ez-Zemahşerî'ye bir reddiyeyi içermektedir; zira o, bu makamda sözde aşırılığa kaçmış, hidayet yolundan sapıp dalalet uçurumuna yuvarlanmıştır. O şöyle demiştir: "Bu müşrikler yaptıkları çirkinlikleri yaptılar, sonra da fiillerini Allah Teâlâ'ya nispet edip: 'Eğer Allah dileseydi...' dediler. İşte bu, Mücbire'nin mezhebinin ta kendisidir; ataları da böyle yapmıştı. Fiillerinin çirkinliği kendilerine hatırlatılıp onlar da suçu Rablerine yükleyince, peygamberlere düşen hakkı, Allah Sübhânehu'nun şirki ve günahları dilemediğini beyan ve bürhanla tebliğ etmek; şirkin batıllığını, çirkinliğini, Allah Teâlâ'nın kulların fiillerinden berî olduğunu, kulların bu fiilleri kendi kasıtları, iradeleri ve ihtiyarlarıyla işlediklerini; Allah Teâlâ'nın onları güzel fiillere sevk edip buna muvaffak kıldığını, çirkinlerinden ise menedip azapla uyardığını bildirmekten başka nedir ki..." şeklinde bu minval üzere sözlerini sürdürmüştür. Ömrüme yemin olsun ki o, ayetleri kendi hevasına göre tefsir etmiştir; oysa içindekileri ve muhtevasını düşünseydi ayetler onun lehine değil aleyhineydi. Muhakkiklerden ve seçkin müdakkiklerden pek çok kimse ona reddiye vermiş, bu ayetin Mutezile için bir delil olmaktan tamamen uzak olduğunu, şart cümlesinin o sapıkların iddialarını neticelendirmeyeceğini açıklamışlardır; nitekim bu hususta daha önce bir miktar söz geçmişti. Sonra müşriklerin şart cümlesinden gayelerinin peygamberleri aleyhimüsselâm yalanlamak olması bu husustaki iki ihtimalden biridir. Müdakkik [et-Taftâzânî] Keşf'te bu ayetin benzerinde şöyle demiştir: "Onların bu sözü, ya peygamberleri aleyhimüsselâm reddetmek için üzerinde bulundukları halin meşruluğu iddiasındandır ya da mecbur bırakıldıklarını mazeret göstererek batıl üzere olduklarını kabul etmelerindendir. Birincisi batıldır; zira meşîet onların hem meşru olan hem de meşru olmayan fiillerine taalluk eder; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın onlardan meşru olarak vuku bulmasını dilediği şey öyle vuku bulur, böyle olmamasını dilediği şey de öyle vuku bulmaz. Şüphe yok ki fiilin Allah Teâlâ'nın meşîetiyle olmasının, peygamberlerin aleyhimüsselâm fiili bizzat işleyenin üzerindeki küfür ve dalaletin aksine [hükümlerle] gelmesine mani olduğunu vehmeden kimse tam bir yalanla yalanlamış olur ve bu lüzumiyetten muradı çıkarmada yalancıdır; ayetin zahiri de bu mana için sevk edilmiştir. İkincisi ise, batıllığı itiraf etmek olan muradın hasıl olmasını içermesine rağmen o da batıldır; çünkü cebr yoktur, zira meşîet onların kendi ihtiyarlarıyla şirk koşmalarına taalluk etmiştir, ilim de böyle taalluk etmiştir; haram kılma hususunda da durum böyledir. Dolayısıyla bu, mazeretin defi iddiasını teyit eder, onu gerçekleştirdiğini değil." Ayrıca { فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ } kavlinin manasının; peygamberlerin üzerine düşenin tefekkür kurallarının yerleştirilmesine rehberlik ederek ve işitme ile görme delilleriyle destekleyerek hidayet işaretlerini tebliğ edip açıklamak olduğunu,

يدحض بباطله الحق الأبلج إذ بعد ذلك التبيين يتضح الحق للناظرين ولا تجدي نفعا مجادلة المعاندين، وجوز أن يكون قولهم هذا منعا للبعثة والتكليف متمسكين بأن ما شاء الله تعالى يجب وما لم يشأ يمتنع فما الفائدة فيهما أو إنكارا لقبح ما أنكر عليهم من الشرك والتحريم محتجين بأن ذلك لو كان مستقبحا لما شاء الله تعالى صدوره عنا أو لشاء خلافه ملجأ إليه، وأشير إلى جواب الشبهة الأولى بقوله سبحانه: فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إلى آخره كأنه قيل: إن فائدة البعثة البلاغ الموضح للحق فإن ما شاء الله تعالى وجوده أو عدمه لا يجب ولا يمتنع مطلقا كما زعمتم بل قد يجب أو يمتنع بتوسط أسباب أخر قدرها سبحانه ومن ذلك البعثة فإنها تؤدي إلى هدى من شاء الله تعالى على سبيل التوسط، وأما الشبهة الثانية فقد أشير إلى جوابها في قوله تعالى: وَلَقَدْ بَعَثْنا فِي كُلِّ أُمَّةٍ من الأمم الخالية رَسُولًا أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وحده وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ هو كل ما يدعو إلى الضلالة، وقال الحسن: هو الشيطان، والمراد من اجتنابه اجتناب ما يدعو إليه.

batılıyla apaçık hakkı ortadan kaldırmak isteyen kimsenin tartışmasının onlara bir zarar vermeyeceğini zikretmiştir; çünkü bu açıklamadan sonra hak bakanlar için apaçık ortaya çıkar ve inatçıların tartışması hiçbir fayda vermez. Onların bu sözünün, "Allah Teâlâ'nın dilediği şey vacip olur, dilemediği şey ise imkânsız olur; o halde bu ikisinde (peygamber gönderme ve teklifte) ne fayda var?" diyerek peygamber gönderilmesini ve teklifi inkâr etmek olması veya "Eğer bu çirkin olsaydı, Allah Teâlâ bunun bizden sâdır olmasını dilemezdi veya bizi mecbur kılarak bunun aksini dilerdi" diye delil getirerek kendilerine kınanan şirk ve haram kılmanın çirkinliğini inkâr etmek olması da caiz görülmüştür. Birinci şüphenin cevabına Cenâb-ı Hakk'ın: { فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ } kavliyle işaret edilmiştir; sanki şöyle denilmiştir: Peygamber göndermenin faydası, hakkı açıklayan tebliğdir. Zira Allah Teâlâ'nın varlığını veya yokluğunu dilediği şey, iddia ettiğiniz gibi mutlak olarak vacip veya mümteni olmaz; bilakis Sübhânehu'nun takdir ettiği başka sebeplerin vasıtasıyla vacip veya mümteni olabilir. Peygamber göndermek de bundandır; zira o, vasıta olma yoluyla Allah Teâlâ'nın dilediği kimsenin hidayetine ulaştırır. İkinci şüpheye gelince, onun cevabına da Allah Teâlâ'nın şu kavlinde işaret edilmiştir: { وَلَقَدْ بَعَثْنا فِي كُلِّ أُمَّةٍ } “Andolsun ki biz her ümmete”, yani geçmiş ümmetlerin her birine, { رَسُولًا } “bir peygamber gönderdik”; { أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ } “yalnızca Allah'a kulluk edin” { وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ } “ve tâğûttan sakının diye”. Tâğût, dalalete çağıran her şeydir; el-Hasan ise: "O şeytandır; ondan sakınmaktan murat, çağırdığı şeyden sakınmaktır" demiştir.

فَمِنْهُمْ أي من أولئك الأمم مَنْ هَدَى اللَّهُ إلى الحق من عبادته أو اجتناب الطاغوت بأن وفقهم لذلك وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلالَةُ ثبتت ووجبت إذ لم يوفقهم ولم يرد هدايتهم، ووجه الإشارة أن تحقق الضلال وثباته من حيث إنه وقع قسيما للهداية التي هي بإرادته تعالى ومشيئته كان هو أيضا كذلك.

{ فَمِنْهُمْ } “Onlardan”, yani o ümmetlerden { مَنْ هَدَى اللَّهُ } “Allah'ın hidayet ettiği kimseler vardı”, yani kendilerini buna muvaffak kılarak O'na kulluk etmekten veya tâğûttan sakınmaktan ibaret olan hakka [ilettiği kimseler]; { وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلالَةُ } “onlardan kiminin üzerine de dalalet hak oldu”, yani onları muvaffak kılmadığı ve hidayetlerini murat etmediği için dalalet sabit ve vacip oldu. İşaretin vechi şudur: Dalaletin tahakkuk etmesi ve sübut bulması, Allah Teâlâ'nın iradesi ve meşîetiyle olan hidayetin mukabili olarak vuku bulması bakımından, kendisi de tıpkı onun gibi [meşîet ile] olmuştur.

وأما أن إرادة القبيح قبيحة فلا يجوز اتصاف الله سبحانه بها فظاهر الفساد لأن القبيح كسب القبيح والاتصاف به لا إرادته وخلقه على ما تقرر في الكلام. وأنت تعلم أن كلتا الإشارتين في غاية الخفاء، ولينظر أي حاجة إلى الحصر وما المراد به على جعل فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إلى آخره مشيرا إلى جواب الشبهة الأولى.

Çirkini irade etmenin çirkin olduğu, dolayısıyla Allah Sübhânehu'nun bununla vasıflanmasının caiz olmadığı iddiası ise fesadı açık bir iddiadır; çünkü kelam ilminde takrir edildiği üzere çirkin olan şey, çirkinin irade edilmesi ve yaratılması değil, bizzat çirkinin kesbedilmesi ve onunla vasıflanmaktır. Sen bilirsin ki her iki işaret de son derece kapalıdır; { فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ } kavlinin birinci şüphenin cevabına işaret kılındığı takdirde hasra ne ihtiyaç duyulduğuna ve ondan muradın ne olduğuna bakılmalıdır.

وقال الإمام: إن المشركين أرادوا من قولهم ذلك أنه لما كان الكل من الله تعالى كان بعثه الأنبياء ﵈ عبثا فنقول: هذا اعتراض على الله تعالى وجار مجرى طلب العلة في أحكامه تعالى وأفعاله وذلك باطل إذ لله سبحانه أن يفعل في ملكه ما يشاء ويحكم ما يريد، ولا يجوز أن يقال له لم فعلت هذا ولم لم تفعل ذاك. والدليل على أن الإنكار إنما توجه إلى هذا المعنى أنه تعالى صرح بهذا المعنى في قوله سبحانه: وَلَقَدْ بَعَثْنا إلى آخره حيث بين فيه أن سنته سبحانه في عباده إرسال الرسل إليهم وأمرهم بعبادته ونهيهم عن عبادة غيره، وأفاد أنه تعالى وإن أمر الكل ونهاهم إلا أنه ﷻ هدى البعض وأضل البعض، ولا شك أنه إنما يحسن منه تعالى ذلك بحكم كونه إلها منزها عن اعتراضات المعترضين ومطالبات المنازعين، فكان إيراد هذا السؤال من هؤلاء الكفار موجبا للجهل والضلال والبعد عن الله المتعال، فثبت أن الله تعالى إنما ذم هؤلاء القائلين لأنهم اعتقدوا أن كون الأمر كذلك يمنع من جواز بعثة الرسل لا لأنهم كذبوا في قولهم ذلك، وهذا هو الجواب الصحيح الذي يعول عليه في هذا الباب، ومعنى فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إلى آخره أنه تعالى أمر الرسل ﵈ بالتبليغ فهو الواجب عليهم، وأما أن الإيمان هل يحصل أو لا يحصل فذاك لا تعلق للرسل به ولكن الله تعالى يهدي من يشاء بإحسانه ويضل من يشاء بخذلانه اه وهو كما ترى.

İmam [er-Râzî] şöyle demiştir: Müşrikler bu sözleriyle, her şey Allah Teâlâ'dan olduğuna göre O'nun peygamberleri aleyhimüsselâm göndermesinin abes olduğunu kastetmişlerdir. Biz de deriz ki: Bu, Allah Teâlâ'ya bir itirazdır ve O'nun hükümlerinde ve fiillerinde illet arama kabilindendir; bu ise batıldır. Zira mülkünde dilediğini yapmak ve dilediği gibi hükmetmek Allah Sübhânehu'ya aittir; O'na: "Bunu niçin yaptın, şunu niçin yapmadın?" denilmesi caiz değildir. İnkârın ancak bu manaya yöneldiğinin delili, Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ بَعَثْنا } vb. kavlinde bu manayı sarahaten açıklamış olmasıdır; nitekim burada Sübhânehu'nun kulları hakkındaki sünnetinin onlara peygamberler göndermek, kendilerine O'na ibadeti emredip başkasına ibadetten nehyetmek olduğunu beyan etmiştir. Ayrıca her ne kadar hepsine emredip nehyetmiş olsa da bazısını hidayete erdirdiğini, bazısını da saptırdığını ifade etmiştir. Şüphe yok ki bunun Allah Teâlâ'dan sâdır olması, itiraz edenlerin itirazlarından ve muhaliflerin hesap sormalarından münezzeh bir ilah olması hasebiyle ancak O'ndan güzel olur. Dolayısıyla bu sorunun o kâfirler tarafından ileri sürülmesi cehaleti, dalaleti ve Yüce Allah'tan uzaklaşmayı gerektirmiştir. Böylece sabit olmuştur ki Allah Teâlâ bu sözü söyleyenleri, bu sözlerinde yalan söyledikleri için değil, durumun böyle olmasının peygamber gönderilmesinin cevazına mani olduğuna inandıkları için yermiştir. Bu babda itimat edilecek doğru cevap da budur. { فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ } kavlinin manası ise şudur: Allah Teâlâ peygamberlere aleyhimüsselâm tebliği emretmiştir ve onların üzerine vacip olan budur. İmanın hasıl olup olmayacağına gelince, peygamberlerin bununla bir ilgisi yoktur; bilakis Allah Teâlâ dilediğini ihsanıyla hidayete erdirir, dilediğini de yardımsız bırakmasıyla saptırır. Bu ise gördüğün gibidir.

ونقل الواحدي في الوسيط عن الزجاج أنهم قالوا ذلك على الهزو ولم يرتضه كثير من المحققين، وذكر بعضهم أن حمله على ذاك لا يلائم الجواب. نعم قال في الكشف عند قوله تعالى: وَقالُوا لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ ما عَبَدْناهُمْ [الزخرف: ٢٠] إنهم دفعوا قول الرسل ﵈ بدعوتهم إلى عبادته تعالى ونهيهم عن عبادة غيره سبحانه بهذه المقالة وهم ملزمون على مساق هذا القول لأنه إذا استند الكل إلى مشيئته تعالى فقد شاء إرسال الرسل وشاء دعوتهم إلى العباد وشاء جحودهم وشاء دخولهم النار، فالإنكار والدفع بعد هذا القول دليل على أنهم قالوه لا عن اعتقاد بل مجازفة، وقال في موضع آخر عند نظير الآية أيضا: إنهم كاذبون في هذا القول لجزمهم حيث لا ظن مطلقا فضلا عن

Vâhidî el-Vasît'ta ez-Zeccâc'dan onların bunu alay yoluyla söylediklerini nakletmiştir; muhakkiklerin çoğu ise bunu kabul etmemiştir. Bazıları ise buna hamledilmesinin cevaba uymadığını belirtmiştir. Evet, [et-Taftâzânî] Keşf'te Cenâb-ı Hakk'ın: { وَقالُوا لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ ما عَبَدْناهُمْ } “Ve dediler ki: 'Eğer Rahmân dileseydi biz onlara tapmazdık'” kavlinin tefsirinde şöyle demiştir: "Onlar, peygamberlerin aleyhimüsselâm kendilerini Allah Teâlâ'ya kulluğa çağırmalarını ve O'ndan başkasına kulluktan menetmelerini bu sözle savuşturmuşlardır; halbuki bu sözün akışı gereğince bizzat kendileri ilzam olunurlar (bağlanırlar). Çünkü her şey Allah Teâlâ'nın meşîetine dayandığına göre, O peygamberlerin gönderilmesini dilemiş, onların kullara davetini dilemiş, onların inkârını dilemiş ve onların cehenneme girmesini dilemiştir. Dolayısıyla bu sözden sonra inkâr edip savuşturmaları, bunu bir inançtan ötürü değil, bilakis gelişiigüzel (ölçüsüzce) söylediklerinin delilidir." Başka bir yerde yine bu ayetin benzerinde şöyle demiştir: "Onlar bu sözlerinde yalancıdırlar; çünkü

العلم، وذلك لأن من المعلوم أن العلم بصفات الله تعالى فرع العلم بذاته والإيمان بها كذلك والمحتجون به كفرة مشركون مجسمون، وأطال الكلام في هذا المقام في سورة الزخرف.

ilim bir yana, ortada zannın bile bulunmadığı bir yerde kesin hüküm vermişlerdir. Çünkü malumdur ki Allah Teâlâ'nın sıfatlarını bilmek Zâtını bilmenin bir fer'idir; sıfatlarına iman da böyledir. Bununla delil getirenler ise kâfir, müşrik ve mücessimedir." Zuhruf Suresi'nde bu makamdaki sözü uzatmıştır.

