Binûn

Nahl Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

«أنا الذي أسهرتك في الدياجي وأظمأتك في الهواجر»

«Karanlık gecelerde seni uykusuz bırakan, yakıcı sıcaklarda seni susuz bırakan bendim.»

وظهور الموت في صورة كبش أملح وذبحه بين الجنة والنار يوم القيامة كما جاء في الخبر، وعليك بالإيمان بما جاء عن الصادق المصدوق ﷺ وأنت في الإيمان بغيره بالخيار، وإيثار صيغة الماضي قيل للدلالة على أن ذلك التسخير أمر واحد

Ve rivayette geldiği üzere kıyamet günü ölümün alaca bir koç suretinde zuhur edip cennetle cehennem arasında boğazlanması gibidir. Sâdık ve Masdûk [sallallâhu aleyhi ve sellem]'den gelene inanmak sana vaciptir; onun dışındakilere inanıp inanmamakta ise muhayyersin. Geçmiş zaman (mâzî) sîgasının tercih edilmesinin, bu boyun eğdirmenin (teshirin) eserleri yenilense de tek ve

مستمر وإن تجددت آثاره وَالنُّجُومُ مُسَخَّراتٌ بِأَمْرِهِ مبتدأ وخبر أي وسائر النجوم البيانية وغيرها في حركاتها وأوضاعها المتبدلة وغير المتبدلة وسائر أحوالها مسخرات لما خلقت له بخلقه تعالى وتدبيره الجاري على وفق مشيئته فالأمر واحد الأمور، وجوز أن يكون واحد الأوامر ويراد منه الأمر التكويني عند من لا يقول بإدراك النجوم، والمعنى أنها مسخرة لما خلقت له بقدرته تعالى وإيجاده، قيل: وحيث لم يكن عود منافع النجوم إليهم في الظهور بمثابة ما قبلها من الجديدين والنيرين لم ينسب تسخيرها إليهم بأداة الاختصاص بل ذكر على وجه يفيد أنها تحت ملكوته ﷿ من غير دلالة على شيء آخر، ولذلك عدل عن الجملة الفعلية الدالة على الحدوث إلا الاسمية المفيدة للدوام والاستمرار، وقرأ ابن عامر برفع الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ أيضا فيكون المبتدأ الشمس والبواقي معطوفة عليه ومُسَخَّراتٌ خبر عن الجميع، ولا يتأتى على هذه القراءة ما قيل في وجه عدم نسبة تسخير ذلك إليهم بأداة الاختصاص كما لا يخفى، واعتبار عدم كون ظهور المنافع بمثابة السابق بالنظر إلى المجموع كما ترى. ومن الناس من قال في ذلك: إن المراد بتسخير الليل والنهار لهم نفعهم بهما من حيث إنهما وقتا سعى في المصالح واستراحة ومن حيث ظهور ما يترتب عليه منافعهم مما نيط به صلاح المكونات التي من جملتها ما فصل وأجمل مثلا كالشمس والقمر فيهما، ويؤول ذلك بالآخرة إلى النفع بذلك وهو معنى تسخيره لهم، فيكون تسخير الليل والنهار لهم متضمنا لتسخير ذلك لهم فحيث أفاده الكلام أولا استغنى عن التصريح به ثانيا وصرح بما هو أعظم شأنا منه وهو أن تلك الأمور لم تزل ولا تزال مقهورة تحت قدرته منقادة لإرادته ومشيئته سواء كنتم أو لم تكونوا فليتدبر، وقرأ الجمهور والنجوم- ومسخرات بالنصب فيهما وكذا فيما تقدم، وخرج ذلك على أن النُّجُومُ مفعول أول لفعل محذوف ينبئ عنه الفعل المذكور ومُسَخَّراتٌ مفعول ثان له، أي وجعل النجوم مسخرات، وجوز جعل- جعل- بمعنى خلق المتعدي لمفعول واحد- فمسخرات- حال، واستظهر أبو حيان كون النُّجُومُ معطوفا على ما قبله بلا إضمار ومُسَخَّراتٌ حينئذ قيل حال من الجميع على أن التسخير مجاز عن النفع أي نفعكم بها حال كونها مسخرات لما خلقت له مما هو طريق لنفعكم وإلا فالحمل على الظاهر دال على أن التسخير في حال التسخير بأمره ولا كذلك لتأخر الأول، وقيل: لذلك أيضا: إن المراد مستمرة على السخير بأمره الإيجادي لأن الأحداث لا يدل على الاستمرار، وجوز بعض أجلة المعاصرين أن يكون حالا موكدة بتقدير بِأَمْرِهِ متعلقا ب يَسْخَرْ والكلام من باب التنازع، وقبوله مفوض إليك، وقيل: هو مصدر ميمي كمسرح منصوب على أنه مفعول مطلق- لسخر- المذكور أولا وسخرها مسخرات على منوال ضربته ضربات، وجمع إشارة إلى اختلاف الأنواع، وفي إفادة تسخير ما ذكر إيذان بالجواب عما عسى يقال: إن المؤثر في تكوين النبات حركات الكواكب وأوضاعها فإن ذلك إن سلم فلا ريب في أنها ممكنة الذات والصفات واقعة على بعض الوجوه المحتملة فلا بد من موجد ضرورة احتياج الممكن في وجوده إلى مخصص لئلا يلزم من الوقوع على بعض الوجوه مع احتمال غيره ترجيح بلا مرجح مختار لما أن الإيجاب ينافي الترجيح واجب الوجود دفعا للدور أو التسلسل كذا قاله بعض الأجلة، واعترضه المولى العمادي بأنه مبني على حسبان ما ذكر أدلة الصانع تعالى وقدرته واختياره، وليس الأمر كذلك فإنه مما لا ينازع فيه الخصم ولا يتلعثم في قبوله قال تعالى: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ [العنكبوت: ٦١] وقال سبحانه: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِها لَيَقُولُنَّ اللَّهُ [العنكبوت: ٦٣] الآية وإنما ذلك أدلة التوحيد من حيث إن من هذا شأنه لا يتوهم أن يشاركه شيء في شيء فضلا أن يشاركه الجماد في الألوهية اه، وتعقب بأن كون ما ذكر أدلة التوحيد لا يأبى

sürekli bir emir olduğuna delalet etmek için olduğu söylenmiştir. { وَالنُّجُومُ مُسَخَّرَاتٌ بِأَمْرِهِ } “Yıldızlar da O'nun emriyle boyun eğdirilmiştir” [ifadesi] mübteda ve haberdir. Yani zâhirî olan ve olmayan diğer bütün yıldızlar, değişen ve değişmeyen hareketlerinde, konumlarında ve diğer bütün hallerinde, Allah Teâlâ'nın yaratması ve meşîetine uygun olarak cereyan eden tedbiriyle ne için yaratıldılarsa ona boyun eğdirilmişlerdir. Buradaki emir (el-Emr), 'umûr'un (işler/durumlar) tekilidir. Yıldızların idrak sahibi olduğunu söylemeyenlere göre ise bunun 'evâmir'in (emirler/buyruklar) tekili olması ve bundan tekvînî emrin murat edilmiş olması da caiz görülmüştür. Anlamı şudur: Onlar Allah Teâlâ'nın kudreti ve icadıyla ne için yaratıldılarsa ona boyun eğdirilmişlerdir. Denildi ki: Yıldızların faydalarının onlara dönüşü, kendisinden önceki gece-gündüz ve güneş-ay kadar açık ve belirgin olmadığından, bunların boyun eğdirilmesi tahsis edatı ile insanlara nispet edilmemiş; aksine başka bir şeye delalet etmeksizin bunların sadece O'nun [celle ve alâ] mülkü ve hükümranlığı altında olduğunu ifade edecek tarzda zikredilmiştir. Bu sebeple meydana gelmeye (hudûs) delalet eden fiil cümlesinden, devam ve süreklilik ifade eden isim cümlesine geçilmiştir. İbn Âmir { الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ } kelimelerini de merfû (ötreli) olarak okumuştur; buna göre mübteda { الشَّمْسَ } olur, geriye kalanlar ona atfedilir ve { مُسَخَّرَاتٌ } hepsi için haber olur. Bu kıraate göre, gizli olmadığı üzere, bunların teshirinin tahsis edatıyla insanlara nispet edilmeyiş gerekçesi olarak söylenen şey geçerli olmaz; faydaların zuhurunun önceki gibi kabul edilmemesi ise görüldüğü üzere toplamına nispetledir. İnsanlardan bazıları bu hususta şöyle demiştir: Gece ve gündüzün onlara musahhar kılınmasından murat, bunların maslahatlar için çalışma ve dinlenme vakitleri olması bakımından ve kendisinde yaratılmışların salahının bağlı bulunduğu -ki bunlar arasında mesela güneş ve ay gibi tafsil edilenler ve özetlenenler de vardır- faydaların bunlarda zuhur etmesi bakımından onlara yararlı kılınmasıdır. Bu da neticede bunlardan faydalanmaya varır ki onlara musahhar kılınmasının manası da budur. Dolayısıyla gece ve gündüzün onlara musahhar kılınması, bunların da onlara musahhar kılınmasını ihtiva eder. Söz bunu ilk başta ifade ettiğinden, ikinci kez açıkça belirtilmesine gerek kalmamış ve bundan daha azametli olan bir husus açıkça zikredilmiştir; o da siz var olun veya olmayın, bu varlıkların ezelden beri O'nun kudreti altında boyun eğmiş ve O'nun iradesine ve meşîetine ram olmuş durumda bulunmasıdır, iyice düşünülsün. Cumhur ise { وَالنُّجُومَ } ve { مُسَخَّرَاتٍ } kelimelerini her ikisinde de mensûb (üstünlü) okumuştur; önceki kelimelerde de böyledir. Bunun açıklaması şöyledir: { النُّجُومَ } zikredilen fiilin delalet ettiği hazfedilmiş bir fiilin birinci mef'ûlü, { مُسَخَّرَاتٍ } ise onun ikinci mef'ûlüdür; yani 'yıldızları musahhar kıldı' takdirindedir. { جَعَلَ } fiilinin tek mef'ûle geçişli olan 'yarattı' (halaka) anlamında olması ve { مُسَخَّرَاتٍ } kelimesinin de hâl olması caiz görülmüştür. Ebû Hayyân, { النُّجُومَ } kelimesinin takdir olmaksızın kendisinden öncekine matuf olduğunu tercih etmiştir. Bu durumda { مُسَخَّرَاتٍ } kelimesinin hepsi için hâl olduğu söylenmiştir; şu şartla ki teshir, faydalandırmaktan mecaz olsun; yani 'faydanıza vesile olacak şekilde ne için yaratıldılarsa ona boyun eğdirilmiş oldukları halde onlarla sizi faydalandırdı' demektir. Aksi takdirde zâhire hamletmek, boyun eğdirmenin O'nun emriyle boyun eğdirilme anında olduğunu gösterir ki birincisinin sonradan olması sebebiyle durum böyle değildir. Bundan dolayı yine şöyle denilmiştir: Murad, O'nun icâdî emriyle teshir üzere devam etmeleridir; çünkü sonradan meydana getirme sürekliliğe delalet etmez. Çağdaşların önde gelenlerinden bazıları, { بِأَمْرِهِ } ibaresinin { يَسْخَرْ } fiiline taalluk etmesi takdiriyle bunun müekkid bir hâl olmasını caiz görmüşlerdir ve söz tenâzu' kabilindendir; bunu kabul edip etmemek sana bırakılmıştır. Denildi ki: O, 'mesrah' gibi mîmli masdardır; ilk zikredilen { سَخَّرَ } fiilinin mef'ûl-i mutlakı olarak mensûbtur ve 'ona darbelerle vurdum' misali 'onları teshirlerle musahhar kıldı' takdirindedir; çoğul getirilmesi ise türlerin farklılığına işarettir. Zikredilenlerin teshirinin ifade edilmesinde, bitkilerin teşekkülünde etkili olan şeyin gezegenlerin hareketleri ve konumları olduğu şeklindeki olası bir iddiaya cevap uyarısı vardır. Zira bu kabul edilse bile, şüphe yok ki onların zatları ve sıfatları mümkündür ve muhtemel birtakım vecihler üzere vuku bulmaktadır; bu durumda var edici bir fail (mûcid) zorunludur; çünkü mümkün olanın varlığında bir tahsis ediciye muhtaç olması zorunludur, ta ki başkasının ihtimali varken belirli bazı vecihler üzere vuku bulmasından müreccihsiz tercih (tercîh bi-lâ müreccih) lazım gelmesin. Vacibü'l-vücûd olan muhtar bir fail gerekir; zira zorunluluk (îcâb) tercihe zıttır, bu da devir veya teselsülü defetmek içindir. Önde gelen bazı âlimler böyle demiştir. Mevlâ el-İmâdî ise buna itiraz ederek şöyle demiştir: Bu görüş, zikredilenlerin Sâni Teâlâ'nın varlığına, kudretine ve ihtiyar sahibi olduğuna delil sayılması zannına dayanmaktadır. Halbuki durum böyle değildir; çünkü bu, hasmın münazaa etmediği ve kabulünde tereddüt göstermediği bir husustur. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ } “Andolsun ki onlara: ‘Gökleri ve yeri yaratan, güneşi ve ayı boyun eğdiren kimdir?’ diye sorsan, mutlaka ‘Allah’ derler. O halde nasıl döndürülüyorlar?” [el-Ankebût: 61]. Yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِها لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } “Andolsun ki onlara: ‘Gökten su indirip onunla ölümünün ardından yeryüzünü dirilten kimdir?’ diye sorsan, mutlaka ‘Allah’ derler” [el-Ankebût: 63] ayeti. Bu deliller ancak tevhidin delilleridir; zira şanı böyle yüce olan bir zata hiçbir şeyin hiçbir hususta ortak olabileceği vehmedilemez, nerede kaldı ki cansız varlıklar O'na uluhiyette ortak olsun. [İmâdî'nin sözü burada bitti]. Buna şu şekilde mukabele edilmiştir: Zikredilenlerin tevhid delilleri olması,

أن يكون فيه إيذان بالجواب عما عسى يقال وأي ضرر في أن يساق شيء لأمر ويؤذن بأمر آخر، ولعمري لا أرى لهذا الاعتراض وجها بعد قول القائل في ذلك إيذان بالجواب عما عسى يقال إلخ حيث لم يبت

söylenmesi muhtemel olan şeye cevap uyarısı içermesine engel değildir. Bir şeyin bir maksat için sevk edilip başka bir şeye de işaret etmesinde ne zarar olabilir ki? Ömrüme yemin olsun ki, sözü söyleyen zat 'bunda söylenmesi muhtemel olan şeye cevap uyarısı vardır...' deyip kesin

القول وأقحم عسى في البين لكن للقائل كلام يدل دلالة ظاهرة على أنه اعتبر الأدلة المذكورة أدلة على وجود الصانع عز شأنه أيضا وقد سبقه في ذلك الإمام.

hüküm vermeyerek araya 'belki/umulur ki' (asâ) kaydını koyduktan sonra bu itiraza bir gerekçe göremiyorum. Ancak söz sahibinin, zikredilen delilleri şânı yüce Sâni'in varlığına da delil saydığını açıkça gösteren kelamı vardır ve bu hususta İmam [Râzî] de onu geçmiştir.

إِنَّ فِي ذلِكَ أي التسخير المتعلق بما ذكر لَآياتٍ باهرة متكاثرة على ما يقتضيه المقام لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ وحيث كانت هذه الآثار العلوية متعددة ودلالة ما فيها من عظيم القدرة والعلم والحكمة على الوحدانية أظهر جمع الآيات وعلقت بمجرد العقل من غير تأمل وتفكر كأنه لمزيد ظهورها مدركة ببداهة العقل بخلاف الآثار السفلية في ذلك كذا قالوا، وهو ظاهر على تقدير كون الاستدلال على الوحدانية لا على الوجود أيضا، وأما إذا كان الاستدلال على ذلك ففي دعوى الظهور المذكور بحث لانجرار الكلام على ذلك إلى إبطال التسلسل فكيف تكون الدلالة ظاهرة غير محوجة إلى فكر. وأجيب عنه بأن الاستدلال بالدور أو التسلسل إنما هو بعد التفكر في بدء أمرها وما نشأ منه من اختلاف أحوالها فافهم.

{ إِنَّ فِي ذلِكَ } yani zikredilenlere taalluk eden bu teshirde, { لَآياتٍ } makamın iktiza ettiği üzere apaçık, pek çok ayetler ve deliller vardır, { لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } “akleden bir topluluk için”. Bu ulvî âleme ait eserler çok çeşitli olduğu ve bunlardaki azametli kudret, ilim ve hikmetin vahdaniyete delaleti daha açık bulunduğu için âyetler çoğul getirilmiş ve derin bir tefekkür ve düşünmeye gerek kalmaksızın sırf akla bağlanmıştır; sanki vuzuhunun fazlalığından ötürü aklın bedahetiyle kavranabilir gibidir, bu hususta süflî âlemin eserleri ise böyle değildir; âlimler böyle demiştir. Bu durum, istidlalin sadece vahdaniyete olup varlığa yönelik olmaması takdirinde açıktır. Fakat istidlal varlığa yönelik de olursa, sözün bu minvalde teselsülün iptaline kadar varması sebebiyle mezkûr açıklık iddiasında münakaşa vardır; böyle olunca delalet tefekküre muhtaç kılmayacak derecede nasıl açık olabilir? Buna şöyle cevap verilmiştir: Devir veya teselsülle istidlal, ancak onların başlangıçtaki durumları ve bundan neşet eden hallerinin farklılığı üzerinde tefekkür ettikten sonradır; iyi anla.

وجوز أن يكون المراد لقوم يعقلون ذلك والمشار إليه نهاية تعاجيب الدقائق المودعة في العلويات المدلول عليها بالتسخير التي لا يتصدى لمعرفتها إلا المهرة الذين لهم نهاية الإدراك من أساطين علماء الحكمة وحينئذ قطع الآية بقوله سبحانه هنا: يَعْقِلُونَ للإشارة إلى احتياج ذلك إلى التفكر أكثر من غيره والأول أولى كما لا يخفى وَما ذَرَأَ أي خلق ومنه الذرية على قول والعطف عند بعض على النُّجُومُ رفعا ونصبا على أنه مفعول- لجعل- وما موصولة أي والذي ذرأه لَكُمْ فِي الْأَرْضِ من حيوان ونبات، وقيل: من المعادن ولا بأس في التعميم فيما أرى حال كونه مُخْتَلِفاً أَلْوانُهُ أي أصنافه كما قال جمع من المفسرين وهو مجاز معروف في ذلك، قال الراغب:

Bunun 'bunu akleden bir topluluk için' manasında olması da caiz görülmüştür. Kendisine işaret edilen şey ise, teshirin delalet ettiği, ancak hikmet ilminin üstatlarından nihai idrak sahibi mahir kimselerin bilebileceği semavi varlıklara yerleştirilmiş inceliklerin nihai harikalarıdır. Bu durumda ayetin burada Cenâb-ı Hakk'ın { يَعْقِلُونَ } sözüyle bitirilmesi, bunun diğerlerinden daha çok tefekküre muhtaç olduğuna işaret etmek içindir. Birinci görüş ise gizli olmadığı üzere daha evladır. { وَما ذَرَأَ } yani yarattığı şeyleri de; bir görüşe göre 'zürriyet' kelimesi de buradan gelir. Bazılarına göre atıf, ref ve nasb halinde { النُّجُومَ } kelimesi üzerinedir, [nasb halinde] { جَعَلَ } fiilinin mef'ûlüdür. { ما } ise ism-i mevsûldür; yani sizin için yarattığı şeyleri de musahhar kıldı. { لَكُمْ فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde sizin için” [yarattığı] hayvan ve bitkilerden; madenlerden de denilmiştir, bana göre genelleştirilmesinde bir beis yoktur; şu halde iken: { مُخْتَلِفاً أَلْوانُهُ } “renkleri çeşit çeşit” yani müfessirlerden bir cemaatin dediği gibi çeşitleri farklı farklı olarak; bu hususta bilinen bir mecazdır. Râgıb şöyle demiştir:

الألوان يعبر بها عن الأجناس والأنواع يقال: فلان أتى بألوان من الحديث والطعام وكان ذلك لما أن اختلافها غالبا يكون باختلاف اللون، وقيل: المراد المعنى الحقيقي أي مختلفا ألوانه من البياض والسواد وغيرهما والأول أبلغ أي ذلك مسخر لله تعالى أو لما خلق له من الخواص والأحوال والكيفيات أو جعل ذلك مختلف الألوان والأصنام لتتمتعوا بأي صنف شئتم منه، وذهب بعضهم إلى أن الموصول معطوف على الليل وقيل عليه: إن في ذلك شبه التكرار بناء على أن اللام في لَكُمْ للنفع وقد فسر سَخَّرَ لَكُمُ لنفعكم فمآل المعنى نفعكم بما خلق لنفعكم فالأولى جعله في محل نصب بفعل محذوف أي خلق أو أنبت كما قاله أبو البقاء ويجعل مُخْتَلِفاً حالا من مفعوله واعتذر بأن الخلق للإنسان لا يستلزم التسخير لزوما عقليا، فإن الغرض قد يتخلف مع أن الإعادة لطول العهد لا تنكر. ورد بأنه غفلة عن كون المعنى نفعكم وما ذكر علاوة مبني على كون لَكُمْ متعلقة- بسخر- أيضا وهي عند ذلك الذاهب متعلقة كما هو الظاهر بذرأ وفي الحواشي الشهابية أن هذا ليس بشيء لأن التكرار لما ذكر وللتأكيد أمر سهل، وكون المعنى نفعكم لا يأباه مع أن هذه الآية سيقت كالفذلكة لما قبلها ولذا ختمت بالتذكر، وليس لمن يميز بين الشمال واليمين أن يقول: ما مبتدأ ومُخْتَلِفاً حال من ضميره المحذوف، وجملة قوله تعالى: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ خبره والرابط اسم الإشارة على حد ما قيل في قوله تعالى: وَلِباسُ التَّقْوى ذلِكَ خَيْرٌ [الأعراف: ٢٦] كأنه قيل، وما ذرأه لكم في الأرض إن فيه لآية، وحاصله تعالى أن فيما ذرأ لآية لظهور مخالفة الآية عليه السباق والسياق بل عدم لياقته لأن يكون محملا لكلام الله تعالى الجليل أظهر من أن ينبه عليه، «و» ألوانه، على ألوان الاحتمالات مرفوع بمختلفا وقدر بعضهم ليصح رفعه به موصوفا وقال: أي صنفا مختلفا ألوانه وهو مما لا حاجة إليه كما يخفى على من له أدنى تدرب في علم النحو، ثم إن المشار إليه ما ذكر من التسخير ونحوه، وقيل: اختلاف الألوان وتنوين آية للتفخيم آية فخيمة بينة الدلالة على أن من هذا شأنه واحد لا ينبغي أن يشبهه شيء في شيء وختم الآية بالتذكر إما لما في

Renkler (elvân) ile cinsler ve türler ifade edilir; 'falanca türlü türlü (elvân) söz ve yemek getirdi' denir. Bu da bunların farklılığının çoğunlukla renk farklılığıyla olmasından dolayıdır. Bir görüşe göre ise hakiki mana kastedilmiştir; yani beyazlık, siyahlık ve diğerlerinden oluşan renkleri farklı farklı olarak demektir. Birincisi daha beliğdir; yani bu, Allah Teâlâ'ya veya ne için yaratıldıysa onun özelliklerine, hallerine ve keyfiyetlerine boyun eğdirilmiştir yahut dilediğiniz çeşidinden faydalanasınız diye renkleri ve çeşitleri farklı kılınmıştır. Bazıları mevsûlün geceye ({ اللَّيْلَ }) matuf olduğu görüşüne gitmiştir. Buna karşı şöyle denilmiştir: { لَكُمْ } ifadesindeki lâm harfi menfaat için olup { سَخَّرَ لَكُمُ } ibaresi de 'sizin menfaatiniz için' diye tefsir edildiğine göre bunda bir nevi tekrar vardır; bu takdirde mananın neticesi 'sizin menfaatiniz için yarattığı şeylerle sizi faydalandırdı' şeklinde olur. Dolayısıyla Ebü'l-Bekā'nın dediği gibi mahzûf bir fiille mensûb kılınması -yani 'yarattı' veya 'bitirdi' takdirinde olması- ve { مُخْتَلِفاً } kelimesinin de onun mef'ûlünden hâl yapılması daha evladır. İnsan için yaratmanın aklen teshiri zorunlu kılmadığı, zira gayenin bazen aksayabileceği, bununla birlikte aradan uzun zaman geçmesi sebebiyle tekrarın yadırganamayacağı söylenerek özür beyan edilmiştir. Buna ise şöyle reddiye verilmiştir: Bu, mananın 'sizi faydalandırdı' olduğu hususundan gaflet etmektir; ayrıca zikredilen ilave, { لَكُمْ } ifadesinin { سَخَّرَ } fiiline de taalluk etmesine dayanmaktadır; halbuki o görüş sahibine göre zâhir olduğu üzere { ذَرَأَ } fiiline taalluk etmektedir. Hâşiyetü'ş-Şihâb'da şöyle denilmektedir: Bu itiraz bir şey değildir; çünkü zikredilen sebeple ve tekit amacıyla tekrar kolay ve caiz bir iştir. Mananın 'sizi faydalandırdı' olması da buna engel değildir; üstelik bu ayet kendisinden öncekilerin bir hülasası (fezlekesi) gibi sevk edilmiştir, bu sebeple de tezekkür ile hitam bulmuştur. Sağı soldan ayırt edebilen bir kimsenin; { ما } mübteda, { مُخْتَلِفاً } onun mahzûf zamirinden hâl, Allah Teâlâ'nın { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ } cümlesi onun haberi, rabıt ise Allah Teâlâ'nın { وَلِباسُ التَّقْوى ذلِكَ خَيْرٌ } [el-A'râf: 26] kavlinde söylendiği üzere işaret ismi olduğunu söylemesi yakışık almaz; sanki 'yeryüzünde sizin için yarattığı şeylerde muhakkak bir ayet vardır' denilmiş gibi olur. Hâsılı kelam, O'nun yarattığı şeylerde bir ayet vardır; zira ayetin bu şekilde irabı siyak ve sibaka açıkça aykırıdır, hatta Allah Teâlâ'nın yüce kelamına bir mahal olmaya layık olmadığı uyarılmaya gerek bırakmayacak kadar açıktır. { أَلْوانُهُ } kelimesi bütün ihtimallere göre { مُخْتَلِفاً } ile merfûdur. Bazıları onunla ref'i sahih olsun diye bir mevsûf takdir etmiş ve: 'yani renkleri farklı bir çeşit' demiştir; nahiv ilminde en az idmanı olan kimseye bile gizli kalmayacağı üzere buna hiç ihtiyaç yoktur. İşaret edilen şey (zâlike), teshir ve benzeri olarak zikredilen hususlardır. Renklerin farklılığı olduğu da söylenmiştir. { آيَةً } kelimesinin tenvini tazim içindir; şanı böyle olan zatın bir ve tek olduğuna, hiçbir şeyin hiçbir hususta O'na benzememesi gerektiğine apaçık delalet eden muazzam bir delildir. Ayetin tezekkür (öğüt alma/düşünme) ile son bulması ya

الحواشي الشهابية من أنها كالفذلكة لما قبلها وإما للإشارة إلى أن الأمر ظاهر جدا غير محتاج إلا إلى تذكر ما عسى يغفل عنه من العلوم الضرورية، وقال بعضهم: يذكرون أن اختلاف طبائع ما ذكر وهيئاته وأشكاله مع اتحاد مادته يدل على الفاعل الحكيم المختار، وهو ظاهر في أن ما ذكر دليل على إثبات وجود الصانع كما أنه دليل على وحدانيته وهو الذي ذهب إليه الإمام واقتدى به غيره، ولم يرتضه شيخ الإسلام بناء على أن الخصم لا ينازع في الوجود وإنما ينازع في الوحدانية فجيء بما هو مسلم عنده من صفات الكمال للاستدلال به على ما يقتضيه ضرورة من وحدانيته تعالى واستحالة أن يشاركه شيء في الألوهية، وقال لبعضهم: لا مانع من أن يكون المراد الاستدلال بما ذكر من الآيات على مجموع الوجود والوحدانية والخصم ينكر ذلك وإن لم ينكر الوجود وكان في أخذ الوجود في المطلوب إشارة إلى أن القول به مع زعم الشركة في الألوهية مما لا يعتد به وليس بينه وبين عدم القول به كثير نفع فتدبر ذاك والله تعالى يتولى هداك وَهُوَ الَّذِي سَخَّرَ الْبَحْرَ شروع في نوع آخر من النعم متعلق بالبحر إثر تفصيل النوع المتعلق بالبر، وجعله بعضهم عديلا لقوله تعالى: هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً لَكُمْ فلذا جاء على أسلوبه جملة اسمية معرفة الجزأين، وما وقع في البين إما مترتب على ذلك الماء المنزل وإما متضمن لمصلحة ما يترتب عليه، والبحر على ما في البحر يشمل الملح والعذب، والمعنى جعل لكم ذلك بحيث تتمكنون من الانتفاع به بالركوب والغوص والاصطياد لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِيًّا وهو السمك، والتعبير عنه باللحم مع كونه حيوانا للإشارة إلى قلة عظامه وضعفها في أغلب ما يصطاد للأكل بالنسبة إلى الأنعام الممتن بالأكل منها فيما سبق، وقيل: للتلويح بانحصار الانتفاع به في الأكل.