وذكر أن في كلامهم تعجيز الخالق بإثبات التمانع بين المشيئة وضد المأمور به فيلزم أن لا يريد إلا أمر به ولا ينهى إلا وهو لا يريده، وهذا تعجيز من وجهين إخراج بعض المقدورات عن أن يصير محلها وتضييق محل أمره ونهيه وهذا بعينه مذهب إخوانهم القدرية اه ويجوز أن يقال: إن المشركين إنما قالوا ذلك إلزاما بزعمهم حيث سمعوا من المرسلين وأتباعهم أن ما شاء الله تعالى كان وما لم يشأ لم يكن وإلا فهم أجهل الخلق بربهم جل شأنه وصفاته إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ [الفرقان: ٢٤] ومرادهم إسكات المرسلين وقطعهم عن دعوتهم إلى ما يخالف ما هم عليه والاستراحة عن معارضتهم فكأنهم قالوا: إنكم تقولون ما شاء الله تعالى كان وما لم يشأ لم يكن فما نحن عليه مما شاءه الله تعالى وما تدعونا إليه مما لم يشأه وإلا لكان، واللائق بكم عدم التعرض لخلاف مشيئة الله تعالى، فإن وظيفة الرسول الجري على إرادة المرسل لأن الإرسال إنما هو لتنفيذ تلك الإرادة وتحصيل المراد بها، وهذا جهل منهم بحقيقة الأمر وكيفية تعلق المشيئة وفائدة البعثة، وذلك لأن مشيئته تعالى إنما تتعلق وفق علمه وعلمه إنما يتعلق وفق ما عليه الشيء في نفسه، فالله تعالى ما شاء شركهم مثلا إلا بعد أن علم ذلك وما علمه إلا وفق ما هو عليه في نفس الأمر فهم مشركون في الأزل ونفس الأمر إلا أنه سبحانه حين أبرزهم على وفق ما علم فيهم لو تركهم وحالهم كان لهم الحجة عليه سبحانه إذا عذبهم يوم القيامة إذ يقولون حينئذ: ما جاءنا من نذير فأرسل جل شأنه الرسل مبشرين ومنذرين لئلا يكون للناس على الله حجة بعد الرسل فليس على الرسل إلا تبليغ الأوامر والنواهي لتقوم الحجة البالغة لله تعالى، فالتبليغ مراد الله تعالى من الرسل ﵈ لإقامة حجته تعالى على خلقه به، وليس مراده من خلقه إلا ما هم عليه في نفس الأمر خيرا كان أو شرا.

O, onların sözünde meşîet ile emredilenin zıddı arasında karşılıklı engel (temânü') olduğunu iddia ederek Hâlık'ı aciz bırakma bulunduğunu; dolayısıyla ancak emrettiği şeyi irade etmesi, ancak irade etmediği şeyi nehyetmesi gerekeceğini belirtmiştir. Bu ise iki açıdan bir aciz bırakmadır: Bazı makdûrâtı (kudret dahilindeki şeyleri) O'nun taalluk mahalli olmaktan çıkarmak ve emir ile nehyinin mahallini daraltmak. İşte bu, kardeşleri olan Kaderiyye'nin mezhebinin ta kendisidir. Şöyle denilmesi de caizdir: Müşrikler bunu, peygamberlerden ve onların tabilerinden "Allah Teâlâ'nın dilediği olmuş, dilemediği ise olmamıştır" sözünü duyduklarında kendi zanlarınca susturmak ve bağlamak (ilzam) için söylemişlerdir; yoksa onlar, şânı yüce olan Rablerini ve sıfatlarını yaratılmışların en az tanıyanıdır: { إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ } “Onlar ancak hayvanlar gibidir, hatta daha da sapıktırlar”. Onların muradı, peygamberleri susturmak, üzerinde bulundukları halin aksine olan davetlerinden onları alıkoymak ve onların karşı çıkışlarından kurtulup rahatlamaktır. Sanki onlar şöyle demişlerdir: "Siz 'Allah Teâlâ'nın dilediği olur, dilemediği ise olmaz' diyorsunuz. O halde bizim üzerinde bulunduğumuz hal Allah Teâlâ'nın dilediği şeylerdendir, sizin bizi çağırdığınız şey ise dilemediği şeylerdendir; aksi halde o olurdu. Size yakışan ise Allah Teâlâ'nın meşîetinin aksine karşı çıkmamaktır; zira elçinin vazifesi gönderenin iradesine uygun hareket etmektir, çünkü göndermek ancak o iradeyi infaz etmek ve onunla murat edileni elde etmek içindir." Bu ise onların meselenin hakikatini, meşîetin taalluk keyfiyetini ve peygamber göndermenin faydasını bilmemelerindendir. Çünkü Allah Teâlâ'nın meşîeti ancak ilmine uygun olarak taalluk eder; ilmi ise ancak şeyin nefsi'l-emirde (kendi hakikatinde) olduğu haline uygun olarak taalluk eder. Mesela Allah Teâlâ, onların şirkini ancak bunu bildikten sonra dilemiştir; bunu da ancak nefsi'l-emirde olduğu haline uygun olarak bilmiştir. Dolayısıyla onlar ezelde ve nefsi'l-emirde müşriktirler. Ne var ki Sübhânehu, onları haklarında bildiği duruma uygun olarak varlık sahasına çıkardığında, eğer onları kendi hallerine bıraksaydı, kıyamet gününde onlara azap ettiğinde o vakit: "Bize bir uyarıcı gelmedi" diyecekleri için Sübhânehu'ya karşı ileri sürecekleri bir mazeretleri olurdu. Bu yüzden şânı yüce olan Allah, peygamberlerden sonra insanların Allah'a karşı bir hücceti kalmasın diye peygamberleri müjdeciler ve uyarıcılar olarak göndermiştir. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın kesin hüccetinin ikame edilmesi için peygamberlerin üzerine düşen emir ve yasakları tebliğ etmekten başkası değildir. Tebliğ, O'nun mahlukatı üzerindeki hüccetini kendisiyle ikame etmesi için peygamberlerden aleyhimüsselâm Allah Teâlâ'nın muradıdır; mahlukatından muradı ise hayır olsun şer olsun ancak nefsi'l-emirde üzerinde bulundukları haldir.

وفي الخبر يقول الله تعالى: «يا عبادي إنما أعمالكم أحصيها لكم فمن وجد خيرا فليحمد الله ومن وجد غير ذلك فلا يلومن إلا نفسه»

Bir hadiste Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: "Ey kullarım! Bunlar ancak sizin amellerinizdir; onları sizin için kaydederim. Artık kim bir hayır bulursa Allah'a hamdetsin, kim de bundan başkasını bulursa yalnızca kendi nefsini kınasın!"

ولا منافاة بين الأمر بشيء وإرادة غيره منه تعالى لأن الأمر بذلك حسبما يليق بجلاله وجماله، والإرادة حسبما يستدعيه في الآخرة الشيء في نفسه، وقد قرر الجماعة انفكاك الأمر عن الإرادة في الشاهد أيضا وذكر بعض الحنابلة الانفكاك أيضا لكن عن الإرادة التكوينية لا مطلقا، والبحث مفصل في موضعه، وإذا علم ذلك فاعلم أن قوله سبحانه: فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إِلَّا الْبَلاغُ يتضمن الإشارة إلى ردهم كأنه قيل: ما أشرتم إليه من أن اللائق بالرسل ترك الدعوة إلى خلاف ما شاء الله تعالى منا والجري على وفق المشيئة والسكوت عنا باطل لأن وظيفتهم والواجب عليهم هو التبليغ وهو مراد الله تعالى منهم لتقوم به حجة الله تعالى عليكم لا السكوت وترك الدعوة، وفي قوله سبحانه: وَلَقَدْ بَعَثْنا إلخ إشارة يتفطن لها من له قلب إلى أن المشيئة حسب الاستعداد الذي عليه الشخص في نفس الأمر فتأمل فإن هذا الوجه لا يخلو عن بعد ودغدغة. والذي ذكره القاضي في قوله تعالى: وَلَقَدْ بَعَثْنا إلخ أنه بين فيه أن البعثة أمر جرت به السنة الإلهية في الأمم كلها سببا لهدي من أراد سبحانه اهتداءه وزيادة لضلال من أراد ضلاله كالغذاء الصالح ينفع المزاج السوي ويقويه ويضر المنحرف ويفنيه.

Bir şeyi emretmekle [kuldan] O'nun gayrısını irade buyurması arasında Allah Teâlâ açısından bir tenakuz yoktur; çünkü o şeyi emretmesi celâline ve cemâline yakışan şekildedir, irade ise şeyin nefsi'l-emirdeki (hakikatindeki) durumunun âhirette gerektirdiği şekildedir. Ulema topluluğu, şâhidde (görünen âlemde) de emrin iradeden ayrılabileceğini ortaya koymuştur. Bazı Hanbelîler de emrin iradeden ayrılabileceğini belirtmişler, fakat bunu mutlak olarak değil tekvînî irade özelinde ifade etmişlerdir; bu konudaki tafsilatlı tartışma kendi yerindedir. Bu bilindiğinde bil ki, Sübhânehu'nun: { فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إِلَّا الْبَلاغُ } “Peygamberlerin üzerine apaçık tebliğden başka bir şey düşer mi?” buyruğu onların reddedilmesine bir işaret içermektedir. Sanki şöyle denilmiştir: Sizin 'Peygamberlere yakışan, Allah Teâlâ'nın bizden dilediği şeyin aksine davet etmeyi bırakmak, meşîete uygun hareket etmek ve bize karşı susmaktır' şeklindeki iddianız bâtıldır; zira onların vazifesi ve üzerlerine vâcip olan şey tebliğdir. Allah Teâlâ'nın sizlerin aleyhine hüccetinin ikame olması için onlardan muradı da susup daveti terk etmek değil, işte bu [tebliğdir]. Sübhânehu'nun: { وَلَقَدْ بَعَثْنا } “Andolsun ki biz gönderdik...” buyruğunda ise kalbi olan kimsenin fark edeceği üzere, meşîetin kişinin nefsi'l-emirde sahip olduğu istidada göre tecelli ettiğine bir işaret vardır. Bunu iyi düşün; zira bu yaklaşım uzaklıktan ve zihin bulandırıcılıktan uzak değildir. Kâdî'nin Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ بَعَثْنا } “Andolsun ki biz gönderdik...” buyruğu hakkında zikrettiği görüş şudur: O, peygamber göndermenin, Sübhânehu'nun hidayetini dilediği kimsenin hidayet bulmasına bir vesile, sapıklığını dilediği kimsenin de sapıklığının artmasına bir sebep kılınmak üzere bütün ümmetlerde câri olan ilahî bir sünnet olduğunu açıklamıştır; nitekim yararlı bir gıda dengeli mizaca fayda verip onu güçlendirirken, bozuk mizaca zarar verip onu helak eder.

وفي إرشاد العقل السليم أنه تحقيق لكيفية تعلق مشيئته تعالى بأفعال العباد بعد بيان أن الإلجاء ليس من وظائف الرسالة ولا من باب المشيئة المتعلقة بما يدور عليه فلك الثواب والعقاب من الأفعال الاختيارية، والمعنى أنا بعثنا في كل أمة رسولا يأمرهم بعبادة الله تعالى واجتناب الطاغوت فأمروهم فتفرقوا فمنهم من هداه الله تعالى بعد صرف قدرته واختياره الجزئي إلى تحصيل ما هدى إليه ومنهم من ثبت على الضلالة لعناده وعدم صرف قدرته إلى تحصيل الحق، والفاء في فَمِنْهُمْ نصيحة كما أشير إليه، وكان الظاهر في القسم الثاني- ومنهم من أضل الله- إلا أنه غير الأسلوب

İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de şöyle denmektedir: Bu, zorlamanın peygamberlik vazifelerinden olmadığını ve sevap ile ceza dairesinin etrafında döndüğü ihtiyarî fiillere taalluk eden meşîet kabîlinden de olmadığını açıkladıktan sonra, Allah Teâlâ'nın meşîetinin kulların fiillerine nasıl taalluk ettiğinin bir tahkikidir. Anlam şudur: Biz her ümmete Allah Teâlâ'ya ibadet etmelerini ve tâğuttan sakınmalarını emreden bir peygamber gönderdik; peygamberler de onlara bunu emretti. Fakat fırkalara ayrıldılar; içlerinden bir kısmı kudretini ve cüz'î iradesini kendisine hidayet edilen şeyi elde etmeye sarf ettikten sonra Allah Teâlâ'nın hidayet ettiği kimseler oldu, bir kısmı da inadı ve kudretini hakkı elde etmeye sarf etmemesi yüzünden sapıklık üzere sebat etti. { فَمِنْهُمْ } “Onlardan kimi...” lafzındaki fâ (ف), işaret edildiği üzere nasihat ifade eder. İkinci kısımda zahir olan [ifade] 've içlerinden Allah'ın saptırdığı kimseler' şeklinde olmasıydı; ancak üslup değiştirilmiştir;

إلى ما في النظم الكريم للإشعار بأن ذلك لسوء اختيارهم كقوله تعالى: وَإِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ [الشعراء: ٨٠] وأَنِ يحتمل أن تكون مفسرة لما في البعث من معنى القول وأن تكون مصدرية بتقدير حرف الجر أي بأن اعبدوا الله فَسِيرُوا أيها المشركون المكذبون القائلون: لو شاء الله ما عبدنا من دونه فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ من عاد وثمود ومن سار سيرهم ممن حقت عليه الضلالة وقال كما قلتم لعلكم تعتبرون، وترتب الأمر بالسير على مجرد الإخبار بثبوت الضلالة عليهم من غير إخبار بحلول العذاب للإيذان بأن ذلك غني عن البيان، وفي عطف الأمر الثاني بالفاء إشعار بوجوب المبادرة إلى النظر والاستدلال المنقذين من الضلال إِنْ تَحْرِصْ عَلى هُداهُمْ خطاب لرسول الله ﷺ. والحرص فرط الإرادة. وقرأ النخعي «وإن» بزيادة واو وهو والحسن وأبو حيوة «تحرص» بفتح الراء مضارع حرص بكسرها وهي لغة، والجمهور تَحْرِصْ بكسر الراء مضارع حرص بفتحها وهي لغة الحجاز فَإِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ جواب للشرط على معنى فاعلم ذلك أو علة للجواب المحذوف أي أن تحرص على هداهم لم ينفع حرصك شيئا فإن الله تعالى لا يهدي من يضل، والمراد بالموصول قريش المعبر عنهم فيما مر بالذين أشركوا، ووضع الموصول موضع ضميرهم للتنصيص على أنهم ممن حقت عليهم الضلالة وللإشعار بعلة الحكم، ويجوز أن يراد به ما يشملهم ويدخلون فيه دخولا أوليا، ومعنى الآية على ما قيل: إنه سبحانه لا يخلق الهداية جبرا وقسرا فيمن يخلق فيه الضلالة بسوء اختياره ولا بد من نحو هذا التأويل لأن الحكم بدون ذلك مما لا يكاد يجهل، ومَنْ على هذا مفعول يَهْدِي كما هو الظاهر، وقيل: إن يهدي مضارع هدى بمعنى اهتدى فهو لازم ومَنْ فاعله وضمير الفاعل في يُضِلُّ لله تعالى والعائد محذوف أي من يضله، وقد حكي مجيء هدى بمعنى اهتدى الفراء. وقرأ غير واحد من السبعة والحسن والأعرج ومجاهد وابن سيرين والعطاردي ومزاحم الخراساني وغيرهم «لا يهدى» بالبناء للمفعول- فمن- نائب الفاعل والعائد وضمير الفاعل كما مر، وهذه القراءة أبلغ من الأولى لأنها تدل على أن من أضله الله تعالى لا يهديه كل أحد بخلاف الأولى فإنها تدل على أن الله تعالى لا يهديه فقط وإن كان من لم يهد الله فلا هادي له، وهذا- على ما قيل- إن لم نقل بلزوم هدى وأما إذا قلنا به فهما بمعنى إلا أن هذه صريحة في عموم الفاعل بخلاف تلك مع أن المتعدي هو الأكثر. وقرأت فرقة منهم عبد الله «لا يهدّي» بفتح الياء وكسر الهاء والدال وتشديدها، وأصله يهتدي فأدغم كقولك في يختصم يخصم.

bunun onların kötü tercihleri sebebiyle olduğuna dikkat çekmek için Kur'an nazmındaki şekle dönüştürülmüştür; tıpkı Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ } “Hastalandığım zaman bana şifa veren O'dur” buyruğunda olduğu gibi. { أَنِ } lafzının, gönderme eyleminde bulunan söz anlamı sebebiyle müfessire olması da cer harfi takdiriyle mastariyye olması da yani 'Allah'a ibadet edin diye...' takdirinde olması muhtemeldir. { فَسِيرُوا } “O halde gezin” ey 'Allah dileseydi O'ndan başkasına tapmazdık' diyen yalanlayıcı müşrikler! { فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ } “Yeryüzünde [gezin de] yalanlayıcıların sonunun nasıl olduğuna bir bakın!” Âd, Semûd ve onların yolundan gidip üzerlerine sapıklık hak olan ve sizin dediğiniz gibi diyen kimselerden [ibret alın]; umulur ki ibret alırsınız. Gezme emrinin, azabın inişi haber verilmeksizin sırf üzerlerine sapıklığın sabit olduğunun bildirilmesine bağlanması, bu durumun açıklamaya ihtiyaç duymayacak kadar açık olduğunu bildirmek içindir. İkinci emrin fâ (ف) harfiyle atfedilmesinde ise sapıklıktan kurtarıcı olan nazar ve istidlale (akıl yürütmeye) hemen yönelmenin gerekliliğine bir ima vardır. { إِنْ تَحْرِصْ عَلى هُداهُمْ } “Sen onların hidayete ermelerine çok düşkün olsan bile” Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem hitaptır. Hırs, aşırı irade ve istek demektir. Nehaî, vav ilavesiyle { وإن } şeklinde okumuştur. O, Hasan ve Ebû Hayve, حرص fiilinin muzarisi olarak râ harfinin fethasıyla { تَحْرَصْ } şeklinde okumuşlardır ki bu bir lügattir. Cumhur ise fetha ile olan حرص fiilinin muzarisi olarak râ'nın kesresiyle { تَحْرِصْ } şeklinde okumuştur ki bu da Hicaz lügatidir. { فَإِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ } “Şüphesiz ki Allah, saptırdığı kimseyi hidayete erdirmez” şartın cevabıdır; 'bunu bil' anlamındadır ya da hazfedilmiş cevabın illetidir; yani: Onların hidayetine ne kadar hırs göstersen de senin hırsın hiçbir fayda vermez, zira Allah Teâlâ saptırdığı kimseyi hidayete erdirmez. İsm-i mevsul ile kastedilen, daha önce 'şirk koşanlar' diye tabir edilen Kureyş'tir. Onların zamiri yerine mevsulün getirilmesi, onların üzerlerine sapıklığın hak olduğu kimselerden olduğunu açıkça belirtmek ve hükmün illetine dikkat çekmek içindir. Onları kapsayan ve öncelikli olarak dahil oldukları umumi bir anlamın kastedilmiş olması da caizdir. Ayetin manası bir görüşe göre şöyledir: Sübhânehu, kendi kötü tercihi sebebiyle içinde sapıklık yarattığı kimsede cebren ve zorla hidayet yaratmaz. Bu tarz bir tevil zorunludur; zira bu olmaksızın hüküm neredeyse hiç kimsenin meçhulü olmayacak bir durumdur. { مَنْ } lafzı bu takdire göre zahir olduğu üzere { يَهْدِي } fiilinin mef'ûlüdür (nesnesi). Bir görüşe göre de: يَهْدِي fiili 'hidayet buldu' anlamında muzaridir, dolayısıyla lâzımdır (geçişsizdir); { مَنْ } ise onun fâilidir (öznesi), { يُضِلُّ } fiilindeki fâil zamiri Allah Teâlâ'ya aittir ve âid zamiri hazfedilmiştir; yani 'saptırdığı kimse hidayet bulmaz' demektir. Ferrâ, هدى fiilinin اهتدى anlamında geldiğini nakletmiştir. Yedi kıraat imamından birden fazlası, Hasan, el-A'rec, Mücahid, İbn Sîrîn, Attâridî, Müzâhim el-Horasânî ve başkaları meçhul bina ile { لا يُهْدَى } şeklinde okumuşlardır; bu takdirde { مَنْ } nâib-i fâildir; âid ve fâil zamiri az önce geçtiği gibidir. Bu kıraat birinci kıraatten daha beliğdir; zira bu kıraat, Allah Teâlâ'nın saptırdığı kimseyi hiç kimsenin hidayete erdiremeyeceğine delalet eder. Birinci kıraat ise sadece Allah Teâlâ'nın onu hidayete erdirmeyeceğine delalet eder; her ne kadar Allah'ın hidayet etmediği kimseye hidayet edecek kimse olmasa da. Bu durum —söylendiğine göre— هدى fiilinin lâzım olduğunu söylemezsek geçerlidir; lâzım olduğunu söylersek ikisi de aynı manadadır; ancak bu kıraat fâilin umumiliğinde sarîhtir, diğeri ise böyle değildir; üstelik müteaddî (geçişli) kullanımı daha yaygındır. İçlerinde Abdullah'ın da bulunduğu bir grup { لا يَهَدِّي } şeklinde yâ'nın fethası, he ve dâl'ın kesresi ve şeddesiyle okumuştur; aslı يهتدي olup tıpkı يختصم yerine يخصم denilmesi gibi idğam yapılmıştır.

وقرأت فرقة أخرى «لا يهدي» بضم الياء وكسر الدال، قال ابن عطية: وهي ضعيفة، وتعقبه في البحر بأنه إذا ثبت هدى لازما بمعنى اهتدى لم تكن ضعيفة لأنه أدخل على اللازم همزة التعدية، فالمعنى لا يجعل مهتديا من أضله.

Başka bir grup ise yâ'nın dammesi ve dâl'ın kesresiyle { لا يُهْدِي } şeklinde okumuştur. İbn Atıyye: 'Bu zayıf bir kıraattir' demiştir. el-Bahr'da ise buna karşı çıkılarak; هدى fiilinin اهتدى (hidayet buldu) anlamında lâzım olduğu sabit olduğunda bu kıraatin zayıf olmayacağı, zira lâzım fiile ta'diye (geçişlilik) hemzesi dahil edildiği, dolayısıyla mananın 'saptırdığı kimseyi hidayete ermiş kılmaz' şeklinde olacağı belirtilmiştir.

وأجيب بأنه يحتمل أن وجه الضعف عنده عدم اشتهار أهدى المزيد. وقرئ «يضلّ» بفتح الياء، وفي مصحف أبي «فإن الله لا هادي لمن أضل» وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ ينصرونهم في الهداية أو يدفعون العذاب عنهم وهو تتميم بإبطال ظن أن آلهتهم تنفعهم شيئا وضمير لهم عائد على معنى من وصيغة الجمع في الناصرين باعتبار الجمعية في الضمير فإن مقابلة الجمع بالجمع تفيد انقسام الآحاد على الآحاد لا لأن المراد نفي طائفة من الناصرين من كل منهم.

Buna, onun indindeki zayıflık yönünün mezîd olan أهدى fiilinin meşhur olmaması ihtimaline dayandığı şeklinde cevap verilmiştir. Yâ'nın fethasıyla { يَضِلُّ } şeklinde de okunmuştur. Übeyy'in mushafında ise { فإن الله لا هادي لمن أضل } şeklindedir. { وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ } “Onların hiçbir yardımcıları da yoktur”; onlara hidayet hususunda yardım edecek veya onlardan azabı savacak hiçbir yardımcıları yoktur. Bu, ilahlarının kendilerine bir fayda vereceği zannını iptal eden bir tamamlamadır. { لَهُمْ } zamiri { مَنْ } lafzının manasına râcidir. { ناصِرِينَ } kelimesindeki çoğul sığası, zamirdeki çoğulluk itibarıyladır; çünkü çoğulun çoğulla karşılanması tek tek fertlerin tek tek fertlere dağılımını ifade eder, yoksa her birinden bir yardımcılar topluluğunun nefyedilmesi kastedildiği için değildir.

ثم إن أول هذه الآيات ربما يوهم نصرة مذهب الاعتزال لكن آخرها مشتمل على الوجوه الكثيرة كما قال الإمام الدالة على نصرة مذهب أهل الحق، ولعل الأمر غني عن البيان ولله تعالى الحمد على ذلك وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ شروع في بيان فن آخر من أباطيلهم وهو إنكارهم البعث، وهو على ما في الكشاف وغيره عطف على قوله تعالى: وَقالَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا قيل: ولتضمن الأول إنكار التوحيد وهذا إنكار البعث وهما أمران عظيمان من الكفر والجهل حسن العطف بينهما، والضمير لأهل مكة أيضا أي حلفوا بالله جَهْدَ أَيْمانِهِمْ مصدر منصوب على الحال أي جاهدين في

Sonra bu ayetlerin başı İ'tizâl mezhebine destek vehmi verebilir; fakat İmam'ın da belirttiği üzere son kısmı, ehl-i hakkın mezhebine destek veren pek çok yönü ihtiva etmektedir. Muhtemelen bu mesele açıklamaya ihtiyaç duymayacak kadar açıktır; bundan ötürü Allah Teâlâ'ya hamdolsun. { وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ } “Allah'a yemin ettiler” ifadesi, onların bâtıllarından bir diğer çeşidin, yani öldükten sonra dirilmeyi inkâr edişlerinin beyanına bir giriştir. Bu, el-Keşşâf ve diğerlerinde belirtildiği üzere Allah Teâlâ'nın: { وَقالَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا } “O şirk koşanlar dediler ki...” buyruğuna matuftur. Birincisi tevhidi inkârı, bu ise dirilmeyi inkârı içerdiği ve her ikisi de küfür ve cehaletten kaynaklanan iki büyük mesele olduğu için aralarında atıf yapılması güzel düşmüştür denilmiştir. Zamir yine Mekke ehline aittir; yani Allah'a yemin ettiler. { جَهْدَ أَيْمانِهِمْ } “Var güçleriyle ettikleri yeminlerle”; hal olarak mansub bir mastardır, yani

أيمانهم لا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ وهو مبني على أن الميت يعدم ويفنى وأن البعث إعادة له وأنه يستحيل إعادة المعدوم، وقد ذهب إلى هذه الاستحالة الفلاسفة ولم يوافقهم في دعوى ذلك أحد من المتكلمين إلا الكرامية وأبو الحسين البصري من المعتزلة، واحتجوا عليها بما رده المحققون، وبعضهم ادعى الضرورة في ذلك وأن ما يذكر في بيانه تنبيهات عليه، فقد نقل الإمام عن الشيخ أبي علي بن سينا أنه قال: كل من رجع إلى فطرته السليمة ورفض عن نفسه الميل والتعصب شهد عقله الصريح بأن إعادة المعدوم بعينه ممتنعة وفي قسم هؤلاء الكفار على عدم البعث إشارة كما قال في التفسير إلى أنهم يدعون العلم الضروري بذلك.

yeminlerinde olanca güçlerini sarf ederek: { لا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ } “Allah ölen kimseyi diriltmez” [dediler]. Bu [iddia], ölenin yok olup fenaya erdiği, dirilmenin onu iade etmek olduğu ve madûmun (yok olanın) iadesinin imkânsız olduğu esasına dayanmaktadır. Bu imkânsızlık görüşünü filozoflar benimsemiştir; kelamcılardan Karrâmiyye ve Mutezile'den Ebü'l-Hüseyin el-Basrî dışında bu iddiada onlara muvafakat eden olmamıştır. Onlar bu hususta muhakkiklerin reddettiği deliller ileri sürmüşlerdir; hatta bazıları bu konuda bilginin zarûrî olduğunu ve beyanında zikredilenlerin birer tenbihten ibaret bulunduğunu iddia etmiştir. Nitekim İmam, Şeyh Ebû Ali İbn Sînâ'dan şöyle dediğini nakletmiştir: Selim fıtratına dönen, nefsinden meyil ve taassubu atan herkesin sarih aklı, madûmun bizzat kendisinin iadesinin imkânsız olduğuna şehadet eder. Bu kâfirlerin dirilmenin olmayacağına dair yemin etmelerinde, Tefsir'de belirtildiği üzere, bu hususta zarûrî ilim iddia ettiklerine bir işaret vardır.

وأنت تعلم أنه إذا جوز إعادة المعدوم بعينه كما هو رأي جمهور المتكلمين فلا إشكال في لبعث أصلا. وأما إن قلنا بعدم جواز الإعادة لقيام القاطع على ذلك فقد قيل: نلتزم القول بعدم انعدام شيء من الأبدان حتى يلزم في البعث إعادة المعدوم وإنما عرض لها التفرق ويعرض لها في البعث الاجتماع فلا إعادة لمعدوم، وفيه بحث وإن أيد بقصة إبراهيم ﵇ ومن هنا قال المولى ميرزاجان: لا مخلص إلا بأن يقال ببقاء النفس المجردة وإن البدن المبعوث مثل البدن الذي كان في الدنيا وليس عينه بالشخص ولا ينافي هذا قانون العدالة إذ الفاعل هو النفس ليس إلا والبدن بمنزلة السكين بالنسبة إلى القطع فكما أن الأثر المترتب على القطع من المدح والذم والثواب والعقاب إنما هو للقاطع لا للسكين كذلك الأثر المترتب على أفعال الإنسان إنما هو للنفس وهي المتلذذة والمتألمة تلذذا أو تألما عقليا أو حسيا فليس يلزم خلاف العدالة، وأما الظواهر الدالة على عود ذلك الشخص بعينه فمؤولة لفرض القاطع الدال على الامتناع، وذلك بأن يقال: المراد إعادة مادته مع صورة كانت أشبه الصور إلى الصورة الأولى فتدبر وسيأتي إن شاء الله تعالى في سورة يس تحقيق هذا المطلب على أتم وجه.

Sen de bilirsin ki, kelamcıların cumhurunun görüşü olduğu üzere madûmun aynen iadesi caiz kabul edilirse, dirilme konusunda hiçbir müşkil kalmaz. Şayet buna dair kesin delilin bulunması sebebiyle iadenin caiz olmadığını söylersek, bu takdirde dirilmede madûmun iadesi gerekmesin diye bedenlerden hiçbir şeyin yok olmadığını, onlara sadece bir ayrışmanın arız olduğunu ve dirilmede de tekrar birleşmenin arız olacağını, dolayısıyla madûmun iadesinin söz konusu olmadığını iltizam etmek gerektiği söylenmiştir. İbrahim'in aleyhisselâm kıssasıyla desteklense de bunda tartışma vardır. Buradan hareketle Molla Mîrzâcân şöyle demiştir: Mücerred nefsin bekası kabul edilmedikçe bir çıkış yolu yoktur; diriltilen beden ise dünyadaki bedenin benzeridir, şahsen aynısı değildir. Bu durum adalet kanununa da aykırı düşmez; çünkü fail nefisten başkası değildir, beden ise kesme fiiline nispetle bıçak konumundadır. Kesme eylemine terettüp eden övgü, yergi, sevap ve ceza bıçağa değil kesene ait olduğu gibi, insanın fiillerine terettüp eden tesir de nefse aittir; aklî veya hissî olarak lezzet alan da acı çeken de odur; binaenaleyh adalete aykırılık gerekmez. O şahsın bizzat aynen döneceğine delalet eden zahirler ise imkânsızlığa delalet eden kat'î delilin varlığı varsayımı sebebiyle tevil edilir. Bu da şöyle denilerek yapılır: Kastedilen, onun maddesinin ilk surete en çok benzeyen bir suretle birlikte iade edilmesidir. İyi düşün; inşâallahu Teâlâ Yâsîn Sûresi'nde bu meselenin tahkiki en kâmil vechiyle gelecektir.

ونقل عن ابن الجوزي وأبي العالية أن هذه الآية نزلت لأن رجلا من المسلمين تقاضى دينا على رجل من المشركين فكان فيما تكلم به المسلم والذي أرجوه بعد الموت فقال المشرك: وإنك لتبعث بعد الموت وأقسم بالله لا يبعث الله من يموت فقص الله تعالى ذلك ورده أبلغ رد بقوله سبحانه: بَلى لإيجاب النفي أي بلى يبعثهم وَعْداً مصدر مؤكد لما دل عليه بَلى إذ لا معنى له سوى الوعد بالبعث والإخبار عنه، ويسمى نحو هذا مؤكدا لنفسه وجوز أن يكون مصدرا لمحذوف أي وعد ذلك وعدا عَلَيْهِ صفة وَعْداً والمراد وعدا ثابتا عليه إنجازه وإلا فنفس الوعد ليس ثابتا عليه، وثبوت الإنجاز لامتناع الخلف في وعده أو لأن البعث من مقتضيات الحكمة.