Hâşiyetü'ş-Şihâb'da belirtildiği gibi kendisinden öncekilerin bir fezlekesi kabilinden olmasındandır yahut meselenin son derece açık olduğuna ve zarûrî ilimlerden gafil olunabilecek şeyleri sadece hatırlamaya (tezekkür) muhtaç bulunduğuna işaret etmek içindir. Bazıları şöyle demiştir: Zikredilenlerin maddesi bir olmakla birlikte tabiatlarının, heyetlerinin ve şekillerinin farklı olmasının hikmet ve ihtiyar sahibi bir Faile delalet ettiğini zikrederler. Bu da zikredilenin vahdaniyetine delil olduğu gibi Sâni'in varlığını ispat etmeye de delil olduğunu açıkça göstermektedir ki İmam [Râzî]'nin gittiği ve başkalarının da ona uyduğu görüş budur. Şeyhülislam ise hasmın varlık hususunda münazaa etmeyip sadece vahdaniyet hususunda münazaa etmesine dayanarak bunu uygun görmemiş; bu sebeple hasmın katında kabul gören kemal sıfatları getirilerek, bunlarla Allah Teâlâ'nın vahdaniyetinin ve uluhiyette hiçbir şeyin O'na ortak olmasının imkansızlığının zorunlu kıldığı hususlara istidlal edilmiştir. Bazıları ise şöyle demiştir: Zikredilen ayetlerle varlık ve vahdaniyetin toplamına istidlal edilmesinin murat edilmesine hiçbir mani yoktur; hasım varlığı inkar etmese bile bu toplamı inkar etmektedir. İstenen hükme varlığın dahil edilmesinde, uluhiyette ortaklık iddiasıyla birlikte varlığını kabul etmenin itibar edilmeyecek bir şey olduğuna, bununla varlığını kabul etmemek arasında pek bir fark ve fayda bulunmadığına bir işaret vardır; bunu iyi düşün, hidayetini Allah Teâlâ üstlensin. { وَهُوَ الَّذِي سَخَّرَ الْبَحْرَ } “Denizi de boyun eğdiren O'dur”. Karaya taalluk eden nimet türünün tafsilatının hemen ardından denize taalluk eden diğer bir nimet türüne başlamaktır. Bazıları bunu Allah Teâlâ'nın { هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً لَكُمْ } “Gökten sizin için su indiren O'dur” kavlinin dengi kılmış; bu sebeple onun üslubu üzere her iki cüzü de marife olan bir isim cümlesi olarak gelmiştir. Arada geçen hususlar ise ya indirilen o suya terettüp eden şeylerdir yahut ona terettüp eden şeylerin maslahatını ihtiva etmektedir. el-Bahrü'l-Muhît'te yer aldığına göre 'el-Bahr' (deniz), hem tuzlu hem de tatlı suyu kapsar. Manası: Binmek, dalmak ve avlanmak suretiyle ondan faydalanmaya güç yetireceğiniz şekilde onu sizin için musahhar kıldı. { لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِيًّا } “Ondan taze bir et yiyesiniz diye”; o da balıktır. Hayvan olduğu halde ondan 'et' diye bahsedilmesi, daha önce kendisinden yenilmesi minnet konusu yapılan en'âm hayvanlarına nispetle, yemek için avlanan deniz hayvanlarının çoğunun kemiklerinin azlığına ve zayıflığına işaret etmek içindir. Ondan faydalanmanın sadece yemeye münhasır olduğuna ima etmek için olduğu da söylenmiştir.

ومن متعلق- بتأكلوا- أو حال مما بعده وهي ابتدائية، وجوز أن تكون تبعيضية والكلام على حذف مضاف أي من حيوانه، وحينئذ يجوز أن (١) من اللحم الطري لحم السمك كما يجوز أن يراد منه السمك والطري فعيل من طرو يطرو طراوة مثل سرو يسرو سراوة، وقال الفراء: من طرى يطري طراء وطراوة كشقي يشقى شقاء وشقاوة، والطراوة ضد اليبوسة، ووصفه بذلك للإشعار بلطافته والتنبيه إلى أنه ينبغي المسارعة إلى أكله فإنه لكونه رطبا مستعد للتغير فيسرع إليه الفساد والاستحالة، وقد قال الأطباء: إن تناوله بعد ذهاب طراوته من أضر الأشياء ففيه إدماج لحكم طبي، وهذا على ما قيل لا ينافي تقديده وأكله محللا كما توهم، وفي جعل البحر مبتدأ أكله على أحد الاحتمالين إيذان بالمسارعة أيضا.

{ مِنْهُ } car ve mecrûru { تَأْكُلُوا } fiiline müteallıktır veya sonrasından hâldir ve ibtidaîdir (başlangıç bildirir). Teb'îzî (bir kısmını ifade eden) olması da caiz görülmüştür; bu takdirde söz bir muzafın hazfi üzeredir; yani 'onun hayvanından' takdirindedir. Bu durumda taze etten muradın balık eti olması caiz olduğu gibi bizzat balığın kendisinin murat edilmiş olması da caizdir. { طَرِيًّا } kelimesi, 'sarüve yesrü serâveten' gibi 'taruve yetru tarâveten' kökünden 'faîl' veznindedir. Ferrâ ise: 'Şakiye yeşkâ şekāen ve şekāveten' gibi 'tariye yetrâ tarâen ve tarâveten' kökündendir, demiştir. Tarâvet, kurumanın zıddıdır. Onun bu şekilde vasıflanması, letafetini hissettirmek ve onu yemekte acele edilmesi gerektiğine dikkat çekmek içindir; zira o yaş/nemli olduğu için bozulmaya müsaittir, bu yüzden ona kokuşma ve bozulma çabucak arız olur. Nitekim tabipler şöyle demiştir: Tazeliği gittikten sonra onu yemek en zararlı şeylerden biridir; dolayısıyla bunda tıbbi bir hükmün idrâcı (içerilmesi) vardır. Denildiğine göre bu, zannedildiği gibi onun kurutulmasına ve tuzlanıp yenmesine mani değildir. İki ihtimalden birine göre denizin yemenin başlangıcı kılınmasında da acele etmeye bir uyarı vardır.

وزعم بعضهم أن في الوصف إيذانا أيضا بكمال قدرته تعالى في خلقه عذبا طريا في ماء مر لا يشرب، وفيه شيء لا يخفى، ولا يؤكل عندنا من حيوان البحر إلا السمك، ويؤيده تفسير اللحم به المروي عن قتادة وغيره وعن مالك وجماعة من أهل العلم اطلاق جميع ما في البحر، واستثنى بعضهم الخنزير والكلب والإنسان، وعن الشافعي أنه أطلق ذلك كله، ويوافقه ما أخرجه ابن أبي حاتم عن السدي أنه قال: هو (٢) السمك وما في البحر من الدواب. نعم يكره عندنا أكل الطافي منه وهو الذي يموت حتف أنفه في الماء فيطفو على وجه الماء

Bazıları bu vasıflandırmada, içilmeyen acı bir suyun içinde tatlı ve taze bir et yaratmasındaki Allah Teâlâ'nın kemâl-i kudretine de bir işaret olduğunu iddia etmişlerdir; fakat bunda gizli olmayan bir zaaf vardır. Bizim mezhebimize [Hanefîlere] göre deniz hayvanlarından balıktan başkası yenmez. Katâde ve başkalarından rivayet edilen 'lahm'ın balıkla tefsir edilmesi de bunu desteklemektedir. Mâlik ve ilim ehlinden bir cemaatten ise denizde bulunan her şeyin mutlak olarak [helal olduğu] rivayet edilmiştir; bazıları domuz, köpek ve insanı istisna etmiştir. Şâfiî'den ise bütün bunların mutlak olarak helal olduğu rivayet edilmiştir. İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den rivayet ettiği şu söz de buna uygundur: O, balık ve denizde bulunan canlılardır. Evet, mezhebimize göre deniz hayvanlarından suyun yüzüne vuranı (tâfî) yemek mekruhtur; o da suda eceliyle ölüp su yüzeyine çıkan hayvandır,

لحديث جابر عن النبي ﷺ ما نضب الماء عنه فكلوا وما لفظه الماء فكلوا وما طفا فلا تأكلوا

Câbir'in Peygamber ﷺ'den rivayet ettiği şu hadis sebebiyle: «Suyun çekilip açıkta bıraktığını yiyin, suyun kenara attığını yiyin, su yüzüne vuranı ise yemeyin.»

وهو مذهب جماعة من الصحابة رضي الله تعالى عنهم، وميتة البحر

Bu, sahabeden -Allah Teâlâ onlardan razı olsun- bir cemaatin de mezhebidir. Deniz ölüsü ise

في خبر «هو الطهور ماؤه الحل ميتته»

«Onun suyu temiz, ölüsü helaldir» hadisinde,

ما لفظه ليكون موته مضافا إليه لا ما مات فيه من غير آفة، وما قطع

ölümünün ona isnat edilmesi için [denizin] dışarı attığı [şeydir]; yoksa içinde bir âfet (dış etken) olmaksızın kendiliğinden ölen şey değildir. Bir kısmı kesilip de

بعضه فمات يحل أكل ما أبين وما بقي لأن موته بآفة وما أبين من الحي فهو ميت وإن كان ميتا فميتته حلال، ولو وجد في بطن السمكة سمكة أخرى تؤكل لأن ضيق المكان سبب موتها، وكذا إذا قتلها طير الماء وغيره أو ماتت في حب ماء، وكذا إن جمع السمك في حظيرة لا يستطيع الخروج منه وهو يقدر على أخذه بغير صيد فمات فيها، وإن كان لا يؤخذ بغير صيد فلا خير في أكله لأنه لم يظهر لموته سبب، وإذا ماتت السمكة في الشبكة وهي لا تقدر على التخلص منها أو أكلت شيئا ألقاه في الماء لتأكل منه فماتت منه وذلك معلوم فلا بأس بأكلها لأن ذلك في معنى ما انحسر عنه الماء، وفي موت الحر والبرد روايتان إحداهما وهي مروية عن محمد يؤكل لأنه مات بسبب حادث وكان كما لو ألقاه الماء على اليبس والأخرى ورويت عن الإمام أنه لا يؤكل لأن الحر والبرد صفتان من صفة الزمان وليسا من أسباب الموت في الغالب، ولا بأس بأكل الجريث والمار ماهي، واشتهر عن الشيعة حرمة أكل الأول فليراجع، واستدل قتادة كما أخرج ابن أبي شيبة عنه بالآية على حنث من حلف لا يأكل لحما فأكل سمكا لما فيها من إطلاق اللحم عليه، وروي ذلك عن مالك أيضا. وأجيب بأن مبنى الإيمان على ما يتفاهمه الناس في عرفهم لا على الحقيقة اللغوية ولا على استعمال القرآن، ولذا لما أفتى الثوري بالحنث في المسألة المذكورة للآية وبلغ أبا حنيفة عليه الرحمة قال للسائل:

ölen balığın hem kesilen parçasını hem de geriye kalanını yemek helaldir; çünkü onun ölümü bir afet sebebiyledir; diriden koparılan parça ölü hükmündedir, o ölü olsa bile ölüsü helaldir. Bir balığın karnında başka bir balık bulunursa yenir; zira yerin darlığı onun ölüm sebebidir. Su kuşu veya başka bir hayvan onu öldürdüğünde yahut bir su küpünün içinde öldüğünde de hüküm böyledir. Yine balık, içinden çıkamayacağı bir havuzda toplanmış olup kişi onu avlamaksızın tutmaya kadir olduğu halde orada ölürse [yenir]; şayet avlamaksızın tutulamıyorsa onu yemekte hayır yoktur; çünkü ölümüne bir sebep zâhir olmamıştır. Balık ağın içinde kalıp kurtulamayarak ölürse yahut sudaki bir şeyi yemek için yutup ondan ötürü ölürse ve bu da bilinirse onu yemekte bir beis yoktur; zira bu, suyun çekilip açıkta bıraktığı şey hükmündedir. Sıcak ve soğuktan ötürü ölmede ise iki rivayet vardır: Biri Muhammed'den rivayet edilmiş olup yenir; çünkü sonradan meydana gelen bir sebeple ölmüştür ve sanki su onu karaya atmış gibi olmuştur. Diğeri ise İmam [Ebû Hanîfe]'den rivayet edilmiş olup yenmez; çünkü sıcak ve soğuk zamanın vasıflarındandır ve çoğunlukla ölüm sebeplerinden değildir. Cirrîs (yayın balığı) ve mâr-mâhî (yılan balığı) yemekte beis yoktur; Şiîlerden birincisini yemenin haram olduğu meşhurdur, müracaat edilsin. İbn Ebî Şeybe'nin kendisinden rivayet ettiğine göre Katâde, ayette balığa 'lahm' (et) denilmesinden dolayı 'et yemeyeceğim' diye yemin edip de balık yiyen kimsenin yeminini bozmuş olacağına bu ayetle istidlal etmiştir; bu görüş Mâlik'ten de rivayet edilmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Yeminlerin esası lügat hakikatine veya Kur'an'ın kullanımına değil, insanların kendi örflerinde anladıkları manaya dayanır. Bundan dolayı Sevrî, zikredilen ayetten ötürü bu meselede yeminin bozulacağına fetva verip bu Ebû Hanîfe'ye -aleyhirrahme- ulaşınca soruyu sorana şöyle demiştir:

ارجع واسأله عمن حلف لا يجلس على بساط فجلس على الأرض هل يحنث لقوله تعالى: جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ بِساطاً [نوح: ١٩] فقال له: كأنك السائل أمس؟ فقال: نعم، فقال: لا يحنث في هذا ولا في ذاك ورجع عما أفتى به أولا، والظاهر أن متمسك الإمام قد كان العرف وهو الذي ذهب إليه ابن الهمام لا ما في الهداية كما قال من أن القياس الحنث، ووجه الاستحسان أن التسمية القرآنية مجازية لأن منشأ اللحم الدم ولا دم في السمك لسكونه الماء مع انتقاضه بالألية فانها تنعقد من الدم ولا يحنث بأكلها.

«Dön ve ona, yaygı (bisât) üzerine oturmayacağına yemin edip de Allah Teâlâ'nın: { جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ بِساطاً } “Allah yeryüzünü sizin için bir sergi (bisât) kıldı” [Nûh: 19] kavlinden ötürü toprağa oturan kimsenin yeminini bozup bozmayacağını sor.» Sevrî ona: «Dünkü soran sen misin?» dedi. O da: «Evet» deyince, Sevrî: «Ne bunda ne de onda yemin bozulur» dedi ve ilk fetvasından döndü. Görünen o ki İmam'ın dayanağı örftür; İbnü'l-Hümâm'ın benimsediği görüş de budur, el-Hidâye'de geçtiği gibi kıyasın yeminin bozulması yönünde olduğu şeklindeki görüş değildir. İstihsanın vechi ise Kur'an'daki isimlendirmenin mecazi olmasıdır; çünkü etin aslı kandır, balıkta ise suda durduğu için kan yoktur; bununla birlikte kuyruk yağıyla nakzedilmiştir, zira o kandan meydana gelir ama yenmesiyle yemin bozulmaz.

واعترض بأنه يجوز أن يكون في المسألة دليلان ليس بينهما تناف، وما ذكر من النقض مدفوع بأن المذكور كل لحم ينشأ من الدم ولا يلزم عكسه الكلي. وتعقب بأن إطلاق اللحم على السمك لغة لا شبهة فيه فينتقض الطرد والعكس فمراد المعترض الرد عليه بزيادة في الإلزام. نعم قد يقال: مراده بالمجاز المذكور أنه مجاز عرفي كالدابة إذا أطلقت على الإنسان فيرجع كلامه إلى ما قاله الإمام وحينئذ لا غبار عليه، وما ذكره بيان لوجه الاستعمال العرفي فلا يرد عليه شيء وهو كما ترى، وعلى طرز ما قاله الإمام يقال فيمن حلف لا يركب دابة فركب كافرا أنه لا يحنث مع أن الله سبحانه سمى الكافر دابة في قوله تعالى: إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الَّذِينَ كَفَرُوا [الأنفال: ٥٥] وفي الكشاف بيانا لعدم إطلاق اللحم على السمك عرفا أنه إذا قال واحد لغلامه اشتر بهذه الدراهم لحما فجاء بالسمك كان حقيقا بالإنكار عليه أي وهو دليل على عدم إطلاق اللحم عليه في العرف فحيث كانت الايمان مبنية على العرف لم يحنث بأكله. واعترض بأنه لو قال لغلامه: اشتر لحما فاشترى لحم عصفور كان حقيقا بالإنكار مع الحنث بأكله. وتعقب بأن الإنكار إنما جاء من ندرة اشتراء مثله لأنه غير متعارف وفيما نحن فيه اشتراء السمك ولحمه متعارف فليس محل الإنكار إلا عدم إطلاق اللحم عليه وَتَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً كاللؤلؤ والمرجان تَلْبَسُونَها أي تلبسها نساءكم وجهه ذلك بأنه أسند إلى الرجال لاختلاطهم بالنساء وكونهم متبوعين أو لأنهم سبب لتزينهن فإنهن يتزين ليحسن في أعين الرجال فكان ذلك زينتهم ولباسهم.

Buna şöyle itiraz edilmiştir: Meselede aralarında çelişki bulunmayan iki delilin bulunması caizdir. Nakiz olarak zikredilen husus ise şununla defedilir: Zikredilen kural 'her et kandan meydana gelir' şeklindedir, bunun küllî aksi zorunlu değildir. Buna ise şöyle mukabele edilmiştir: Lügatte balığa 'lahm' denilmesinde şüphe yoktur, dolayısıyla tard ve aks bozulur; itiraz edenin muradı ise bağlayıcılığı artırarak ona reddiye vermektir. Evet, şöyle denilebilir: Onun zikredilen mecazdan muradı, insanın 'dâbbe' olarak adlandırılması gibi örfî mecaz olmasıdır; böylece kelamı İmam'ın dediğine döner ve bu durumda hiçbir pürüz kalmaz; zikrettiği şey ise örfî kullanımın vechini beyandır, dolayısıyla ona bir şey varit olmaz; durum gördüğün gibidir. İmam'ın söylediği tarzda, hayvana (dâbbeye) binmeyeceğine yemin edip de bir kâfirin sırtına binen kimsenin -Allah Sübhânehu: { إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Şüphesiz Allah katında canlıların (devâbb) en kötüsü kâfir olanlardır” [el-Enfâl: 55] kavlinde kâfiri dâbbe olarak isimlendirmiş olsa bile- yeminini bozmayacağı söylenir. el-Keşşâf'ta balığa örfen lahm denilmediğinin beyanı sadedinde şöyle denmiştir: Bir kimse kölesine 'bu dirhemlerle et al' dese, köle de balık getirse onu azarlaması haklı bir davranış olur; yani bu da örfte ona lahm denilmediğinin delilidir; yeminler örfe dayandığı için de onu yemekle yemin bozulmaz. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Kölesine 'et al' dese ve köle de serçe eti satın alsa onu azarlaması haklı olur, bununla birlikte onu yemekle yemin bozulur. Buna ise şöyle mukabele edilmiştir: Buradaki azarlama, benzerinin satın alınmasının azlığından ve örfe uygun olmayışından kaynaklanmaktadır; bizim konumuzda ise balığın ve etinin satın alınması örftendir; dolayısıyla azarlama mahalli ancak ona 'lahm' denilmemesidir. { وَتَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً } “Ondan bir zinet çıkarasınız” inci ve mercan gibi, { تَلْبَسُونَها } “onu giyinirsiniz” yani kadınlarınız onu giyinir. Bunun vechi şudur: Kadınlarla ihtilat halinde olmaları ve kendilerine uyulan kimseler bulunmaları sebebiyle veya süslenmelerine sebep oldukları için erkeklere isnat edilmiştir; zira kadınlar erkeklerin gözüne güzel görünmek için süslenirler, dolayısıyla bu süs ve giysi erkeklerin süsü ve giysisi gibi olmuştur.

وقال ابن المنير: ولله تعالى در مالك رضي الله تعالى عنه حيث جعل للزوج الحجر على زوجته فيما له بال من مالها، وذلك مقدر بالزائد على الثلث لحقه فيه بالتجمل، فانظر إلى مكنة حظ الرجال من مال النساء ومن زينتهن حتى جعل كحظ المرأة من مالها وزينتها فعبر عن حظه في لبسها بلبسه كما يعبر عن حظها سواء مؤيدا بالحديث المروي

İbnü'l-Müneyyir şöyle demiştir: Allah Teâlâ İmam Mâlik'e -radıyallâhu teâlâ anh- hayırlar versin; zira o, kadınların malından önemli bir miktar üzerinde süslenme hakkından ötürü kocanın tasarruf yetkisini kısıtlama (hacr) hakkı tanımış ve bunu üçte birden fazlası ile takdir etmiştir. Erkeklerin kadınların malından ve zinetlerinden olan payının kuvvetine bak ki, kadının kendi malından ve zinetinden olan payı gibi kılınmış; bu sebeple kadının takınmasındaki erkeğin payı, tıpkı kadının payı gibi 'onun takınması' şeklinde ifade edilmiş ve bu görüş bu bâbda rivayet edilen hadisle

في الباب اه. ويفهم منه جواز اعتبار المجاز في الطرف، وصرح بذلك بعضهم وفسر «تلبسون» بتتمتعون وتتلذذون، ويجوز أن يكون المجاز في النقص وما أظهر في التفسير مراد في النظم، وقيل: الكلام على التغليب أو من باب بنو فلان قتلوا زيدا ففيه إسناد للبعض إلى الكل. وتعقب بأنه وجه لكلا الوجهين أما الأول فلعدم التلبس بالمسند وهو اللبس، وأما الثاني فلأنه لا يتم بدون المجاز في الطرف فلا وجه للعدول عن اعتباره على النحو السابق إلى هذا، وقال بعضهم: لا حاجة إلى كل ذلك فإنه لا مانع من تزين الرجال باللؤلؤ. وتعقب بأنه بعد تسليم أنه لا مانع منه شرعا مخالف للعادة المستمرة فيأباه لفظ المضارع الدال على خلافه، ولا يصح ما يقال: إن في البحر زمردا بحريا وبفرض الصحة يجيء هذا أيضا، ولعله لما أن النساء مأمورات بالحجاب وإخفاء الزينة عن غير المحارم أخفى التصريح بنسبة اللبس إليهن ليكون اللفظ كالمعنى واستدل أبو يوسف ومحمد عليهما الرحمة بالآية على أن اللؤلؤ يسمى حليا حتى لو حلف لا يلبس حليا فلبسه حنث. وأبو حنيفة رضي الله تعالى عنه يقول: لا يحنث لأن اللؤلؤ وحده لا يسمى حليا في العرف وبائعه لا يقال له بائع الحلي كذا في أحكام الجصاص. واستدل بعضهم بالآية على أنه لا زكاة في حلي النساء،

desteklenmiştir. [İbnü'l-Müneyyir'in sözü bitti]. Bundan tarafta mecaz kabul etmenin caiz olduğu anlaşılır; bazıları bunu açıkça belirtmiş ve 'telbesûne' fiilini 'faydalanırsınız ve lezzet alırsınız' şeklinde tefsir etmiştir. Mecazın noksanda olması da caizdir ve tefsirde zâhir kılınan mana nazımda murattır. Bir görüşe göre kelam tağlîb üzeredir veya 'falan oğulları Zeyd'i öldürdü' kabilindendir, dolayısıyla cüze ait olan külliyete isnat edilmiştir. Buna ise şöyle mukabele edilmiştir: Bu, her iki veçhe de uygundur; birincisi müsnedün ileyh olan giyinme eyleminin bulunmayışından, ikincisi ise tarafta mecaz olmaksızın tamamlanamayışındandır; dolayısıyla önceki şekilde kabul etmekten buna dönmenin bir vechi yoktur. Bazıları ise şöyle demiştir: Bütün bunlara gerek yoktur; zira erkeklerin inci ile süslenmesine bir mani yoktur. Buna şöyle mukabele edilmiştir: Şer'an bir mani olmadığı kabul edilse bile, bu durum sürekli âdete aykırıdır; dolayısıyla aksine delalet eden muzâri lafzı bunu kabul etmez. Denizde 'deniz zümrüdü' bulunduğu şeklindeki söz ise sahih değildir; sahih olduğu farz edilse bile bu itiraz yine geçerlidir. Kadınlar tesettürle ve zinetlerini mahrem olmayanlardan gizlemekle emrolundukları için, lafız mana gibi olsun diye giyinmenin onlara nispet edilmesi sarih kılınmamış olabilir. Ebû Yûsuf ve Muhammed -aleyhimarrahme- incinin zinet (hilye) olarak isimlendirildiğine, hatta bir kimse 'zinet takmayacağım' diye yemin edip de inci taksa yeminini bozacağına bu ayetle istidlal etmişlerdir. Ebû Hanîfe -radıyallâhu teâlâ anh- ise şöyle der: Yeminini bozmaz; çünkü inci tek başına örfte zinet olarak isimlendirilmez ve onu satana da zinet satıcısı (sâiğ/kuyumcu) denmez; Cessâs'ın Ahkâm'ında böyledir. Bazıları bu ayetle kadınların zinetinde zekat olmadığına istidlal etmişlerdir;

فأخرج ابن جرير عن أبي جعفر أنه سئل هل في حلي النساء صدقة؟ قال: لا هي كما قال الله تعالى: حِلْيَةً تَلْبَسُونَها

İbn Cerîr'in Ebû Ca'fer'den rivayet ettiğine göre kendisine kadınların zinetinde sadaka (zekat) olup olmadığı sorulmuş, o da: «Hayır, o Allah Teâlâ'nın: { حِلْيَةً تَلْبَسُونَها } “giyeceğiniz bir zinet” buyurduğu gibidir» demiştir.

وهو كما ترى، ثم إن اللحم الطري يخرج من البحر العذب والبحر الملح والحلية إنما تخرج من الملح، وقيل: إن العذب يخرج منه لؤلؤ أيضا إلا أنه لا يلبس إلا قليلا والكثير التداوي به، ولم نر من ذكر ذلك في أكثر الكتب المصنفة لذكر مثل ذلك.

Bu ise gördüğün gibidir. Ayrıca taze et hem tatlı sudan hem de tuzlu denizden çıkar; zinet ise ancak tuzlu sudan çıkar. Tatlı sudan da inci çıktığı, fakat pek az takınıldığı ve çoğunlukla tedavi için kullanıldığı söylenmiştir; ancak bu gibi şeyleri zikretmek için telif edilen kitapların çoğunda bunu zikredene rastlamadık.

وأخرج البزار عن أبي هريرة قال: كلم الله تعالى البحر الغربي وكلم البحر الشرقي فقال للبحر الغربي: إني حامل فيك عبادا من عبادي فما أنت صانع بهم؟ قال: أغرقهم. قال: بأسك في نواحيك وحرمه الحلية والصيد وكلم هذا البحر الشرقي فقال: إني حامل فيك عبادا من عبادي فما أنت صانع بهم؟ قال: أحملهم على يدي وأكون لهم كالوالدة لولدها فأثابه سبحانه الحلية والصيد، وأخرج نحو ذلك ابن أبي حاتم من طريق عبد الله بن عمرو بن العاص عن كعب الأحبار، والله تعالى أعلم بصحة ذلك، وظاهر كلام الأكثرين حمل الْبَحْرَ في الآية على البحر الملح وهو مملوء من السمك بل قيل إن السمك يطلق على كل ما فيه من الحيوانات ولا يكون اللؤلؤ إلا في مواضع مخصوصة منه.

Bezzâr'ın Ebû Hureyre'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Allah Teâlâ Batı Denizi ile konuştu ve Doğu Denizi ile konuştu. Batı Denizi'ne: ‘Ben senin üzerinde kullarımdan bazı kullar taşıyacağım, onlara ne yapacaksın?’ buyurdu. Deniz: ‘Onları boğarım’ dedi. Allah: ‘Şiddetin kendi etrafında olsun’ buyurdu ve onu zinnetten ve avdan mahrum bıraktı. Bu Doğu Denizi ile konuştu ve: ‘Ben senin üzerinde kullarımdan bazı kullar taşıyacağım, onlara ne yapacaksın?’ buyurdu. O da: ‘Onları ellerim üstünde taşırım ve onlara annenin evladına olduğu gibi olurum’ dedi. Bunun üzerine Allah Sübhânehu onu zinet ve av ile mükafatlandırdı.» İbn Ebî Hâtim de Abdullah b. Amr b. el-Âs yoluyla Kâ'bü'l-Ahbâr'dan buna benzer bir rivayet nakletmiştir; bunun sıhhatini en iyi Allah Teâlâ bilir. Çoğunluğun kelamının zâhiri, ayetteki { الْبَحْرَ } lafzını balıkla dolu olan tuzlu denize hamletmektir; hatta balık isminin onda bulunan bütün canlılara ıtlak edildiği, incinin ise denizin ancak belirli yerlerinde bulunduğu söylenmiştir.

وَتَرَى الْفُلْكَ السفن مَواخِرَ فِيهِ جواري فيه جمع ما خرة بمعنى جارية، وأصل المخر الشق يقال: مخر الماء الأرض إذا شقها وسميت السفن بذلك لأنها تشق الماء بمقدمها، وقال الفراء: هو صوت جري الفلك بالرياح وَلِتَبْتَغُوا عطف على تستخرجوا وما عطف عليه وما بينهما اعتراض لتمهيد مبادئ الابتغاء ودفع كونه باستخراج الحلية، وعدل عن نمط الخطاب السابق واللاحق- أعني خطاب الجمع إلى خطاب المفرد- المراد به كل من يصلح للخطاب إيذانا بأن ذاك غير مسوق مساقهما، وأجاز ابن الأنباري أن يكون معطوفا على علة محذوفة أي لتنتفعوا بذلك ولتبتغوا، وأن يكون متعلقا بفعل محذوف أي فعل ذلك لتبتغوا، وهو تكلف يغني الله تعالى عنه.

{ وَتَرَى الْفُلْكَ } “Gemileri görürsün”, { مَواخِرَ فِيهِ } “onda suları yara yara giden”, yani içinde akıp giden gemileri görürsün; 'mâhire' kelimesinin çoğulu olup 'câriye' (akıp giden) manasındadır. 'Mahr'ın aslı yarmaktır; su yeri yardığı zaman 'mahara'l-mâu'l-arda' denir. Gemiler de suyu ön kısımlarıyla yardıkları için böyle isimlendirilmiştir. Ferrâ ise bunun gemilerin rüzgarlarla akıp gitmesi esnasındaki ses olduğunu söylemiştir. { وَلِتَبْتَغُوا } “ve arayasınız diye” [ifadesi], { تَسْتَخْرِجُوا } fiiline ve ona matuf olanlara atıftır; aradaki ifadeler ise arama/talep etme sebeplerini hazırlamak ve bunun zinet çıkarmakla sınırlı olmadığını belirtmek için itiraziyyedir (ara cümledir). Önceki ve sonraki hitap tarzından -yani çoğul hitabından tekil hitabına- dönülmüştür ki bununla hitaba elverişli olan herkes kastedilmiştir; bu da onun diğerlerinin sevk edildiği mecrada sevk edilmediğini bildirmek içindir. İbnü'l-Enbârî, mahzûf bir illete matuf olmasını -yani 'bundan faydalanasınız ve arayasınız diye'- veya mahzûf bir fiile taalluk etmesini -yani 'arayasınız diye bunu yaptı'- caiz görmüştür; bu ise Allah Teâlâ'nın müstağni kıldığı bir külfettir.

مِنْ فَضْلِهِ من سعة رزقه بركوبها للتجارة وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ تقومون بحق نعم الله تعالى بالطاعة والتوحيد، ولعل تخصيص هذه النعمة بالتعقيب بالشكر لأنها أقوى في باب الأنعام من حيث إنه جعل ركوب البحر مع كونه مظنة الهلاك لأن راكبيه كما قال عمر رضي الله تعالى عنه دود على عود سببا للانتفاع وحصول المعاش وهو من كمال النعمة لقطع المسافة الطويلة في زمن قصير مع عدم الاحتياج إلى الحل والترحال والحركة مع الاستراحة والسكون، وما أحسن ما قيل في ذلك:

{ مِنْ فَضْلِهِ } “O'nun lütfundan”, ticaret için gemilere binmek suretiyle O'nun bol rızkından [arayasınız diye], { وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “ve umulur ki şükredersiniz”, itaat ve tevhid ile Allah Teâlâ'nın nimetlerinin hakkını eda edersiniz. Bu nimetin peşinden şükrün getirilmesiyle tahsis edilmesi, nimet verme babında daha kuvvetli olmasından dolayıdır; zira helak olma zannı taşıyan bir durum olmasına rağmen -çünkü Ömer'in [radıyallâhu anh] dediği gibi ona binenler 'tahta üzerindeki kurtçuklar' gibidir- denize binmeyi faydalanma ve maişet elde etme sebebi kılmıştır. Bu da konaklayıp göçmeye gerek kalmaksızın, istirahat ve sükun ile birlikte uzun mesafeyi kısa zamanda katetmek bakımından nimetin kemalindendir. Bu hususta ne güzel söylenmiştir:

وإنا لفي الدنيا كركب سفينة ... نظن وقوفا والزمان بنا يسري

«Biz bu dünyada bir geminin yolcuları gibiyiz... Kendimizi duruyor sanırız, oysa zaman bizi alıp götürmektedir.»