İbnü'l-Cevzî ve Ebü'l-Âliye'den nakledildiğine göre bu ayet şu sebeple inmiştir: Müslümanlardan bir adam, müşriklerden bir adamdaki alacağını istedi. Müslümanın sözleri arasında: 'Ölümden sonra umduğum şey hakkı için' ifadesi geçti. Bunun üzerine müşrik: 'Sen ölümden sonra gerçekten diriltilecek misin?' dedi ve Allah'a ölen kimseyi diriltmeyeceğine dair yemin etti. Allah Teâlâ da bunu nakledip Sübhânehu'nun: { بَلى } “Hayır, bilakis!” buyruğuyla en beliğ şekilde reddetti. [Bu lafız] nefyi olumluya çevirmek içindir; yani bilakis onları diriltecektir. { وَعْداً } “Bir vaad olarak”; { بَلى } lafzının delalet ettiği manayı pekiştiren bir mef'ûl-i mutlaktır; zira onun dirilmeyi vaad etmekten ve haber vermekten başka bir anlamı yoktur. Bunun gibisine 'müekkid li-nefsihî' (kendi manasını pekiştiren mastar) denir. Hazfedilmiş bir fiilin mastarı olması da caiz görülmüştür; yani 'bunu bir vaad olarak vadetti' demektir. { عَلَيْهِ } “Kendi üzerine”; { وَعْداً } kelimesinin sıfatıdır; kastedilen, yerine getirilmesi O'nun üzerine sabit olan bir vaaddir; yoksa vaadin bizzat kendisi O'nun üzerine vâcip/sabit değildir. Yerine getirilmesinin sabit oluşu ise vaadinden dönmesinin imkânsızlığından veya diriltmenin hikmetin gereklerinden olmasındandır.

حَقًّا صفة أخرى- لوعدا- وهي مؤكدة إن كان بمعنى ثابتا متحققا ومؤسسة إن كان بمعنى غير باطل أو نصب على المصدرية بمحذوف أي حق حقا وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لجهلهم بشؤون الله تعالى من العلم والقدرة والحكمة وغيرها من صفات الكمال وبما يجوز عليه وما لا يجوز وعدم وقوفهم على سر التكوين والغاية القصوى منه وعلى أن البعث مما تقتضيه الحكمة لا يَعْلَمُونَ أنه تعالى يبعثهم، ونعى عليهم عدم العلم بالبعث دون العلم بعدمه الذي يزعمونه على ما يقتضيه ظاهر قسمهم ليعلم منه نعي ذاك بالطريق .

{ حَقًّا } “Hak olarak”; { وَعْداً } kelimesinin diğer bir sıfatıdır; 'sabit ve gerçekleşmiş' anlamında ise tekit edicidir, 'bâtıl olmayan' anlamında ise yeni bir mana getiricidir; yahut hazfedilmiş bir fiille mastar olarak mansubdur; yani 'gerçek olarak hak oldu' demektir. { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ } “Fakat insanların çoğu”; Allah Teâlâ'nın ilim, kudret, hikmet ve diğer kemal sıfatlarına dair şanlarını, O'nun hakkında neyin caiz olup neyin caiz olmadığını bilmemeleri, yaratılışın sırrına ve nihai gayesine, dirilmenin ise hikmetin gerektirdiği şeylerden olduğuna vakıf olmamaları sebebiyle { لا يَعْلَمُونَ } “bilmezler” Allah Teâlâ'nın onları dirilteceğini. Yeminlerinin zahirinin gerektirdiği üzere dirilmenin olmadığına dair iddia ettikleri bilgiyi değil de dirilmeye dair bilgisizliklerini onların aleyhine kınama konusu yapmıştır ki, o iddialarının kınanması evleviyet yoluyla bilinsin.

وجوز أن يكون للإيذان بأن ما عندهم بمعزل عن أن يسمى علما بل هو توهم صرف وجهل محض، وتقدير مفعول يَعْلَمُونَ ما علمت هو الأنسب بالسياق، وجوز أن يكون التقدير لا يعلمون أنه وعد عليه حق فيكذبونه

[Bunun], onların sahip oldukları şeyin ilim olarak adlandırılmaktan tamamen uzak olduğunu, bilakis katıksız bir vehim ve sırf bir cehaletten ibaret bulunduğunu bildirmek için olduğu da caiz görülmüştür. { يَعْلَمُونَ } “bilirler” fiilinin mef‘ûlünün (tümlecinin) [senin de] bildiğin şey olarak takdir edilmesi bağlama en uygun olanıdır. Takdirin: “Onun, O'nun üzerine hak bir vaad olduğunu bilmezler, bu yüzden de onu yalanlarlar” şeklinde olması da caiz görülmüştür.

قائلين: لَقَدْ وُعِدْنا نَحْنُ وَآباؤُنا هذا مِنْ قَبْلُ إِنْ هذا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ [المؤمنون: ٨٣، النمل: ٦٨] لِيُبَيِّنَ لَهُمُ متعلق بما دل عليه بَلى وهو يبعثهم، والضمير لمن يموت الشامل للمؤمنين والكافرين إذ التبيين يكون للمؤمنين أيضا فإنهم وإن كانوا عالمين بذلك لكنه عند معاينة حقيقة الحال يتضح الأمر فيصل علمهم إلى مرتبة عين اليقين أي يبعثهم ليبين لهم بذلك وبما يحصل لهم بمشاهدة الأحوال كما هي ومعاينتها بصورها الحقيقية الشأن الَّذِي يَخْتَلِفُونَ فِيهِ من الحق الشامل لجميع ما خالفوه مما جاء به الرسل المبعوثون فيهم ويدخل فيه البعث دخولا أوليا، والتعبير عن ذلك بالموصول للدلالة على فخامته وللإشعار بعلية ما ذكر في حيز الصلة للتبيين، وتقديم الجار والمجرور لرعاية رؤوس الآي وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا بالله تعالى بالإشراك وإنكار البعث الجسماني وتكذيب الرسل ﵈ أَنَّهُمْ كانُوا كاذِبِينَ في كل ما يقولونه ويدخل فيه قولهم: لا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ دخولا أوليا.

şöyle diyerek: { لَقَدْ وُعِدْنا نَحْنُ وَآباؤُنا هذا مِنْ قَبْلُ إِنْ هذا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “Andolsun, bu bize ve daha önce atalarımıza da vadedilmişti; bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir”. { لِيُبَيِّنَ لَهُمُ } “Onlara açıklaması için”; { بَلى } lafzının delalet ettiği 'onları diriltecektir' manasına müteallıktır. Zamir, müminleri ve kâfirleri kapsayacak şekilde ölen kimselere râcidir; zira açıklama müminler için de söz konusudur. Çünkü onlar her ne kadar bunu bilseler de işin hakikati bizzat görüldüğünde durum apaçık ortaya çıkar ve ilimleri ayne'l-yakîn mertebesine ulaşır; yani onlara bununla ve halleri olduğu gibi müşahede etmekle, onları hakiki suretleriyle bizzat görmekle kendilerine hasıl olacak şeyle açıklamak için onları diriltecektir: { الَّذِي يَخْتَلِفُونَ فِيهِ } “Hakkında ihtilaf ettikleri şeyi”; kendilerine gönderilen peygamberlerin getirdiği ve onların muhalefet ettiği her şeyi kapsayan hakikati [açıklamak için] ki öldükten sonra dirilme de buna öncelikle dahildir. Bundan ism-i mevsul ile bahsedilmesi, onun azametine delalet etmek ve sıla cümlesinde zikredilen hususun açıklamaya illet olduğuna dikkat çekmek içindir. Câr ve mecrûrun öne alınması ise ayet sonlarının uyumunu gözetmek içindir. { وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Ve inkâr edenlerin bilmesi için” şirk koşarak, cismanî dirilişi inkâr ederek ve peygamberleri aleyhimüsselâm yalanlayarak Allah Teâlâ'yı inkâr edenlerin, { أَنَّهُمْ كانُوا كاذِبِينَ } “kendilerinin yalancı olduklarını” söyledikleri her şeyde [yalancı olduklarını bilmeleri için] ki onların: { لا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ } “Allah ölen kimseyi diriltmez” sözleri de buna öncelikle dahildir.

ونقل في البحر القول بتعلق لِيُبَيِّنَ إلخ بقوله تعالى: وَلَقَدْ بَعَثْنا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا أي بعثناه ليبين لهم ما اختلفوا فيه وأنهم كانوا على الضلالة قبل بعثه مفترين على الله سبحانه الكذب ولا يخفى بعد ذلك وتبادر ما تقدم، وجعل التبيين والعلم المذكورين غاية للبعث كما في إرشاد العقل السليم باعتبار وروده في معرض الرد على المخالفين وابطال مقالة المعاندين المستدعي للتعرض لما يردعهم عن المخالفة ويأخذ بهم إلى الإذعان للحق فإن الكفرة إذا علموا أن تحقق البعث إذا كان لتبيين أنه حق وليعلموا أنهم كاذبون في إنكاره كان أزجر عن إنكاره وأدعى إلى الاعتراف به ضرورة أنه يدل على صدق العزيمة على تحقيقه كما تقول لمن ينكر أنك تصلي لأصلين رغما لأنفك وإظهارا لكذبك، ولأن تكرر الغايات أدل على وقوع المغيا بها وإلا فالغاية الأصلية للبعث باعتبار ذاته إنما هو الجزاء الذي هو الغاية القصوى للخلق المغيا بمعرفته ﷿ وعبادته، وإنما لم يذكر ذلك لتكرر ذكره في مواضع وشهرته، وفيه أنه إنما لم يدرج على الكفار بكذبهم تحت التبيين بأن يقال مثلا: وإن الذين كفروا كانوا كاذبين بل جيء بصيغة العلم لأن ذلك ليس مما يتعلق به التبيين الذي هو عبارة عن إظهار ما كان مبهما قبل ذلك بأن يخبر به فيختلف فيه كالبعث الذي نطق به القرآن فاختلف فيه المختلفون، وأما كذب الكافرين فليس من هذا القبيل، ويستفاد من تحقيقه في نظير ما هنا أنه لما كان مدلول الخبر هو الصدق والكذب احتمال عقلي وكان معنى تبيين الصدق إظهار ذلك المدلول وقطع احتمال نقيضه بعد ما كان محتملا له عقليا ناسب أن يعلق التبيين بالذي فيه يختلفون من الحق، وليس بين الصدق والحق كثير فرق، ولما كان الكذب أمرا حادثا لا دلالة الخبر عليه حتى يتعلق به التبيين والإظهار بل هو نقيض مدلوله فما يتعلق به يكون علما مستأنفا ناسب أن يعلق العلم بأنهم كانوا كاذبين فليتدبر.

el-Bahr'da, { لِيُبَيِّنَ } lafzının Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ بَعَثْنا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا } “Andolsun biz her ümmete bir peygamber gönderdik” buyruğuna müteallık olduğu, yani: 'Hakkında ihtilaf ettikleri şeyi ve peygamber gönderilmeden önce sapıklık üzere olup Allah Sübhânehu'ya yalan iftira ettiklerini onlara açıklaması için onu gönderdik' manasında olduğu görüşü nakledilmiştir. Bunun uzaklığı ve daha önce geçenin zihne ilk gelen mana olduğu gizli değildir. İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de belirtildiği üzere, zikredilen açıklama ve bilmenin dirilmenin gayesi kılınması; muhaliflere reddiye ve inatçıların sözünü iptal makamında gelmesi itibarıyladır ki bu makam, onları muhalefetten caydıracak ve hakka boyun eğdirecek hususlara değinmeyi gerektirir. Zira kâfirler, dirilmenin gerçekleşmesinin onun hak olduğunu açıklamak ve inkârlarında yalancı olduklarını bilsinler diye olduğunu anladıklarında, bu durum inkârdan daha çok caydırıcı ve dirilmeyi itirafa daha çok sevk edici olur; çünkü bu, onun gerçekleşmesine dair kesin azme delalet eder. Nitekim namaz kıldığını inkâr eden kimseye: 'Senin burnunu sürtmek ve yalancılığını ortaya çıkarmak için kesinlikle namaz kılacağım' demen gibidir. Bir de gayelerin tekerrür etmesi, gayesine ulaşılan şeyin vukuuna daha çok delalet eder; aksi takdirde dirilmenin bizzat kendi zatı itibarıyla asıl gayesi, Allah'ın azze ve celle bilinmesi ve O'na ibadet edilmesi gayesine matuf olan yaratılışın nihai hedefi konumundaki cezadır (karşılıktır). Bunun zikredilmemesi ise birçok yerde tekrar tekrar anılmış ve meşhur olmasından dolayıdır. Yine o eserde belirtildiğine göre, kâfirlerin yalancılıklarının meselâ: 've inkâr edenlerin yalancı olduklarını [açıklasın diye]' denilmeyip açıklama altına dahil edilmemesi, aksine ilim sığasıyla getirilmesi şundandır: Çünkü bu, daha önce kapalı olan bir şeyin haber verilip hakkında ihtilaf edilmesiyle —tıpkı Kur'an'ın dile getirip ihtilaf edenlerin hakkında ihtilafa düştüğü dirilme gibi— açığa çıkarılmasından ibaret olan açıklamanın (tebyînin) taalluk edeceği şeylerden değildir. Kâfirlerin yalancılığı ise bu kabîlden değildir. Buradaki benzer meseledeki tahkikinden anlaşıldığına göre: Haberin medlûlü doğruluk ve aklen yalana ihtimali bulunması olup doğruluğu açıklamanın manası da o medlûlü açığa çıkarmak ve aklen muhtemel olduktan sonra zıddının ihtimalini kesip atmak olduğundan; açıklamanın, ihtilaf ettikleri hakka bağlanması uygun düşmüştür; doğruluk ile hak arasında da pek bir fark yoktur. Yalancılık ise haberin medlûlünün zıddı olup haber ona delalet etmediğinden açıklama ve izharın taalluk edeceği bir şey olmayıp aksine ona taalluk eden şey yeni bir bilgi olacağından; bilmenin, onların yalancı olduklarına bağlanması uygun düşmüştür. İyi düşünülsün.

قيل: ولكون العلم بما ذكر من روادف ذلك التبيين قيل وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا دون وليجعل الذين كفروا عالمين، وخص الإسناد بهم حيث لم يقل وليعلموا أن الذين كفروا كانوا كاذبين تنبيها على أن الأهم علمهم وقيل:

Denildi ki: Zikredilen şeyin bilinmesi bu açıklamanın gereklerinden ve neticelerinden olduğu için { وَلِيَجْعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا عَالِمِينَ } (inkâr edenleri bilenler kılsın diye) denilmeyip { وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “ve inkâr edenlerin bilmesi için” denilmiştir. { وَلِيَعْلَمُوا أَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا كَانُوا كَاذِبِينَ } (inkâr edenlerin yalancı olduklarını bilsinler diye) denilmeyip isnadın onlara tahsis edilmesi ise en mühim olanın onların bilmesi olduğuna dikkat çekmek içindir. Şöyle de denildi:

لم يقل ذلك لأن علم المؤمنين بما ذكر حاصل قبل ذلك أيضا. وتعقب بأن حصول مرتبة من مراتب العلم لا يأبى حصول مرتبة أعلا منها فلم لم يقل ذلك إيذانا بحصول هذه المرتبة من العلم لهم حينئذ، ولعل فيه غفلة عن مراد القائل، وجوز أن يراد من علم الكفرة بأنهم كانوا كاذبين تعذيبهم على كذبهم فكأنه قيل: ليظهر للمؤمنين والكافرين الحق وليعذب الكافرون على كذبهم فيما كانوا يقولونه من أنه تعالى لا يبعث من يموت ونحوه، وهذا كما يقال للجاني: غدا تعلم جنايتك، وحينئذ وجه تخصيص الاسناد بهم ظاهر، وهو كما ترى. وزعم بعض الشيعة أن الآية في

Böyle denilmedi; çünkü müminlerin zikredilen şeyi bilmeleri bundan önce de zaten gerçekleşmişti. [Bu gerekçeye] şu şekilde itiraz edilmiştir: İlim mertebelerinden bir mertebenin gerçekleşmiş olması, ondan daha üst bir mertebenin gerçekleşmesine mâni değildir; o hâlde o vakit onlar için ilmin bu [üstün] mertebesinin hâsıl olduğunu bildirmek üzere niçin öyle denilmedi? Ne var ki bu itirazda, sözü söyleyenin muradından bir gaflet (maksadını kavrayamama) bulunabilir. Kâfirlerin yalancı olduklarını bilmelerinden kastın, yalanları sebebiyle cezalandırılmaları olması da caiz görülmüştür. Âdeta şöyle denilmiş gibidir: Müminlere ve kâfirlere hak zahir olsun ve kâfirler, Allah Teâlâ'nın ölen kimseyi diriltmeyeceğine ve benzeri iddialarına dair söyledikleri yalanlar sebebiyle azap görsünler. Bu durum, suçluya: «Yarın işlediğin cinayeti/cezanı anlarsın!» denilmesine benzer. Bu takdirde isnadın onlara tahsis edilme veçhi açıktır; nitekim durum gördüğün gibidir. Şîa'dan bazıları ise bu ayetin

علي كرم الله تعالى وجهه والأئمة من بنيه رضي الله تعالى عنهم وأنها من أدلة الرجعة التي قال بها أكثرهم، وهو زعم باطل، والقول بالرجعة محض سخافة لا يكاد يقول بها من يؤمن بالبعث، وقد بين ذلك على أتم وجه في التحفة الاثني عشرية، ولعل النوبة تفضي إن شاء الله تعالى إلى بيانه، وما

Ali kerremallâhu Teâlâ vecheh ve onun evlatlarından olan imamlar radıyallâhu Teâlâ anhüm hakkında olduğunu ve çoğunun benimsediği ric'atın delillerinden olduğunu iddia etmiştir. Bu bâtıl bir iddiadır; ric'at görüşü ise dirilişe inanan bir kimsenin neredeyse asla söylemeyeceği katıksız bir saçmalıktır. Bu husus et-Tuhfetü'l-İsnâ Aşeriyye'de en kâmil şekilde açıklanmıştır; inşâallahu Teâlâ sırası geldiğinde onun beyanına yer verilecektir.

أخرجه ابن مردويه عن علي كرم الله تعالى وجهه إنه قال: إن قوله تعالى وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ الآية نزلت في غير مسلم الصحة،

İbn Merdûye'nin Ali'den kerremallâhu Teâlâ vecheh rivayet ettiği, onun şöyle dediğine dair rivayet: 'Allah Teâlâ'nın: { وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ } ayeti benim hakkımda indi' sözünün sıhhati kabul edilmiş değildir.

وعلى فرض التسليم لا دليل فيه على ما يزعمونه من الرجعة بأن يقال إنه رضي الله تعالى عنه أراد أنها نزلت بسببي، ويكون رضي الله تعالى عنه هو الرجل الذي تقاضى دينا له على رجل من المشركين فقال ما قال كما مر عن ابن الجوزي وأبي العالية، وأخرجه عن أبي العالية عبد بن حميد وابن جرير وابن المنذر وابن أبي حاتم واستنبط الشيخ بهاء الدين من الآية دليلا على أن الكذب مخالفة الواقع ولا عبرة بالاعتقاد وهو ظاهر فافهم.

Kabul edildiği farz edilse bile, onun radıyallâhu Teâlâ anh 'benim sebebimle indi' demek istediği ve müşriklerden bir adamdaki alacağını talep edip de az önce İbnü'l-Cevzî ve Ebü'l-Âliye'den nakledildiği üzere o sözü söyleyen adamın kendisi radıyallâhu Teâlâ anh olduğu söylenerek onların iddia ettiği ric'ate bunda hiçbir delil yoktur. Bunu Ebü'l-Âliye'den Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir. Şeyh Bahâüddîn bu ayetten, yalanın vakıaya (gerçeğe) aykırılık olduğuna ve itikada itibar edilmeyeceğine dair bir delil istinbat etmiştir ki bu açıktır, iyi anla.

إِنَّما قَوْلُنا استئناف لبيان التكوين على الإطلاق ابتداء أو إعادة بعد التنبيه على إنية البعث ومنه يعلم كيفيته- فما- كافة وقَوْلُنا مبتدأ، وقوله تعالى: لِشَيْءٍ متعلق به واللام للتبليغ كما في قولك: قلت لزيد قم فقام، وقال الزجاج: هي لام السبب أي لأجل إيجاد شيء، وتعقب بأنه ليس بواضح والمتبادر من الشيء هنا المعدوم وهو أحد إطلاقاته، وقد برهن الشيخ إبراهيم الكوراني عليه الرحمة على أن إطلاق الشيء على المعدوم حقيقة كإطلاقه على الموجود وألف في ذلك رسالة جليلة سماها جلاء الفهوم، ويعلم منها أن القول بذلك الإطلاق ليس خاصا بالمعتزلة كما هو المشهور، ولهذا أول هنا من لم يقف على التحقيق من الجماعة فقال: إن التعبير عنه بذلك باعتبار وجوده عند تعلق مشيئته تعالى به لا أنه كان شيئا قبل ذلك.

{ إِنَّما قَوْلُنا } “Bizim sözümüz ancak...”; dirilmenin gerçekliğine dikkat çekildikten sonra, ilk yaratma veya yeniden diriltme şeklinde mutlak olarak var etmenin beyanı için yeni bir başlangıçtır; dirilmenin keyfiyeti de bundan anlaşılır. { ما } kâffedir (engelleyicidir), { قَوْلُنا } mübtedadır. Allah Teâlâ'nın: { لِشَيْءٍ } “bir şeye” buyruğu ona müteallıktır; lâm harfi tıpkı 'Zeyd'e kalk dedim, o da kalktı' sözünde olduğu gibi tebliğ içindir. Zeccâc ise onun sebep lâmı olduğunu, yani 'bir şeyi var etmek için' demek olduğunu söylemiştir. Fakat bunun açık olmadığı ve buradaki 'şey'den ilk akla gelenin madûm (yokluk) olduğu belirtilerek itiraz edilmiştir ki bu da onun kullanımlarından biridir. Şeyh İbrâhim el-Kûrânî aleyhirrahme, şey lafzının madûma ıtlak edilmesinin tıpkı mevcuda ıtlak edilmesi gibi hakikat olduğunu delillendirmiş ve bu hususta Celâü'l-Fühûm adını verdiği celîl bir risale kaleme almıştır. Bu kullanımın meşhur olduğu üzere sadece Mutezile'ye mahsus olmadığı da ondan anlaşılır. Bu sebeple cemaatten tahkike vakıf olamayanlar burada tevil yapmış ve şöyle demişlerdir: Ondan bu şekilde tabir edilmesi, Allah Teâlâ'nın meşîeti ona taalluk ettiği andaki varlığı itibarıyladır, yoksa bundan önce bir şey olduğu için değildir.

وفي البحر نقلا عن ابن عطية أن في قوله تعالى: لِشَيْءٍ وجهين: أحدهما أنه لما كان وجوده حتما جاز أن يسمى شيئا وهو في حال العدم، والثاني أن ذلك تنبيه على الأمثلة التي ينظر فيها وأن ما كان منها موجودا كان مرادا وقيل له كن فكان فصار مثالا لما يتأخر من الأمور بما تقدم، وفي هذا مخلص من تسمية المعدوم شيئا اه، وفيه من الخفاء ما فيه، وأيّا ما كان فالتنوين للتنكير أي لشيء أي شيء كان مما عز وهان إِذا أَرَدْناهُ ظرف- لقولنا- أي وقت تعلق إرادتنا بإيجاده أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ في تأويل مصدر خبر للمبتدأ، واللام في لَهُ كاللام في لِشَيْءٍ فَيَكُونُ إما عطف على مقدر يفصح عنه الفاء وينسحب عليه الكلام أي فنقول ذلك فيكون، وإما جواب لشرط محذوف أي فإذا قلنا ذلك فهو يكون، وقيل: إنه بعد تقدير هو تكون الجملة خبرا لمبتدأ محذوف أي ما أردناه فهو يكون، وكان في الموضعين تامة، والذي ذهب إليه أكثر المحققين وذكره مقتصرا عليه شيخ الإسلام أنه ليس هناك قول ولا مقول له ولا أمر ولا مأمور حتى يقال: إنه يلزم أحد المحالين إما خطاب المعدوم أو تحصيل الحاصل أو يقال: إِنَّما مستدعية انحصار قوله تعالى في قوله تعالى: كُنْ وليس يلزم منه انحصار أسباب التكوين فيه كما يفيده قوله سبحانه: إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ [يس: ٨٢] فإن المراد بالأمر الشأن الشامل للقول والفعل ومن ضرورة انحصاره في كلمة كن انحصار أسبابه على الإطلاق في ذلك بل إنما هو تمثيل لسهولة تأتي المقدورات حسب تعلق مشيئته تعالى وتصوير لسرعة حدوثها بما هو علم في ذلك من طاعة المأمور المطيع لأمر الآمر المطاع، فالمعنى إنما إيجادنا لشيء عند تعلق مشيئتنا به أن نوجده في أسرع ما يكون، ولما عبر عنه بالأمر الذي هو قول مخصوص وجب أن يعبر عن مطلق الإيجاد بالقول المطلق.

el-Bahr'da İbn Atıyye'den nakledildiğine göre Allah Teâlâ'nın: { لِشَيْءٍ } buyruğunda iki vecih vardır: Birincisi, onun varlığı kesin olduğu için adem (yokluk) halindeyken de 'şey' olarak isimlendirilmesi caiz olmuştur. İkincisi, bu, üzerinde düşünülecek misallere bir tenbihtir; onlardan mevcut olan her şey irade edilmiş ve ona 'ol' denilmiş, o da oluvermiştir; böylece geçmişte olanlar üzerinden sonradan gelecek işlere bir misal teşkil etmiştir; bunda da madûmu şey olarak isimlendirmekten bir kurtuluş yolu vardır. [İbn Atıyye'nin sözü bitti]. Bunda ne kadar kapalılık bulunduğu ortadadır. Her nasıl olursa olsun, tenvin tenkir içindir; yani değerli veya değersiz olsun herhangi bir şeye demektir. { إِذا أَرَدْناهُ } “Onu dilediğimiz zaman”; { قَوْلُنا } lafzının zarfıdır; yani onu var etmeye irademizin taalluk ettiği vakit demektir. { أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ } “Ona 'ol' dememizdir”; mastar tevilinde olarak mübtedanın haberidir. { لَهُ } lafzındaki lâm, tıpkı { لِشَيْءٍ } lafzındaki lâm gibidir. { فَيَكُونُ } “O da hemen oluverir”; ya fâ harfinin açıkladığı ve sözün akışının gerektirdiği takdirî bir fiile matuftur; yani 'biz öyle deriz, o da hemen oluverir' demektir; ya da mahzuf bir şartın cevabıdır; yani 'biz bunu dediğimiz vakit o hemen olur' demektir. Şöyle de denilmiştir: { هُوَ } zamiri takdir edildikten sonra bu cümle mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani 'dilediğimiz şey, o hemen olur' demektir. { كان } her iki yerde de tâmmedir. Muhakkiklerin çoğunun benimsediği ve Şeyhü'l-İslam'ın da sadece bununla yetinerek zikrettiği görüşe göre; ortada ya madûma hitap etme ya da hâsılı tahsil (zaten olanı oldurma) şeklindeki iki muhalden birinin lazım geleceği söylenecek veya: { إِنَّما } lafzı Allah Teâlâ'nın sözünün Allah Teâlâ'nın: { كُنْ } “Ol” sözüne hasredilmesini gerektirir; bundan ise tekvîn sebeplerinin onda hasredilmesi gerekmez —nitekim Sübhânehu'nun: { إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “O'nun buyruğu, bir şeyi dilediği zaman ona sadece 'ol' demesidir, o da hemen oluverir” buyruğu da bunu ifade eder; zira emir ile kastedilen söz ve fiili kapsayan durumdur; onun 'ol' kelimesine hasredilmesinden sebeplerinin mutlak olarak buna hasredilmesi zarurîdir— denilecek bir söz, kendisine söz söylenen, bir emir veya emredilen yoktur. Bilakis bu, sadece Allah Teâlâ'nın meşîetinin taallukuna göre makdûrâtın (kudret dahilindeki şeylerin) kolayca meydana gelişini temsil etmek ve emre itaat eden bir memurun itaat edilen âmirin emrine uymasındaki bilinen durum ile [eşyanın] ne kadar süratle meydana geldiğini tasvir etmektir. Anlam şudur: Meşîetimiz ona taalluk ettiğinde bir şeyi var etmemiz, ancak onu en hızlı bir şekilde var etmemizden ibarettir. Özel bir söz olan 'emir' ile tabir edilince, mutlak var etmeyi de mutlak 'söz' ile tabir etmek vâcip olmuştur.

وقيل: إن الكلام على حقيقته وبذلك جرت العادة الإلهية ونسب إلى السلف، وأجيب لهم عن حديث لزوم أحد المحذورين تارة بأن الخطاب تكويني ولا ضير في توجهه إلى المعدوم، وتعقب بأنه قول بالتمثيل وتارة بأن

Sözün hakikati üzere olduğu, ilahî âdetin bu şekilde cereyan ettiği de söylenmiş ve bu selefe nispet edilmiştir. İki mahzurdan birinin gerekeceği itirazına onlar adına bazen şöyle cevap verilmiştir: Hitap tekvînîdir, onun madûma yönelmesinde hiçbir sakınca yoktur. Fakat buna 'bu temsil görüşünü benimsemektir' diye itiraz edilmiştir. Bazen de şöyle cevap verilmiştir:

المعدوم ثابت في العلم ويكفي في صحة خطابه ذلك حتى أن بعضهم قال بأنه مرئي له تعالى في حال عدمه، وتعقب بما يطول، وأما حديث الانحصار فقالوا إن الأمر فيه هين، وقد مر بعض الكلام في هذا المقام.

Madûm ilimde sabittir; ona hitabın sahih olması için bu yeterlidir, hatta bazısı madûmun yokluk halindeyken de Allah Teâlâ tarafından görülebilir olduğunu söylemiştir. Buna da uzayıp giden itirazlar yapılmıştır. Hasr meselesine gelince; onda işin kolay olduğunu söylemişlerdir. Bu makamda daha önce bir miktar kelam geçmişti.

واحتج بعض أهل السنة بالآية بناء على الحقيقة على قدم القرآن قال: إنها تدل على أنه تعالى إذا أراد إحداث شيء قال له كن فلو كان كن حادثا لزم التسلسل وهو محال فيكون قديما ومتى قيل بقدم البعض فليقل بقدم الكل، وتعقب بأن كلمة إذا لا تفيد التكرار ولذا إذا قال لامرأته: إذا دخلت الدار فأنت طالق فدخلت مرات لا تطلق إلا طلقة واحدة فلا يلزم أن يكون كل محدث محدثا بكلمة كن فلا يلزم التسلسل على أن القول بقدم كُنْ ضروري البطلان لما فيه من ترتب الحروف، وكذا يقال في سائر الكلام اللفظي.

Ehl-i Sünnet'ten bazıları, hakikat kabulüne dayanarak bu ayeti Kur'an'ın kadim olduğuna delil getirmiş ve şöyle demiştir: Ayet delalet eder ki, Allah Teâlâ bir şeyi var etmek istediğinde ona 'ol' der; şayet 'ol' lafzı hâdis olsaydı teselsül gerekirdi ki bu muhaldir; o halde kadimdir. Bir kısmın kadim olduğu söylenince tamamının kadim olduğu söylenmelidir. Buna şöyle itiraz edilmiştir: { إِذا } kelimesi tekrar ifade etmez; bu sebeple bir kimse karısına 'Eve girersen boşsun' dese ve kadın defalarca girse sadece bir talak düşer. Dolayısıyla her hâdisin 'ol' kelimesiyle meydana getirilmiş olması gerekmez ve teselsül de lazım gelmez. Kaldı ki harflerin birbiri ardınca dizilişi sebebiyle { كُنْ } lafzının kadim olduğunu söylemek zorunlu olarak bâtıldır; diğer lafzî kelam hakkında da aynı şey söylenir.

وقال الإمام: إن الآية مشعرة بحدوث الكلام من وجوه: الأول أن قوله تعالى: إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ يقتضي كون القول واقعا بالإرادة وما كان كذلك فهو محدث، والثاني أنه علق القول بكلمة إِذا ولا شك أنها تدخل للاستقبال، والثالث أن قوله تعالى: أَنْ نَقُولَ لا خلاف في أنه ينبئ عن الاستقبال، والرابع أن قوله سبحانه كُنْ فَيَكُونُ كن فيه مقدمة على حدوث المكون ولو بزمان واحد والمقدم على المحدث كذلك محدث فلا بد من القول بحدوث الكلام. نعم إنها تشعر بحدوث الكلام اللفظي الذي يقول به الحنابلة ومن وافقهم ولا تشعر بحدوث الكلام النفسي. والأشاعرة في المشهور عنهم لا يدعون إلا قدم النفسي وينكرون قدم اللفظي، وهو بحث أطالوا الكلام فيه فليراجع. وما ذكر من دلالة إِذا ونَقُولَ على الاستقبال هو ما ذكره غير واحد، لكن نقل أبو حيان عن ابن عطية أنه قال: ما في ألفاظ هذه الآية من معنى الاستقبال والاستئناف إنما هو راجع إلى المراد لا إلى الإرادة، وذلك أن الأشياء المرادة المكونة في وجودها استئناف واستقبال لا في إرادة ذلك ولا في الأمر به لأن ذينك قديمان فمن أجل المراد عبر بإذا ونقول. وأنت تعلم أنه لا كلام في قدم الإرادة لكنهم اختلفوا في أنها هل لها تعلق حادث أم لا فقال بعضهم بالأول، وقال آخرون: ليس لها إلا تعلق أزلي لكن بوجود الممكنات فيما لا يزال كل في وقته المقدر له. فالله تعالى تعلقت إرادته في الأزل بوجود زيد مثلا في يوم كذا وبوجود عمرو في يوم كذا وهكذا، ولا حاجة إلى تعلق حادث في ذلك اليوم، وأما الأمر فالنفسي منه قديم واللفظي حادث عن القائلين بحدوث الكلام اللفظي. وأما الزمان فكثيرا ما لا يلاحظ في الأفعال المستندة إليه تعالى، واعتبر كان الله تعالى ولا شيء معه وخلق الله تعالى العالم ونحو ذلك ولا أرى هذا الحكم مخصوصا فيما إذا فسر الزمان بما ذهب إليه الفلاسفة بل يطرد في ذلك وفيما إذا فسر بما ذهب إليه المتكلمون فتأمل والله تعالى الهادي. وجعل غير واحد الآية لبيان إمكان البعث، وتقريره أن تكوين الله تعالى بمحض قدرته ومشيئته لا توقف له على سبق المواد والمدد وإلا لزم التسلسل، وكما أمكن له تكوين الأشياء ابتداء بلا سبق مادة ومثال أمكن له تكوينها إعادة بعده وظاهره أنه قول بإعادة المعدوم، وظواهر كثير من النصوص أن البعث بجمع الأجزاء المتفرقة، وسيأتي تحقيق ذلك كما وعدناك آنفا إن شاء الله تعالى.