وعدم توسيط الفوز بالمطلوب بين الابتغاء والشكر قيل للإيذان باستغنائه عن التصريح به وبحصولهما معا.

Talep ile şükür arasına murada ermenin (fevz) vasıta kılınmayışının, bunu açıkça belirtmeye gerek bırakmayacak kadar açık olduğuna ve her ikisinin birlikte husule geldiğine işaret etmek için olduğu söylenmiştir.

واستدل بالآية على جواز ركوب البحر للتجارة بلا كراهة وإليه ذهب جماعة، وأخرج عبد الرزاق عن ابن عمر أنه كان يكره ركوب البحر إلا لثلاث غاز أو حاج أو معتمر وَأَلْقى فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أي جبالا ثوابت، وقد مر تمام الكلام في ذلك أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ أي كراهة أن تميد أو لئلا تميد، والميد اضطراب الشيء العظيم، ووجه كون الإلقاء مانعا عن اضطراب الأرض بأنها كسفينة على وجه الماء والسفينة إذا لم يكن فيها أجرام ثقيلة تضطرب وتميل من جانب إلى جانب بأدنى شيء وإذا وضعت فيها أجرام ثقيلة تستقر فكذا الأرض لو لم يكن عليها هذه الجبال لاضطربت فالجبال بالنسبة إليها كالأجرام الثقيلة الموضوعة في السفينة بالنسبة إليها.

Ayetten ticaret için kerahetsiz olarak denize binmenin caiz olduğuna istidlal edilmiştir; bir cemaat bu görüşe gitmiştir. Abdürrezzâk'ın İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre o, şu üç kişi hariç denize binmeyi mekruh görürdü: Gazaya giden, hacceden veya umre yapan. { وَأَلْقى فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ } “Yeryüzüne sarsılmaz dağlar bıraktı” yani sabit dağlar [bıraktı]; bu konudaki kelamın tamamı daha önce geçmişti. { أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ } “sizi sarsar diye” yani sizi sarsmasını kerih gördüğü için veya sarsmasın diye demektir. 'Meyd', büyük bir şeyin çalkalanıp sarsılmasıdır. Dağları yerleştirmenin yeryüzünün sarsılmasına engel olmasının vechi şudur: Yeryüzü suyun üzerindeki bir gemi gibidir; gemide ağır cisimler bulunmadığında en ufak bir şeyle çalkalanır ve bir taraftan bir tarafa yatar, içine ağır cisimler konulduğunda ise istikrara kavuşur. İşte yeryüzü de üzerinde bu dağlar bulunmasaydı sarsılırdı; dolayısıyla dağlar yeryüzüne nispetle, gemiye konulan ağır cisimler gibidir.

وتعقبه الإمام لوجوه: الأول على مذهب الحكماء القائلين بأن حركة الأجسام أو سكونها لطبائعها أن الأرض أثقل من الماء فيلزم أن تغوص فيه لا أن تطفو أو ترسي بالجبال وهذا بخلاف السفينة فإنها متخذة من الخشب وبين أجزائه هواء يمنعه من السكون ويفضي به إلى الميد لولا الثقيل. والثاني على مذهب أهل الحق القائلين بأنه ليس للأجسام طبائع تقتضي السكون أو الحركة فما سكن ساكن وما تحرك متحرك في بر وبحر إلا بمحض قدرة الله تعالى وحده. والثاني أن إرساء الأرض بالجبال لئلا تميد وتبقى واقفة على وجه الماء إنما يعقل إذا كان الماء الذي استقرت على وجهه ساكنا وحينئذ يقال: إن سبب سكونه في حيزه المخصوص طبيعته المخصوصة فلم لا يقال في سكون الأرض في هذا الحيز إنه بسبب طبيعتها المخصوصة أيضا، وإن قلنا: إنه بمحض قدرته سبحانه فلم لم يقل: إن سكون الأرض أيضا كذلك فلا يعقل الإرساء بالجبال على التقديرين. والثالث أنه يجوز أن تميد الأرض بكليتها ولا تظهر حركتها ولا يشعر بها أهلها ويكون ذلك نظير حركة السفينة من غير شعور راكبها بها ولا يأبى الشعور بحركتها عند احتقان البخار فيها لأن ذلك يكون في قطعة صغيرة منها وهو يجري مجرى الاختلاج الذي يحصل في عضو معين من البدن، ثم قال: والذي عندي في هذا الموضع المشكل أن يقال: ثبت بالدلائل اليقينية أن الأرض كرة وثبت أن هذه الجبال على سطح الكرة جارية مجرى خشونات تحصل على وجه هذه الكرة وحينئذ نقول لو فرضنا أن هذه الخشونات ما كانت حاصلة بل كانت ملساء خالية عنها لصارت بحيث تتحرك على الاستدارة كالأفلاك لبساطتها أو تتحرك بأدنى سبب للتحريك فلما خلقت هذه الجبال وكانت كالخشونات على وجهها تفاوتت جوانبها وتوجهت الجبال بثقلها نحو المركز فصارت كالأوتاد لمنعها إياها عن الحركة المستديرة اه وقد تابع الإمام في هذا الحل العلامة البيضاوي، واعترض عليه بأنه لا وجه لما ذكره على مذهب أهل الحق ولا على مذهب الفلاسفة، أما الأول فلأن ذات شيء لا تقتضي تحركه وإنما ذلك بإرادة الله تعالى، وأما الثاني فلأن الفلاسفة لم يقولوا: إن حق الأرض أن تتحرك بالاستدارة لأن في الأرض ميلا مستقيما وما هو كذلك لا يكون فيه مبدأ ميل مستدير على ما ذكروا في الطبيعي. وأورد أيضا على منع الجبال لها من الحركة أنه قد ثبت في الهندسة أن أعظم جبل في الأرض وهو ما ارتفاعه فرسخان وثلث فرسخ إلى قطر الأرض نسبة خمس سبع عرض شعيرة إلى كرة قطرها ذراع ولا ريب في أن ذلك القدر من الشعيرة لا يخرج تلك الكرة عن الاستدارة بحيث يمنعها عن الحركة، وكذا حال الجبال بالنسبة إلى كرة الأرض، ثم قيل: الصحيح أن يقال خلق الله تعالى الأرض مضطربة لحكمة لا يعلمها إلا هو ثم أرساها بالجبال على جريان عادته في جعل الأشياء منوطة بالأسباب، وقال بعض المحققين في الجواب: إن المقصود أن الأرض من حيث كونها كرة حقيقية بسيطة مع قطع النظر عن كونها عنصرا كان حقها أحد الأمرين لأنها من تلك الحيثية إما ذو ميل مستدير

İmam [Râzî] bunu birkaç vecihle eleştirmiştir: Birincisi, cisimlerin hareketinin veya sükununun tabiatlarından kaynaklandığını söyleyen felsefecilerin mezhebine göredir; zira yer sudan daha ağırdır, dolayısıyla dağlarla suyun üstünde kalması veya sabit durması değil, suya batması gerekir. Bu durum geminin aksinedir; çünkü gemi ahşaptan yapılmıştır ve parçaları arasında sükununa mani olan ve ağır cisim olmasa onu sarsıntıya sevk eden hava vardır. İkincisi, cisimlerin sükunu veya hareketi iktiza eden tabiatları olmadığını, karada ve denizde hiçbir duranın durmadığını ve hiçbir hareket edenin hareket etmediğini ancak sırf Allah Teâlâ'nın kudretiyle olduğunu söyleyen hak ehlinin mezhebine göredir. Üçüncüsü, yeryüzünün sarsılmaması ve suyun üzerinde durması için dağlarla sabit kılınması, ancak üzerinde durduğu suyun sakin olması halinde aklen anlaşılabilir; bu takdirde onun kendi özel mekânındaki sükununun sebebinin kendi özel tabiatı olduğu söylenir. O halde yeryüzünün bu mekândaki sükununun da kendi özel tabiatı sebebiyle olduğu neden söylenmesin? Şayet bunun sırf Cenâb-ı Hakk'ın kudretiyle olduğunu söylersek, yeryüzünün sükununun da böyle olduğu neden söylenmesin? Dolayısıyla her iki takdire göre de dağlarla sabit kılınması aklen izah edilemez. Dördüncüsü, yeryüzünün bütünüyle çalkalanıp hareket etmesi, fakat hareketinin zâhir olmaması ve üzerinde yaşayanların bunu hissetmemesi caizdir; bu da binenin hissetmediği gemi hareketi gibi olur. İçinde buhar sıkışması anında hareketinin hissedilmesi buna engel değildir; çünkü bu onun küçük bir parçasında olur ve bedenin belirli bir uzvunda meydana gelen seğirme mesabesindedir. Sonra [İmam] şöyle demiştir: Bu müşkül meselede benim katımda söylenecek olan şudur: Kesin delillerle sabittir ki yeryüzü bir küredir; bu dağların kürenin yüzeyinde bulunması ise bu kürenin yüzeyinde meydana gelen pürüzler mesabesindedir. Bu durumda deriz ki: Şayet bu pürüzlerin bulunmadığını, aksine kürenin pürüzsüz ve bunlardan hâlî olduğunu farz etseydik, basitliği sebebiyle felekler gibi dairesel hareket edecek yahut harekete geçiren en küçük bir sebeple hareket edecek bir mahiyette olurdu. Bu dağlar yaratılıp yüzeyinde pürüzler gibi olunca tarafları farklılaştı, dağlar ağırlıklarıyla merkeze doğru yöneldi ve onu dairesel hareketten menettiği için kazıklar gibi oldu. [İmam'ın sözü bitti]. Allâme Beyzâvî de bu çözümde İmam'a tabi olmuştur. Buna ise gerek hak ehlinin mezhebine gerekse felsefecilerin mezhebine göre zikrettiği şeyin bir vechi bulunmadığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir: Birincisi, zira bir şeyin zatı onun hareketini iktiza etmez, bu ancak Allah Teâlâ'nın iradesiyledir. İkincisi, zira felsefeciler 'yeryüzünün hakkı dairesel hareket etmektir' dememişlerdir; çünkü yeryüzünde doğrusal bir meyil vardır, böyle olanda ise tabiat ilminde belirttikleri üzere dairesel meyil prensibi bulunmaz. Yine dağların onu hareketten menettiği iddiasına karşı şöyle denilmiştir: Hendese ilminde sabittir ki yeryüzündeki en büyük dağın -ki yüksekliği iki buçuk fersahtır- yeryüzünün çapına oranı, çapı bir arşın olan bir küreye nispetle bir arpa eninin yedide birinin beşte biri kadardır. Şüphe yok ki bir arpanın bu kadarcık miktarı, o küreyi hareketten menedecek derecede dairesellikten çıkarmaz; yeryüzü küresine nispetle dağların durumu da böyledir. Sonra şöyle denilmiştir: Doğru olan şöyle denilmesidir: Allah Teâlâ yeryüzünü ancak kendisinin bildiği bir hikmetten ötürü çalkantılı olarak yaratmış, sonra da eşyayı sebeplere bağlı kılma adetinin cereyanı üzere onu dağlarla sabit kılmıştır. Muhakkiklerden bazıları cevap sadedinde şöyle demiştir: Maksat şudur ki yeryüzü, unsur olması bir yana bırakılarak hakiki basit bir küre olması haysiyetiyle iki durumdan birini hak ederdi; çünkü o bu haysiyetle ya felekler gibi dairesel meyil sahibidir

كالأفلاك فكان حقها حينئذ أن تتحرك مثلها على الاستدارة وإما ذو ميل مستقيم فحقها السكون لكنها تتحرك بأدنى قاسر، أما السكون فلأن الجسم الحاصل في الحيز الطبيعي لما يتحرك حركة طبيعية آنية لاستلزامها الخروج عن الحيز الطبيعي ولا يتصور من الأرض الحركة الإرادية لكونها عديمة الشعور، وأما التحرك بأدنى قاسر فيحكم به بالضرورة من له تخيل صحيح، واستوضح ذلك من كرة حقيقية على سطح حقيقي فإنها لا تماسه إلا بنقطة فبأدنى شيء ولو نفخة تتدحرج عن مكانها. نعم الواقع في نفس الأمر أحد الأمرين معينا وذكرهما توسيع للدائرة وهو أمر شائع فيما بينهم فيندفع قوله: وأما الثاني فلأن الفلاسفة إلخ، وأما قوله: إنه قد ثبت في الهندسة إلخ فجوابه أنهم قد صرحوا في كتب الهيئة بأن في كل إقليم ثلاثين جبلا بل أكثر فنسبة كل جبل وإن كانت كالنسبة المذكورة لكن يجوز أن يكون مجموعها مانعا عن حركتها كالحبل المؤلف من الشعرات المخالف حكمه حكم كل شعرة، على أن تلك النسبة باعتبار الحجم ومنعها عن حركتها باعتبار الثقل وثقل هذه الجبال يكاد أن يقاوم ثقل الأرض لأن الجبال أجسام صلبة حجرية والأرض رخوة متخلخلة كالكرة الخشبية التي ألزقت عليها حبات من حديد، وما يقال: من أن فيه غير ذلك ابتناء على

ve o takdirde onun gibi dairesel hareket etmesi gerekirdi; yahut doğrusal meyil sahibidir ve bu takdirde hakkı sükundur, fakat en küçük bir zorlayıcı ile harekete geçer. Sükuna gelince; tabii mekânında bulunan cisim, tabii mekânından çıkmayı gerektireceği için anlık tabii bir hareket yapmaz; yeryüzünden şuursuz olması sebebiyle iradî bir hareket de tasavvur olunamaz. En küçük bir zorlayıcı ile harekete geçmesine gelince, sahih bir muhayyilesi olan kimse buna zarureten hükmeder. Bunu hakiki bir yüzey üzerindeki hakiki bir küreden açıkça anla; zira o yüzeye ancak bir noktada temas eder, dolayısıyla en ufak bir şeyle, bir üflemeyle bile yerinden yuvarlanır. Evet, işin aslında vuku bulan bu iki durumdan muayyen olarak birisidir; her ikisinin zikredilmesi ise daireyi genişletmek içindir ve bu onların arasında yaygın bir durumdur. Böylece 'İkincisine gelince; çünkü felsefeciler ilâ âhirihî...' şeklindeki söz defedilmiş olur. 'Hendese ilminde sabittir ki ilâ âhirihî...' sözüne gelince; buna cevap şudur: Hey'et (astronomi) kitaplarında her iklimde otuz, hatta daha fazla dağ bulunduğu açıkça belirtilmiştir; dolayısıyla her bir dağın oranı zikredilen oran gibi olsa bile, bunların toplamının tıpkı her bir kılın hükmü diğerinden farklı olan kıllardan örülmüş ip gibi onun hareketine engel olması caizdir. Kaldı ki bu oran hacim itibarıyladır; hareketine engel olması ise ağırlık itibarıyladır. Bu dağların ağırlığı neredeyse yeryüzünün ağırlığına denk gelir; çünkü dağlar sert taş kütleleridir, yeryüzü ise üzerine demir taneleri yapıştırılmış tahta bir küre gibi gevşek ve gözeneklidir. Bunda felsefe kaidelerine dayanmaktan ötürü başka bir durum olduğu şeklindeki söze gelince,

قواعد الفلسفة فلا يطعن فيه لأن ذلك الابتناء غير مضر إن لم يخالف القواعد الشرعية كما فيما نحن فيه، واعترض على ما ادعى المعترض صحته بأنه يرد عليه ما أورده، وظني أنه بعد الوقوف على مراده لا يرد عليه شيء مما ذكر، ونحن قد أسلفنا نحوه وأطنبنا الكلام في هذا المقام ومنه يظهر ما هو الأوفق بقواعد الإسلام، ثم ما ذكره المجيب من أن المصرح به في كتب الهيئة أن في كل إقليم ثلاثين جبلا بل أكثر خلاف المشهور وهو أن في الإقليم الأول عشرين وفي الثاني سبعة وعشرين وفي الثالث ثلاثة وثلاثين وفي الرابع خمسة وخمسين وفي الخامس ثلاثين وفي كل من السادس والسابع أحد عشر والمجموع مائة وسبعة وثمانون جبلا على أن كلامه لا يخلو عن مناقشة فتدبر، ومعنى أَلْقى على ما نقل ابن عطية عن المتأولين خلق وجعل، واختار هو أنه أخص من ذلك وذلك أنه يقتضي أن الله سبحانه أوجد الجبال من محض قدرته واختراعه لا من الأرض ووضعها عليها وأيد بأخبار رووها في هذا المقام وقد تقدم بعضها، ولم يعد بعلى كما في قوله تعالى: وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِنِّي [طه: ٣٩] للإشارة إلى كمال الجبال ورسوخها وثباتها في الأرض حتى كأنها مسامير في ساحة وانظر هل تعد من الأرض فيحنث من حلف لا يجلس على الأرض إذا جلس عليها أم لا فلا يحنث لم يحضرني من تعرض لذلك، والظاهر الأول لعد العرف إياها منها وإن كان ظاهر هذه الآية كغيرها عدم العد، وقوله تعالى: وَأَنْهاراً عطف على رواسي والعامل فيه أَلْقى إلا أن تسلطه عليه باعتبار ما فيه من معنى الجعل والخلق أو تضمينه إياه، وعلى التقديرين لا إضمار وهو الذي اختاره غير واحد، وجوز أن يكون مفعولا به لفعل مضمر وليس إجماعا خلافا لابن عطية. أي وجعل أو خلق أنهارا نظير ما قيل في قوله: علفتها تبنا وماء باردا. وقدر أبو البقاء شق والعطف حينئذ من عطف الجمل وكأنه لما كان أغلب منابع الأنهار من الجبال ذكر الأنهار بعد ما ذكر الجبال، وقوله تعالى: وَسُبُلًا عطف على أَنْهاراً أي وجعل طرقا لمقاصدكم لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ لها فالتعليل بالنظر إلى قوله تعالى: وَسُبُلًا كما هو الظاهر، ويجوز أن يكون تعليلا بالنظر إلى جميع ما تقدم لأن تلك الآثار العظام تدل على بطلان الترك، وقيل: تدل على وجود فاعل حكيم ففي قوله تعالى:

buna itiraz edilmez; zira bu dayanma, içinde bulunduğumuz meselede olduğu gibi şer'î kaidelere aykırı olmadıkça zarar vermez. İtiraz edenin sıhhatini iddia ettiği şeye de kendi ileri sürdüğü itirazın varit olacağı söylenerek karşı çıkılmıştır. Zannımca, maksadı anlaşıldıktan sonra zikredilen itirazlardan hiçbiri ona varit olmaz. Biz bu makamda benzerini önceden zikretmiş ve sözü etraflıca açıklamıştık; İslâm kaidelerine en uygun olanın ne olduğu oradan anlaşılır. Sonra cevap verenin hey'et kitaplarında her iklimde otuz, hatta daha fazla dağ bulunduğunun tasrih edildiği şeklindeki ifadesi meşhur olana aykırıdır; meşhur olan ise birinci iklimde yirmi, ikincisinde yirmi yedi, üçüncüsünde otuz üç, dördüncüsünde elli beş, beşincisinde otuz, altıncı ve yedincinin her birinde on bir dağ olduğudur ki toplamı yüz seksen yedi dağ eder; bununla birlikte kelamı münakaşadan hâlî değildir, iyi düşün. İbn Atıyye'nin tevil ehlinden naklettiğine göre { أَلْقى } lafzının anlamı 'yarattı ve kıldı' demektir. Kendisi ise bunun bundan daha hususi olduğunu tercih etmiştir; o da Allah Sübhânehu'nun dağları yeryüzünden değil sırf kendi kudreti ve icadıyla var edip yeryüzünün üzerine koymasını iktiza etmesidir. Bu görüş, bu makamda rivayet ettikleri ve bir kısmı daha önce geçen haberlerle desteklenmiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِنِّي } [Tâhâ: 39] kavlinde olduğu gibi 'alâ' ile geçişli kılınmamıştır; bu da dağların yeryüzündeki kemaline, kökleşmesine ve sanki bir meydandaki çiviler gibi sabit olmasına işaret etmek içindir. Dağların yeryüzünden sayılıp sayılmayacağına, dolayısıyla yeryüzüne oturmayacağına yemin eden kimsenin dağa oturduğunda yeminini bozup bozmayacağına bak; buna değinen bir kimse hatırıma gelmedi. Zâhir olan birincisidir; çünkü örf onu yeryüzünden sayar, her ne kadar bu ayetin ve benzerlerinin zâhiri sayılmaması yönünde olsa da. Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْهاراً } kavli { رَواسِيَ } kelimesine matuftur; onda amel eden fiil { أَلْقى } fiilidir. Ancak onun buna tesallutu, kendisindeki kılma ve yaratma manası itibarıyla veya bu manayı tazammun etmesi sebebiyledir. Her iki takdire göre de bir gizleme (izmar) yoktur; birden fazla âlimin tercih ettiği de budur. İbn Atıyye'nin aksine icma olmamakla birlikte gizli bir fiilin mef'ûl-i bih'i olması da caiz görülmüştür. Yani 'ona saman ve soğuk su yedirdim' sözünde söylendiği gibi 'nehirler kıldı veya yarattı' takdirindedir. Ebü'l-Bekā 'yardı' (şakka) fiilini takdir etmiştir, bu takdirde atıf cümle atfı kabilinden olur. Sanki nehirlerin kaynaklarının çoğu dağlardan olduğu için dağları zikrettikten sonra nehirleri zikretmiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَسُبُلًا } kavli { أَنْهاراً } üzerine matuftur; yani maksatlarınıza ulaşmanız için yollar kıldı, { لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ } “umulur ki doğru yolu bulursunuz” [diye]. Görünen o ki ta'lil (gerekçelendirme) { وَسُبُلًا } kavline göredir. Önce geçenlerin tamamına göre ta'lil olması da caizdir; zira bu muazzam eserler başıboş bırakılmanın batıl olduğuna delalet eder. Hikmet sahibi bir Failin varlığına delalet ettiği de söylenmiştir; bu takdirde Allah Teâlâ'nın:

تَهْتَدُونَ تورية حينئذ وَعَلاماتٍ معالم يستدل بها السابلة من نحو جبل ومنهل ورائحة تراب، فقد حكي أن من الناس من يشم التراب فيعرف بشمه الطريق وإنها مسلوكة أو غير مسلوكة ولذا سميت المسافة مسافة أخذا لها من السوف بمعنى الشم، وأخرج ابن جرير، وغيره عن ابن عباس أنها معالم الطرق بالنهار. وعن الكلبي أنها الجبال وعن قتادة أنها النجوم، وقال ابن عيسى: المراد منها الأمور التي يعلم بها ما يراد من خط أو لفظ أو إشارة أو هيئة، والظاهر ما ذكر أولا وأغرب ما فسرت به وأبعده أن المراد منها حيتان طوال رقاق كالحيات في ألوانها وحركاتها تكون في بحر

{ تَهْتَدُونَ } kavlinde tevriye sanatı vardır. { وَعَلاماتٍ } “ve işaretler de [koydu]”, yani yolcuların kendisiyle yol bulduğu dağ, su kaynağı ve toprak kokusu gibi işaretlerdir. Nitekim bazı insanların toprağı koklayıp kokusundan yolun işlek olup olmadığını bildiği nakledilmiştir; bu sebeple mesafeye koklamak manasındaki 'savf' kökünden alınarak 'mesâfe' denilmiştir. İbn Cerîr ve başkaları İbn Abbas'tan bunların gündüzün yol işaretleri olduğunu rivayet etmişlerdir. Kelbî'den dağlar olduğu, Katâde'den ise yıldızlar olduğu rivayet edilmiştir. İbn Îsâ şöyle demiştir: Bunlardan murat yazı, lafız, işaret veya heyetten murat edilen şeyin kendisiyle bilindiği hususlardır. Zâhir olan ilk zikredilendir. Bununla ilgili yapılan en garip ve en uzak tefsir ise bunlardan muradın, Yemen'den gidilen

الهند الذي يسار إليه من اليمن، سميت بذلك لأنها إذا ظهرت كانت علامة للوصول إلى بلاد الهند وأمارة للنجاة وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ بالليل في البر والبحر، والمراد بالنجم الجنس فبينما الخنس وغيرها مما يهتدى به، وعن السدي تخصيص ذلك بالثريا والفرقدين وبنات نعش والجدي وعن الفراء تخصيصه بالجدي والفرقدين، وعن بعضهم أنه الثريا فإنه علم بالغلبة لها، ففي الحديث إذا طلح النجم ارتفعت العاهة، وقال الشاعر:

Hint denizinde bulunan, renkleri ve hareketleri yılanlara benzeyen uzun ve ince balıklar olduğudur; zira bunlar göründüğünde Hindistan diyarına ulaşmanın işareti ve kurtuluşun alameti olduğu için böyle isimlendirilmişlerdir. { وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ } “Ve onlar yıldızla da yol bulurlar”, geceleyin karada ve denizde yol bulurlar. Yıldızdan murat cins isimdir; hünnes (gezegensel) yıldızları ve kendisiyle yol bulunan diğer yıldızları içine alır. Süddî'den bunun Süreyyâ, Ferkadân, Benâtü Na'ş ve Cedy yıldızlarına tahsis edildiği rivayet edilmiştir. Ferrâ'dan ise Cedy ve Ferkadân'a tahsis edildiği rivayet edilmiştir. Bazılarından ise bunun Süreyyâ olduğu rivayet edilmiştir; zira galebe yoluyla ona özel isim olmuştur. Nitekim hadiste: «Yıldız doğduğu zaman afet kalkar» buyrulmuştur. Şair şöyle demiştir:

حتى إذا ما استقر النجم في غلس ... وغودر البقل ملويّ ومحصود

«Nihayet yıldız karanlıkta yerleştiğinde... ve otlar bükülmüş ve biçilmiş halde bırakıldığında.»

وعن ابن عباس أنه سأل النبي ﷺ عن ذلك فقال: هو الجدي

İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre o, Peygamber ﷺ'e bunu sormuş, o da: «O, Kutup Yıldızı'dır (Cedy)» buyurmuştur.

ولو صح هذا لا يعدل عنه، والجدي هو جدي الفرقد، وهو على ما في المغرب بفتح الجيم وسكون الدال والمنجمون يصغرونه فرقا بينه وبين البرج، وقيل: إنه كذلك لغة، واستدل على إرادة ما يعم ذلك بما في اللوامح أنه قرأ «وبالنجم» بضمتين وعن ابن وثاب أنه قرأ بضم فسكون فإن ذلك في القراءتين جمع كسقف وسقف ورهن ورهن والتسكين قيل للتخفيف، وقيل: لغة، والقول بأن ذلك جمع على فعل أولى مما قيل: إن أصله النجوم فحذفت الواو وزعم ابن عصفور أن قولهم: النجم من ضرورة الشعر وأنشد:

Şayet bu rivayet sahih olsaydı ondan dönülmezdi. Cedy, 'Cedyü'l-Ferkad'dır; el-Mu'rib'de geçtiği üzere cimin fethası ve dâlın sükûnuyladır. Müneccimler burç ile arasındaki farkı belirtmek için onu ismi tasgir yaparlar; lügatte de böyle olduğu söylenmiştir. Bunu umum ifade edecek şekilde murat etmeye, el-Levâmih'te geçen «ve bi'n-nücüm» şeklinde iki ötre ile okunduğu rivayeti delil getirilmiştir. İbn Vessâb'dan da ötre ve ardından sükûn ile okuduğu rivayet edilmiştir; zira bu iki kıraatte o, 'sakf-sükuf' ve 'rehn-rühun' gibi çoğuldur; sükûn kılınmasının hafifletmek için olduğu söylenmiştir, bir lügat olduğu da söylenmiştir. Bunun 'fu'ul' vezninde bir çoğul olduğunu söylemek, aslının 'en-nücûm' olup vâvın hazfedildiği şeklindeki sözden daha evladır. İbn Usfûr ise onların «en-nücm» sözünün şiir zaruretinden kaynaklandığını iddia etmiş ve şu beyti okumuştur:

إن الذي قضى بذا قاض حكم ... أن يرد الماء إذ غاب النجم

«Buna hükmeden adil bir hâkimdir... Yıldız battığında suya varılmasını [hükmetti].»