İmam şöyle demiştir: Ayet birkaç yönden kelamın hâdis olduğunu hissettirmektedir: Birincisi, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ } buyruğu sözün irade ile vaki olmasını iktiza eder; bu vasıfta olan her şey ise hâdistir. İkincisi, sözü { إِذا } kelimesine bağlamıştır; bunun istikbal (gelecek) için dahil olduğunda şüphe yoktur. Üçüncüsü, Allah Teâlâ'nın: { أَنْ نَقُولَ } buyruğunun istikbal bildirdiğinde ihtilaf yoktur. Dördüncüsü, Sübhânehu'nun: { كُنْ فَيَكُونُ } buyruğundaki { كُنْ } emri, var edilen şeyin varoluşundan bir an bile olsa öncedir; hâdis olanın önünde yer alan ise aynı şekilde hâdistir; binaenaleyh kelamın hâdis olduğunu söylemek gerekir. Evet, bu ayet Hanbelîler ve onlara muvafakat edenlerin savunduğu lafzî kelamın hâdis olduğunu hissettirir, nefsî kelamın hâdis olduğunu hissettirmez. Eş'arîler ise meşhur görüşlerine göre ancak nefsî kelamın kıdemini iddia eder, lafzî kelamın kıdemini reddederler; bu, üzerinde sözü uzattıkları bir tartışmadır, müracaat edilsin. { إِذا } ve { نَقُولَ } kelimelerinin istikbale delalet ettiğine dair zikredilen husus birden fazla âlimin belirttiği şeydir. Ancak Ebû Hayyân, İbn Atıyye'den onun şöyle dediğini nakletmiştir: Bu ayetin lafızlarındaki istikbal ve istînâf (yenilenme) anlamı iradeye değil ancak irade edilen şeye (murada) râcidir; çünkü var edilen murad nesnelerin varoluşunda bir istînâf ve istikbal söz konusudur; yoksa o şeyin iradesinde veya emrinde değildir; çünkü o ikisi kadimdir. İşte murad sebebiyle { إِذا } ve { نَقُولَ } ile tabir edilmiştir. Sen de bilirsin ki iradenin kıdemi konusunda bir ihtilaf yoktur; ancak onun hâdis bir taalluku olup olmadığında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları birinci görüşü savunmuş, diğerleri ise: 'Onun ancak ezelî bir taalluku vardır, fakat mümkinlerin sonsuz gelecekte her birinin kendisi için takdir edilen vaktinde var olmasına taalluk eder' demişlerdir. Allah Teâlâ'nın iradesi ezelde meselâ Zeyd'in filan günde, Amr'ın da filan günde var olmasına taalluk etmiştir ve bu böyle sürer gider; o günde hâdis bir taalluka ihtiyaç yoktur. Emre gelince; lafzî kelamın hâdis olduğunu söyleyenlere göre onun nefsî olanı kadim, lafzî olanı ise hâdistir. Zamana gelince; Allah Teâlâ'ya isnad edilen fiillerde zaman çoğu kez mülahaza edilmez; 'Allah vardı ve O'nunla beraber hiçbir şey yoktu', 'Allah âlemi yarattı' ve benzeri ifadeleri buna kıyas et. Ben bu hükmün, zamanın filozofların benimsediği şekilde tefsir edildiği duruma mahsus olduğunu düşünmüyorum; bilakis bunda da kelamcıların benimsediği şekilde tefsir edildiği durumda da geçerlidir. İyi düşün; hidayet eden Allah Teâlâ'dır. Birden fazla âlim bu ayeti dirilmenin imkânını beyan sadedinde değerlendirmiştir. Bunun açıklaması şudur: Allah Teâlâ'nın sırf kudreti ve meşîetiyle var etmesi, önceden maddelerin ve sürelerin geçmiş olmasına bağlı değildir; aksi halde teselsül gerekirdi. Maddesi ve örneği önceden geçmeksizin eşyayı başlangıçta var etmesi O'nun için nasıl mümkün idiyse, sonradan onu yeniden var etmesi de öylece mümkündür. Bunun zahiri, madûmun iadesini kabul eden bir görüştür; nitekim pek çok nassın zahiri dirilişin dağılmış parçaların toplanmasıyla olacağını göstermektedir. Az önce sana vadettiğimiz gibi inşâallahu Teâlâ bunun tahkiki gelecektir.

وقرأ ابن عامر والكسائي هاهنا وفي [يس: ٨٢] فَيَكُونُ بالنصب، وخرجه الزجاج على العطف على نَقُولَ أي فإن يكون أو على أن يكون جواب كُنْ، وقد رد هذا الرضي وغيره بأن النصب في جواب الأمر مشروط بسببية مصدر الأول للثاني وهو لا يمكن هنا لاتحادهما فلا يستقيم ذاك، ووجه بأن مراده أنه نصب لأنه مشابه لجواب الأمر لمجيئه بعده وليس بجواب له من حيث المعنى لأنه لا معنى لقولك: قلت لزيد اضرب تضرب.

İbn Âmir ve Kisâî burada ve Yâsîn Sûresi'nde [82. ayette] nasb ile { فَيَكُونَ } şeklinde okumuşlardır. Zeccâc bunu { نَقُولَ } fiiline atfa yormuştur; yani 'bizim dememiz ve onun da olmasıdır' yahut { كُنْ } emrinin cevabı olması üzere tevil etmiştir. er-Radî ve başkaları buna karşı çıkarak, emir cevabındaki nasbın birincinin mastarının ikincisine sebep olması şartına bağlı olduğunu, burada ise ikisi bir olduğu için bunun mümkün olmadığını, dolayısıyla bu tevilin tutarlı olmadığını söyleyerek reddetmişlerdir. Bu görüş, onun muradının, emrin ardından geldiği için emir cevabına benzemesi sebebiyle mansub olduğu, yoksa mana bakımından onun cevabı olmadığı şeklinde tevil edilmiştir; çünkü 'Zeyd'e vur dedim, vurursun' sözünün bir manası yoktur.

وتعقب بأنه لا يخفى ضعفه وأنه يقتضي إلغاء الشرط المذكور، ثم قيل: والظاهر أن يوجه بأنه إذا صدر مثله عن البليغ على قصد التمثيل لسرعة التأثير بسرعة مبادرة المأمور إلى الامتثال يكون المعنى أن أقل لك اضرب تسرع إلى

Buna, zayıflığının gizli olmadığı ve zikredilen şartın iptal edilmesini gerektirdiği belirtilerek itiraz edilmiştir. Sonra şöyle denilmiştir: Zahir olan şudur ki, bu durum beliğ bir kimseden emredilenin imtisale (emri yerine getirmeye) süratle koşması ile tesirin süratini temsil etme kastıyla sadır olduğunda, mananın 'sana vur dersem hemen

الامتثال فيكون المصدر المسبب عنه مسبوكا من الهيئة لا من المادة، ومصدر الثاني من المادة أو محصل المعنى وبه يحصل التغاير بين المصدرين ويتضح السببية والمسببية، وقال بعضهم: إن مراد من قال إن النصب للمشابهة لجواب الأمر أن فَيَكُونُ كما في قراءة الرفع معطوف على ما ينسحب عليه الكلام أو هو بتقدير فهو يكون خبر لمبتدأ محذوف إلا أنه نصب لهذه المشابهة، وفيه ما فيه وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي اللَّهِ أي في حقه- ففي- على ظاهرها ففيه إشارة إلى أنها هجرة متمكنة تمكن الظرف في مظروفه فهي ظرفية مجازية أو لأجل رضاه- ففي- للتعليل كما في

imtisale koşarsın' şeklinde olması üzere tevil edilmesidir. Böylece kendisinden sebep doğan mastar maddeden değil heyetten çıkarılmış olur; ikincinin mastarı ise maddeden veya حاصل المعنى (mananın neticesinden) çıkarılmış olur ve bununla iki mastar arasında farklılık hasıl olup sebebiyet ve müsebbebiyet durumu vuzuha kavuşur. Bazıları şöyle demiştir: Nasbın emir cevabına benzerlikten kaynaklandığını söyleyenin muradı, { فَيَكُونُ } lafzının ref kıraatinde olduğu gibi sözün akışının gerektirdiği takdirî fiile matuf olduğu veya { فَهُوَ يَكُونُ } takdiriyle mahzuf bir mübtedanın haberi olduğu, ancak bu benzerlikten ötürü mansub kılındığıdır; bunda da söylenecek şeyler vardır. { وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي اللَّهِ } “Allah uğrunda hicret edenler”; yani O'nun hakkı uğrunda; dolayısıyla { فِي } lafzı zahiri üzeredir ve bunda hicretin, zarfın mazrufta yerleştiği gibi tam bir yerleşme olduğuna bir işaret vardır; dolayısıyla mecazî bir zarfiyettir. Yahut O'nun rızası için demektir; bu durumda { فِي } sebep bildirmek içindir; nitekim

قوله ﷺ: «إن امرأة دخلت النار في هرة»

Peygamber Efendimiz'in sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bir kadın bir kedi yüzünden cehenneme girdi» buyruğunda da böyledir.

والمهاجرة في الأصل مصارمة الغير ومتاركته واستعملت في الخروج من دار الكفر إلى دار الإيمان أي والذين هجروا أوطانهم وتركوها في الله تعالى وخرجوا مِنْ بَعْدِ ما ظُلِمُوا أي من بعد ظلم الكفار إياهم. أخرج عبد بن حميد وابن جرير وابن المنذر وابن أبي حاتم عن قتادة قال: هم أصحاب محمد ﷺ ظلمهم أهل مكة فخرجوا من ديارهم حتى لحق طوائف منهم بأرض الحبشة ثم بوأهم الله تعالى المدينة بعد ذلك حسبما وعد سبحانه بقوله جل وعلا: لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيا حَسَنَةً أي مباءة حسنة، وحاصله لننزلهم في الدنيا منزلا حسنا، وعن الحسن دارا حسنة، والتقدير الأول أظهر لدلالة الفعل عليه، والثاني أوفق بقوله تعالى: تَبَوَّؤُا الدَّارَ [الحشر: ٩] ، وأيّا ما كان- فحسنة- صفة محذوف منصوب نصب الظروف، وجوز أن يكون مفعولا ثانيا لنبوئنهم على معنى لنعطينهم منزلة حسنة، وفسر ذلك بالغلبة على أهل مكة الذين ظلموهم وعلى العرب قاطبة، وقيل: هي ما بقي لهم في الدنيا من الثناء وما صار لأولادهم من الشرف، وعن مجاهد أن التقدير معيشة حسنة أي رزقا حسنا وقيل:

Muhaceret aslında başkasıyla bağları koparmak ve onu terk etmektir; küfür diyarından iman diyarına çıkmak anlamında kullanılmıştır. Yani vatanlarını Allah Teâlâ uğrunda hicret edip terk edenler ve { مِنْ بَعْدِ ما ظُلِمُوا } “zulme uğradıktan sonra” yani kâfirlerin kendilerine zulmetmesinden sonra çıkanlar. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Onlar Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabıdır; Mekke ehli onlara zulmetti, onlar da yurtlarından çıktılar; hatta onlardan birtakım gruplar Habeşistan topraklarına ulaştı. Sonra Allah Teâlâ, şânı yüce olan Sübhânehu'nun: { لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيا حَسَنَةً } “Biz onları dünyada mutlaka güzel bir yere yerleştireceğiz” buyruğunda vaad ettiği üzere onlara Medine'yi yurt kıldı. Yani güzel bir yerleşim yeri [vereceğiz]; neticesi: 'Onları dünyada güzel bir menzile yerleştireceğiz' demektir. Hasan'dan 'güzel bir diyar' rivayeti gelmiştir. Birinci takdir fiilin ona delalet etmesi sebebiyle daha açıktır; ikincisi ise Allah Teâlâ'nın: { تَبَوَّؤُا الدَّارَ } “Diyarı yurt edinenler” buyruğuna daha uygundur. Her halükarda { حَسَنَةً } lafzı, zarfların nasbı gibi nasbedilmiş mahzuf bir ismin sıfatıdır. 'Onlara güzel bir mevki veririz' manasıyla { لنبوئنهم } fiilinin ikinci mef'ûlü olması da caiz görülmüştür. Bu da kendilerine zulmeden Mekke ehline ve bütün Araplara üstün gelmekle tefsir edilmiştir. Denildi ki: O, dünyada kendileri için baki kalan övgü ve çocuklarına geçen şereftir. Mücahid'den ise takdirin 'güzel bir maişet' yani 'güzel bir rızık' olduğu rivayet edilmiştir. Denildi ki:

التقدير عطية حسنة، والمراد بالعطية المعطى، ويفسر ذلك بكل شيء حسن ناله المهاجرون في الدنيا، وقدر بعضهم تبوئة حسنة فهو صفة مصدر محذوف، وقد تعتبر هذه التبوئة بحيث تشمل إعطاء كل شيء حسن صار للمهاجرين على نحو السابق. وفي البحر أن الظاهر أن انتصاب حَسَنَةً على المصدر على غير الصدر لأن معنى لنبوئنهم لنحسنن إليهم فحسنة بمعنى إحسانا، وعلى جميع التقادير الَّذِينَ هاجَرُوا مبتدأ وجملة لَنُبَوِّئَنَّهُمْ خبره.

Takdir 'güzel bir ihsan'dır; atıyye (ihsan) ile kastedilen verilen şeydir ve bu, hicret edenlerin dünyada elde ettiği her güzel şey ile tefsir edilir. Bazıları 'güzel bir yerleştirme ile yerleştiririz' şeklinde takdir etmiştir; bu durumda mahzuf bir mef'ûl-i mutlakın sıfatıdır. Bu yerleştirme, önceki veçhe göre muhacirlere hasıl olan her güzel şeyin verilmesini kapsayacak şekilde de kabul edilebilir. el-Bahr'da şöyle denmektedir: Zahir olan, { حَسَنَةً } kelimesinin gayr-i sadr bir mastar olarak mansub olmasıdır; çünkü 'onları yerleştireceğiz' ifadesinin anlamı 'onlara kesinlikle iyilik edeceğiz' demektir; dolayısıyla حسنة kelimesi ihsan anlamındadır. Bütün bu takdirlere göre { الَّذِينَ هاجَرُوا } mübteda, { لَنُبَوِّئَنَّهُمْ } cümlesi ise onun haberidir.

وجوز أبو البقاء أن يكون الَّذِينَ منصوب بفعل محذوف يفسره المذكور، والأول متعين عند أبي حيان قال:

Ebû'l-Bekâ, { الَّذِينَ } lafzının zikredilenin tefsir ettiği mahzuf bir fiille mansub olmasını caiz görmüştür. Ebû Hayyân'a göre ise birinci görüş taayyün etmiştir (zorunludur). O şöyle demiştir:

وفيه دليل على صحة وقوع الجملة القسمية خبرا للمبتدأ خلافا لثعلب، والذي ذهب إليه بعض المحققين أن الخبر في مثل ذلك «إنما هو جملة الجواب المؤكدة بالقسم وهي إخبارية لا إنشائية، واعترض على أبي البقاء في الوجه الثاني بأنه لا يجوز النصب بالفعل المحذوف إلا حيث يجوز للمذكور أن يعمل في ذلك المنصوب حتى يصح أن يكون مفسرا وما هنا ليس كذلك فإنه لا يجوز زيدا لأضربن فلا يجوز زيدا لأضربنه، والجار والمجرور متعلق بما عنده، وقيل:

Bunda Sa'leb'in aksine, kasem cümlesinin mübtedaya haber olarak gelmesinin sahih olduğuna delil vardır. Bazı muhakkiklerin benimsediği görüşe göre ise bunun gibilerde haber, ancak kasem ile tekit edilmiş olan cevap cümlesidir ki o da inşâî değil ihbârîdir. Ebü'l-Bekâ'ya ikinci vecihte şöyle itiraz edilmiştir: Mahzuf bir fiille nasb ancak zikredilen lafzın o mansubda amel etmesi caiz olduğu yerde mümkündür ki böylece müfessir olabilsin; buradaki durum ise öyle değildir. Zira 'Zeyd'e elbette vuracağım' denilemez, dolayısıyla 'Zeyd'e elbette ona vuracağım' da denilemez. Câr ve mecrûr yanındaki lafza müteallıktır. Denildi ki:

بمحذوف وقع حالا من حَسَنَةً هذا.