وهو نظير قوله: حتى إذا ابتلت حلاقيم الحلق. والضمير يحتمل أن يكون عاما لكل سالك في البر والبحر من المخاطبين فيما تقدم، وتغيير التعبير للالتفات، وتقديم الجار والمجرور للفاصلة والضمير المنفصل للتقوى، ويحتمل أن يكون الضمير لقريش لأنهم كانوا كثيري الأسفار للتجارة مشهورين للاهتداء في مسايرهم بالنجم، وإخراج الكلام عن سنن الخطاب، وتقديم الجار والضمير للتخصيص كأنه قيل: وبالنجم خصوصا هؤلاء خصوصا يهتدون، فالاعتبار بذلك والشكر عليه بالتوحيد ألزم لهم وأوجب عليهم، وجعل بعضهم الآية أصلا لمراعاة النجوم لمعرفة الأوقات والقبلة والطرق فلا بأس بتعلم ما يفيد تلك المعرفة، لكن معرفة عين القبلة على التحقيق بالنجوم متعسر بل متعذر كما أفاده العلامة الرباني أبو العباس أحمد بن البناء لأنه إن اعتبر ذلك بما يسامت رؤوس أهل مكة من النجوم فليس مسقط العمود منه على بسيط مكة هو العمود الواقع منه على بسيط غيرها من المدن، وإن اعتبر بالجدي فلا يلزم من أن يكون في مكة على الكتف أو على المنكب أن يكون في غيرها كذلك إلا لمن يكون في دائرة السمت المارة برؤوس أهل مكة والبلد الآخر، وذلك مجهول لا يتوصل إليه إلا بمعرفة ما بين الطولين والعرضين وهو شيء اختلف في مقداره ولم يتعين الصحيح فيه، وقول من قال: إن ذلك يعرف بجعل المصلي مثلا الشمس بين عينيه إذا استوت في كبد السماء أطول يوم في السنة فمتى فعل ذلك فقد استقبل البيت إن أراد بكبد السماء فيه كبد سماء بلده فليس بصحيح لأن الشمس لا تستوي في كبد السماء في وقت واحد في بلدين متنائيين كثيرا، وإن أراد به كبد سماء مكة فلا يعلم ذلك في بلد آخر إلا بمعرفة ما بين البلدين في الطول، وقد سمعت ما في ذلك من الاختلاف، ويقال نحو هذا فيما يشبه ما ذكر بل قال قدس سره: إن معرفة ذلك على التحقيق بما يذكرونه من الدائرة الهندية ونحوها متعذر أيضا لأن مبنى جميع ذلك على معرفة الأطوال والعروض ودون تحقيق ذلك خرط القتاد، فلا ينبغي أن يكون الواجب على المصلي إلا تحري الجهة ومعرفة الجهة تحصل بالنجوم وكذا بغيرها مما هو مذكور في محله أَفَمَنْ يَخْلُقُ ما ذكر من المخلوقات البديعة أو يخلق كل شيء يريده كَمَنْ لا يَخْلُقُ شيئا ما جليلا أو حقيرا، وهو تبكيت للكفرة وإبطال لإشراكهم وعبادتهم غيره تعالى شأنه من الأصنام بإنكار ما يستلزمه ذلك من المشابهة بينه سبحانه وبينه بعد تعداد ما يقتضي ذلك اقتضاء ظاهرا، وتعقيب الهمزة بالفاء لتوجيه الإنكار إلى ترتب توهم المشابهة المذكورة على ما فعل سبحانه من الأمور

Bu da şairin 'hattâ izebtellet halâkıymü'l-hulk' sözü gibidir. Zamirin, önceden geçen muhataplardan karada ve denizde yol alan herkes için umumi olması muhtemeldir; ifadenin değiştirilmesi iltifat sanatındandır. Car ve mecrûrun öne alınması fâsıla (ayet sonu uyumu) için, munfasıl zamirin getirilmesi ise tekit içindir. Zamirin Kureyş'e ait olması da muhtemeldir; zira onlar ticaret için çok seyahat ederlerdi ve yolculuklarında yıldızla yol bulmakla meşhur idiler. Sözün hitap üslubundan çıkarılması, car ve zamirin öne alınması tahsis içindir; sanki şöyle denilmiştir: 'Ve yıldızla özellikle onlar özellikle yol bulurlar.' Dolayısıyla bundan ibret almak ve tevhid ile buna şükretmek onlar için daha lüzumlu ve üzerlerine daha vaciptir. Bazıları bu ayeti vakitleri, kıbleyi ve yolları bilmek için yıldızları gözetlemenin aslı kılmışlardır; bu sebeple bu bilgiyi sağlayan şeyleri öğrenmekte bir beis yoktur. Fakat hakikat üzere kıblenin bizzat kendisini yıldızlarla bilmek zor, hatta imkansızdır; nitekim rabbânî allâme Ebü'l-Abbâs Ahmed b. el-Bennâ'nın belirttiği üzere: Şayet bu durum Mekke ehlinin başları hizasındaki yıldızlarla kabul edilirse, ondan Mekke düzlemine düşen dikey çizgi, diğer şehirlerin düzlemine düşen dikey çizgi ile aynı değildir. Şayet Kutup Yıldızı (Cedy) ile kabul edilirse, Mekke'de omuz veya kürek kemiği hizasında olmasından, Mekke ehlinin ve diğer beldenin başlarından geçen سمت dairesinde bulunan kimse müstesna, başka yerlerde de öyle olması gerekmez. Bu ise meçhuldür; iki boylam ve enlem arasındaki fark bilinmedikçe buna ulaşılamaz ki bu da miktarı hususunda ihtilaf edilmiş ve doğrusu kesinleşmemiş bir şeydir. Mesela namaz kılan kimsenin, senenin en uzun gününde güneş göğün tam ortasına (semtü'r-re's) geldiğinde güneşi iki gözünün arasına almasıyla bunu bileceğini, bunu yaptığı zaman Kâbe'ye yönelmiş olacağını söyleyen kimsenin sözüne gelince: Şayet bununla kendi beldesinin gök ortasını kastediyorsa bu doğru değildir; çünkü güneş birbirinden çok uzak iki beldede aynı anda göğün tam ortasına gelmez. Şayet bununla Mekke semasının ortasını kastediyorsa, bu da iki belde arasındaki boylam farkı bilinmedikçe başka bir beldede bilinemez; bu husustaki ihtilafı ise işitmiştin. Zikredilene benzeyen durumlarda da bunun benzeri söylenir. Hatta o zat -kuddise sirruh- şöyle demiştir: Bunu Hint dairesi ve benzeri şeylerle hakikati üzere bilmek de imkansızdır; çünkü bütün bunların esası boylam ve enlemleri bilmeye dayanır, bunu tam olarak tahkik etmek ise deveye hendek atlatmaktan zordur. Dolayısıyla namaz kılana vacip olan ancak ciheti araştırmaktır (taharri); ciheti bilmek ise yıldızlarla da kendi yerinde zikredilen diğer şeylerle de hasıl olur. { أَفَمَنْ يَخْلُقُ } “Şu halde yaratan” zikredilen harika mahlukatı yaratan veya dilediği her şeyi yaratan zat, { كَمَنْ لا يَخْلُقُ } “yaratamayan gibi midir?” büyük veya küçük hiçbir şeyi yaratamayan gibi midir? Bu, kâfirlere bir kınama (tebkît) ve bunu açıkça gerektiren hususların sayılmasından sonra, O'nunla putlar arasında bunun gerektirdiği benzerliği inkar ederek şirklerini ve şânı yüce Allah'tan başkası olan putlara tapmalarını iptal etmektir. Hemzenin ardından fâ harfinin getirilmesi, inkarı Cenâb-ı Hakk'ın yaptığı

العظيمة الظاهرة الاختصاص به تعالى شأنه المعلومة كذلك فيما بينهم حسبما يؤذن به غير آية والاقتصار على ذكر الخلق من بين ما تقدم لكونه أعظمه وأظهره واستتباعه إياه أو لكون كل من ذلك خلقا مخصوصا أي أبعد ظهور اختصاصه سبحانه بمبدئية هذه الشؤون الواضحة الدالة على وحدانيته تعالى وتفرده بالألوهية واستحقاق العبادة يتصور المشابهة بينه وبين ما هو بمعزل عن ذلك بالمرة كما هو قضية إشراككم، وكان حق الكلام بحسب الظاهر في بادئ النظر أفمن لا يخلق كمن يخلق، لكن قيل: حيث كان التشبيه نسبة تقوم بالمنتسبين اختير ما عليه النظم الكريم مراعاة لحق سبق الملكة على العدم وتفاديا عن توسيط عدمها بينها وبين جزئياتها المفصلة قبلها وتنبيها على كمال قبح ما فعلوه من حيث إن ذلك ليس مجرد رفع أصنامهم عن محلها بل حط لمنزلة الربوبية إلى مرتبة الجماد ولا ريب أنه أقبح من الأول، والمراد بمن لا يخلق كل ما هذا شأنه من ذوي العلم كالملائكة وعيسى ﵈ وغيرهم كالأصنام، وأتى بمن تغليبا لذوي العلم على غيرهم مع ما فيه من المشاكلة أو ذوو العلم خاصة ويعرف منه حال غيرهم بدلالة النص، فإن من يخلق حيث لم يكن كمن لا يخلق وهو من جملة ذوي العلم فما ظنك بالجماد، وقيل: المراد به الأصنام خاصة، والتعبير بمن إما للمشاكلة أو بناء على ما عند عبدتهما، والأولى ما تقدم، ودخول الأصنام في حكم عدم المشابهة إما بطريق الاندراج أو بطريق الانفهام بدلالة النص على الطريق البرهاني قاله بعض المحققين.

ve birçok ayetin bildirdiği üzere kendi aralarında da bilinen, şânı yüce Allah'a aidiyeti açık olan o azametli işlere mezkûr benzerlik vehminin terettüp etmesine yöneltmek içindir. Önceden geçenler arasından yaratmanın (halk) zikriyle yetinilmesi, onun en büyüğü ve en açığı olması ve diğerlerini peşinden getirmesi sebebiyledir yahut bunların her birinin özel bir yaratma olmasındandır. Yani Cenâb-ı Hakk'ın, vahdaniyetine, uluhiyette tekliğine ve ibadete layık olduğuna delalet eden bu apaçık işlerin başlangıcı olmaya mahsus bulunduğu açığa çıktıktan sonra, şirkinizin gerektirdiği gibi, O'nunla bundan tamamen uzak olan varlıklar arasında bir benzerlik tasavvur edilebilir mi? Halbuki ilk bakışta zâhire göre kelamın hakkı 'yaratamayan, yaratan gibi midir?' şeklinde olmasıydı. Fakat şöyle denilmiştir: Teşbih, intisap edenler arasında kaim olan bir nispet olduğu için mevcudun (melekenin) ademe sebkat etmesi hakkına riayet etmek, ademin zikrinin kendisinden önce tafsil edilen cüzleri arasına girmesini önlemek ve yaptıklarının çirkinliğinin kemaline dikkat çekmek için yüce nazmın bulunduğu şekil tercih edilmiştir; zira onların yaptığı şey sadece putlarını layık oldukları yerden yükseltmek değil, aynı zamanda rubûbiyyet makamını cansız varlıklar mertebesine indirmektir ki bunun birincisinden daha çirkin olduğunda şüphe yoktur. 'Yaratamayan'dan murat, melekler ve İsa [aleyhisselâm] gibi ilim sahiplerinden ve putlar gibi diğerlerinden bu durumda olan her varlıktır. İlim sahiplerinin diğerlerine tağlîb edilmesi ve müşâkele sanatı sebebiyle 'men' (kimse) edatı getirilmiştir; yahut özellikle ilim sahipleri kastedilmiştir ve nassın delaletiyle diğerlerinin hali bundan anlaşılır; zira ilim sahiplerinden olduğu halde yaratamayan zat yaratan gibi olmayınca, artık cansız varlıkları sen düşün! Sadece putların murat edildiği de söylenmiştir; 'men' ile ifade edilmesi ise ya müşâkele içindir veya onlara tapanların telakkisine göredir; birincisi daha evladır. Muhakkiklerden bazılarının dediği gibi, putların benzerliğin nefyi hükmüne girmesi ya dahil olma yoluyla yahut bürhânî yoldan nassın delaletiyle anlaşılma yoluyladır.

واستدل بالآية على بطلان مذهب المعتزلة في زعمهم أن العباد خالقون لأفعالهم.

Bu ayetle Mu'tezile'nin 'kulların kendi fiillerinin yaratıcısı olduğu' şeklindeki iddialarının batıl olduğuna istidlal edilmiştir.

وقال الشهاب بعد أن قرر تقدير المفعول عاما على طرز ما ذكرنا: وجوز أن يكون العموم فيه مأخوذا من تنزيل الفعل منزلة اللازم أنه علم من هذا عدم توجه الاحتجاج بها على المعتزلة في إبطال قولهم بخلق العباد أفعالهم كما وقع في كتب الكلام لأن السلب الكلي لا ينافي الإيجاب الجزئي اه حسبما وجدناه في النسخ التي بأيدينا ولعلها سقيمة وإلا فلا أظن إلا كبوة جواد وهو ظاهر أَفَلا تَذَكَّرُونَ أي ألا تلاحظون فلا تتذكرون ذلك فإنه لجلائه لا يحتاج إلى شيء سوى التذكر وهو مراجعة ما سبق تصوره وذهل عنه، وقدر بعضهم المفعول عدم المساواة، وذكر أنه لعدم سبقه حتى يتصور فيه حقيقة التذكر بأن يتصور ويذهل عنه جعل التذكر استعارة تصريحية للعلم به، وقيل: الاستعارة مكنية في المفعول المقدر وإثبات التذكر تخييل فتذكر.

Şihâb, mef'ûlün zikrettiğimiz tarzda umumi olarak takdir edilmesini takrir ettikten sonra şöyle demiştir: Fiilin lâzım yerine indirilmesinden ötürü bundaki umumiliğin alınmış olması da caiz görülmüştür. Kelam kitaplarında geçtiği gibi Mu'tezile'nin kulların fiillerini yarattığı sözünü iptal etmek için bu ayetle ihticac etmenin muteber olmadığı bundan anlaşılmıştır; çünkü küllî selb (tümel olumsuzluk), cüz'î îcâba (tikel olumluluğa) aykırı değildir. [Şihâb'ın sözü burada bitti]. Elimizdeki nüshalarda bulduğumuz şekliyledir; belki de nüsha bozuktur, aksi takdirde bunun ancak 'küheylanın tökezlemesi' kabilinden olduğunu zannederim, bu da açıktır. { أَفَلا تَذَكَّرُونَ } “Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?” Yani dikkat edip bunu hatırlamaz mısınız? Zira o, açıklığından ötürü hatırlamaktan başka bir şeye muhtaç değildir; hatırlamak (tezekkür) ise önceden tasavvur edilip de gaflet olunan şeye geri dönmektir. Bazıları mef'ûlü 'eşitliğin olmaması' olarak takdir etmiş ve şöyle zikretmiştir: Tasavvur edilip de gaflet olunacak şekilde hakiki tezekkür onda tasavvur edilsin diye önceden geçmediğinden, tezekkür onu bilmekten tasrîhî istiare kılınmıştır. İstiarenin takdir edilen mef'ûlde mekniyye olduğu, tezekkürün ispatının ise tahyîl olduğu söylenmiştir; iyi düşün.

وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها تذكير اجمالي لنعمه تعالى بعد تعداد طائفة منها، وفصل ما بينهما بقوله تعالى: أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لا يَخْلُقُ كما قيل للمبادرة إلى الزام الحجة والقام الحجر إثر تفصيل ما فصل من الأفاعيل التي هي أدلة التوحيد، ودلالتها عليه وإن لم تكن مقصورة على حيثية الخلق ضرورة ظهور دلالتها عليه من حيثية الإنعام أيضا لكنها حيث كانت من مستتبعات الحيثية الأولى استغني عن التصريح بها ثم بين حالها بطريق الإجمالي أي إن تعدوا نعمه تعالى الفائضة عليكم مما ذكر ومما يذكر لا تطيقوا حصرها وضبط عددها فضلا عن القيام بشكرها، وقد تقدم الكلام في تحقيق ذلك حسبما من الله تعالى به إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ حيث يستر ما فرط منكم من كفرانها والإخلال بالقيام بحقوقها ولا يعاجلكم بالعقوبة على ذلك رَحِيمٌ حيث يفيضها عليكم مع استحقاقكم للقطع والحرمان بما تأتون وما تذرون من أصناف الكفر والعصيان التي من جملتها المساواة بين الخالق وغيره، وكل من ذينك الستر والإفاضة وأيما نعمة، فالجملة تعليل للحكم بعدم الإحصاء، وتقديم المغفرة على الرحمة لتقدم التخلية على التحلية وَاللَّهُ يَعْلَمُ ما تُسِرُّونَ أي تضمرونه من العقائد والأعمال وَما تُعْلِنُونَ أي تظهرونه منهما، وحذف العائد لمراعاة الفواصل أي يستوي بالنسبة إلى علمه سبحانه المحيط الأمران، وفي تقديم الأول على الثاني تحقيق للمساواة على أبلغ وجه، وفي ذلك من الوعيد والدلالة على اختصاصه تعالى بصفات الإلهية ما لا يخفى، أما الأول فلأن علم

{ وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها } “Eğer Allah'ın nimetini sayacak olsanız onu sayamazsınız”; bir kısmının sayılmasından sonra Allah Teâlâ'nın nimetlerini icmâlî olarak hatırlatmadır. Tevhidin delilleri olan fiillerin tafsil edilmesinin hemen ardından, denildiği gibi delili ikame etmek ve hasmı susturmakta acele etmek için araları Allah Teâlâ'nın: { أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لا يَخْلُقُ } kavliyle ayrılmıştır. Her ne kadar bu fiillerin tevhidi göstermesi sadece yaratma haysiyetine münhasır olmayıp nimet verme haysiyetinden de tevhidi göstermesi açık ve zorunlu ise de, nimet verme birinci haysiyetin peşinden geldiği için onu açıkça belirtmeye gerek görülmemiş, sonra da onun hali icmâlî yolla beyan edilmiştir; yani zikredilen ve zikredilecek olan Allah Teâlâ'nın üzerinize bolca ihsan ettiği nimetlerini sayacak olsanız, şükrünü eda etmek şöyle dursun, onları sınırlandırmaya ve sayısını zapt etmeye güç yetiremezsiniz. Allah Teâlâ'nın lütfettiği ölçüde bunun tahkiki hakkındaki kelam önceden geçmişti. { إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ } “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır”, zira o nimetlere karşı nankörlük etmenizden ve haklarını yerine getirmekteki kusurlarınızdan ötürü sizden sadır olan şeyleri örter ve bundan dolayı sizi hemen cezalandırmaz; { رَحِيمٌ } “çok merhamet edendir”, zira yaratan ile başkasını bir tutmak da dahil olmak üzere irtikap ettiğiniz ve terk ettiğiniz türlü türlü küfür ve isyan sebebiyle nimetin kesilmesini ve mahrumiyeti hak ettiğiniz halde o nimetleri size bolca ihsan eder. Bu örtme ve ihsan etmenin her biri ise ne büyük nimettir! Dolayısıyla bu cümle, sayılamayacağı hükmünün ta'lilidir (gerekçesidir). Mağfiretin rahmetten önce getirilmesi, arınmanın (tahliye) donanmadan (tahliye) önce gelmesinden ötürüdür. { وَاللَّهُ يَعْلَمُ ما تُسِرُّونَ } “Allah gizlediğinizi bilir” yani inanç ve amellerden içinizde sakladığınız şeyleri bilir, { وَما تُعْلِنُونَ } “ve açığa vurduğunuzu da [bilir]”, yani onlardan açığa vurduklarınızı da bilir. Fâsılalara riayet için rabıt zamiri hazfedilmiştir; yani O'nun kuşatıcı ilmine nispetle her iki durum da eşittir. Birincinin ikinciden önce getirilmesinde eşitliğin en beliğ şekilde tahkiki vardır. Bunda gizli olmayan bir tehdit ve Allah Teâlâ'nın ilahlık sıfatlarına mahsus olduğuna delalet vardır. Birincisi, çünkü

الملك القادر بمخالفة عبده يقتضي مجازاته، وكثيرا ما ذكر علم الله تعالى وقدرته وأريد ذلك، وأما الثاني فبناء على ما قيل: إن تقديم المسند إليه في مثل ذلك يفيد الحصر، ومن هنا قيل: إنه سبحانه أبطل شركهم للأصنام أولا بقوله تعالى: أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لا يَخْلُقُ وأبطله ثانيا بقوله تبارك اسمه: وَاللَّهُ يَعْلَمُ إلخ كأنه قيل: إنه تعالى عالم بذلك دون ما تشركون به فإنه لا يعلم ذلك بل لا يعلم شيئا أصلا فكيف يعد شريكا لعالم السر والخفيات.

kadir olan Hükümdar'ın kulunun muhalefetini bilmesi, onu cezalandırmasını gerektirir; nitekim Allah Teâlâ'nın ilmi ve kudreti çokça zikredilmiş ve bununla bu mana murat edilmiştir. İkincisi ise, bu gibi yerlerde müsnedün ileyhin öne alınmasının hasr (kasıt/tahsis) ifade ettiği şeklindeki kurala dayanır. Buradan hareketle şöyle denilmiştir: Allah Sübhânehu putlara ortak koşmalarını ilk olarak: { أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لا يَخْلُقُ } kavliyle iptal etmiş, ikinci olarak da ismi mübarek olan Zât'ın: { وَاللَّهُ يَعْلَمُ } ilâ âhirihî kavliyle iptal etmiştir; sanki şöyle denilmiştir: Allah Teâlâ bunu bilir, O'na ortak koştuklarınız ise bilmez; hatta onlar hiçbir şeyi asla bilmezler, o halde gizliyi ve sırları bilene nasıl ortak sayılabilirler!

وفي الكشف أن في الجملة الأولى إشعارا بأنه تعالى وما كلفهم حق الشكر لعدم الإمكان وتجاوز سبحانه عن الممكن إلى السهل الميسور، وفي الثانية ما يشعر بأنهم قصروا في هذا الميسور أيضا فاستحقوا العتاب.

el-Keşf'te belirtildiğine göre; birinci cümlede, imkansızlığından ötürü Allah Teâlâ'nın onlara hakkıyla şükretmeyi teklif etmediğine ve Sübhânehu'nun mümkün olandan kolay ve zahmetsiz olana geçtiğine bir işaret vardır. İkinci cümlede ise onların bu kolay olanda bile kusur ettiklerine ve bu yüzden azarı hak ettiklerine işaret eden bir husus vardır.

وَالَّذِينَ يَدْعُونَ شروع في تحقيق أن آلهتهم بمعزل عن استحقاق العبادة وتوضيحه بحيث لا يبقى فيه شائبة ريب بتعداد أحوالها المنافية لذلك منافاة ظاهرة، وكأنها إنما شرحت مع ظهورها للتنبيه على كمال حماقة المشركين وأنهم لا يعرفون ذلك إلا بالتصريح أي والآلهة الذين تعبدونهم أيها الكفار مِنْ دُونِ اللَّهِ سبحانه لا يَخْلُقُونَ شَيْئاً من الأشياء أصلا أي ليس من شأنهم ذلك، وذكر بعض الأجلة أن ذكر هذا بعد نفي التشابه والمشاركة للاستدلال على ذلك فكأنه قيل: هم لا يخلقون شيئا ولا يشارك من يخلق من لا يخلق فينتج من الثالث هم لا يشاركون من يخلق ويلزمه أن من يخلق لا يشاركهم فلا تكرار، وقيل عليه: إنه مبني على أن من يخلق ومن لا مجرى على غير معين، ويفهم من سابق كلام هذا البعض أنه بنى الكلام على أن الأول هو الله تعالى والثاني الأصنام، ويقتضي تقريره هناك عدم الحاجة إلى هذه المقدمة للعلم بها وكونها مفروغا عنها، فالوجه أن التكرار لمزاوجة قوله تعالى وَهُمْ يُخْلَقُونَ وتعقب بأن المصرح به العموم في الموضعين وأما التخصيص فيهما بما ذكر فلأن من يخلق عندنا مخصوص به تعالى في الخارج اختصاص الكوكب النهاري بالشمس وإن عم باعتبار مفهومه، ومن لا يخلق وإن عم ذهنا وخارجا فتفسيره بمن عبد لاقتضاء المقام له، ومقتضى التقرير ليس عدم الحاجة إلى المقدمة بل هو كونها في غاية الظهور بحيث لا يحتاج إلى إثباتها وهذا مصحح لكونها جزءا من الدليل، وإذا ظهر المراد بطل الإيراد اه، ولعل الأوجه في توجيه الذكر ما أشرنا إليه أولا، وحيث إنه لا تلازم أصلا بين نفي الخالقية وبين المخلوقية أثبت ذلك لهم صريحا على معنى شأنهم أنهم يخلقون إذ المخلوقية مقتضى ذواتهم لأنها ممكنة مفتقرة في وجودها وبقائها إلى الفاعل، وبناء الفعل للمفعول- كما قال بعض الأجلة- لتحقيق التضاد والمقابلة بين ما أثبت لهم وما نفي عنهم من وصف الخالقية والمخلوقية وللإيذان بعدم الحاجة إلى بيان الفاعل لظهور اختصاص بفاعله ﷻ. ولعل تقديم الضمير هنا لمجرد التقوى، والمراد بالخلق منفيا ومثبتا المعنى المتبادر منه.

{ وَالَّذِينَ يَدْعُونَ } “O dua ettikleri şeyler ise”; ilahlarının ibadete layık olmaktan tamamen uzak olduğunu tahkik etmeye ve buna açıkça zıt olan hallerini sayarak içinde hiçbir şüphe şaibesi kalmayacak şekilde açıklamaya başlamaktır. Sanki bu haller, apaçık olmakla birlikte, müşriklerin ahmaklığının kemaline ve bunu ancak açıkça belirtilince anlayabileceklerine dikkat çekmek için şerh edilmiştir; yani ey kâfirler, sizin taptığınız o ilahlar { مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'tan başka” [taptıklarınız], { لا يَخْلُقُونَ شَيْئاً } “hiçbir şey yaratamazlar”, hiçbir şeyi asla yaratamazlar; yani onların şanından olan bir şey değildir. Önde gelen bazı âlimler, benzerliğin ve ortaklığın nefiy edilmesinden sonra bunun zikredilmesinin buna delil getirmek için olduğunu belirtmişlerdir; sanki şöyle denilmiştir: 'Onlar hiçbir şey yaratamazlar; yaratan kimse yaratamayan kimseyle ortak olmaz; üçüncü önermeden şu netice çıkar: Onlar yaratan kimseye ortak olamazlar; bunun lazımı da yaratan kimsenin onlara ortak olmamasıdır, dolayısıyla tekrar yoktur.' Buna karşı şöyle denilmiştir: Bu izah, 'yaratan' ve 'yaratamayan' ifadelerinin muayyen olmayan bir varlık üzerine cereyan ettirilmesine dayanır. Bu zatın önceki kelamından ise sözü birincisinin Allah Teâlâ, ikincisinin de putlar olduğu esasına bina ettiği anlaşılmaktadır; oradaki takriri ise bunun bilinmesi ve kesinleşmiş bir husus olması sebebiyle bu mukaddimeye ihtiyaç olmadığını iktiza eder. Şu halde en uygun vecih, tekrarın Allah Teâlâ'nın: { وَهُمْ يُخْلَقُونَ } kavliyle müzevece (uyum) için olmasıdır. Buna şöyle mukabele edilmiştir: Her iki yerde de tasrih edilen husus umumiliktir. Her iki yerde zikredilenle tahsis edilmesine gelince; çünkü bizde 'yaratan' mefhumu itibarıyla genel olsa da hâriçte gündüz yıldızının güneşe mahsus olması gibi Allah Teâlâ'ya mahsustur. 'Yaratamayan' ise zihinde ve hâriçte genel olsa da makamın iktizası sebebiyle tapılan varlıklarla tefsir edilmiştir. Takririn gereği mukaddimeye ihtiyaç olmaması değil, aksine ispatına ihtiyaç duyulmayacak derecede son derece açık olmasıdır ki bu da onun delilin bir parçası olmasını sahih kılar. Murâd zâhir olunca itiraz da batıl olur. Zikredilmesinin gerekçelendirilmesinde en uygun vecih belki de ilk başta işaret ettiğimiz husustur. Yaratıcılığın nefyi ile yaratılmışlık arasında hiçbir zorunlu irtibat bulunmadığı için, onların yaratılmış olmaları şanlarından olduğu manasında bu husus onlar hakkında sarih olarak ispat edilmiştir; zira mahluk olmak onların zatlarının gereğidir, çünkü onlar mümkündür ve varlıklarında ve bekalarında bir faile muhtaçtırlar. Fiilin meçhul (edilgen) bina edilmesi ise -önde gelen bazı âlimlerin dediği gibi- onlar için ispat edilen yaratılmışlık ile onlardan nefiy edilen yaratıcılık vasfı arasındaki zıtlığı ve karşıtlığı tahkik etmek ve failinin ﷻ zatına mahsus olmasının açıklığından ötürü faili açıklamaya ihtiyaç olmadığını bildirmek içindir. Zamirin burada öne alınması belki de sırf tekit içindir. Nefiy ve ispat edilen yaratmaktan murat ise ilk akla gelen manadır.

وجوز أن يراد من الثاني النحت والتصوير بناء على أن المراد من الذين يدعونهم الأصنام، والتعبير عنهم بما يعبر عنه عن العقلاء لمعاملتهم إياهم معاملتهم، والتعبير عن ذلك بالخلق لرعاية المشاكلة، وفي ذلك من الإيماء بمزيد ركاكة عقول المشركين ما فيه حيث أشركوا بخالقهم مخلوقيهم، وإرادة هذا المعنى من الأول أيضا ليست بشيء إذ القدرة على مثل ذلك الخلق ليست مما يدور عليه استحقاق العبادة أصلا. وقرأ الجمهور بالتاء المثناة من فوق في «تسرون» و «تعلنون» و «تدعون» وهي قراءة مجاهد والأعرج وشيبة وأبي جعفر وهبيرة عن عاصم، وفي المشهور عنه أنه قرأ بالياء آخر الحروف في الأخير وبالتاء في الأولين، وقرئت الثلاثة بالياء في رواية عن أبي عمرو وحمزة، وقرأ الأعمش «والله يعلم الذي تبدون وما تكتمون والذين تدعون» إلخ بالتاء من فوق في الأفعال الثلاثة، وقرأ طلحة «ما تخفون» و «ما تعلنون» . و «تدعون» بالتاء كذلك، وحملت القراءتان على التفسير لمخالفتهما لسواد المصحف، وقرأ محمد اليماني

İkincisinden muradın, dua ettikleri varlıkların putlar olması esasına dayanılarak yontmak ve şekil vermek olması da caiz görülmüştür; onlara akıllılara yapılan muamele yapıldığı için akıllılar için kullanılan lafızla ifade edilmiş, buna 'yaratma' denilmesi ise müşâkele kuralına riayet içindir. Bunda, yaratıcılarına kendi yarattıklarını (yonttuklarını) ortak koştukları için müşriklerin akıllarının ne kadar çürük olduğuna bir ima vardır. Birincisinden de bu mananın murat edilmesi bir şey ifade etmez; zira böyle bir yaratmaya güç yetirmek uluhiyetin kendisine bağlı olduğu bir husus asla değildir. Cumhur; «tesurrûne», «tu'linûne» ve «ted'ûne» kelimelerini üstten iki noktalı te ile okumuştur; bu Mücâhid, A'rec, Şeybe, Ebû Ca'fer ve Hubeyre'nin Âsım'dan kıraatidir. Âsım'dan gelen meşhur rivayette ise sonuncusunu son harf olan ye ile, ilk ikisini ise te ile okumuştur. Ebû Amr ve Hamza'dan gelen bir rivayette ise üçü de ye ile okunmuştur. A'meş üç fiilde de üstten te ile «vallâhu ya'lemü'llezî tübdûne vemâ tektümûne vellezîne ted'ûne» ilâ âhirihî şeklinde okumuştur. Talha da aynı şekilde te ile «mâ tuhfûne» ve «mâ tu'linûne» ve «ted'ûne» şeklinde okumuştur; her iki kıraat de Mushaf hattına muhalif oldukları için tefsire hamledilmiştir. Muhammed el-Yemânî ise

«يدعون» بضم الياء وفتح العين مبنيا للمفعول أي يدعونهم الكفار ويعبدونهم أَمْواتٌ خبر ثان للموصول أو خبر مبتدأ محذوف أي هم أموات، وصرح بذلك لما أن إثبات المخلوقية لهم غير مستدع لنفي الحياة عنهم لما أن بعض المخلوقين أحياء، والمراد بالموت على أن يكون المراد من المخبر عنه الأصنام عدم الحياة بلا زيادة عما من شأنه أن يكون حيا.

«yüd'avne» şeklinde yânın zammesi ve ayının fethasıyla meçhul olarak okumuştur; yani kâfirlerin kendilerine dua edip taptıkları [varlıklar] demektir. { أَمْواتٌ } “Onlar ölülerdir”, mevsûlün ikinci haberidir veya mahzûf bir mübtedanın haberidir; yani 'onlar ölülerdir' takdirindedir. Mahluk olduğunu ispat etmek, bazı mahlukların diri olması sebebiyle onlardan hayatı nefyetmeyi gerektirmediği için bu husus açıkça belirtilmiştir. Hakkında haber verilen şeyden muradın putlar olması durumunda ölümden murat, canlı olması şanından olan varlığın üzerinde bir fazlalık olmaksızın hayatın bulunmamasıdır.

وقوله سبحانه: غَيْرُ أَحْياءٍ خبر بعد خبر أيضا أو صفة أَمْواتٌ وفائدة ذكره التأكيد عند بعض، واختير التأسيس وذلك أن بعض ما لا حياة فيه قد تعتريه الحياة كالنطفة فجيء به للاحتراز عن مثل هذا البعض فكأنه قيل: هم أموات حالا وغير قابلين للحياة مآلا، وجوز أن يكون المراد من المخبر عنه بما ذكر ما يتناول جميع معبوداتهم من ذوي العقول وغيرهم فيرتكب في أَمْواتٌ عموم المجاز ليشمل ما كان له حياة ثم مات كعزيز أو سيموت كعيسى والملائكة عليهم الصلاة والسلام وما ليس من شأنه الحياة أصلا كالأصنام.

Cenâb-ı Hakk'ın: { غَيْرُ أَحْياءٍ } “diri değildirler” kavli de haberden sonra haberdir veya { أَمْواتٌ } kelimesinin sıfatıdır; bazılarının katında bunun zikredilmesinin faydası tekittir. Tesis (yeni bir mana) olması ise tercih edilmiştir; zira nutfe gibi kendisinde hayat bulunmayan bazı şeylere sonradan hayat arız olabilir, işte bu gibilerden sakındırmak için bu getirilmiştir; sanki: 'Onlar şu anda ölüdürler ve gelecekte de hayatı kabul edici değildirler' denilmiştir. Zikredilenle kendisinden haber verilen şeyden muradın akıl sahipleri ve diğerlerinden oluşan bütün taptıkları varlıkları kapsaması da caiz görülmüştür; bu takdirde { أَمْواتٌ } kelimesinde mecazın umumuna gidilir, ta ki Üzeyir gibi hayatı olup sonra ölenleri, İsa ve melekler -aleyhimüssalâtü vesselâm- gibi ileride ölecek olanları ve putlar gibi aslında canlı olması şanından olmayanları da kapsasın.

وغَيْرُ أَحْياءٍ على هذا إذا فسر بغير قابلين للحياة يكون من وصف الكل بصفة البعض ليكون تأسيسا في الجملة وإذا اعتبر التأكيد فالأمر ظاهر، وجوز أن من أولئك المعبودين الملائكة عليهم الصلاة والسلام وكان أناس من المخاطبين يعبدونهم، ومعنى كونهم أمواتا أنهم لا بد لهم من الموت وكونهم غير أحياء غير تامة حياتهم والحياة التامة هي الحياة الذاتية التي لا يرد عليها الموت، وجوز في قراءة وَالَّذِينَ يَدْعُونَ بالياء آخر الحروف أن يكون الأموات هم الداعين، وأخبر عنهم بذلك تشبيها لهم بالأموات لكونهم ضلالا غير مهتدين، ولا يخفى ما فيه من البعد وَما يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ الضمير الأول للآلهة والثاني لعبدتها، والشعور العلم أو مباديه، وقال الراغب: يقال شعرت أي أصبت الشعر، ومنه استعير شعرت كذا أي علمت علما في الدقة كإصابة الشعر، قيل: وسمي الشاعر شاعرا لفطنته ودقة معرفته، ثم ذكر أن المشاعر الحواس وأن معنى لا تشعرون لا تدركون بالحواس وأن لو قيل في كثير مما جاء فيه لا تشعرون لا تعقلون لم يجز إذ كثير مما لا يكون محسوسا يكون معقولا، وأَيَّانَ عبارة عن وقت الشيء ويقارب معنى متى، وأصله عند بعضهم أي أو أن أي أي وقت فحذف الألف ثم جعل الواو ياء وأدغم وهو كما ترى.

{ غَيْرُ أَحْياءٍ } ifadesi buna göre 'hayatı kabul etmeyenler' diye tefsir edilirse, bir dereceye kadar tesis olsun diye külle cüzün sıfatının verilmesi kabilinden olur; tekit kabul edildiğinde ise durum açıktır. O tapılanlardan bazılarının melekler -aleyhimüssalâtü vesselâm- olması ve muhataplardan bazılarının onlara tapıyor olması da caiz görülmüştür; onların ölü olmalarının manası ise mutlaka ölecek olmalarıdır, diri olmamaları ise hayatlarının tam olmamasıdır; zira tam hayat, kendisine ölüm arız olmayan zâtî hayattır. { وَالَّذِينَ يَدْعُونَ } kıraatinde son harf olan ye ile okunduğunda ölülerin bizzat dua edenler/tapanlar olması da caiz görülmüştür; doğru yolda olmayan sapkınlar oldukları için ölülere benzetilerek onlardan böyle haber verilmiştir; bundaki uzaklık ise gizli değildir. { وَما يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ } “Ne zaman diriltileceklerini de bilmezler”. Birinci zamir ilahlara, ikincisi ise onlara tapanlara aittir. Şuur; ilim veya ilmin başlangıçlarıdır. Râgıb şöyle demiştir: 'Şa'artü' denir, yani 'kıla isabet ettim' demektir; bundan istiare edilerek 'şa'artü kezâ' yani 'kıla isabet etmek gibi incelikli bir ilimle bildim' denilmiştir. Denildi ki: Şair de zekası ve bilgisinin inceliğinden ötürü şair diye isimlendirilmiştir. Sonra meşâirin duyular olduğunu, 'lâ teş'urûn'un duyularla idrak edemezsiniz manasına geldiğini ve 'lâ teş'urûn' geçen pek çok yerde 'akledemezsiniz' denilseydi caiz olmayacağını zikretmiştir; zira hissedilmeyen pek çok şey akledilebilir. { أَيَّانَ } bir şeyin vaktinden ibarettir ve 'metâ' (ne zaman) manasına yaklaşır. Bazılarına göre aslı 'eyyü evânin' yani 'hangi vakit' şeklindedir; elif hazfedilmiş, sonra vâv harfi yâya çevrilip idğam edilmiştir; bu ise gördüğün gibidir.

وقرأ أبو عبد الرحمن «إيان» بكسر الهمزة وهي لغة قومه سليم، والظاهر أنّه معمول ليبعثون والجملة في موضع نصب- بيشعرون- لأنه معلق عن العمل أي ما يشعر أولئك الآلهة متى يبعث عبدتهم، وهذا من باب التهكم بهم بناء على إرادة الأصنام لأن شعور الجماد بالأمور الظاهرة بديهي الاستحالة عند كل أحد فكيف بما لا يعلمه إلا العليم الخبير. وفي البحر أن فيه تهكما بالمشركين وأن آلهتهم لا يعلمون وقت بعثهم ليجازوهم على عبادتهم إياهم، ولعل هذا جار على سائر الاحتمالات في الآلهة، وفيه تنبيه على أن البعث من لوازم التكليف لأنه للجزاء والجزاء للتكليف فيكون هو له وأن معرفة وقته لا بد منه في الألوهية، وقيل: ضميرا يَشْعُرُونَ ويُبْعَثُونَ للآلهة ويلزم من نفي شعورهم بوقت بعثهم نفي شعورهم بوقت بعث عبدتهم وهو الذي يقتضيه الظاهر، ومن جوز أن يكون المراد من الأموات الكفرة الضلال جعل ضميري الجمع هنا لهم، والكلام خارج مخرج الوعيد أي وما يشعر أولئك المشركون متى يبعثون إلى التعذيب، وقيل: الكلام تم عند قوله تعالى: وَما يَشْعُرُونَ وأَيَّانَ يُبْعَثُونَ ظرف لقوله سبحانه إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ على معنى أن الإله واحد يوم القيامة نظير مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ [الفاتحة: ٤] قال أبو حيان: ولا يصح هذا القول لأن أيان إذ ذاك تخرج عما استقر فيها من كونها ظرفا إما استفهاما أو شرطا وتتمحض للظرفية بمعنى وقت مضافا للجملة بعده نحو وقت يقوم زيد أقوم، على أن هذا التعلق في نفسه خلاف الظاهر، والظاهر أن قوله سبحانه: إِلهُكُمْ تصريح بالمدعى وتلخيص للنتيجة غب إقامة الحجة فَالَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وأحوالها التي

Ebû Abdirrahmân hemzenin kesresiyle «iyâne» şeklinde okumuştur ki bu, kendi kavmi olan Süleym kabilesinin lügatidir. Zâhir olan, bunun { يُبْعَثُونَ } fiilinin ma'mûlü olmasıdır ve cümle { يَشْعُرُونَ } fiiliyle nasb mahallindedir; zira fiil amelden ta'lik edilmiştir; yani o ilahlar, kendilerine tapanların ne zaman diriltileceğini bilmezler. Putların murat edilmesi esasına göre bu onlarla alay etme (tehekküm) babındandır; zira cansız varlığın zâhirî şeyleri idrak etmesi bile herkesin katında bedaheten imkansızken, Alîm ve Habîr olan Zât'tan başkasının bilemeyeceği şeyleri nasıl idrak etsin! el-Bahr'da belirtildiğine göre bunda müşriklerle alay etme vardır; zira ilahları, kendilerine tapmalarına karşılık onları mükafatlandırmak için ne zaman diriltileceklerini bilmezler. Bu açıklama belki de ilahlar hakkındaki diğer ihtimaller için de geçerlidir. Bunda ba'sin (dirilişin) teklifin gereklerinden olduğuna bir işaret vardır; zira ba's ceza/karşılık içindir, ceza da teklif içindir; dolayısıyla ba's onun içindir ve vaktini bilmek uluhiyet için zorunludur. Denildi ki: { يَشْعُرُونَ } ve { يُبْعَثُونَ } fiillerinin zamirleri ilahlara aittir; onların kendi diriltilme vakitlerini bilmemelerinden, kendilerine tapanların diriltilme vaktini bilmemeleri de lazım gelir ki zâhirin iktiza ettiği de budur. Ölülerden muradın sapkın kâfirler olmasını caiz gören kimse, buradaki iki çoğul zamirini de onlara ait kılmıştır; kelam ise tehdit üslubunda çıkmıştır; yani o müşrikler azap için ne zaman diriltileceklerini bilmezler. Denildi ki: Söz Allah Teâlâ'nın: { وَما يَشْعُرُونَ } kavlinde tamamlanmıştır, { أَيَّانَ يُبْعَثُونَ } ise Allah Teâlâ'nın: { إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ } kavlinin zarfıdır; tıpkı { مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ } [el-Fâtiha: 4] gibi kıyamet gününde İlah'ın bir ve tek olduğu manasındadır. Ebû Hayyân şöyle demiştir: Bu söz sahih değildir; çünkü o takdirde 'eyyâne' kelimesi kendisinde istikrar bulan istifham veya şart zarfı olmaktan çıkar ve 'Zeyd kalktığı vakit kalkarım' misalinde olduğu gibi kendisinden sonraki cümleye muzaf olan 'vakit' anlamında sırf zarfiyete tahsis edilir; üstelik bu taalluk bizzat zâhire de aykırıdır. Zâhir olan şudur ki, Allah Sübhânehu'nun: { إِلهُكُمْ } kavli, hüccetin ikame edilmesinden sonra iddia edilen hususun tasrihi ve neticenin hülasasıdır. { فَالَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ } “Ahirete inanmayanlar ise” ve onun hallerine [inanmayanlar],

من جملتها البعث وما يعقبه من الجزاء قُلُوبُهُمْ مُنْكِرَةٌ للوحدانية جاحدة لها أو للآيات الدالة عليها وَهُمْ مُسْتَكْبِرُونَ عن الاعتراف بها أو عن الآيات الدالة عليها، والفاء للإيذان بأن إصرارهم على الإنكار واستمرارهم على الاستكبار وقع موقع النتيجة للدلائل الظاهرة والبراهين القطعية فهي للسببية كما في قولك: أحسنت إلى زيد فإنه أحسن إلي، والمعنى أنه قد ثبت بما قرر من الدلائل والحجج اختصاص الإلهية به سبحانه فكان من نتيجة ذلك إصرارهم على الإنكار واستمرارهم على الاستكبار، وبناء الحكم على الموصول للإشعار بعلية ما في حيز الصلة له، فإن الكفر بالآخرة وبما فيها من البعث والجزاء على الطاعة بالثواب وعلى المعصية بالعقاب يؤدي إلى قصر النظر على العاجل وعدم الالتفات إلى الدلائل الموجب لإنكارها وإنكار موادها والاستكبار عن اتباع الرسول ﵊ والإيمان به، وأما الإيمان بها وبما فيها فيدعو لا محالة إلى الالتفات إلى الدلائل والتأمل فيها رغبة ورهبة فيورث ذلك يقينا بالوحدانية وخضوعا لأمر الله تعالى قاله بعض المحققين.

Bu hallerin başında diriliş (ba's) ve ardından gelecek olan ceza ve mükâfat yer almaktadır. { قُلُوبُهُمْ مُنْكِرَةٌ } “onların kalpleri inkârcıdır”, tevhidi inkâr edip reddedicidir veya tevhidi gösteren ayetleri inkâr edicidir. { وَهُمْ مُسْتَكْبِرُونَ } “onlar büyüklük taslayan kimselerdir”, tevhidi ikrar etmekten veya onu gösteren ayetlerden yüz çevirip kibirlenirler. [Baştaki] fâ harfi, onların inkârdaki ısrarlarının ve kibirlenmeyi sürdürmelerinin açık delillerin ve kesin bürhanların neticesi konumunda gerçekleştiğini bildirmek içindir; dolayısıyla 'Zeyd'e iyilik ettim, çünkü o da bana iyilik etmişti' sözünde olduğu gibi sebebiyyet ifade eder. Mana şudur: Ortaya konan deliller ve hüccetlerle ilahlığın Allah Teâlâ'ya mahsus olduğu sabit olunca, bunun neticesi olarak onların inkârdaki ısrarları ve kibirlenmeyi sürdürmeleri ortaya çıkmıştır. Hükmün ism-i mevsûl üzerine bina edilmesi, sıla cümlesindeki vasfın bu hükmün illeti olduğunu hissettirmek içindir; zira ahireti ve orada yer alan dirilişi, itaate sevap ve isyana azap şeklinde gerçekleşecek karşılığı inkâr etmek, bakışı yalnızca peşin olana (dünyaya) hasretmeye ve delillere iltifat etmemeye yol açar. Bu da delilleri ve onların muhtevasını inkâr etmeyi, Resûl'e aleyhisselâm tabi olmaktan ve ona iman etmekten büyüklük taslamayı doğurur. Ahirete ve ahiretteki şeylere iman etmek ise, korku ve ümitle delillere yönelmeyi ve onlar üzerinde tefekkür etmeyi kaçınılmaz olarak gerektirir; bu da vahdaniyet konusunda kesin bilgi (yakin) ve Allah Teâlâ'nın emrine boyun eğmeyi miras bırakır. Bunu bazı muhakkik âlimler ifade etmiştir.

ومن الناس من قال: المراد وهم مستكبرون عن الإيمان برسول الله ﷺ واتباعه، فيكون الإنكار إشارة إلى كفرهم بالله تعالى والاستكبار إشارة إلى كفرهم برسوله ﷺ والأول أظهر، وإسناد الإنكار إلى القلوب لأنها محله وهو أبلغ من إسناده إليهم، ولعله إنما لم يسلك في إسناد الاستكبار مثل ذلك لأنه أثر ظاهر كما تشير إليه الآية بعد وقد قال بعض العلماء: كل ذنب يمكن التستر به وإخفاؤه إلا التكبر فإنه فسق يلزمه الإعلان لا جَرَمَ أي حق أو حقا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما يُسِرُّونَ من الإنكار وَما يُعْلِنُونَ من الاستكبار، وقال يحيى بن سلام والنقاش: المراد هنا بما يسرون تشاورهم في دار الندوة في قتل النبي ﵊، وهو كما ترى، وأيا ما كان فالمراد من العلم بذلك الوعيد بالجزاء عليه، وأن وما بعدها في تأويل مصدر مرفوع- بلا جرم- بناء على ما ذهب إليه الخليل وسيبويه والجمهور من أنها اسم مركب مع لا تركيب خمسة عشر وبعد التركيب صار معناها معنى فعل وهو حق فهي مؤولة بفعل. وأبو البقاء يؤولها بمصدر قائم مقامه وهو حقا، وقيل: مرفوع- بجرم- نفسها على أنها فعل ماض بمعنى ثبت ووجب ولا نافية لكلام مقدر تكلم به الكفرة كقوله سبحانه: فَلا أُقْسِمُ [القيامة: ١، البلد: ١] على وجه. وذهب الزجاج إلى أنه منصوب على المفعولية- لجرم- على أنها فعل أيضا لكن بمعنى كسب وفاعلها مستتر يعود إلى ما فهم من السياق ولا كما في القول السابق، وقيل: إنه خبر لا حذف منه حرف الجر وجَرَمَ اسمها، والمعنى لا صدأ ولا منع في أن الله يعلم إلخ، وقد مر تمام الكلام في ذلك.

İnsanlardan bazıları şöyle demiştir: Murâd, onların Allah Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem iman etmekten ve ona tabi olmaktan kibirlenmeleridir. Bu takdirde inkâr onların Allah Teâlâ'yı inkârına, istikbâr ise O'nun Resûlü'nü sallallâhu aleyhi ve sellem inkâr etmelerine işaret olur. Ancak birinci görüş daha zâhirdir. İnkârın kalplere isnat edilmesi, kalplerin inkârın mahalli olması sebebiyledir ve bu ifade inkârın bizzat onlara isnat edilmesinden daha beliğdir. İstikbârın isnadında benzer bir yolun tutulmaması ise, kibrin az sonraki ayetin de işaret ettiği üzere zâhirî bir eser (dışa vuran bir tavır) olmasındandır. Nitekim bazı âlimler şöyle demiştir: 'Kibir hariç her günah gizlenebilir ve örtülebilir; zira kibir, açığa vurulması kaçınılmaz olan bir fısktır.' { لا جَرَمَ } “Şüphe yok ki / Gerçek şu ki”, yani hak oldu veya hakkıyla sabittir ki { أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما يُسِرُّونَ } “Allah onların gizlediklerini”, yani inkârı { وَما يُعْلِنُونَ } “ve açığa vurduklarını”, yani kibri { يَعْلَمُ } “bilir”. Yahyâ b. Sellâm ve en-Nakkâş şöyle demiştir: Burada gizlediklerinden murat, Dâru'n-Nedve'de Peygamber'i aleyhisselâm öldürme konusundaki istişareleridir; ancak bu görüş gördüğün gibidir. Her halükarda bunu bilmekten murat, cezalandırma tehdididir. { أَنَّ } ve sılası, Halîl, Sîbeveyh ve cumhurun benimsediği görüşe göre { لا جَرَمَ } ile merfû bir masdar tevilindedir; çünkü bu terkip 'hamsete aşere' gibi 'lâ' ile birleşmiş mürekkep bir isimdir ve terkipten sonra manası 'hakka' (hak oldu) fiilinin manasına dönüşmüştür, dolayısıyla bir fiil tevilindedir. Ebu'l-Bekâ ise onu, fiilin yerine geçen bir masdarla, yani 'hakkan' şeklinde tevil etmektedir. Bir görüşe göre 'sebete' ve 'vecebe' manasında mazi bir fiil olarak bizzat { جَرَمَ } kelimesiyle merfûdur; 'lâ' ise kâfirlerin söylediği takdîrî bir sözü nefyetmektedir; nitekim bir veçhe göre Allah Sübhânehu'nun: { فَلا أُقْسِمُ } [el-Kıyâme: 1, el-Beled: 1] kavlinde olduğu gibidir. ez-Zeccâc ise, { جَرَمَ } kelimesinin yine fiil olup 'kesebet' (kazandı) manasında olduğu, fâilinin ise bağlamdan anlaşılan şeye dönen müstetir bir zamir olduğu, 'lâ'nın ise önceki görüşteki gibi olduğu gerekçesiyle mef'ûliyyet üzere mensûb olduğu görüşüne gitmiştir. Bir görüşe göre de 'lâ'nın haberidir, başındaki cer harfi hazfedilmiştir ve { جَرَمَ } onun ismidir. Mana: 'Allah'ın bildiği hususunda hiçbir engel ve men edici yoktur' şeklindedir. Bu konudaki sözün tamamı daha önce geçmişti.

وقرأ عيسى الثقفي «إن» بكسر الهمزة على الاستئناف والقطع مما قبله على ما قال أبو حيان، ونقل عن بعضهم أنه قد يغني لا جَرَمَ عن القسم تقول: لا جرم لآتينك وحينئذ فتكون الحملة جواب القسم إِنَّهُ ﷻ لا يُحِبُّ الْمُسْتَكْبِرِينَ أي مطلقا ويدخل فيه من استكبر عن التوحيد أو عن الآيات الدالة عليه دخولا أوليا، وجوز أن يراد به أولئك المستكبرون والأول أولى، وأيا ما كان فالاستفعال ليس للطلب مثله فيما تقدم، وجوز كونه عاما مع حمل الاستفعال على ظاهره من الطلب أي لا يحب من طلب الكبر فضلا عمن اتصف به، وقد فرق الراغب بين الكبر والتكبر والاستكبار بعد القول بأنها متقاربة، والحق أنه قد يستعمل بعضها موضع بعض، وسيأتي إن شاء الله تعالى ذكر ذلك آنفا وأظنه قد تقدم أيضا والجملة تعليل لما تضمنه الكلام السابق من الوعيد، والمراد من نفي الحب البغض وهو عند البعض مؤول بنحو الانتقام والتعذيب، والأخبار الناطقة بسوء حال المتكبر يوم القيامة كثيرة جدا.

Îsâ es-Sekafî, Ebû Hayyân'ın naklettiğine göre istînâf ve öncesinden kat' yoluyla hemzenin kesresiyle «inne» şeklinde okumuştur. Bazılarından { لا جَرَمَ } ifadesinin kasemin yerine geçebileceği nakledilmiştir; nitekim 'lâ cerame le-âtiyenneke' (Yemin olsun ki sana mutlaka geleceğim) dersin; bu takdirde cümle kasemin cevabı olur. { إِنَّهُ } Celle Celâluhû { لا يُحِبُّ الْمُسْتَكْبِرِينَ } “Şüphesiz O, büyüklük taslayanları sevmez”, yani mutlak olarak sevmez; tevhidden veya tevhidi gösteren ayetlerden yüz çevirip büyüklük taslayan kimse de buraya öncelikle dahil olur. Buradaki ifadeden o sözü edilen mütekebbirlerin kastedilmiş olması da caiz görülmüştür; ancak birinci görüş daha evladır. Her halükarda istif'âl kalıbı daha önce geçtiği gibi talep için değildir. İstif'âl kalıbının talepten ibaret olan zâhirine hamledilmesiyle birlikte ifadenin genel olması da caiz görülmüştür; yani kibir sıfatına bürünenler şöyle dursun, kibir peşinde koşanları dahi sevmez. Râgıb, bunların birbirine yakın olduğunu belirttikten sonra kibr, tekebbür ve istikbâr arasında fark gözetmiştir. Doğrusu şudur ki, bazen biri diğerinin yerine kullanılabilir. İnşâallahu Teâlâ bunun zikri az sonra gelecektir; sanırım daha önce de geçmişti. Bu cümle, önceki kelamın içerdiği tehdidin gerekçesidir. Sevgiyi nefyetmekten murat buğuzdur; bazılarına göre ise bu intikam alma ve cezalandırma şeklinde tevil edilir. Büyüklük taslayanın kıyamet günündeki kötü halini dile getiren rivayetler pek çoktur.

وَإِذا قِيلَ لَهُمْ أي لأولئك المستكبرين، وهو بيان لإضلالهم غب بيان ضلالهم، وقيل: الضمير لكفار قريش الذين كانوا- كما روي عن قتادة- يقعدون بطريق من يغدو على النبي ﷺ ليطلع على جلية أمره فإذا مر بهم قال

{ وَإِذا قِيلَ لَهُمْ } “Onlara denildiği zaman”, yani o büyüklük taslayanlara; bu, onların sapıklıkları beyan edildikten sonra başkalarını saptırmalarının beyanıdır. Denildi ki: Zamir, Katâde'den rivayet edildiğine göre, işin mahiyetini öğrenmek için sabahleyin Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem giden kimselerin yoluna oturup, yanlarından geçerken

لهم: ماذا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ على محمد ﵊ قالُوا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ أي ما كتبه الأولون كما قالوا:

onlara: { ماذا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ } “Rabbiniz Muhammed'e aleyhisselâm ne indirdi?” diyen Kureyş kâfirlerine aittir. { قالُوا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “Onlar: 'Öncekilerin masalları' dediler”, yani öncekilerin yazdığı şeylerdir; nitekim şöyle demişlerdi:

اكْتَتَبَها فَهِيَ تُمْلى عَلَيْهِ [الفرقان: ٥] فالأساطير جمع اسطار جمع سطر فهو جمع الجمع وقال المبرد: جمع أسطورة كأرجوحة وأراجيح ومقصودهم من ذلك أنه لا تحقيق فيه، وقيل: القائل لهم بعض المسلمين ليعلموا ما عندهم وقيل: القائل بعضهم على سبيل التهكم وإلا فهو لا يعتقد إنزال شيء، ومثل هذا يقال في الجواب عن تسميته بالمنزل في الجواب بناء على تقدير المبتدأ فيه ذلك، ويجوز أن يسموه بما ذكر على الفرض والتسليم ليردوه كقوله هذا رَبِّي [الأنعام: ٧٧، ٧٨] وقيل: قدروه منزلا مجاراة ومشاكلة.

{ اكْتَتَبَها فَهِيَ تُمْلى عَلَيْهِ } [el-Furkân: 5] “Onları birine yazdırmıştır da sabah akşam kendisine okunmaktadır.” Esâtîr kelimesi, 'satr'ın çoğulu olan 'estâr'ın çoğuludur; dolayısıyla çoğulun çoğuludur (cem'u'l-cem'). el-Muberred ise: 'Urcûha ve erâcîh' kelimelerinde olduğu gibi 'ustûre'nin çoğuludur demiştir. Bundan maksatları, onun hiçbir hakikatinin bulunmadığıdır. Denildi ki: Onlara bunu söyleyen, yanlarındaki bilgiyi öğrenmek isteyen bazı Müslümanlardır. Denildi ki: Söyleyen kimse alay yoluyla bunu söylemiştir, yoksa herhangi bir şeyin indirildiğine inanmamaktadır. Cevaptaki mübtedanın 'zâlike' takdir edilmesine binaen, cevapta onun 'münzel' (indirilen şey) olarak isimlendirilmesine verilen cevapta da benzer bir durum söylenir. Reddetmek gayesiyle, farz ve teslim kabilinden { هذا رَبِّي } [el-En‘âm: 77, 78] “Bu benim Rabbimdir” ayetinde olduğu gibi böyle isimlendirmiş olmaları da caizdir. Denildi ki: Sözün akışına uymak ve müşâkele (ifade benzerliği) kabilinden onu indirilmiş kabul etmişlerdir.

وفي الكشاف أن ماذا منصوب- بأنزل- أي أي شيء أنزل ربكم أو مرفوع بالابتداء بمعنى أي شيء أنزله ربكم، فإذا نصبت فمعنى أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ ما تدعون نزوله ذلك، وإذا رفعت فالمعنى المنزل ذلك كقوله تعالى:

el-Keşşâf'ta zikredildiğine göre { ماذا }, { أَنْزَلَ } fiiliyle mensûbdur; yani 'Rabbiniz hangi şeyi indirdi?' demektir veya mübteda olmakla merfûdur; 'Rabbinizin indirdiği şey nedir?' manasındadır. Şayet nasb verirsen { أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } ifadesinin manası: 'Sizin indiğini iddia ettiğiniz şey budur (masallardır)' şeklinde olur. Eğer ref verirsen mana: 'İndirilen şey budur' şeklinde olur; nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavlinde olduğu gibi:

ماذا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ [البقرة: ٢١٩] فيمن رفع اه، وقد خفي تحقيق مرامه على بعض المحققين، فقد قال صاحب الفرائد: الوجه أن يكون مرفوعا بالابتداء بدليل رفع أَساطِيرُ فإن جواب المرفوع مرفوع وجواب المنصوب منصوب ولم يقرأ أحد هنا بالنصب.

ref ile okuyan kimseye göre { ماذا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ } [el-Bakara: 219] “Neyi infak edeceklerini (sorarlar). De ki: İhtiyaç fazlasını” ayeti gibidir. Söz burada bitti. Zemahşerî'nin meramının tahkiki bazı muhakkiklere kapalı kalmıştır; nitekim Sâhibu'l-Ferâid şöyle demiştir: 'Uygun olan vecih, { أَساطِيرُ } kelimesinin ref kılınması deliliyle ibtidâ yoluyla merfû olmasıdır; zira merfûnun cevabı merfû, mensûbun cevabı ise mensûb olur ve burada hiç kimse nasb ile okumamıştır.'

وقال صاحب التقريب: إن في كلام الزمخشري نظرا وبينه بما بينه وأجاب بما أجاب، وأطال الطيبي الكلام في ذلك، وقد أجاد صاحب الكشف في هذا المقام فقال: إن قوله أو مرفوع بالابتداء بمعنى أي شيء أنزله إيضاح وإلا فالمعنى ما الذي أنزله على المصرح به في المفصل إذ لا وجه لحذف الضمير من غير استطالة (١) مع أن اللفظ يحتمل النصب والرفع احتمالا سواء، وعلى ذلك يلوح الفرق بين التقديرين ظهورا بينا، فإن المنصوب وإن دل على ثبوت أصل الفعل وأن السؤال عن المفعول متقاعد عن دلالة المرفوع فقد علم أن الجملة التي تقع صلة للموصول حقها أن تكون معلومة للمخاطب وأين الحكم المسلم المعلوم من غيره، وإذا ثبت ذلك فليعلم أنه على تقديرين لم يطابق به الجواب لقوله في قالُوا خَيْراً [النحل: ٣٠] طوبق به الجواب بخلاف أَساطِيرُ وقوله هنا كقوله تعالى ماذا يُنْفِقُونَ إلى آخره فيمن رفع تشبيه في العدول إلى الرفع لا وجهه فإن الجواب هنالك طبق السؤال بخلاف ما نحن فيه، وإنما قدر ما تدعون نزوله على تقدير النصب لأن السائل لم يكن معتقدا لإنزال محقق بل سئل عن تعيين ما سمع نزوله في الجملة فيكفي في رده إلى الصواب ما تدعون نزوله أساطير، وأما على تقدير الرفع فلما دل على أن الإنزال عنده محقق مسلم لا نزاع فيه وإنما السؤال عن التعيين للمنزل أجيب بأن ذلك المحقق عندك أساطير تهكما إذ من المعلوم أن المنزل لا يكون أساطير فبولغ في رده إلى الصواب بالتهكم به وأنه بت الحكم بالتحقيق في غير موضعه فأرى السائل أنه طوبق ولم يطابق في الحقيقة بل بولغ في الرد، ويشبه أن يكون الأول جوابا للسؤال فيما بينهم أو الوافدين، والثاني جوابا عن سؤال المسلمين على ما ذكر من الاحتمالين لا العكس على ما ظن، هذا هو الأشبه في تقرير قوله الموافق لما ذكره من بعد على ما مر.

Sâhibu't-Takrîb ise şöyle demiştir: 'Zemahşerî'nin sözünde bir inceleme gereği vardır.' Bunu açıkladığı şekliyle açıklamış ve verdiği cevaplarla cevaplandırmıştır. et-Tîbî de bu konuda sözü uzatmıştır. Sâhibu'l-Keşf ise bu makamda pek güzel bir tespitte bulunarak şöyle demiştir: Zemahşerî'nin 'veya Rabbinizin onu indirdiği şey nedir manasında ibtidâ ile merfûdur' sözü bir izahtır; aksi takdirde el-Mufassal'da açıklandığı üzere mana 'indirdiği şey nedir?' şeklindedir; zira sıla cümlesi uzamadıkça zamirin hazfedilmesinin hiçbir veçhi yoktur (1); üstelik lafız nasb ve ref ihtimalini eşit derecede taşımaktadır. Buna göre iki takdir arasındaki fark gayet açık şekilde belirir; çünkü mensûb olan takdir, fiilin aslının sübutuna ve sorunun mef'ûle yönelik olduğuna delalet etse de merfû olanın delaletinden geride kalır. Bilinmektedir ki sıla olarak gelen cümlenin hakkı, muhatap tarafından bilinir olmasıdır; kabul edilmiş ve bilinen bir hüküm ile diğeri nerede birdir? Bu sabit olunca bilinmelidir ki her iki takdire göre de cevap, { قالُوا خَيْراً } [en-Nahl: 30] “‘Hayır (indirdi)’ dediler” ayetindeki cevabın soruya mutabık kılınması gibi soruya mutabık kılınmamıştır; zira { أَساطِيرُ } bunun hilafınadır. Burada ref ile okuyana göre { ماذا يُنْفِقُونَ } ayetinin misal verilmesi, ref'e yönelme konusundaki bir benzetmedir, gerekçesinde değil; zira oradaki cevap sorunun tam dengidir, bizim konumuz ise bunun aksinedir. Nasb takdirine göre 'indiğini iddia ettiğiniz şey' şeklinde takdir edilmiştir; çünkü soran kimse kesinleşmiş bir indirmeye inanmamakta, bilakis toptan indiğini duyduğu şeyin tayinini sormaktadır. Dolayısıyla onu doğruya sevk etmede 'indiğini iddia ettiğiniz şey masallardır' denmesi yeterlidir. Ref takdirine göre ise, indirme keyfiyeti soranın katında kesinleşmiş, teslim edilmiş ve tartışmasız bir husus olup soru sadece indirilenin tayinine yönelik olduğundan, alay yoluyla 'senin katında muhakkak olan o şey masallardır' diye cevap verilmiştir; zira indirilen şeyin masal olmayacağı malumdur. Böylece onunla alay edilerek doğruya sevk edilmesinde mübalağa yapılmış ve yerinde olmayan bir hükmü kesinleştirmiş sayılmıştır; bu yüzden sorana soruya uygun cevap verilmiş gibi gösterilmiş, fakat hakikatte mutabık kalınmayıp bilakis reddetmede mübalağa edilmiştir. Birincisinin kendi aralarındaki veya elçilerin sorusuna bir cevap olması, ikincisinin ise zikredilen iki ihtimale göre Müslümanların sorusuna bir cevap olması daha muhtemeldir; zannedildiği gibi bunun tersi değildir. Zemahşerî'nin sözünün takririnde daha uygun olan ve az önce geçtiği üzere sonradan zikrettiklerine muvafık düşen budur.

وجعل ما ذكره هنالك وجها ثالثا وأنه طوبق به الجواب هاهنا وتوجيه اختلاف التقديرين ادعاء ونزولا بما مهدناه وإن ذهب إليه الجمهور تكلف عنه غنى اه. وقرئ «أساطير» بالنصب كما نص عليه أبو حيان. وغيره فإنكار صاحب الفرائد من قلة الاطلاع لِيَحْمِلُوا متعلق- بقالوا- كما هو الظاهر أي قالوا ذلك لأن يحملوا أَوْزارَهُمْ أي آثامهم الخاصة بهم وهي آثام ضلالهم، وهو جمع وزر ويقال للثقل تشبيها بوزر الجبل، ويعبر بكل منهما عن الإثم كما في

[Orada zikredileni] üçüncü bir vecih saymak, buradaki cevabın onunla mutabık kılındığını ve -cumhur buna gitmiş olsa da- iki takdirin farklılığını iddia ve tenezzül yoluyla açıkladığımız esas üzere tevcih etmek, kendisinden müstağni olunabilecek (ihtiyaç duyulmayan) bir tekellüftür. Söz burada bitti. «Esâtîr» kelimesi, Ebû Hayyân ve başkalarının açıkça belirttiği üzere nasb ile de okunmuştur. Dolayısıyla Sâhibu'l-Ferâid'in [böyle bir kıraati] inkâr etmesi vukûfiyet azlığındandır. { لِيَحْمِلُوا } “Taşımaları için” [ifadesi], zahir olduğu üzere { قالوا } [fiiline] mütealliktir; yani bunu [günahlarını] taşımak için söylediler. { أَوْزارَهُمْ } “kendi günahlarını”, yani kendi sapkınlıklarının günahları olan kendilerine has günahlarını [yüklensinler]. Bu kelime 'vizr'in çoğuludur; dağın ağırlığına (sarp/yüksek kayalığına) benzetilerek ağır yüke denir ve her iki kelime de günahı ifade etmek için kullanılır; nitekim

هذه الآية، وقوله تعالى ليحملوا أثقالهم: كامِلَةً لم ينقص منها شيء ولم يكفر بنحو نكبة تصيبهم في الدنيا أو طاعة مقبولة فيها كما تكفر بذلك أوزار المؤمنين، وقال الإمام معنى ذلك أنه لا يخفف من عذابهم شيء بل يوصل إليهم بكليته، وفيه دليل على أنه تعالى قد يسقط بعض العقاب عن المؤمنين إذ لو كان هذا المعنى حاصلا للكل لم يكن لتخصيص هؤلاء الكفار به فائدة، وحمل الأوزار مجاز عن العقاب عليها. وأخرج ابن جرير عن زيد بن أسلم أنه بلغه أن الكافر يتمثل عمله في صورة أقبح ما خلق الله تعالى وجها وأنتنه ريحا فيجلس إلى جنبه كلما أفزعه شيء زاده وكلما يخاف شيئا زاده خوفا فيقول: بئس الصاحب أنت ومن أنت؟ فيقول: وما تعرفني؟ فيقول: لا. فيقول: أنا عملك كان قبيحا فلذلك تراني قبيحا وكان منتنا فلذلك تراني منتنا طاطئ إليّ أركبك فطالما ركبتني في الدنيا فيركبه وهو قوله تعالى: لِيَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ كامِلَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ ظرف ليحملوا وَمِنْ أَوْزارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ أي وبعض أوزار من ضل بإضلالهم على معنى ومثل بعض أوزارهم- فمن- تبعيضية لأن مقابلته لقوله تعالى: كامِلَةً يعين ذلك.

bu ayette ve Allah Teâlâ'nın: 'kendi ağırlıklarını taşısınlar diye' kavlinde olduğu gibidir. { كامِلَةً } “tastamam olarak”, yani onlardan hiçbir şey eksiltilmez ve müminlerin günahlarının dünyada başlarına gelen musibetler veya kabul olunan ibadetlerle bağışlandığı gibi bağışlanmaz. İmam [Râzî] şöyle demiştir: Bunun manası, onların azabından hiçbir şeyin hafifletilmeyeceği, bilakis bütünüyle kendilerine ulaştırılacağıdır. Bunda, Allah Teâlâ'nın müminlerden bazı cezaları düşürebileceğine delil vardır; çünkü eğer bu mana herkes için geçerli olsaydı, bu kâfirlerin bununla tahsis edilmesinin bir faydası olmazdı. Günahların yüklenilmesi, onlara verilecek cezadan mecazdır. İbn Cerîr, Zeyd b. Eslem'den nakletmiştir ki kendisine şöyle ulaştı: Kâfirin ameli, Allah Teâlâ'nın yarattığı en çirkin yüzlü ve en pis kokulu surette tecessüm eder; onun yanına oturur, kâfiri ne zaman bir şey korkutsa onun korkusunu artırır, ne zaman bir şeyden endişelense endişesini çoğaltır. Kâfir: 'Sen ne kötü bir arkadaşsın! Sen kimsin?' der. O da: 'Beni tanımaz mısın?' der. Kâfir: 'Hayır' der. O da: 'Ben senin çirkin amelinim; o yüzden beni çirkin görüyorsun. Pis kokulu idim, o yüzden beni pis kokulu görüyorsun. Eğil de üzerine bineyim; zira sen dünyada uzun süre bana binmiştin' der ve onun üzerine biner. İşte Allah Teâlâ'nın şu kavli budur: { لِيَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ كامِلَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Kıyamet gününde kendi günahlarını tastamam yüklenmeleri için”. Kıyamet günü ifadesi 'li-yahmilû' fiilinin zarfıdır. { وَمِنْ أَوْزارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ } “ve saptırdıkları kimselerin günahlarından da [yüklenmeleri için]”, yani saptırmaları sebebiyle sapan kimselerin günahlarının bir kısmını, 'onların günahlarının bir mislini' manasında taşımaları içindir. { مِنْ } harfi teb'îz (kısmiyet) bildirir; zira Allah Teâlâ'nın { كامِلَةً } kavlinin karşısında yer alması bunu tayin eder.

والمراد بهذا البعض حصة التسبب فالمضل والضال شريكان هذا يضله وهذا يطاوعه فيتحاملان الوزر وللضال أوزار غير ذلك وليست تلك محمولة، وقال الأخفش: إن مِنْ زائدة أي وأوزار الذين يضلونهم على معنى أنهم يعاقبون عقابا يكون مساويا لعقاب كل من اقتدى بهم، وإلى الزيادة ذهب أبو البقاء واعترض على التبعيض بأنه يقتضي أن المضل غير حامل كل أوزار الضال وهو مخالف

Bu kısımdan murat, sebep olma payıdır. Zira saptıran ile sapan ortaktırlar; bu onu saptırır, o da ona itaat eder; böylece günahı birlikte yüklenirler. Sapanın bunun dışında başka günahları da vardır ki onlar [saptıran tarafından] taşınmaz. el-Ahfeş şöyle demiştir: { مِنْ } harfi zâiddir; yani 'saptırdıkları kimselerin günahlarını da' manasındadır; bu da kendilerine uyan her bir kimsenin cezasına denk bir azapla cezalandırılacakları manasına gelir. Ebu'l-Bekâ da zâid olduğu görüşüne meyletmiş ve teb'îz görüşüne şöyle itiraz etmiştir: Bu durum, saptıranın sapanın bütün günahlarını taşımadığı neticesini doğurur ki bu da

للمأثور «من سن سنة سيئة فعليه وزرها ووزر من عمل بها من غير أن ينقص ذلك من أوزارهم شيئا»

«Kim kötü bir çığır açarsa, onun günahı ve onların günahlarından hiçbir şey eksilmeksizin onunla amel edenlerin günahı kendi üzerinedir» me’sûr rivayetine aykırıdır.

وفيه أن المأثور يدل على التبعيض لا أن بينهما مخالفة كما لا يخفى، ولتوهم هذه المخالفة قال الواحدي: إن من للجنس أي ليحملوا من جنس أوزار الاتباع، وتعقبه أبو حيان بأن من التي لبيان الجنس لا تقدر بما ذكروا وإنما تقدر بقولنا الأوزار التي هي أوزار الذين يضلونهم فيؤول من حيث المعنى إلى قول الأخفش وإن اختلفا في التقدير، ولام لِيَحْمِلُوا للعاقبة لأن الحمل مترتب على فعلهم وليس باعثا ولا غرضا لهم، وعن ابن عطية أنها تحتمل أن تكون لام التعليل ومتعلقة بفعل مقدر لا بقالوا أي قدر صدور ذلك ليحملوا، ويجيء حديث تعليل أفعال الله تعالى بالأغراض وأنت تدري أن فيه خلافا.

Fakat gizli kalmayacağı üzere me’sûr rivayet teb'îze delalet eder, aralarında bir aykırılık yoktur. Bu aykırılık vehminden dolayı el-Vâhidî: 'Min cins içindir; yani tâbilerin günahlarının cinsinden yüklensinler demektir' demiştir. Ebû Hayyân ise cins beyanı için olan min edatının böyle takdir edilemeyeceğini, ancak 'saptırdıkları kimselerin günahları olan günahlar' sözümüzle takdir edilebileceğini belirterek onu eleştirmiştir; böylece takdirde farklı olsalar da mana bakımından el-Ahfeş'in sözüne varır. { لِيَحْمِلُوا } kelimesindeki lâm âkıbet (sonuç) lâmıdır; çünkü yüklenme onların fiilinin bir sonucudur, yoksa onları sevk eden bir saik veya bir amaç değildir. İbn Atiyye'den gelen rivayette ise bunun ta'lîl lâmı olması ve { قالُوا } fiiline değil, takdîrî bir fiile taalluk etmesi muhtemeldir; yani 'yüklensinler diye bunun vuku bulması takdir edildi' demektir. Burada Allah Teâlâ'nın fiillerinin gayelerle ta'lîl edilmesi meselesi gündeme gelir ki bunda ihtilaf olduğunu bilirsin.

وجوز في البحر كونها لام الأمر الجازمة على معنى أن ذلك الحمل متحتم عليهم فيتم الكلام عند قوله سبحانه: أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ والظاهر العاقبة، وصيغة الاستقبال في يُضِلُّونَهُمْ للدلالة على استمرار الإضلال أو باعتبار حال قولهم لا حال الحمل.

el-Bahr'da, bu yüklenmenin onların üzerine kesinleştiği manasında cezmeden emir lâmı olması da caiz görülmüştür; bu takdirde kelam Allah Sübhânehu'nun: { أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “Öncekilerin masalları” kavlinde tamamlanır. Zâhir olan ise âkıbettir. { يُضِلُّونَهُمْ } fiilindeki istikbâl (geniş/şimdiki zaman) sîgası, saptırmanın sürekliliğini göstermek içindir veya yüklenme haline göre değil, onların bu sözü söyledikleri hale göredir.

بِغَيْرِ عِلْمٍ حال من المفعول كأنه قيل: يضلون من لا يعلم أنهم ضلال على الباطل، وفيه تنبيه على أن كيدهم لا يروج على ذي لب وإنما يقلدهم الجهلة الأغبياء وفيه زيادة تعيير لهم وذم إذ كان عليهم إرشاد الجاهلين لا إضلالهم، وقيل: إنه حال من الفاعل أي يضلون غير عالمين بأن ما يدعون إليه طريق الضلال، وقيل: المعنى حينئذ يضلون جهلا منهم بما يستحقونه من العذاب الشديد على ذلك الإضلال، ونقل القول بالحالية عن الفاعل بنحو هذا المعنى عن الواحدي، وزعم بعضهم أنه الوجه لا الحالية من المفعول، وأيد بأن التذييل بقوله تعالى: أَلا ساءَ ما يَزِرُونَ وقوله سبحانه: مِنْ حَيْثُ لا يَشْعُرُونَ يقويه، وليس بذاك، وما ذكر ظن من هذا المؤيد أنه إذا جعل حالا من المفعول لم يكن له تعلق بما سيق له الكلام من حال المضلين وقد هديت إلى وجهه.

{ بِغَيْرِ عِلْمٍ } “bilgisizce” ifadesi mef'ûlden hâldir; sanki: 'Onların batıl üzere sapkın kimseler olduğunu bilmeyen kimseleri saptırırlar' denilmiştir. Bunda, onların hilesinin akıl sahiplerine işlemeyeceğine, onlara ancak cahil ve ahmak kimselerin uyacağına bir işaret vardır; ayrıca cahilleri irşad etmeleri gerekirken saptırdıkları için onlara yönelik kınama ve yermeyi artırmaktadır. Bir görüşe göre ise fâilden hâldir; yani çağırdıkları şeyin sapıklık yolu olduğunu bilmeksizin saptırırlar demektir. Bu takdirde mananın: Bu saptırma sebebiyle müstahak oldukları şiddetli azabı bilmedikleri için saptırırlar şeklinde olduğu da söylenmiştir. Fâilden hâl olduğu görüşü bu manaya yakın bir şekilde el-Vâhidî'den de nakledilmiştir. Bazıları mef'ûlden değil, fâilden hâl olmasının daha uygun olduğunu ileri sürmüş ve bunu Allah Teâlâ'nın: { أَلا ساءَ ما يَزِرُونَ } “Dikkat edin! Yüklendikleri şey ne kötüdür!” ve { مِنْ حَيْثُ لا يَشْعُرُونَ } “hiç farkında olmadıkları yerden” kavilleriyle fezleke yapılmasının güçlendirdiğini savunmuştur. Ancak bu görüş isabetli değildir; bunu savunan kimse, mef'ûlden hâl kılındığında sözün saptıranların haline dair sevk ediliş gayesiyle bir irtibatı kalmayacağını zannetmiştir, oysa bunun vechini öğrenmiş oldun.

ورجحه أبو حيان بأن المحدث عنه هو المسند إليه الإضلال على جهة الفاعلية فاعتباره ذا الحال أولى، ويرد عليه مع ما يعلم مما ذكر أن القرب يعارضه فلا يصلح مرجحا، وقيل: هو حال من ضمير الفاعل في قالُوا على معنى قالوا ذلك غير عالمين بأنهم يحملون يوم القيامة أوزار الضلال والإضلال وأيد بقوله تعالى: وَأَتاهُمُ الْعَذابُ مِنْ

Ebû Hayyân ise, hakkında konuşulan öznenin fâillik cihetiyle saptırmanın kendisine isnat edildiği kimse olması sebebiyle, onun zü'l-hâl (hâl sahibi) kabul edilmesinin daha evla olduğunu belirterek bunu tercih etmiştir. Ancak zikredilenlerden anlaşılanlarla birlikte, lafzen yakınlığın buna zıt olması sebebiyle bu itiraz geri çevrilir ve tercih sebebi olmaya elverişli değildir. Denildi ki: Bu ifade, { قالُوا } fiilindeki fâil zamirinden hâldir; yani kıyamet gününde sapıklık ve saptırma günahlarını yükleneceklerini bilmeksizin bunu söylediler manasındadır. Bu görüş Allah Teâlâ'nın: { وَأَتاهُمُ الْعَذابُ مِنْ }

حَيْثُ لا يَشْعُرُونَ

{ حَيْثُ لا يَشْعُرُونَ } “ve azap onlara hiç farkında olmadıkları bir yerden geldi” kavliyle teyit edilmiştir;

من حيث إن حمل ما ذكر من أوزار الضلال والإضلال من قبيل إتيان العذاب من حيث لا يشعرون، ويرده أن الحمل المذكور كما هو صريح الآية إنما هو يوم القيامة والعذاب المذكور إنما هو العذاب الدنيوي كما ستسمعه إن شاء الله تعالى وجوز أن يكون حالا من الفاعل والمفعول كما قال ذلك ابن جني في قوله: فَأَتَتْ بِهِ قَوْمَها تَحْمِلُهُ [مريم: ٢٧] وهو خلاف الظاهر، واستدل بالآية على أن المقلد يجب عليه أن يبحث ويميز بين المحق والمبطل ولا يعذر بالجهل، وهو ظاهر على ما قدمناه من الوجه الأوجه أَلا ساءَ ما يَزِرُونَ أي بئس شيئا يزرونه ويرتكبونه من الإثم فعلهم المذكور.

zira zikredilen sapıklık ve saptırma günahlarını yüklenmek, farkında olmadıkları yerden azabın gelmesi kabilindendir. Ancak ayetin açıkça belirttiği üzere zikredilen bu yüklenmenin kıyamet gününde olması, zikredilen azabın ise inşâallahu Teâlâ işiteceğin üzere dünya azabı olması bu görüşü reddeder. İbn Cinnî'nin: { فَأَتَتْ بِهِ قَوْمَها تَحْمِلُهُ } [Meryem: 27] “Onu taşıyarak kavmine getirdi” kavlinde söylediği gibi hem fâilden hem mef'ûlden hâl olması da caiz görülmüştür; ancak bu zâhire aykırıdır. Bu ayetle, taklitçinin haklı ile batılı olanı araştırıp ayırt etmesinin vacip olduğuna ve cehaletle mazeretli sayılamayacağına delil getirilmiştir; bu da daha önce en uygun vecih olarak sunduğumuz açıklamaya göre gayet zâhirdir. { أَلا ساءَ ما يَزِرُونَ } “Dikkat edin! Yüklendikleri şey ne kötüdür!”, yani yüklendikleri ve günah olarak irtikâp ettikleri bu zikredilen fiilleri ne kötü bir şeydir!

قَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وعيد لهم برجوع غائلة مكرهم عليهم كدأب من قبلهم من الأمم الخالية الذين أصابهم ما أصابهم من العذاب العاجل، والمكر صرف الغير عما يقصده بحيلة وهو هاهنا على ما قيل مجاز عن مباشرة أسبابه وترتيب مقدماته لأن ما بعد يدل على أنه لم يحصل الصرف، وجوز أن يرتكب فيه التجريد أي سووا منصوبات وحيلا ليخدعوا بها رسل الله عليهم الصلاة والسلام فَأَتَى اللَّهُ بُنْيانَهُمْ مِنَ الْقَواعِدِ أي من جهة الدعائم والعمد التي بنوا عليها بأن ضعضعت فمن ابتدائية والبنيان اسم مفرد مذكر، ونقل الراغب عن بعض اللغويين أنه جمع بنيانة مثل شعير وشعيرة وتمر وتمرة ونخل ونخلة وإن هذا النحو من الجمع يصح تذكيره وتأنيثه، وأصل الإتيان كما قال المجيء بسهولة وهو مستحيل بظاهره في حقه سبحانه ولذلك احتاج بعضهم إلى تقدير مضاف أي أمر الله تعالى وروي ذلك عن قتادة، وجعل ذلك في الكشاف من قبيل أتى عليه الدهر بمعنى أهلكه وأفناه، وحينئذ لا حاجة إلى تقدير المضاف.

{ قَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Onlardan öncekiler de tuzak kurmuştu”; başlarına peşin dünya azabından gelenlerin geldiği geçmiş ümmetlerin adetinde olduğu gibi, hilelerinin vebalinin kendi başlarına döneceği hususunda onlara bir tehdittir. Mekir; bir başkasını kastettiği şeyden bir hile ile çevirmektir. Burada denildiğine göre, sebeplerine girişmekten ve mukaddimelerini tertip etmekten mecazdır; zira sonrasındaki ifadeler bu çevirmenin gerçekleşmediğini göstermektedir. Burada tecrîd sanatına başvurulmuş olması da caiz görülmüştür; yani Allah'ın peygamberlerini —aleyhimüssalâtü vesselâm— aldatmak için düzenler ve hileler kurmuşlardı. { فَأَتَى اللَّهُ بُنْيانَهُمْ مِنَ الْقَواعِدِ } “Bunun üzerine Allah onların binalarına temellerinden geldi (yıktı)”, yani üzerine bina ettikleri dayanaklar ve direkler cihetinden onları sarstı. { مِنْ } ibtidâiyye (başlangıç) bildirir. Bünyân tekil müzekker bir isimdir. Râgıb bazı dilcilerden 'şaîr-şaîre', 'temr-temre' ve 'nahl-nahle' gibi 'bünyâne'nin çoğulu olduğunu ve bu tür çoğulların hem müzekker hem müennes kılınabileceğini nakletmiştir. 'İtyân'ın (gelmenin) aslı, Râgıb'ın dediği gibi kolaylıkla gelmektir; bu ise Allah Sübhânehu hakkında zâhiri üzere muhaldir. Bu sebeple bazısı bir muzaf takdirine ihtiyaç duymuştur; yani 'Allah Teâlâ'nın emri geldi' demektir ki bu Katâde'den rivayet edilmiştir. ez-Zemahşerî ise el-Keşşâf'ta bunu, 'zaman onu helak etti ve yok etti' manasında 'etâ aleyhi'd-dehr' kabilinden kılmıştır; bu takdirde muzaf takdirine gerek kalmaz.

وقرئ «بنيتهم» وهو بمعنى بنائهم يقال بنيت أبني أبناء وبنية وبنى نعم كثيرا ما يعبر بالبنية عن الكعبة وقرأ جعفر بيتهم والضحاك «بيوتهم» فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ أي سقط عليهم سقف بنيانهم إذ لا يتصور له القيام بعد تهدم قواعده ومِنْ متعلق بخر وهي لابتداء الغاية أو متعلق بمحذوف على أنه حال من السقف مؤكدة، وقال ابن عطية وابن الأعرابي إن مِنْ فَوْقِهِمْ ليس بتأكيد لأن العرب تقول خر علينا سقف ووقع علينا حائط إذا انهدم في ملك القائل وإن لم يقع عليه حقيقة فهو لبيان أنهم كانوا تحته حين هدم. ومن الناس من زعم أن على بمعنى عن وهي للتعليل والكلام على تقدير مضاف أي خر من أجل كفرهم السقف وجيء بقوله تعالى: مِنْ فَوْقِهِمْ مع خر لدفع توهم أن يكون قد خروهم ليسوا تحته، ولا يخفى أنه تطويل من غير طائل بل كلام لا ينبغي أن يتفوه به فاضل والكلام تمثيل يعني أن حالهم في تسويتهم المنصوبات والحيل ليمكروا بها رسل الله تعالى عليهم الصلاة والسلام وإبطال الله إياها وجعلها سببا لهلاكهم كحال قوم بنوا بنيانا وعمدوه بالأساطين فأتى ذلك من قبل أساطينه بأن ضعضعت فسقط عليهم السقف وهلكوا تحته، ووجه الشبه أن ما نصبوه وخيلوه سبب التحصن والاستيلاء صار سبب البوار والفناء فالأساطين بمنزلة المنصوبات وانقلابها عليهم مهلكة كانقلاب تلك الحيل على أصحابها والبنيان ما كان زوروه وروجوا فيه تلك المنصوبات وتواطؤوا عليه من الرأي المدعم بالمكائد، ويشبه ذلك قولهم، من حفر لأخيه جبا وقع فيه منكبا.

«Binyetehüm» şeklinde de okunmuştur ki bu 'binâehüm' manasındadır; 'beneytü ebnî ebnâen ve binyeten ve binan' denir. Evet, 'binye' ile çok kere Kâbe kastedilir. Ca'fer 'beytehüm', ed-Dahhâk ise «büyûtehüm» şeklinde okumuştur. { فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ } “Derken tavan üstlerinden tepelerine çöktü”, yani binalarının tavanı üzerlerine düştü; zira temelleri yıkıldıktan sonra ayakta kalması düşünülemez. { مِنْ } harfi 'harra' fiiline taalluk eder ve ibtidâ-i gaye içindir; yahut mahzûf bir kelimeye taalluk ederek tavandan tekid edici bir hâldir. İbn Atiyye ve İbnü'l-A'râbî şöyle demiştir: { مِنْ فَوْقِهِمْ } tekid değildir; zira Araplar, mülkünde bir şey yıkıldığında hakikatte üzerine düşmese bile 'üzerimize tavan çöktü, üzerimize duvar yıkıldı' derler. Dolayısıyla bu ifade, yıkıldığı sırada onların altında bulunduklarını beyan etmek içindir. İnsanlardan bazıları 'alâ'nın 'an' manasında olduğunu ve ta'lîl ifade ettiğini, sözün ise muzaf takdiriyle 'kâfirlikleri sebebiyle tavan çöktü' manasında olduğunu, { مِنْ فَوْقِهِمْ } kavlinin ise 'harra' ile birlikte onların tavanın altında bulunmadıkları vehmini defetmek için getirildiğini iddia etmiştir. Gizli değildir ki bu, hiçbir faydası olmayan bir uzatmadır; bilakis faziletli bir kimsenin telaffuz etmemesi gereken bir sözdür. Kelam bir temsildir; yani Allah Teâlâ'nın peygamberlerine —aleyhimüssalâtü vesselâm— tuzak kurmak için düzenler ve hileler hazırlamaları, Allah'ın da bunları boşa çıkarıp kendi helaklerine sebep kılması bakımından onların hali; bir bina yapıp onu sütunlarla destekleyen, sonra da sütunlarının sarsılmasıyla o binanın temellerinden yıkılıp tavanın üzerlerine çökmesiyle altında helak olan bir kavmin hali gibidir. Teşbihin vechi şudur: Korunma ve üstün gelme sebebi sandıkları ve tasavvur ettikleri şeyler helak ve yok oluş sebebi olmuştur. Sütunlar kurulan düzenler mesabesindedir; onların tersine dönüp helak etmesi, o hilelerin sahiplerinin aleyhine dönmesi gibidir. Bina ise o düzenleri süsleyip revaçta tuttukları ve tuzaklarla desteklenmiş görüş birliğine vardıkları husustur. Bu durum, 'Kardeşine kuyu kazan içine yüzüstü düşer' şeklindeki atasözlerine benzer.

ويقرب من هذا ما قيل إن المراد أحبط الله تعالى أعمالهم، وقيل الأمر مبني على الحقيقة، وذلك أن نمرود بن كنعان بنى صرحا ببابل ليصعد بزعمه إلى السماء ويعرف أمرها ويقاتل أهلها وأفرط في علوه فكان طوله في السماء على ما حكى النقاش وروي عن كعب فرسخين. وقال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما ووهب: كان ارتفاعه خمسة آلاف ذراع وعرشه ثلاثة آلاف ذراع فبعث الله تعالى عليه ريحا فهدمته وخر سقفه عليه وعلى أتباعه فهلكوا، وقيل:

Bundan muradın, Allah Teâlâ'nın onların amellerini boşa çıkarması olduğu görüşü de buna yakındır. Meselenin hakikate dayandığı da söylenmiştir; şöyle ki: Ken'ân oğlu Nemrûd, kendi zannınca göğe çıkıp onun durumunu öğrenmek ve gök ehliyle savaşmak için Bâbil'de yüksek bir kule (sarh) inşa etmişti. Yüksekliğinde aşırıya kaçmıştı; en-Nakkâş'ın naklettiğine ve Ka'b'dan rivayet edildiğine göre göğe doğru yüksekliği iki fersahtı. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ve Vehb şöyle demiştir: Yüksekliği beş bin arşın, genişliği ise üç bin arşındı. Allah Teâlâ onun üzerine bir rüzgâr gönderdi, rüzgâr onu yıktı ve tavanı Nemrûd ile etbaının üzerine çöktü, böylece helak oldular. Denildi ki:

هدمه جبريل ﵇ بجناحه ولما سقط تبلبلت الناس من الفزع فتكلّموا يومئذ بثلاث وسبعين لسانا فلذلك سميت

Onu Cebrâîl aleyhisselâm kanadıyla yıktı. Kule yıkılınca insanlar dehşetten dilleri birbirine karıştı (tebelbele) ve o gün yetmiş üç dille konuştular; bu sebeple oraya

بابل وكان لسان الناس قبل ذلك السريانية، ولا يخفى ما في هذا الخبر من المخالفة للمشهور لأن موجبه أن هلاك نمرود كان بما ذكر والمشهور أنه عاش بعد قصة الصرح وأهلكه الله تعالى ببعوضة وصلت لدماغه إظهارا لكمال خسته وعجزه وجازاه سبحانه من جنس عمله لأنه صعد إلى جهة السماء بالنسور فأهلكه الله تعالى بأخس الطيور، وما ذكر في وجه تسمية المكان المعروف ببابل هو المشهور، وفي معجم البلدان أن مدينة بابل يوراسف الجبار واشتق اسمها من المشتري لأن بابل باللسان البابلي الأول اسم للمشتري وأخربها الإسكندر، وما ذكر من أن اللسان كان قبل ذلك السريانية ذكره البغوي ونظر فيه الخازن بأن صالحا ﵇ وقومه كانوا قبل وكانوا يتكلمون بالعربية وكان قبائل قبل إبراهيم ﵇ مثل طسم وجديس يتكلمون بالعربية أيضا وقد يدفع بالعناية.

Bâbil adı verildi. Bundan önce insanların dili Süryanice idi. Bu haberin meşhur olana aykırı olduğu gizli değildir; zira bunun gereği Nemrûd'un helakinin bu zikredilen şekilde olmasıdır. Meşhur olan ise, onun kule hadisesinden sonra yaşadığı ve Allah Teâlâ'nın onun tam alçaklığını ve acziyetini göstermek için beynine ulaşan bir sivrisinek ile onu helak ettiği ve ameli cinsinden onu cezalandırdığıdır; çünkü o akbabalarla göğe doğru çıkmıştı, Allah Teâlâ da onu kuşların en hakiriyle helak etmiştir. Bâbil olarak bilinen yerin isimlendirilme gerekçesi hakkında zikredilen husus meşhurdur. Mu'cemü'l-Büldân'da, Bâbil şehrini zorba Yûrasif'in kurduğu ve isminin Müşteri yıldızından türetildiği zikredilir; çünkü ilk Bâbil dilinde Bâbil, Müşteri'nin ismidir ve orayı İskender harap etmiştir. Dillerin bundan önce Süryanice olduğu yönünde zikredilen hususu el-Begavî zikretmiş, el-Hâzin ise buna itiraz ederek Sâlih aleyhisselâm ve kavminin daha önce yaşadığını ve Arapça konuştuklarını, İbrâhîm'den aleyhisselâm önceki Tasm ve Cedîs gibi kabilelerin de Arapça konuştuklarını belirtmiştir; ancak bu itiraz teville defedilebilir.

وقال الضحاك: الآية إشارة إلى قوم لوط ﵇ وما فعل بهم وبقراهم، والكلام أيضا مبني على الحقيقة واختار جماعة بناءه على التمثيل حسبما سمعت وعليه فالمراد على المختار من الذين كفروا من قبل ما يشمل جميع الماكرين الذين هدم عليهم بنيانهم وسقط في أيديهم وقرأ الأعرج السقف وزيد بن علي رضي الله تعالى عنهما ومجاهد السَّقْفُ بضم السين فقط وكلاهما جمع سقف وفعل وفعل على ما قال أبو حيان محفوظان في جمع فعل وليسا مقيسين فيه ويجمع على سقوف وهو القياس. وقرأت فرقة السَّقْفُ بفتح السين وضم القاف وهي لغة في السقف، وذكر أن الأصل مضموم القاف وساكنه مخففة وكثر استعماله على عكس قولهم رجل بفتح فضم ورجل بفتح فسكون وهي لغة تميمية وَأَتاهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَيْثُ لا يَشْعُرُونَ بإتيانه منه بل يتوقعون إتيان مقابله مما يريدون ويشتهون، والمراد به العذاب العاجل، وفي عطف هذه الجملة على ما تقدم تهويل لأمر هلاكهم، ويدل على أن المراد به العاجل قوله سبحانه: ثُمَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ يُخْزِيهِمْ أي يذلهم، والظاهر أن ضمائر الجمع- للذين مكروا- من قبل كأنه قيل: قد مكر الذين من قبلهم فعذبهم الله تعالى في الدنيا ثم يعذبهم في العقبى، وثُمَّ للإيماء إلى ما بين الجزاءين من التفاوت مع ما تدل عليه من التراخي الزماني، وتقديم الظرف على الفعل قيل لقصر الاخزاء على يوم القيامة، والمراد به ما بين بقوله سبحانه: وَيَقُولُ أي لهم تفضيحا وتوبيخا أَيْنَ شُرَكائِيَ إلى آخره، ولا شك أن ذلك لا يكون إلا في ذلك اليوم، وقال بعض المحققين: ليس التقديم لذلك بل لأن الأخبار بجزائهم في الدنيا مؤذن بأن لهم جزاء أخرويا فتبقى النفس مترقبة إلى وروده سائلة عنه بأنه ماذا مع تيقنها بأنه في الآخرة فسيق الكلام على وجه يؤذن بأن المقصود بالذكر جزاؤهم لا كونه في الآخرة، وذكر أيضا أن الجملة المذكورة عطف على مقدر ينسحب عليه الكلام أي هذا الذي فهم من التمثيل من عذاب هؤلاء الماكرين القائلين في القرآن العظيم أساطير الأولين أو ما هو أعم منه، ومما ذكر من عذاب أولئك الماكرين من قبل جزاؤهم في الدنيا ويوم القيامة يخزيهم إلى آخره، ثم قال:

ed-Dahhâk şöyle demiştir: Ayet, Lût kavmine aleyhisselâm ve onlara ve yurtlarına yapılanlara bir işarettir. Bu takdirde kelam yine hakikate dayanır. Bir topluluk ise işittiğin üzere bunun temsil üzere bina edildiğini tercih etmiştir. Buna göre tercih edilen görüşe göre önceden inkâr edenlerden murat, binaları üzerlerine yıkılan ve elleri böğürlerinde kalan bütün hilekârları kapsayan kimsedir. el-A'rec «es-sükufu», Zeyd b. Ali radıyallâhu anhümâ ve Mücâhid ise sadece sîn harfinin dammesiyle { السَّقْفُ } şeklinde okumuştur; her ikisi de 'sakf'ın çoğuludur. Ebû Hayyân'ın dediğine göre 'fu'ul' ve 'fu'l' vezinleri 'fa'l' vezninin çoğulunda semâî olarak nakledilmiştir, kıyâsî değildir; kıyasa uygun çoğulu ise 'sukûf'tur. Bir grup ise sînin fethası ve kāfın dammesiyle { السَّقْفُ } şeklinde okumuştur ki bu da 'sekf' kelimesinde bir lügattir. Aslının kāfın dammesiyle olduğu, sükûnun ise hafifletme olduğu ve fetha-damme ile 'racül' ve fetha-sükûn ile 'racl' denilmesinin aksine kullanımının yaygınlaştığı zikredilmiştir; bu da Temîm lügatidir. { وَأَتاهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَيْثُ لا يَشْعُرُونَ } “Ve azap onlara hiç farkında olmadıkları”, yani azabın oradan geleceğini hissetmedikleri, bilakis arzu edip iştah duydukları karşıt durumun gelmesini bekledikleri bir yerden geldi. Bundan murat peşin dünya azabıdır. Bu cümlenin öncekine atfedilmesinde onların helakinin büyüklüğünü vurgulama vardır. Bundan muradın dünya azabı olduğuna Allah Sübhânehu'nun şu kavli delalet eder: { ثُمَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ يُخْزِيهِمْ } “Sonra kıyamet gününde onları rezil rüsvay eder”, yani zelil kılar. Zâhir olan, çoğul zamirlerinin önceden tuzak kuranlara ait olmasıdır; sanki: 'Onlardan öncekiler tuzak kurdu, Allah da onları dünyada cezalandırdı, sonra ahirette de cezalandıracaktır' denilmiştir. { ثُمَّ } edatı, zamansal gecikmeye delalet etmesiyle birlikte iki ceza arasındaki muazzam farka işaret etmek içindir. Zarffın fiilden önce takdim edilmesinin, rüsvay etmeyi kıyamet gününe hasretmek için olduğu söylenmiştir. Bundan murat ise Allah Sübhânehu'nun: { وَيَقُولُ } “ve rezil edip azarlamak üzere onlara der ki”, { أَيْنَ شُرَكائِيَ } “Nerede ortaklarım?” kavliyle beyan buyurduğu husustur. Şüphe yok ki bu durum ancak o günde vuku bulur. Bazı muhakkikler şöyle demiştir: Takdim bunun için değildir; bilakis onların dünyadaki cezalarının haber verilmesi, onların ahirete mahsus bir cezalarının da bulunduğunu hissettirdiği içindir. Böylece nefis onun gelişini bekler ve onun ahirette olduğunu kesin bildiği halde 'o nedir?' diye sorar hale gelir. Dolayısıyla kelam, zikredilmesinden asıl maksadın ahirette olmasından ziyade cezalarının bizzat kendisi olduğunu bildirecek bir üslupla sevk edilmiştir. Yine zikredilmiştir ki, bu cümle kelamın sevk edildiği takdîrî bir ifadeye matuftur; yani Yüce Kur'an hakkında 'öncekilerin masalları' diyen bu hilekârların temsilden anlaşılan azabı veya bundan daha genel olanı ile daha önce geçen o hilekârların azabı, onların dünyadaki cezalarıdır; kıyamet gününde ise onları rezil rüsvay eder... Sonra şöyle demiştir:

والضمير إما للمغترين في حق القرآن الكريم أو لهم ولمن مثلوا بهم من الماكرين، وتخصيصه بهم يأباه السباق والسياق اه.

Zamir ya Kur'an-ı Kerim konusunda aldanan kimselere ya da hem onlara hem de kendilerine benzetilen o hilekârlara aittir; zamirin sadece onlara tahsis edilmesine ise sözün akışı ve bağlamı engeldir. Söz burada bitti.

وفيه من ارتكاب خلاف الظاهر ما فيه فليتأمل، وفسر بعضهم الاخزاء بما هو من روادف التعذيب بالنار لأنه الفرد الكامل وقد قال تعالى: إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ [آل عمران: ١٩٢] وقيل عليه: إن قوله سبحانه: أَيْنَ شُرَكائِيَ إلى آخره يأباه لأنه قبل دخولهم النار. وأجيب بأن الواو لا تقتضي الترتيب، وأنت تعلم أن الأولى مع هذا حمله على مطلق الإذلال، وإضافة الشركاء إلى نفسه ﷿ لأدنى ملابسة بناء على زعمهم أنهم شركاء لله سبحانه عما يشركون فتكون الآية كقوله تعالى: أَيْنَ شُرَكاؤُكُمُ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ [الأنعام: ٢٢] .

Bunda zâhirin hilafına gitme durumu vardır, tefekkür edilsin. Bazıları ihzâyı (rezil etmeyi), kâmil fert olması hasebiyle cehennem ateşiyle azap etmenin gereklerinden biri olarak tefsir etmiştir; nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ } [Âl-i İmrân: 192] “Şüphesiz Sen kimi ateşe sokarsan, onu gerçekten rezil rüsvay etmişsindir” buyurmuştur. Buna karşı şöyle denilmiştir: Allah Sübhânehu'nun: { أَيْنَ شُرَكائِيَ } “Nerede ortaklarım?” kavli buna engeldir; çünkü bu hitap onların ateşe girmelerinden öncedir. Buna cevaben vâv harfinin tertip gerektirmediği söylenmiştir. Sen de bilirsin ki bununla birlikte en evla olanı, onu mutlak zillet ve rezilliğe hamletmektir. Ortakların Allah'a Azze ve Celle izafe edilmesi, ortak koştukları şeylerden münezzeh olan Allah Sübhânehu'ya ortak oldukları yönündeki batıl zanlarına binaen en ufak bir irtibata dayalıdır; böylece ayet Allah Teâlâ'nın: { أَيْنَ شُرَكاؤُكُمُ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } [el-En‘âm: 22] “Hani nerede o iddia edip durduğunuz ortaklarınız?” kavli gibi olur.

وجوز أن يكون ما ذكر حكاية منه تعالى لإضافتهم فإنهم كانوا يضيفون ويقولون: شركاء الله تعالى، وفي ذلك

Bunun, onların izafesini Allah Teâlâ'nın bir hikâyesi olması da caiz görülmüştür; zira onlar izafe ederek 'Allah Teâlâ'nın ortakları' diyorlardı. Bunda,

زيادة في توبيخهم ليست في أين أصنامكم مثلا لو قيل، ولا يخفى أن هذا خزي وإهانة بالقول فإذا فسر الإخزاء فيما تقدم بالتعذيب بالنار كانت الآية مشيرة إلى خزيين فعلي وقولي، وأشير إلى الأول أولا لأنه أنسب بسابقه. وقرأ الجمهور «شركائي» ممدودا مهموزا مفتوح الياء، وفرقة كذلك إلا أنهم سكنوا الياء فتسقط في الدرج لالتقاء الساكنين، والبزي عن ابن كثير بخلاف عنه بالقصر وفتح الياء، وأنكر ذلك جماعة وزعموا أن هذه القراءة غير مأخوذ لأن قصر الممدود لا يجوز إلا ضرورة، وليس كما قالوا فإنه يجوز في السعة، وقد وجه أيضا بأن الهمزة المكسورة قبل الياء حذفت للتخفيف وليس كقصر الممدود مطلقا، مع أنه قد روي عن ابن كثير قصر التي في [القصص: ٦٢، ٧٤] ووَرائِي في [مريم: ٥] ، وعن قنبل قصر أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى في [العلق: ٧] فكيف يعد ذلك ضرورة.

mesela 'Putlarınız nerede?' denilmesinde bulunmayan fazladan bir azarlama vardır. Gizli değildir ki bu, sözlü bir rüsvaylık ve aşağılamadır. İhzâ daha önce ateşle azap edilmekle tefsir edildiğinde, ayet hem fiilî hem de kavlî iki rüsvaylığa işaret etmiş olur; öncesine daha uygun olması sebebiyle de ilki önce zikredilmiştir. Cumhur «şürakâiye» şeklinde medli, hemzeli ve yânın fethasıyla okumuştur. Bir grup da bu şekilde okumuş, ancak yâyı sakin kılmıştır ki iki sakinin yan yana gelmesi sebebiyle vasıl halinde düşer. el-Bezzî ise İbn Kesîr'den gelen bir rivayette ihtilaflı olarak meddi kasredip yâyı fethalı okumuştur. Bir topluluk bunu inkâr etmiş ve medli olanın kasredilmesinin ancak zaruret halinde caiz olacağı gerekçesiyle bu kıraatin alınamayacağını iddia etmiştir. Fakat durum onların dediği gibi değildir; zira bu, ihtiyârî durumda da caizdir. Ayrıca yâdan önceki meksûr hemzenin hafifletme amacıyla hazfedildiği ve bunun mutlak meddin kasrı gibi olmadığı şeklinde de tevcih edilmiştir; bununla birlikte İbn Kesîr'den [el-Kasas: 62, 74] ayetlerindeki kelimenin ve [Meryem: 5] ayetindeki { وَرائِي } kelimesinin kasredildiği, Kunbul'dan da [el-Alak: 7] ayetindeki { أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى } kelimesinin kasredildiği rivayet edilmiştir; hal böyleyken bu nasıl zaruret sayılabilir?

نعم قال أبو حيان: إن وقوعه في الكلام قليل فاعرف ذلك فقد غفل عنه كثير من الناس.

Evet, Ebû Hayyân şöyle demiştir: 'Bunun kelamda vuku bulması azdır; bunu bil, zira insanların çoğu bundan gafildir.'

الَّذِينَ كُنْتُمْ تُشَاقُّونَ فِيهِمْ أي تخاصمون وتنازعون الأنبياء ﵈ وأتباعهم في شأنهم وتزعمون أنهم شركاء حقا حين بينوا لكم ضد ذلك، وفسر بعضهم المشاقة بالمعاداة، وتفسيرها بالمخاصمة ليظهر تعلق فِيهِمْ به ولا يحتاج إلى جعل في للسببية أولى، وقيل: للمخاصمة مشاقة أخذا من شق العصا أو لكون كل من المتخاصمين في شق والمراد بالاستفهام استحضارها للشفاعة على طريق الاستهزاء والتبكيت، فإنهم كانوا يقولون: إن صح ما تقولون فالأصنام تشفع لنا، والاستفسار عن مكانتهم لا يوجب غيبتهم حقيقة بل يكفي في ذلك عدم حضورهم بالعنوان الذي كانوا يزعمون أنهم متصفون به فليس هناك شركاء ولا أماكنها.

{ الَّذِينَ كُنْتُمْ تُشَاقُّونَ فِيهِمْ } “haklarında peygamberlere aleyhimüsselâm ve onların etbaına düşmanlık edip tartıştığınız [ortaklar]”; onlar size bunun aksini açıkladıklarında siz onların gerçekten ortak olduklarını iddia ediyordunuz. Bazıları müşâkkātı düşmanlık etmekle tefsir etmiştir. Onu tartışmak ve çekişmek ile tefsir etmek, { فِيهِمْ } car-mecrûrunun ona taallukunun açıkça belirmesi ve 'fî' edatını sebebiyyet manasına hamletmeye ihtiyaç bırakmaması açısından daha evladır. Denildi ki: 'Şakk-ı asâ' (birlik ve dirliği bozmak) tabirinden mülhem olarak veya tartışan tarafların her birinin ayrı bir tarafta (şakk) yer almasından ötürü tartışmaya 'müşâkka' denilmiştir. Soru sormaktan maksat, alay ve susturma yoluyla şefaat etmeleri için onları hazır bulundurmalarını istemektir; zira onlar: 'Eğer sizin söyledikleriniz doğruysa, putlar bize şefaat eder' diyorlardı. Onların yerlerinin sorulması, hakikatte onların orada bulunmadıklarını gerektirmez; bilakis onların vasıflandıklarını iddia ettikleri sıfatla orada bulunmamaları bu soru için yeterlidir; zira ortada ne ortaklar vardır ne de onların yerleri.

وقيل: إن ذلك يوجب الغيبة، ويقال: إنه يحال بينهم وبين شركائهم حينئذ ليتفقدوهم في ساعة علقوا الرجاء بها فيهم أو أنهم لما لم ينفعوهم فكأنهم غيب. ولا يحتاج إلى هذا بعد ما علمت على أنه أورد على قوله ليتفقدوهم إلى آخره أنه ليس بسديد، فإنه قد تبين للمشركين حقيقة الأمر فرجعوا عن ذلك الزعم الباطل فكيف يتصور منهم التفقد.

Bunun gaip olmayı (orada bulunmamayı) gerektirdiği de söylenmiştir. Denilir ki: Kendilerine ümit bağladıkları bir anda onları arasınlar diye o esnada onlarla ortakları arasına engel konulur veya kendilerine hiçbir fayda vermedikleri için sanki yokmuş gibi kabul edilirler. Bildiğin hususlardan sonra buna ihtiyaç yoktur; üstelik 'onları arasınlar diye' sözüne karşı bunun isabetli olmadığı, zira müşriklere işin hakikatinin açıkça belirdiği ve bu batıl zandan döndükleri, hal böyleyken onları arayıp sormalarının nasıl düşünülebileceği itirazı yöneltilmiştir.

وأجيب بأنه يجوز أن يغفلوا لعظم الهول عن ذلك فيتفقدوهم، ثم إن ما ذكر يقتضي حشر الأصنام وهو الذي يدل عليه كثير من الآيات كقوله تعالى: إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ

Buna şöyle cevap verilmiştir: Dehşetin büyüklüğünden dolayı bunu unutup onları aramaları caizdir. Ayrıca zikredilen bu durum putların da haşredilmesini iktiza eder ki pek çok ayet de buna delalet etmektedir; nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavlinde olduğu gibi: { إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ }

[الأنبياء: ٩٨] وقوله سبحانه: وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ [البقرة: ٢٤، التحريم: ٦] على قول، ولا أرى مانعا من حمل الشركاء على معبوداتهم الباطلة بحيث تشمل ذوي العقول أيضا. وقرأ الجمهور «تشاقون» بفتح النون، ونافع بكسرها ورويت عن الحسن، ولا يلتفت إلى تضعيف أبي حاتم. وقرأت فرقة بتشديدها على أنه أدغم نون الرفع في نون الوقاية. والكسر على حذف ياء المتكلم والاكتفاء به أي تشاقونني. على أن مشاقة الأنبياء ﵈ وأتباعهم كمشاقة الله تعالى شأنه ولولا ذلك لم يصح تعليق المشاقة به سبحانه. أما إذا كانت بمعنى المخاصمة فظاهر أنهم لم يخاصموا الله تعالى، وأما إذا كانت بمعنى العداوة فلأنهم لا يعتقدون أنهم أعداء لله تعالى: وأما قوله تعالى لا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِياءَ [الممتحنة: ١] يعني المشركين فمؤول أيضا بغير شبهة قالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ من أهل الموقف وهم الأنبياء ﵈ والمؤمنون الذين أوتوا علما بدلائل التوحيد وكانوا يدعونهم في الدنيا إلى التوحيد فيجادلونهم ويتكبرون عليهم، واقتصر يحيى بن سلام على المؤمنين والأمر فيه سهل، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهم أنهم الملائكة ﵈. ولم نقف على تقييده إياهم. وعن مقاتل أنهم الحفظة منهم. ويشعر كلام بعضهم بأنهم ملائكة الموت حيث أورد على القول بأنهم الملائكة أن الواجب حينئذ يتوفونهم مكان تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ وأنه يلزم منه الإبهام في موضع التعيين والتعيين في موضع الإبهام. وهو كما قال الشهاب في غاية السقوط، وقيل: المراد كل من اتصف بهذا العنوان من ملك وانسي وغير ذلك. والذي يميل إليه القلب السليم القول الأول أي يقول أولئك توبيخا للمشركين وإظهارا

[el-Enbiyâ: 98] “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennem yakıtısınız.” Bir kavle göre: { وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ } [el-Bakara: 24, et-Tahrîm: 6] “onun yakıtı insanlar ve taşlardır” ayeti de böyledir. Ortakların, akıl sahiplerini de kapsayacak şekilde onların batıl ilahlarına hamledilmesine hiçbir engel görmüyorum. Cumhur nûnun fethasıyla «tüşâkkûne», Nâfi' ise nûnun kesresiyle okumuştur; bu kıraat el-Hasan'dan da rivayet edilmiştir ve Ebû Hâtim'in zayıf saymasına itibar edilmez. Bir topluluk ise ref nûnunu vikâye nûnuna idğam ederek şeddeli okumuştur. Kesre ise mütekellim yâsının hazfedilip kesre ile yetinilmesi esasına dayanır; yani 'bana düşmanlık ediyorsunuz' demektir. Peygamberlere aleyhimüsselâm ve onların etbaına düşmanlık etmek, şânı yüce olan Allah Teâlâ'ya düşmanlık etmek gibidir; aksi takdirde düşmanlığın Allah Teâlâ'ya taalluk ettirilmesi sahih olmazdı. Eğer tartışma manasında ise müşriklerin Allah Teâlâ ile tartışmadıkları açıktır; eğer düşmanlık manasında ise müşrikler Allah Teâlâ'ya düşman olduklarına inanmıyorlardı. Allah Teâlâ'nın müşrikleri kastederek buyurduğu: { لا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِياءَ } [el-Mümtehine: 1] “Benim de düşmanım, sizin de düşmanınız olanları dost edinmeyin” kavli de şüphesiz tevil edilmiştir. Mahşer ehlinden { قالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ } “Kendilerine ilim verilmiş olanlar dedi ki”; bunlar peygamberler aleyhimüsselâm ve tevhidin delillerine dair kendilerine ilim verilen müminlerdir ki dünyada onları tevhîde davet ediyorlardı, onlar ise kendileriyle tartışıyor ve onlara karşı kibirleniyorlardı. Yahyâ b. Sellâm bunu sadece müminlerle sınırlandırmıştır, bu konudaki yaklaşım geniştir. İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhüm nakledildiğine göre bunlar meleklerdir aleyhimüsselâm; ancak onun melekleri kayıtladığına rastlamadık. Mukâtil'den ise bunların hafaza melekleri olduğu rivayet edilmiştir. Bazılarının sözü bunların ölüm melekleri olduğunu hissettirmektedir; nitekim onların melekler olduğu kavline karşı, o takdirde { تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ } yerine 'onların canlarını alırlar' denmesinin vacip olacağı ve bunun belirlenmesi gereken yerde kapalılığa, kapalı bırakılması gereken yerde ise belirlemeye yol açacağı itirazı getirilmiştir. Şihâb'ın da dediği gibi bu itiraz son derece tutarsızdır. Denildi ki: Melek, insan ve benzerlerinden bu unvanla nitelenen herkes kastedilmiştir. Selim kalbin meylettiği ise birinci görüştür; yani onlar müşrikleri azarlamak, başlarına gelenlere sevindiklerini göstermek,

للشماتة بهم وتقريرا لما كانوا يعظونهم وتحقيقا لما أوعدوهم به. وإيثار صيغة الماضي للدلالة على تحقق وقوعه وتحتمه حسبما هو المعهود في إخباره تعالى كقوله سبحانه: وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ [الأعراف: ٤٤] .

onlara yaptıkları öğütleri teyit etmek ve onları tehdit ettikleri şeylerin hakikatini ortaya koymak üzere böyle söylerler. Mazi sîgasının tercih edilmesi, Allah Teâlâ'nın haberlerinde alışılageldik olduğu üzere, vukuunun kesinliğini ve kaçınılmazlığını göstermek içindir; nitekim Allah Sübhânehu'nun şu kavlinde olduğu gibidir: { وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ } [el-A‘râf: 44] “Cennet ehli seslendi.”

إِنَّ الْخِزْيَ الذلّ والهوان. وفسره الراغب بالذلّ الذي يستحى منه الْيَوْمَ منصوب بالخزي على رأي من يرى إعمال المصدر باللام كقوله: ضعيف النكاية أعداءه. أو بالاستقرار في الظرف الواقع خبرا لإن، وفيه فصل بين العامل والمعمول بالمعطوف إلا أنه مغتفر في الظرف. وأل للحضور أي اليوم الحاضر، وإيراده للإشعار بأنهم كانوا قبل ذلك في عزة وشقاق وَالسُّوءَ العذاب ومن الخزي به جعل ذكر هذا للتأكيد عَلَى الْكافِرِينَ بالله تعالى وآياته ورسله ﵈ الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ بتأنيث الفعل، وقرأ حمزة والأعمش «يتوفاهم» بالتذكير هنا وفيما سيأتي إن شاء الله تعالى، والوجهان شائعان في أمثال ذلك.

{ إِنَّ الْخِزْيَ } “Şüphesiz zillet ve rüsvaylık”; Râgıb bunu kendisinden utanılan zillet olarak tefsir etmiştir. { الْيَوْمَ } “bugün” kelimesi, 'Zayıftır düşmanlarını alt etmesi' mısraında olduğu gibi harf-i tarifli masdarın amel edeceğini savunanların görüşüne göre { الْخِزْيَ } ile mensûbdur veya 'inne'nin haberi konumundaki zarfta müstakar olan manayla mensûbdur; bunda âmil ile ma'mûlün arası matuf ile ayrılmıştır, ancak zarflarda bu caiz görülmüştür. Başındaki elif-lâm hazır zaman içindir; yani 'içinde bulunulan bugün' demektir. Bunun zikredilmesi, onların bundan önce bir izzet ve düşmanlık içinde bulunduklarını hissettirmek içindir. { وَالسُّوءَ } “ve kötülük/azap” ise azaptır; rüsvaylık da onun bir parçası olduğundan bunun zikri tekid kılınmıştır; { عَلَى الْكافِرِينَ } “kâfirlerin üzerinedir”, Allah Teâlâ'yı, O'nun ayetlerini ve peygamberlerini aleyhimüsselâm inkâr edenlerin üzerinedir. { الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ } “O kimseler ki melekler onların canlarını alır”; fiilin müennes sîgasıyladır. Hamza ve el-A'meş burada ve inşâallahu Teâlâ ileride gelecek yerde müzekker olarak «yeteveffâhüm» şeklinde okumuştur; benzer yerlerde iki vecih de yaygındır.

وقرئ بإدغام تاء المضارعة في التاء بعدها ويجتلب في مثله حينئذ همزة وصل في الابتداء وتسقط في الدرج وإن لم يعهد همزة وصل في أول فعل مضارع. وفي مصحف عبد الله بتاء واحدة في الموضعين، وفي الوصول أوجه الإعراب الثلاثة: الجر على أنه صفة الْكافِرِينَ أو بدل منه أو بيان له، والنصب والرفع على القطع للذم وجوز ابن عطية كونه مرتفعا بالابتداء وجملة فَأَلْقَوُا خبره. وتعقبه أبو حيان بأن زيادة الفاء في البر لا تجوز هنا إلا على مذهب الأخفش في إجازته وزيادتها في الخبر مطلقا نحو زيد فقام أي قام، ثم قال: ولا يتوهم أن هذه الفاء هي الداخلة في خبر المبتدأ إذا كان موصولا وضمن معنى الشرط لأنها لا يجوز دخولها في مثل هذا الفعل مع صريح أداة الشرط فلا يجوز مع ما ضمن معناه اه بلفظه. ونقل شهاب عنه أنه قال: إن المنع مع ما ضمن معناه أولى. وتعقبه بأن كونه أولى غير مسلم لأن امتناع الفاء معه لأنه لقوته لا يحتاج إلى رابط إذ صح مباشرته للفعل وما تضمن معناه ليس كذلك، وكلامه الذي نقلناه لا يشعر بالأولوية فلعله وجد له كلاما آخر يشعر بها.

Muzâraat tâsının kendisinden sonraki tâya idğam edilmesiyle de okunmuştur; bu takdirde başlangıçta bir vasıl hemzesi getirilir, vasıl halinde ise düşer; her ne kadar muzâri fiilin başında vasıl hemzesi getirilmesi alışılmış olmasa da böyledir. Abdullah'ın [İbn Mes'ûd] mushafında ise her iki yerde de tek tâ iledir. İsmi mevsûl için üç irap vechi vardır: { الْكافِرِينَ } kelimesinin sıfatı, bedeli veya beyânı olarak cer hali; zemm için kat' yoluyla nasb ve ref hali. İbn Atiyye onun mübteda olarak merfû olmasını ve { فَأَلْقَوُا } cümlesinin onun haberi olmasını da caiz görmüştür. Ebû Hayyân ise el-Ahfeş'in 'Zeydün fe-kāme' (yani kāme) misalinde olduğu gibi haberde fânın mutlak olarak ziyadesini caiz görmesi mezhebi müstesna, haberde fâ harfinin zâid kılınmasının burada caiz olmadığını belirterek onu eleştirmiş ve şöyle demiştir: 'Bu fânın, şart manası içeren mübteda mevsûl olduğunda haberine dahil olan fâ olduğu zannedilmesin; çünkü sarih şart edatıyla birlikte böyle bir fiile fânın dahil olması caiz değildir, dolayısıyla şart manası içeren şeyle de caiz olmaz.' Sözü aynen böyledir. Şihâb ise ondan, şart manası içeren şeyle men edilmesinin daha evla olduğunu söylediğini nakletmiş ve buna şu şekilde itiraz etmiştir: Daha evla olması kabul edilemez; zira fânın şart edatıyla birlikte men edilmesi, onun kuvvetinden dolayı fiil ile doğrudan birleşebilmesi ve bir bağlaca ihtiyaç duymamasındandır, şart manası içeren ise böyle değildir. Bizim naklettiğimiz sözü ise evleviyet hissettirmemektedir; belki de onun bu manayı hissettiren başka bir sözüne rastlamıştır.

واستظهر هو الجر على الوصفية ثم قال: فيكون ذلك داخلا في المقول، فإن كان القول يوم القيامة يكون تَتَوَفَّاهُمُ بصيغة المضارع حكاية للحال الماضية، وإن كان في الدنيا أي لما أخبر سبحانه أنه يخزيهم يوم القيامة ويقول جل وعلا لهم ما يقول قال أهل العلم: إن الخزي اليوم الذي أخبر الله تعالى أنه يخزيهم فيه والسوء على الكافرين يكون تَتَوَفَّاهُمُ على بابه، ويشمل من حيث المعنى من توفته ومن تتوفاه، وعلى ما ذكره ابن عطية يحتمل أن يكون الَّذِينَ إلى آخره من كلام الذين أوتوا العلم وأن يكون إخبارا منه تعالى، والظاهر أن القول يوم القيامة فصيغة المضارع لاستحضار صورة توفي الملائكة إياهم كما قيل آنفا لما فيها من الهول، وفي تخصيص الخزي والسوء بمن استمر كفره إلى حين الموت دون من آمن منهم ولو في آخر عمره، وفيه النديم لهم لا يخفى أي الكافرين المستمرين على الكفر إلى أن تتوفاهم الملائكة ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ أي حال كونهم مستمرين على الشرك الذي هو ظلم منهم لأنفسهم وأي ظلم حيث عرضوها للعذاب المقيم فَأَلْقَوُا السَّلَمَ أي الاستسلام كما قاله الأخفش وقال قتادة: الخضوع، ولا بعد بين القولين. والمراد عليهما أنهم أظهروا الانقياد والخضوع، وأصل الإلقاء في الأجسام فاستعمل في إظهارهم الانقياد وإشعارا بغاية خضوعهم وانقيادهم وجعل ذلك كالشيء الملقى بين يدي القاهر الغالب.

Kendisi ise sıfat olarak cer kılınmasını zâhir görmüş ve şöyle demiştir: Bu takdirde bu ifade sözün (makûlün) içine dahil olur. Eğer bu söz kıyamet gününde söylenmişse, { تَتَوَفَّاهُمُ } fiilinin muzâri sîgasında olması geçmiş halin hikâyesi (tasviri) kabilindendir. Şayet dünyada söylenmişse —yani Allah Teâlâ onların kıyamet gününde rezil edileceğini ve Yüce Zâtının onlara söyleyeceği sözü haber verdiğinde ilim ehli: 'Allah Teâlâ'nın kendilerini rezil edeceğini haber verdiği o günkü zillet ve azap kâfirlerin üzerinedir' dediğinde— { تَتَوَفَّاهُمُ } kendi hakikati üzere olur ve mana bakımından meleklerin canını almış olduğu kimseleri de alacağı kimseleri de kapsar. İbn Atiyye'nin zikrettiğine göre { الَّذِينَ } ile başlayan kısmın kendilerine ilim verilenlerin sözünden olması da Allah Teâlâ'nın bir haberi olması da muhtemeldir. Zâhir olan, bu sözün kıyamet gününde söylenmesidir; dolayısıyla muzâri sîgası, az önce belirtildiği gibi içerdiği dehşetten ötürü meleklerin onların canlarını alma sahnesini gözler önüne sermek içindir. Rüsvaylık ve kötülüğün, ömrünün sonunda dahi olsa iman edenlere değil de ölüm anına kadar inkârında ısrar edenlere tahsis edilmesinde onlar için gizli kalmayacak bir pişmanlık vardır; yani melekler canlarını alıncaya kadar inkârda ısrar eden kâfirler... { ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ } “kendi kendilerine zulmederlerken”, yani kendilerini ebedî azaba maruz bırakmak suretiyle bizzat nefislerine zulüm olan şirk üzere devam ederlerken; hem de ne zulüm! { فَأَلْقَوُا السَّلَمَ } “bunun üzerine teslimiyeti arz ederler”; el-Ahfeş'in dediği gibi teslimiyet gösterirler; Katâde ise 'boyun eğerler' demiştir. İki görüş arasında bir uzaklık yoktur. Her iki kavle göre de murat, onların itaat ve inkıyad göstermeleridir. İlkâ (atma/bırakma) lafzının aslı cisimlerdedir; burada onların inkıyadlarını izhar etmelerinde ve boyun eğişlerinin son noktasını hissettirmekte kullanılmıştır ve bu teslimiyet, kahredici ve galip olan Zât'ın önüne atılmış bir nesne gibi kılınmıştır.

والجملة قيل عطف على قوله تعالى: وَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكائِيَ وما بينهما جملة اعتراضية جيء بها تحقيقا لما حاق بهم من الخزي على رؤوس الأشهاد. وكان الظاهر فيلقون إلى آخره إلا أنه عبر بصيغة الماضي للدلالة على تحقق الوقوع أي يقول لهم سبحانه ذلك فيستسلمون وينقادون ويتركون المشاقة وينزلون عما كانوا عليه في الدنيا من الكبر وشدة الشكيمة، ولعله مراد من قال: إن الكلام قد تم عند قوله تعالى: أَنْفُسِهِمْ ثم عاد إلى حكاية حالهم يوم القيامة،

Bu cümlenin Allah Teâlâ'nın: { وَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكائِيَ } “Nerede ortaklarım? der” kavline matuf olduğu, aralarındakinin ise şahitlerin huzurunda başlarına gelen rüsvaylığı pekiştirmek için getirilmiş bir ara cümle (cümle-i mu'teriza) olduğu söylenmiştir. Zâhir olan 'fe-yülkûne' şeklinde [muzâri] olması idi; ancak vukuunun kesinliğini göstermek için mazi sîgasıyla ifade edilmiştir; yani Allah Sübhânehu onlara böyle buyurur, onlar da teslim olup boyun eğerler, düşmanlığı bırakırlar ve dünyada üzerinde bulundukları kibir ve dikbaşlılıktan vazgeçerler. Kelamın Allah Teâlâ'nın: { أَنْفُسِهِمْ } kavlinde tamamlandığını, sonra kıyamet günündeki hallerinin hikâyesine dönüldüğünü söyleyen kimsenin muradı da muhtemelen budur.

وقيل: عطف على قالَ الَّذِينَ وجوز أبو البقاء وغيره العطف على تَتَوَفَّاهُمُ واستظهره أبو حيان، لكن قال الشهاب: إنه إنما يتمشى على كون تَتَوَفَّاهُمُ بمعنى الماضي، وقد تقدم لك القول بأن الجملة خبر الَّذِينَ مع ما فيه. واعترض الأول بأن قوله تعالى: ما كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ إما أن يكون منصوبا بقول مضمر وذلك القول حال من ضمير ألقوا أي ألقوا السلم قائلين ما كنا إلى آخره أو تفسيرا للسلم الذي ألقوه بناء على أن المراد به القول الدال عليه بدليل الآية الأخرى فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ [النحل: ٨٦] وأيّا ما كان فذلك العطف يقتضي وقوع هذا القول منهم يوم القيامة وهو كذب صريح ولا يجوز وقوعه يومئذ.

Denildi ki: Bu cümle { قالَ الَّذِينَ } kavline matuftur. Ebu'l-Bekâ ve başkaları { تَتَوَفَّاهُمُ } fiiline matuf olmasını caiz görmüş, Ebû Hayyân da bunu zâhir bulmuştur; fakat Şihâb bunun ancak { تَتَوَفَّاهُمُ } fiilinin mazi manasında olması halinde tutarlı olacağını belirtmiştir. Cümlenin { الَّذِينَ } kelimesinin haberi olduğu görüşü ve buna yönelik değerlendirme daha önce geçmişti. Birinci görüşe şöyle itiraz edilmiştir: Allah Teâlâ'nın: { ما كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ } “Biz hiçbir kötülük yapmıyorduk” kavli, ya gizli bir 'kāle' fiiliyle mensûbdur ve bu 'kāle' fiili 'elkav' fiilindeki zamirden hâldir —yani 'biz kötülük yapmıyorduk diyerek teslim oldular' demektir— veya diğer ayetteki: { فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ } [en-Nahl: 86] “onlara söz attılar” delili gereğince teslimiyetten muradın ona delalet eden söz olduğu esasına dayalı olarak arz ettikleri teslimiyetin bir tefsiridir. Her halükarda bu atıf, bu sözün onlardan kıyamet gününde sâdır olmasını iktiza eder ki bu açık bir yalandır ve o günde yalanın vuku bulması caiz değildir.

وأجيب بأن المراد ما كنا عاملين السوء في اعتقادنا أي كان اعتقادنا أن عملنا غير سيىء، وهذا نظير ما قيل في تأويل قولهم وَاللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ [الأنعام: ٢٣] وقد تعقب بأنه لا يلائمه الرد عليهم ب بَلى إِنَّ اللَّهَ إلى آخره لظهور أنه لإبطال النفي ولا يقال: الرد على من جحد واستيقنت نفسه لأنه يكون كذبا أيضا فلا يفيد التأويل.

Buna şöyle cevap verilmiştir: Muradımız, 'Kendi inancımıza göre kötülük işlemiyorduk' demektir; yani inancımız amelimizin kötü olmadığı yönündeydi. Bu durum, onların: { وَاللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ } [el-En‘âm: 23] “Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik” sözlerinin tevilinde söylenen şeyin bir benzeridir. Ancak bu tevil, onlara karşı { بَلى إِنَّ اللَّهَ } “Hayır! Şüphesiz Allah...” sözüyle reddiye verilmesine uygun düşmediği gerekçesiyle eleştirilmiştir; zira bu reddiyenin onların nefyini iptal etmek için olduğu açıktır. 'Bu reddiye, inkâr eden fakat kendi nefsi kesin olarak bilen kimseye yöneliktir' de denilemez; çünkü bu da yalan olur ve tevil bir fayda sağlamaz.

ومن الناس من قال بجواز وقوع الكذب يوم القيامة، وعليه فلا إشكال، ولا يخفى أن هذا البحث جار على تقدير كون العطف على قالَ الَّذِينَ أيضا إذ يقتضي كالأول وقوع القول يوم القيامة وهو مدار البحث.

İnsanlardan bazıları kıyamet gününde yalanın vuku bulmasının caiz olduğunu söylemiştir; bu takdirde hiçbir müşkil kalmaz. Gizli kalmayacağı üzere bu tartışma, cümlenin { قالَ الَّذِينَ } kavline matuf olması takdirinde de geçerlidir; zira bu da birinci görüş gibi sözün kıyamet gününde vuku bulmasını iktiza eder ki tartışmanın odağı da budur.

واختار شيخ الإسلام عليه الرحمة العطف السابق وقال: إنه جواب عن قوله سبحانه أَيْنَ شُرَكائِيَ وأرادوا بالسوء الشرك منكرين صدوره عنهم، وإنما عبروا عنه بما ذكر اعترافا بكونه سيئا لا إنكارا لكونه كذلك مع الاعتراف بصدوره عنهم، ونفى أن يكون جوابا عن قول أولي العلم ادعاء لعدم استحقاقهم لما دهمهم من الخزي والسوء، ولعله متعين على تقدير العطف على قالَ الَّذِينَ إلى آخره، وإذا كان العطف على تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ كان الغرض من قولهم هذا الصادر منهم عند معاينتهم الموت استعطاف الملائكة ﵈ بنفي صدور ما يوجب استحقاق ما يعانونه عند ذلك، وقيل: المراد بالسوء الفعل السيئ أعم من الشرك وغيره ويدخل فيه الشرك دخولا أوليا أي ما كنا نعمل سوءا ما فضلا عن الشرك، ومِنْ على كل حال زائدة وسُوءٍ مفعول لنعمل بَلى رد عليهم من قبل الله تعالى أو من قبل أولي العلم أو من قبل الملائكة ﵈، ويتعين الأخير على كون القول عند معاينة الموت ومعاناته أي بلى كنتم تعملون ما تعملون.

Şeyhülislam —aleyhirrahme— önceki atfı tercih etmiş ve şöyle demiştir: Bu söz, Allah Sübhânehu'nun: { أَيْنَ شُرَكائِيَ } “Nerede ortaklarım?” kavline bir cevaptır; kötülükten şirk manasını kastetmiş ve onun kendilerinden sâdır olduğunu inkâr etmişlerdir. Şirki bu ifadeyle dile getirmeleri, onun kendilerinden sâdır olduğunu itiraf edip kötü olduğunu inkâr etmeleri şeklinde değil, kötü olduğunu itiraf etmeleri kabilindendir. Şeyhülislam, başlarına gelen rüsvaylık ve azabı hak etmediklerini iddia etmek üzere ilim ehlinin sözüne bir cevap olmasını nefyetmiştir; bu da { قالَ الَّذِينَ } kavline atfedilmesi takdirinde muhtemelen kaçınılmazdır. Şayet { تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ } kavline matuf olursa, ölümle yüz yüze geldiklerinde söyledikleri bu sözden maksatları, o anda çektikleri azabı hak etmelerini gerektirecek şeylerin kendilerinden sâdır olduğunu nefyederek meleklerin aleyhimüsselâm merhametini celbetmektir. Denildi ki: Kötülükten murat, şirk ve diğerlerini kapsayan genel kötü fiildir ve şirk buraya öncelikle dahil olur; yani 'şirk şöyle dursun, biz hiçbir kötülük işlemiyorduk' demektir. { مِنْ } harfi her halükarda zâiddir ve { سُوءٍ } kelimesi 'na'melu' fiilinin mef'ûlüdür. { بَلى } “Hayır!” ifadesi; Allah Teâlâ tarafından veya ilim sahipleri tarafından yahut melekler aleyhimüsselâm tarafından onlara verilmiş bir cevaptır. Sözün ölümü müşahede edip onun sıkıntılarını çekme anında söylenmiş olması halinde bu son ihtimal kesinleşir; yani 'Hayır! Siz yaptıklarınızı yapıyordunuz' demektir.

إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ فهو يجازيكم عليه وهذا أوانه فَادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ خطاب لكل صنف منهم أن يدخل بابا من أبواب جهنم، والمراد بها إما المنفذ أو الطبقة، ولا يجوز أن يكون خطابا لكل فرد لئلا يلزم دخول الفرد من الكفار من أبواب متعددة أو يكون لجهنم بعدد الافراد، وجوز أن يراد بالأبواب أصناف العذاب، فقد جاء إطلاق الباب على الصنف كما يقال: فلان ينظر في باب من العلم أي صنف منه وحينئذ لا مانع في كون الخطاب لكل فرد، وأبعد من قال: المراد بتلك الأبواب قبور الكفرة المملوءة عذابا مستدلا بما

{ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Şüphesiz Allah, sizin ne yapmakta olduğunuzu çok iyi bilendir”; dolayısıyla O sizi bununla cezalandıracaktır ve işte zamanı gelmiştir. { فَادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ } “O halde cehennemin kapılarından girin”; bu, onlardan her bir zümreye cehennemin kapılarından bir kapıya girmeleri yönünde bir hitaptır. Kapılardan murat ya giriş menfezleri ya da cehennemin tabakalarıdır. Kâfirlerden tek bir ferdin birden çok kapıdan girmesi veya cehennemin fertler sayısınca kapısının bulunması gerekmesin diye bunun her bir ferde yönelik bir hitap olması caiz değildir. Kapılardan azap çeşitlerinin kastedilmiş olması da caiz görülmüştür; nitekim 'falanca ilimden bir babı inceliyor', yani bir çeşidini inceliyor denildiği gibi 'bab' lafzı çeşit/sınıf anlamında da kullanılmıştır; bu takdirde hitabın her bir ferde yönelik olmasına bir engel yoktur. Bu kapılardan muradın kâfirlerin azapla dolu kabirleri olduğunu söyleyen kimse pek uzak bir görüşe gitmiştir; o,

جاء «القبر روضة من رياض الجنة أو حفرة من حفر النار»

«Kabir ya cennet bahçelerinden bir bahçe veya cehennem çukurlarından bir çukurdur» rivayetini delil getirmiştir.

خالِدِينَ فِيها حال مقدرة إن أريد بالدخول حدوثه، ومقارنة إن أريد به مطلق الكون، وضمير فِيها قيل: للأبواب بمعنى الطبقات، وقيل: لجهنم، والتزم هذا وكون الحال مقدرة من أبعد، وحمل الخلود على المكث الطويل للاستغناء عن هذا الالتزام وإن كان واقعا في كلامهم خلاف المعهود في القرآن الكريم فَلَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ أي عن التوحيد، وذكرهم بعنوان التكبر للإشعار بعليته لثوائهم فيها، وقد وصف سبحانه الكفار فيما تقدم بالاستكبار وهنا بالتكبر، وذكر الراغب أنهما والكبر تتقارب فالكبر الحالة التي يتخصص بها الإنسان من أعجابه بنفسه، والاستكبار على وجهين: أحدهما أن يتحرى الإنسان ويطلب أن يصير كبيرا، وذلك متى كان على ما يحب وفي المكان الذي يحب وفي الوقت الذي يحب وهو محمود. والثاني أن يتشبع فيظهر من نفسه ما ليس له

{ خالِدِينَ فِيها } “Orada ebedî kalıcılar olarak”; girişten onun gerçekleşmesi kastedilirse mukadder (gelecekte gerçekleşecek) bir hâldir, mutlak bulunma kastedilirse mukārin (birlikte bulunan) bir hâldir. { فِيها } kelimesindeki zamirin, tabakalar manasında kapılara ait olduğu söylenmiştir; cehenneme ait olduğu da söylenmiştir. Bu görüşü benimsemek ve hâlin mukadder olmasını şart koşmak uzak bir ihtimaldir. Bu zorunluluktan kurtulmak için hulûd kelimesi uzun süre kalmaya hamledilmiştir; bu durum Arap kelamında vuku bulsa da Kur'an-ı Kerim'deki bilinen kullanıma aykırıdır. { فَلَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ } “Tevhide karşı büyüklük taslayanların kalacağı yer ne kötüdür!” Onların tekebbür unvanıyla zikredilmesi, orada kalmalarının illetine işaret etmek içindir. Allah Sübhânehu daha önce kâfirleri istikbâr ile vasfetmiş, burada ise tekebbür ile vasfetmiştir. Râgıb; bu iki kavramın ve kibrin birbirine yakın olduğunu zikretmiştir. Kibir, insanın kendini beğenmesinden kaynaklanan özel durumudur. İstikbâr ise iki türlüdür: Birincisi, insanın büyük olmayı arayıp talep etmesidir; bu da sevdiği şekilde, sevdiği yerde ve sevdiği zamanda olduğu müddetçe övgüye layıktır. İkincisi ise, insanın kendisinde olmayan bir büyüklüğü varmış gibi gösterip taslamasıdır

وهو مذموم، والتكبر على وجهين أيضا: الأول أن تكون الأفعال الحسنة كثيرة في الحقيقة وزائدة على محاسن غيره، وعلى هذا وصف الله تعالى بالمتكبر. والثاني أن يكون متكلفا لذلك متشبعا وذلك في وصف عامة الناس، والتكبر على الوجه الأول محمود وعلى الثاني مذموم، والمخصوص بالذم محذوف أي جهنم أو أبوابها إن فسرت بالطبقات، والفاء عاطفة، واللام جيء بها للتأكيد اعتناء بالذم لما أن القوم ضالون مضلون كما ينبئ عنه قوله تعالى: لِيَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ كامِلَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ وَمِنْ أَوْزارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ وللتأكيد اعتناء بالمدح جيء باللام أيضا فيما بعد من قوله سبحانه: وَلَدارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ وَلَنِعْمَ دارُ الْمُتَّقِينَ لأن أولئك القوم على ضد هؤلاء هادون مهديون، وكأنه لعدم هذا المقتضي في آيتي الزمر والمؤمن لم يؤت باللام، وقيل: فَلَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ وقيل: التأكيد متوجه لما يفهم من الجملة من أن جهنم مثواهم، وحيث إنه لم يفهم من الآيات قبل هنا فهمه منها قبل آيتي تينك السورتين جيء بالتأكيد هناك ولم يجئ به هنا اكتفاء بما هو كالصريح في إفادة أنها مثواهم مما ستسمعه إن شاء الله تعالى هناك.

ve bu yerilmiştir. Tekebbür de iki vecih üzeredir: Birincisi, güzel fiillerin hakikatte çok ve başkalarının güzelliklerinden fazla olmasıdır; Allah Teâlâ bu manada Mütekebbir olarak vasfedilmiştir. İkincisi ise, insanın buna tekellüfle özenip varmış gibi davranmasıdır ki bu da insanların geneli hakkındaki vasıftır. Birinci vecih üzere olan tekebbür övülmüş, ikincisi ise yerilmiştir. Zemm edilen husus (mahsûs bi'z-zemm) mahzûftur; yani cehennemdir veya tabakalarla tefsir edilirse kapılarıdır. Fâ harfi atıf içindir; lâm ise kavmin Allah Teâlâ'nın: { لِيَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ كامِلَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ وَمِنْ أَوْزارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ } “Kıyamet gününde kendi günahlarını tastamam ve bilgisizce saptırdıkları kimselerin günahlarından bir kısmını da yüklenmeleri için” kavlinin bildirdiği üzere sapık ve saptırıcı olmaları hasebiyle yergiye verilen önemden dolayı tekid için getirilmiştir. Övgüye verilen önemden dolayı tekid için lâm harfi, daha sonra gelen Allah Sübhânehu'nun: { وَلَدارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ وَلَنِعْمَ دارُ الْمُتَّقِينَ } “Ahiret yurdu ise elbette daha hayırlıdır; takva sahiplerinin yurdu gerçekten ne güzeldir!” kavlinde de getirilmiştir; çünkü o topluluk bunların zıddına doğru yolda olan ve doğru yola ileten kimselerdir. Zümer ve Mü'min sûrelerindeki iki ayette bu gerekçe bulunmadığı için lâm harfi getirilmemiştir gibi görünmektedir. Bir görüşe göre: { فَلَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ } “Büyüklük taslayanların kalacağı yer ne kötüdür!” denilmiştir. Bir görüşe göre de tekid, cümlenin cehennemin onların kalacağı yer olduğunu ifade etmesinden anlaşılan manaya yöneliktir. Bu iki sûrenin ayetlerinden önce bu mana buradaki ayetlerden önce anlaşıldığı gibi anlaşılmadığı için orada tekid getirilmiş, burada ise inşâallahu Teâlâ orada işiteceğin üzere cehennemin onların kalacağı yer olduğunu ifade etmede neredeyse sarih olan şeyle yetinilerek lâm getirilmemiştir.

وَقِيلَ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا أي المؤمنين، وصفوا بذلك إشعارا بأن ما صدر عنهم من لجواب ناشئ من التقوى.

{ وَقِيلَ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا } “Takva sahiplerine de”, yani müminlere “denildi ki: ...”; verdikleri cevabın takvadan kaynaklandığını bildirmek üzere bu sıfatla vasfedilmişlerdir.

ماذا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا خَيْراً أي أنزل خيرا ف ماذا اسم واحد مركب للاستفهام بمعنى أي شيء محله النصب ب أَنْزَلَ وخَيْراً مفعول لفعل محذوف، وفي اختيار ذلك دليل على أنهم لم يتلعثموا في الجواب وأطبقوه على السؤال معترفين بالإنزال على خلاف الكفرة حيث عدلوا بالجواب عن السؤال فقالوا: هو أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ وليس من الإنزال في شيء. نعم قرأ زيد بن علي رضي الله تعالى عنهما «خير» بالرفع- فما- اسم استفهام و «ذا» اسم موصول بمعنى الذي أي أي شيء الذي أنزله ربكم، وخَيْرٌ خبر مبتدأ محذوف فيتوافق جملتا الجواب والسؤال في كون كل منهما جملة اسمية، وجعل ماذا منصوبا على المفعولية كما مر ورفع خَيْرٌ على الخبرية لمبتدأ جائز إلا أنه خلاف الأولى، وفي الكشف أنه يظهر من الوقوف على مراد صاحب الكشاف في هذا المقام أن فائدة النصف مع أن الرفع أقوى دفع الالتباس ليكون نصا في المطلوب كما أوثر النصب في قوله تعالى: إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ [القمر: ٤٩] لذلك وينحل مراده من ذلك بالرجوع إلى ما نقلناه عنه سابقا والتأمل فيه فتأمل فإنه دقيق.

{ ماذا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا خَيْراً } “‘Rabbiniz ne indirdi?’ dediler ki: ‘Hayır (indirdi).’”; yani hayır indirdi. { ماذا } 'hangi şey' manasında tek mürekkep bir istifham ismidir ve mahalli { أَنْزَلَ } fiiliyle mensûbdur; { خَيْراً } kelimesi ise mahzûf bir fiilin mef'ûlüdür. Bunun tercih edilmesinde, onların cevap verirken duraksamadıklarına ve kâfirlerin cevabı sorudan saptırıp: 'O, { أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “öncekilerin masallarıdır” ve indirmeyle hiçbir alakası yoktur' demelerinin aksine, indirmeyi ikrar ederek cevabı soruya tam denk getirdiklerine delil vardır. Evet, Zeyd b. Ali radıyallâhu anhümâ ref ile «hayrun» şeklinde okumuştur; bu takdirde 'mâ' istifham ismi, 'zâ' ise 'ellezî' manasında ismi mevsûldür; yani 'Rabbinizin indirdiği şey nedir?' demektir; { خَيْرٌ } ise mahzûf bir mübtedanın haberidir; böylece soru ve cevap cümlelerinin her ikisi de isim cümlesi olmakta uyuşur. { ماذا } kelimesinin daha önce geçtiği gibi mef'ûliyyet üzere mensûb kılınması ve { خَيْرٌ } kelimesinin mübtedanın haberi olarak merfû kılınması caizdir, ancak evlaya aykırıdır. el-Keşf'te belirtildiğine göre, Sâhibu'l-Keşşâf'ın bu makamdaki muradına vakıf olunduğunda şu anlaşılır: Ref daha kuvvetli olmasına rağmen nasbın faydası iltibası gidermektir; ta ki tıpkı Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ } [el-Kamer: 49] “Şüphesiz Biz her şeyi bir ölçüye göre yarattık” kavlinde bu sebeple nasbın tercih edildiği gibi matlûb olan manada nas (kesin ifade) olsun. Onun bu konudaki muradı, daha önce kendisinden naklettiğimiz hususlara dönüp tefekkür etmekle çözülür; iyi düşün, zira bu ince bir meseledir.

هذا ولم نجد في السائل هنا خلافا كما في السائل فيما تقدم، والذي رأيناه في كثير مما وقفنا عليه من التفاسير أن السائل الوفد الذي كان سائلا أولا في بعض الأقوال المحكية هناك، وذكر أنه السائل في الموضعين كثير منهم ابن أبي حاتم، فقد أخرج عن السدي قال اجتمعت قريش فقالوا: إن محمدا ﷺ رجل حلو اللسان إذا كلمه الرجل ذهب بعقله فانظروا أناسا من أشرافكم المعدودين المعروفة أنسابهم فابعثوهم في كل طريق من طرق مكة على رأس ليلة أو ليلتين فمن جاء يريده فردوه عنه فخرج ناس منهم في كل طريق فكان إذا أقبل الرجل وافدا لقومه ينظر ما يقول محمد ﷺ فينزل بهم قالوا له: يا فلان ابن فلان فيعرفه بنسبه ويقول: أنا أخبرك عن محمد ﷺ هو رجل كذاب لم يتبعه على أمره إلا السفهاء والعبيد ومن لا خير فيه وأما شيوخ قومه وخيارهم فمفارقون له فيرجع أحدهم فذلك قوله تعالى: وَإِذا قِيلَ لَهُمْ ماذا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ فإذا كان الوافد ممن عزم الله تعالى له على الرشاد فقالوا له مثل ذلك قال: بئس الوافد أنا لقومي إن كنت جئت حتى إذا بلغت مسيرة يوم رجعت قبل أن ألقى هذا الرجل وأنظر ما يقول وآتي قومي ببيان أمره فيدخل مكة فيلقى المؤمنين فيسألهم ماذا يقول محمد ﷺ فيقولون: خيرا إلخ، نعم يجوز عقلا أن يكون السائل بعضهم لبعض ليقوى ما عنده بجوابه أو لنحو ذلك كالاستلذاذ بسماع الجواب وكثيرا ما يسأل المحب عما يعلمه من أحوال محبوبه استلذاذا بمدامة ذكره وتشنيفا لسمعه بسني دره

Bununla birlikte, daha önce geçen yerdeki soran kimsede olduğu gibi buradaki soran kimse hakkında bir ihtilaf bulamadık. İncelediğimiz tefsirlerin çoğunda gördüğümüz üzere soran kimse, orada hikaye edilen bazı kavillerde ilk soran olan elçiler heyetidir. İbn Ebî Hâtim de dahil olmak üzere pek çok müfessir her iki yerdeki soranın bu heyet olduğunu zikretmiştir. Nitekim İbn Ebî Hâtim es-Süddî'den şöyle rivayet etmiştir: Kureyş toplandı ve dediler ki: 'Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem tatlı dilli bir adamdır; bir adam onunla konuştuğunda aklını başından alır. Saygın, nesepleri bilinen eşrafınızdan adamlar belirleyin ve onları bir veya iki gecelik mesafede Mekke'nin her bir yoluna gönderin; kim onu kasteder gelirse onu geri çevirsinler.' Onlardan bazı adamlar her bir yola çıktılar. Bir adam kavminin elçisi olarak gelip Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ne söylediğini öğrenmek istediğinde ve onların yanına indiğinde ona: 'Ey falan oğlu falan!' derler, onu nesebiyle tanır ve şöyle derlerdi: 'Ben sana Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem haber vereyim: O çok yalancı bir adamdır; ona bu davasında sefihler, köleler ve kendisinde hiçbir hayır bulunmayan kimselerden başkası tabi olmamıştır; kavminin yaşlıları ve hayırlıları ise ondan ayrılmıştır.' Bunun üzerine o elçilerden biri geri dönerdi; işte Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا قِيلَ لَهُمْ ماذا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “Onlara: ‘Rabbiniz ne indirdi?’ denildiğinde, ‘Öncekilerin masalları’ dediler” kavli budur. Eğer gelen elçi Allah Teâlâ'nın kendisi için hidayet takdir ettiği kimselerden ise ve onlar kendisine böyle söylediklerinde o şöyle