{ حَسَنَةً } kelimesinden hal olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; bu böyledir.

ونقل عن ابن عباس أن الآية نزلت في صهيب وبلال وعمار وخباب وعابس وجبير وأبي جندل بن سهيل أخذهم المشركون فجعلوا يعذبونهم ليردوهم عن الإسلام، فأما صهيب فقال لهم: أنا رجل كبير إن كنت معكم لم أنفعكم وإن كنت عليكم لم أضركم فافتدى منهم بماله وهاجر فلما رآه أبو بكر رضي الله تعالى عنه قال: ربح البيع يا صهيب وقال عمر رضي الله تعالى عنه: نعم العبد صهيب لو لم يخف الله لم يعصه، والجمهور على ما روي عن قتادة بل قال ابن عطية: إنه الصحيح، ولم نجد لهذا الخبر عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما سندا يعول عليه. وذكر العلامة الشيخ بها الدين السبكي في شرح التلخيص كغيره من المحدثين مثل الحافظ العلامة زين الدين عبد الرحيم العراقي وولده الفقيه الحافظ أبي زرعة وغيرهما فيما نسب لعمر رضي الله تعالى عنه فيه من قوله: نعم العبد صهيب إلى آخره أنا لم نجده في شيء من كتب الحديث بعد الفحص الشديد، وهذا يوقع شبهة قوية في صحة ذلك. نعم في الدر المنثور، أخرج ابن جرير، وابن أبي حاتم وابن مردويه عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال في هؤلاء الذين

İbn Abbas'tan nakledildiğine göre bu ayet Suheyb, Bilâl, Ammâr, Habbâb, Âbis, Cübeyr ve Ebû Cendel b. Sehl hakkında inmiştir; müşrikler onları yakalayıp İslam'dan döndürmek için azap etmeye başladılar. Suheyb'e gelince, onlara şöyle dedi: 'Ben yaşlı bir adamım; sizinle olsam size bir faydam dokunmaz, aleyhinizde olsam da size bir zarar veremem.' Böylece malıyla canını onlardan kurtarıp hicret etti. Ebû Bekir radıyallâhu Teâlâ anh onu görünce: 'Alışveriş kazançlı çıktı ey Suheyb!' dedi. Ömer radıyallâhu Teâlâ anh da: 'Suheyb ne güzel kuldur; Allah'tan korkmasa bile O'na isyan etmezdi' dedi. Cumhur ise Katâde'den rivayet edilen görüş üzeredir; hatta İbn Atıyye: 'Sahih olan budur' demiştir. İbn Abbas'tan radıyallâhu Teâlâ anhümâ gelen bu haber için güvenilecek bir senet bulamadık. Allâme Şeyh Bahâüddîn es-Sübkî Şerhu't-Telhîs'te; Hâfız Allâme Zeynüddîn Abdürrahîm el-Irâkî ve onun fakihe hâfız oğlu Ebû Zür'a gibi diğer muhaddislerin belirttiği üzere, Ömer'e radıyallâhu Teâlâ anh nispet edilen 'Suheyb ne güzel kuldur...' sözü hakkında: 'Biz bunu derin araştırmalardan sonra hiçbir hadis kitabında bulamadık' demiştir. Bu da onun sıhhati hakkında kuvvetli bir şüphe doğurmaktadır. Evet, ed-Dürrü'l-Mensûr'da İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbas'tan radıyallâhu Teâlâ anhümâ naklettiğine göre o, bu hicret edenler hakkında

هاجروا: هم قوم من أهل مكة هاجروا إلى رسول الله ﷺ بعد ظلمهم ثم قال: وظلمهم الشرك، لكن يقتضي هذا بظاهره أنه رضي الله تعالى عنه كان يقرأ «ظلموا» بالبناء للفاعل.

şöyle demiştir: 'Onlar Mekke ehlinden bir topluluktur; zulme uğradıktan sonra Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem hicret ettiler.' Sonra: 'Onların zulmü şirktir' dedi; fakat bu rivayetin zahiri, onun radıyallâhu Teâlâ anh { ظَلَمُوا } kelimesini mâlum bina ile (fâil olarak) okuduğunu iktiza eder.

وأورد على الخبرين أنه قيل: إن السورة مكية إلا ثلاث آيات في آخرها فإنها مدنية، ويلتزم إذا صح الخبر الذهاب إلى أن فيها مدنيا غير ذلك، أو القول بأن المراد من المكي ما نزل في حق أهل مكة، أو أن هذه الآية لم تنزل بالمدينة وأن المكي ما نزل بغيرها، أو القول بأن ذلك من الإخبار بالشيء قبل وقوعه، والكل كما ترى، ولا يرد على القول الأول الذي عليه الجمهور أنه مخالف للقول المشهور في السورة لأن هجرة الحبشة كانت قبل هجرة المدينة فلا مانع من كون الآية مكية بالمعنى المشهور عليه، لكن قيل: إن قتادة القائل بما تقدم قائل بأن هذه الآية إلى آخر السورة مدنية وهو آب عما ذكر، ومن هنا حمل بعضهم ما نقل عنه سابقا على أن نزولها كان بين الهجرتين بالمدينة، ولا يمكن الجمع بين هذه الأقوال أصلا، والذي ينبغي أن يعول عليه أن السورة مكية إلا الآيات ليست هذه منها بل هي مكية نزلت بين الهجرتين فيمن ذكره الجمهور، والله تعالى أعلم بحقيقة الحال، وقال بعضهم: إن الذين هاجروا عام في المهاجرين كائنا من كان فيشمل أولهم وآخرهم وكان هذا من قائله اعتبار لعموم اللفظ لا لخصوص السبب كما هو المقرر عندهم. وقرأ علي كرم الله تعالى وجهه، وعبد الله رضي الله تعالى عنه. ونعيم بن ميسرة. والربيع بن خيثم- لنثوينهم- بالثاء المثلثة من أثوى المنقول بهمزة التعدية من ثوى بالمكان أقام فيه، قال في البحر: وانتصاب (حسنة) على تقدير إثواءة حسنة أو على نزع الخافض أي في حسنة أي دار حسنة أو منزلة حسنة ولا مانع على ما قيل من اعتبار تضمين الفعل معنى نعطيهم كما أشير إليه أولا. واستدل بالآية على أحد الأقوال على شرف المدينة وشرف إخلاص العمل لله تعالى وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ أي أجر أعمالهم المذكورة في الدار الآخرة أَكْبَرُ مما يعجل لهم في الدنيا. أخرج ابن جرير وابن المنذر عن عمر بن الخطاب أنه كان إذا أعطى الرجل من المهاجرين عطاء يقول له: خذ بارك الله تعالى لك هذا ما وعدك الله تعالى في الدنيا وما أخر لك في الآخرة أفضل ثم يقرأ هذه الآية، وقيل: المراد أكبر من أن يعلمه أحد قبل مشاهدته، ولا يخفى ما في مخالفة أسلوب هذا الوعد لما قبله من المبالغة لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ الضمير للكفرة الظالمين أي لو علموا أن الله تعالى يجمع لهؤلاء المهاجرين خير الدارين لوافقوهم في الدين، وقيل: هو للمهاجرين أي لو علموا ذلك لزادوا في الاجتهاد ولما تألموا لما أصابهم من المهاجرة وشدائدها ولازدادوا سرورا. وفي المعالم لا يجوز ذلك لأن المهاجرين يعلمونه ودفع بأن المراد علم المشاهدة وليس الخبر كالمعاينة أو المراد العلم التفصيلي. وجوز أن يكون الضمير للمتخلفين عن الهجرة يعني لو علم المتخلفون عن الهجرة ما للمهاجرين من الكرامة لوافقوهم.

Bu iki habere şöyle itiraz edilmiştir: Sûrenin sonundaki üç ayet müstesna Mekkî olduğu söylenmiştir; zira o son üç ayet Medenîdir. Eğer haber sahih ise sûrede bundan başka Medenî ayet bulunduğunu kabul etmek veya Mekkî'den muradın Mekke ehli hakkında inen ayetler olduğunu söylemek yahut bu ayetin Medine'de inmediğini ve Mekkî'nin Medine dışındaki yerlerde inenler olduğunu söylemek ya da bunun bir şeyin vukuundan önce haber verilmesi kabîlinden olduğunu söylemek gerekir. Bütün bunlar ise gördüğün gibidir. Cumhurun benimsediği birinci görüşe ise bunun sûre hakkındaki meşhur görüşe muhalif olduğu yönünde bir itiraz gelmez; çünkü Habeşistan hicreti Medine hicretinden önceydi; dolayısıyla ayetin meşhur anlamıyla Mekkî olmasına bir engel yoktur. Fakat denildi ki: Yukarıdaki görüşü söyleyen Katâde, bu ayetten sûrenin sonuna kadar olan kısmın Medenî olduğunu söylemektedir ki bu da zikredilen duruma aykırıdır. Buradan hareketle bazıları daha önce ondan nakledilen rivayeti, ayetin nüzulünün Medine'de iki hicret arasında olduğu şeklinde yorumlamışlardır. Bu görüşleri birbiriyle telif etmek ise asla mümkün değildir. İtimat edilmesi gereken görüş şudur: Bu ayetler hariç sûre Mekkîdir; bu ayet onlardan olmayıp iki hicret arasında cumhurun zikrettiği kimseler hakkında inmiş Mekkî bir ayettir. İşin hakikatini en iyi Allah Teâlâ bilir. Bazıları şöyle demiştir: Hicret edenler ifadesi kim olursa olsun bütün muhacirler hakkında umumidir; dolayısıyla onların ilkini de sonunu da kapsar. Bu sözü söyleyen kimse, usulde yerleştiği üzere sebebin hususiliğine değil lafzın umumiliğine itibar etmiştir. Ali kerremallâhu Teâlâ vecheh, Abdullah radıyallâhu Teâlâ anh, Nuaym b. Meysere ve Rebî' b. Huseym peltek se harfiyle { لَنُثْوِيَنَّهُمْ } şeklinde okumuşlardır; bu, mekânda ikamet etti anlamındaki ثوى fiilinden ta'diye hemzesiyle türetilen أثوى fiilindendir. el-Bahr'da şöyle denmiştir: { حسنة } kelimesinin nasbı, 'güzel bir konaklatma' takdiriyle mef'ûl-i mutlak oluşuna veya cer harfinin hazfedilmesine dayanır; yani 'güzel bir yerde', yani güzel bir yurtta veya güzel bir mertebede demektir. Söylendiğine göre, başta işaret edildiği gibi fiile 'onlara veririz' manasının tazmin edilmesini kabul etmeye de bir engel yoktur. Görüşlerden birine göre bu ayetten Medine'nin şerefine ve ameli Allah Teâlâ için ihlasla yapmanın şerefine delil getirilmiştir. { وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ } “Âhiret mükâfatı ise”; yani zikredilen amellerinin âhiret yurdundaki ecri { أَكْبَرُ } “daha büyüktür” dünyada kendilerine aceleyle verilen şeylerden. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Ömer b. el-Hattâb'dan rivayet ettiğine göre o, muhacirlerden bir adama bir bağış verdiği zaman ona şöyle derdi: 'Al, Allah Teâlâ senin için bereketli kılsın; bu, Allah Teâlâ'nın sana dünyada vadettiği şeydir; âhirette senin için sakladığı mükâfat ise daha hayırlıdır', sonra da bu ayeti okurdu. Denildi ki: Kastedilen, bizzat müşahede edilmeden önce hiç kimsenin bilemeyeceği kadar büyük olmasıdır. Bu vaadin üslubunun kendisinden öncekine muhalif olmasındaki mübalağa gizli değildir. { لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ } “Keşke bilselerdi!”; zamir zâlim kâfirlere aittir; yani şayet Allah Teâlâ'nın bu muhacirler için iki cihan saadetini bir araya getirdiğini bilselerdi dinde onlara uyarlardı. Zamirin muhacirlere ait olduğu da söylenmiştir; yani şayet bunu bilselerdi gayretlerini daha da artırırlardı, hicretten ve onun meşakkatlerinden başlarına gelen şeylerden ötürü acı duymazlardı ve sevinçleri katbekat artardı. el-Meâlim'de şöyle denir: Bu caiz değildir, çünkü muhacirler zaten bunu bilmektedirler. Buna ise kastedilenin müşahede ilmi olduğu, haberin bizzat görme gibi olmadığı veya tafsilatlı ilmin kastedildiği şeklinde cevap verilmiştir. Zamirin hicretten geri kalanlara ait olması da caiz görülmüştür; yani hicretten geri kalanlar muhacirler için hazırlanan ikramı bilselerdi onlara uyarlardı.

الَّذِينَ صَبَرُوا على ما نالهم من الظلم ولم يرجعوا القهقرى وعلى مفارقة الوطن وهو حرم الله سبحانه المحبوب لكل مؤمن فضلا عمن كان مسقط رأسه وعلى احتمال الغربة بين أناس أجانب في النسب لم يألفهم وعلى غير ذلك، ومحل الموصول النصب بتقدير أعني أو الرفع بتقدير- هم- ويجوز أن يكون تابعا للذين هاجروا بدلا أو بيانا أو نعتا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ منقطعين إليه معرضين عمن سواه مفوضين إليه الأمر كله كما يفيده حذف متعلق التوكل، وقيل: تقديم الجار والمجرور المؤذن بالحصر وكونه لرعاية الفواصل غير متعين، وصيغة الاستقبال إما للاستمرار أو لاستحضار تلك الصورة البديعة، والجملة إما معطوفة على الصلة أو حال من ضمير صبروا.

{ الَّذِينَ صَبَرُوا } “Onlar ki sabrettiler”; kendilerine isabet eden zulme sabredip geri dönmediler; doğup büyüdükleri yer olan bir yana, her müminin sevgilisi olan Allah Sübhânehu'nun Harem'i durumundaki vatanı terk etmeye sabrettiler; nesep yönünden yabancı olup alışık olmadıkları insanların arasında gurbete katlanmaya ve daha başka zorluklara sabrettiler. İsm-i mevsulün iraptaki yeri 'kastediyorum' takdiriyle nasb veya 'onlar' takdiriyle ref'tir; hicret edenler ifadesine bedel, beyan veya sıfat olarak tabi olması da caizdir. { وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ } “Ve yalnız Rablerine tevekkül ederler”; tevekkülün müteallakının hazfedilmesinin ifade ettiği üzere, O'ndan başkasından yüz çevirip sadece O'na yönelerek bütün işleri O'na havale ederler. Câr ve mecrûrun öne alınmasının hasr bildirdiği ve bunun sadece fâsıla (ayet sonu) uyumunu gözetmek için olmasının kesin olmadığı söylenmiştir. Muzari sığası ise ya devamlılık bildirmek ya da o harikulade manzarayı zihinde canlandırmak içindir. Cümle ya sıla cümlesine matuftur ya da sabrettiler fiilindeki zamirden haldir.

وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ رد لقريش حيث أنكروا رسالة النبي ﷺ وقالوا: الله تعالى أعظم أن يكون رسوله بشرا هلا بعث إلينا ملكا أي جرت السنة الإلهية حسبما اقتضته الحكمة بأن لا نبعث للدعوة

{ وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ } “Senden önce de kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını peygamber olarak göndermedik”; bu, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem risaletini inkâr edip: 'Allah Teâlâ elçisinin bir beşer olmasından çok daha yücedir; bize bir melek gönderseydi ya!' diyen Kureyş'e bir reddiyedir. Yani hikmetin gerektirdiği üzere ilahî sünnet, umumi davet için

العامة إلا بشرا نوحي إليهم بواسطة الملك في الأغلب الأوامر والنواهي ليبلغوها، ويحترز بالدعوة العامة عن بعث الملك للأنبياء ﵈ للتبليغ أو لغيرهم كبعثه لمريم للبشارة، وبالأغلب بعض أقسام الوحي مما لم يكن بواسطة الملك كما يشير إليه قوله تعالى: وَما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْياً أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ ما يَشاءُ [الشورى: ٥١] وقرأ الجمهور «يوحى» بالياء وفتح الحاء. وفرقة بالياء وكسرها وعبد الله والسلمي وطلحة. وحفص بالنون وكسرها. وفي ذلك من تعظيم أمر الوحي ما لا يخفى. ولما كان المقصود من الخطاب لرسول الله ﷺ تنبيه الكفار على مضمونه صرف الخطاب إليهم فقيل فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ أي أهل الكتاب من اليهود والنصارى قاله ابن عباس والحسن والسدي وغيرهم، وتسمية الكتاب تعلم مما سيأتي إن شاء الله تعالى، وعن مجاهد تخصيصه بالتوراة لقوله تعالى: وَلَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ [الأنبياء: ١٠٥] فأهله اليهود.

tebliğ etsinler diye çoğunlukla melek vasıtasıyla kendilerine emir ve yasakları vahyettiğimiz beşerden başkasını göndermemek şeklinde cereyan etmiştir. 'Umumi davet' kaydıyla, tebliğ için peygamberlere aleyhimüsselâm veya müjde için Meryem'e melek gönderilmesi gibi başkalarına melek gönderilmesi dışarıda bırakılmıştır. 'Çoğunlukla' kaydıyla ise Allah Teâlâ'nın: { وَما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْياً أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ ما يَشاءُ } “Allah'ın bir insanla konuşması ancak vahiy yoluyla yahut perde arkasından veya bir elçi gönderip izniyle dilediğini vahyetmesi şeklinde olur” buyruğunun işaret ettiği üzere melek vasıtasıyla olmayan bazı vahiy kısımları kastedilmiştir. Cumhur, yâ harfi ve hâ'nın fethasıyla meçhul olarak { يُوحَى } şeklinde okumuştur. Bir grup yâ ve hâ'nın kesresiyle okumuştur; Abdullah, es-Sülemî, Talha ve Hafs ise nûn ve kesre ile { نُوحِي } şeklinde okumuştur; bunda vahiy işinin tazim edilmesi yönü gizli değildir. Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem yapılan hitaptan maksat kâfirleri bu muhtevaya dikkat çekmek olduğundan, hitap onlara yöneltilerek şöyle buyrulmuştur: { فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ } “O halde zikir ehline sorun”; yani Yahudi ve Hristiyanlardan oluşan Ehl-i Kitab'a [sorun]. Bunu İbn Abbas, Hasan, es-Süddî ve başkaları söylemiştir; kitabın [zikir olarak] isimlendirilmesi inşâallahu Teâlâ ileride gelecek kısımdan anlaşılacaktır. Mücahid'den ise Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ } “Andolsun, Zikir'den sonra Zebur'da da yazdık” buyruğu sebebiyle bunun Tevrat'a tahsis edildiği, dolayısıyla ehlinin de Yahudiler olduğu rivayet edilmiştir.

قال في البحر والمراد من لم يسلم من أهل الكتاب لأنهم الذين لا يتهمون عند أهل مكة في إخبارهم بأن الرسل ﵈ كانوا رجالا فاخبارهم بذلك حجة عليهم، والمراد كسر حجتهم وإلزامهم وإلا فالحق واضح في نفسه لا يحتاج فيه إلى أخبار هؤلاء، وقد أرسل المشركون بعد نزولها إلى أهل يثرب يسألونهم عن ذلك، وقال الأعمش وابن عيينة وابن جبير: المراد من أسلم منهم كعبد الله بن سلام وسلمان الفارسي رضي الله تعالى عنهما وغيرهما.

el-Bahr'da şöyle denmektedir: Kastedilen, Ehl-i Kitab'dan Müslüman olmayanlardır; çünkü peygamberlerin aleyhimüsselâm insan olduklarını haber verme konusunda Mekke ehli nezdinde itham edilmeyecek olanlar onlardır; dolayısıyla bunu haber vermeleri Mekkeliler aleyhine bir hüccet olur. Buradaki maksat onların hüccetlerini kırmak ve onları ilzam etmektir; aksi halde hak bizzat açıktır, onda bu kimselerin haberlerine ihtiyaç yoktur. Müşrikler bu ayet indikten sonra Medine ehline bunu sormak üzere adam göndermişlerdir. A'meş, İbn Uyeyne ve İbn Cübeyr ise: Kastedilen, Abdullah b. Selâm ve Selmân-ı Fârisî radıyallâhu Teâlâ anhümâ ve başkaları gibi onlardan Müslüman olanlardır, demişlerdir.

ويضعفه أن قول من أسلم لا حجة فيه على الكفار ومنه يعلم ضعف ما قاله أبو جعفر. وابن زيد من أن المراد الذكر القرآن لأن الله تعالى سماه ذكرا في مواضع منها ما سيأتي إن شاء الله تعالى قريبا، وأهل الذكر على هذا المسلمون مطلقا، وخصهم بعض الإمامية بالأئمة أهل البيت احتجاجا بما رواه جابر. ومحمد بن مسلم منهم عن أبي جعفر رضي الله تعالى عنه قال: نحن أهل الذكر، وبعضهم فسر الذكر بالنبي ﷺ لقوله تعالى: ذِكْراً رَسُولًا [الطلاق: ١٠، ١١] على قول، ويقال على مقتضى ما في البحر: كيف يقنع كفار أهل مكة بخبر أهل البيت في ذلك وليسوا بأصدق من رسول الله عندهم وهو ﵊ المشهور فيما بينهم بالأمين، ولعل ما رواه ابن مردويه منا موافقا بظاهره لمن زعمه ذلك البعض من الإمامية

Müslüman olan kimsenin sözünün kâfirlere karşı bir hüccet teşkil etmeyeceği gerekçesiyle bu görüş zayıf görülmüştür. Buradan, Ebû Ca'fer ve İbn Zeyd'in 'Zikir'den muradın Kur'an olduğu' yönündeki görüşünün zayıflığı da anlaşılır; zira Allah Teâlâ onu birçok yerde zikir olarak isimlendirmiştir; bunlardan biri de inşâallahu Teâlâ az sonra gelecektir. Bu takdire göre Zikir Ehli mutlak olarak Müslümanlardır. İmamiyye'den bazıları, Câbir ve Muhammed b. Müslim'in Ebû Ca'fer'den radıyallâhu Teâlâ anh rivayet ettiği: 'Zikir ehli biziz' sözüne dayanarak onları Ehl-i Beyt imamlarına tahsis etmiştir. Bazıları da bir görüşe göre Allah Teâlâ'nın: { ذِكْراً رَسُولًا } “Bir zikir, bir elçi...” buyruğu sebebiyle Zikr'i Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile tefsir etmiştir. el-Bahr'daki ifadenin muktezasına göre şöyle denilir: Mekkeli kâfirler bu hususta Ehl-i Beyt'in haberine nasıl ikna olsunlar ki? Üstelik onlar, aralarında 'el-Emîn' olarak meşhur olan Resûlullah'tan aleyhissalâtü vesselâm daha doğru sözlü de değillerdir. İbn Merdûye'nin bizim kaynaklarımızdan zahiren İmamiyye'den o bazılarının iddia ettiği görüşe muvafık olarak rivayet ettiği

عن أنس قال: «سمعت رسول الله ﷺ يقول: إن الرجل ليصلي ويصوم ويحج ويعتمر وإنه لمنافق قيل: يا رسول الله بماذا دخل عليه النفاق؟ قال: يطعن على إمامه وإمامه من قال الله تعالى في كتابه: فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إلى آخره»

Enes'ten gelen şu rivayet ise: «Resûlullah'ın ﷺ şöyle buyurduğunu işittim: Bir adam namaz kılar, oruç tutar, hac ve umre yapar da yine de münafık olur. 'Ey Allah'ın Resûlü, nifak ona nereden girdi?' denildi. Şöyle buyurdu: İmamını taan eder; oysa onun imamı Allah Teâlâ'nın kitabında: { فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ } 'Zikir ehline sorun...' buyurduğu kimsedir»

مما لا يصح، وأنا أقول يجوز أن يراد من أهل الذكر أهل القرآن وإن قال أبو حيان ما قال وستعلم وجهه قريبا إن شاء الله تعالى المنان، وقال الرماني والزجاج، والأزهري: المراد بأهل الذكر علماء أخبار الأمم السالفة كائنا من كان فالذكر بمعنى الحفظ كأنه قيل: اسألوا المطلعين على أخبار الأمم يعلموكم بذلك إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ وجواب إن إما محذوف لدلالة ما قبله عليه أي فاسألوا، وإما نفس ما قبله بناء على جواز تقدم الجواب على الشرط. واستدل بالآية على أنه تعالى لم يرسل امرأة ولا صبيا ولا ينافيه نبوة عيسى ﵇ في المهد فإن النبوة أعم من الرسالة ولا يقتضي صحة القول بنبوة مريم أيضا لأن غايته نفي رسالة المرأة، ولا يلزم من ذلك إثبات نبوتها، وذهب إلى صحة نبوة النساء جماعة وصحح ذلك ابن السيد، ولا ينافي ما دلت عليه الآية من نفي إرسال الملائكة ﵈ قوله تعالى: جاعل الملائكة رسلا لأن المراد جاعلهم رسلا إلى الملائكة أو إلى الأنبياء ﵈ لا للدعوة العامة وهو المدعى كما علمت فالرسول إما بالمعنى المصطلح أو بالمعنى اللغوي، وقال الجبائي: إن الملائكة ﵈ لم يبعثوا إلى الأنبياء ﵈ إلا ممثلين بصور الرجال ورد بما

sahih olmayan şeylerdendir. Ben derim ki: Ebû Hayyân her ne kadar söyleyeceğini söylemişse de zikir ehlinden Kur'an ehlinin kastedilmiş olması caizdir; çok lütufkâr olan Allah Teâlâ dilerse bunun izahını az sonra öğreneceksin. Rummânî, Zeccâc ve Ezherî şöyle demiştir: Zikir ehlinden murat, kim olursa olsun geçmiş ümmetlerin haberlerini bilen âlimlerdir; buradaki zikir ezber/hatırda tutma anlamındadır; sanki şöyle denilmiştir: 'Ümmetlerin haberlerine vâkıf olanlara sorun, bunu size bildirsinler.' { إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ } “Eğer bilmiyorsanız”; şart edatı olan { إِنْ } lafzının cevabı, ya öncesinin delaleti sebebiyle mahzuftur; yani 'o halde sorun' demektir; ya da cevabın şarttan önce gelmesinin caiz oluşuna binaen bizzat öncesindeki ifadedir. Bu ayetten, Allah Teâlâ'nın kadın veya çocuk peygamber göndermediğine delil getirilmiştir; Îsâ'nın aleyhisselâm beşikteki nübüvveti buna aykırı değildir; çünkü nübüvvet risalet kavramından daha umumidir. Bu durum Meryem'in nübüvvetine dair sözün sıhhatini de iktiza etmez; zira en fazla kadının risaletini nefyeder, bundan ise onun nübüvvetinin ispatı gerekmez. Bir cemaat kadınların nübüvvetinin sıhhatine kani olmuş, İbnü's-Seyyid de bunu tashih etmiştir. Ayetin delalet ettiği meleklerin aleyhimüsselâm [umumi davet için] gönderilmediği hükmüne, Allah Teâlâ'nın: { جاعل الملائكة رسلا } “Melekleri elçiler kılan...” buyruğu aykırı düşmez; çünkü kastedilen, onları umumi davet için değil meleklere veya peygamberlere aleyhimüsselâm elçi kılmasıdır; iddia edilen de bildiğin gibi budur; dolayısıyla resul ya ıstılahî anlamda ya da lügat anlamındadır. Cübbâî şöyle demiştir: Melekler aleyhimüsselâm peygamberlere aleyhimüsselâm ancak erkek suretlerine bürünerek gönderilmişlerdir. Bu görüş şu rivayetle reddedilmiştir:

روي أن نبينا ﷺ رأى جبريل ﵇ على صورته التي هو عليها مرتين

Peygamberimiz'in sallallâhu aleyhi ve sellem Cibrîl'i aleyhisselâm kendi hakiki suretinde iki defa gördüğü rivayet edilmiştir.

وهو وارد على الحصر المقتضي للعموم فلا يرد عليه أنه لا دلالة فيما روى على رؤية من قبل نبينا ﵊ لجبريل ﵇ على صورته مع أنه إذا ثبت ذلك للنبي صلى الله عليه وسلم

Bu reddiye umum ifade eden hasra yöneliktir; dolayısıyla bu rivayette, Peygamberimiz'den aleyhissalâtü vesselâm öncekilerin Cibrîl'i aleyhisselâm kendi suretinde gördüklerine dair bir delalet bulunmadığı yönünde bir itiraz yapılamaz; zira bu durum Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için sabit olunca,

ولم يثبت أنه من خصوصياته ﵊ فلا مانع من ثبوته لغيره قاله الشهاب، وذكر أنه نقل الإمام عن القاضي أن مراد الجبائي أنهم لم يبعثوا إلى الأنبياء عليهم الصلاة والسلام بحضرة أممهم إلا وهم على صور الرجال كما

onun aleyhissalâtü vesselâm hususiyetlerinden olduğu da sabit olmadığından başkası için sübutuna bir engel kalmaz; bunu Şihâb söylemiştir. İmam'ın Kâdî'den naklettiğine göre, Cübbâî'nin muradının onların ümmetlerinin huzurunda peygamberlere aleyhimüssalâtü vesselâm ancak erkek suretinde gönderilmiş olmaları olduğunu zikretmiştir; nitekim

روي أن جبريل ﵇ حضر عند رسول الله ﷺ بمحضر من أصحابه في صورة دحية الكلبي وفي صورة سراقة وفي صورة أعرابي لم يعرفوه.

Cibrîl'in aleyhisselâm Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yanına, ashabının huzurunda Dıhye el-Kelbî suretinde, Sürâka suretinde ve tanımadıkları bir bedevî suretinde geldiği rivayet edilmiştir.

واستدل بها أيضا على وجوب المراجعة للعلماء فيما لا يعلم.

Bu ayetten aynı zamanda bilinmeyen hususlarda âlimlere müracaat etmenin vücûbuna delil getirilmiştir.

وفي الإكليل للجلال السيوطي أنه استدل بها على جواز تقليد العام في الفروع وانظر التقييد بالفروع فإن الظاهر العموم لا سيما إذا قلنا إن المسألة المأمورين بالمراجعة فيه والسؤال عنها من الأصول، ويؤيد ذلك ما نقل عن الجلال المحلي أنه يلزم غير المجتهد عاميا كان أو غيره التقليد للمجتهد لقوله تعالى: فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ والصحيح أنه لا فرق بين المسائل الاعتقادية وغيرها وبين أن يكون المجتهد حيا أو ميتا اه.

Celâl es-Süyûtî'nin el-İklîl adlı eserinde, bu ayetten avamın fürûatta taklit yapmasının caiz olduğuna delil getirildiği belirtilir. Fürûatla kayıtlanışına dikkat et; zira zahir olan umumiliktir, bilhassa kendilerine müracaat edilmesi ve sorulması emredilen meselenin usûlden olduğunu söylersek. Bunu, Celâl el-Mahallî'den nakledilen şu söz de teyit eder: İster avam ister başkası olsun müctehid olmayanın müctehidi taklit etmesi Allah Teâlâ'nın: { فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ } “Eğer bilmiyorsanız zikir ehline sorun” buyruğu gereğince lazımdır. Sahih olan ise itikadî meseleler ile diğerleri arasında ve müctehidin hayatta veya vefat etmiş olması arasında hiçbir fark bulunmadığıdır. [Mahallî'nin sözü bitti].

وصحيح هو وغيره امتناع التقليد على المجتهد مطلقا سواء كان له قاطع أو لا وسواء كان مجتهدا بالفعل أو له أهلية الاجتهاد، ومقتضى كلامهم أنه لا فرق بين تقليد أحد أئمة المذاهب الأربع وتقليد غيره من المجتهدين نعم ذكر العلامة ابن حجر، وغيره أنه يشترط في تقليد الغير أن يكون مذهبه مدونا محفوظ الشروط والمعتبرات فقول السبكي:

O ve başkaları, elinde kat'î delil bulunsun veya bulunmasın, fiilen müctehid olsun veya içtihat ehliyetine sahip olsun, müctehide taklidin mutlak olarak imkânsız olduğunu tashih etmişlerdir. Onların sözlerinin gereği şudur: Dört mezhep imamından birini taklit etmekle onların dışındaki müctehidleri taklit etmek arasında fark yoktur. Evet, Allâme İbn Hacer ve başkaları başkasını taklit etmede onun mezhebinin tedvin edilmiş, şartlarının ve muteber esaslarının muhafaza edilmiş olmasının şart koşulduğunu belirtmişlerdir. Dolayısıyla Sübkî'nin şu sözü: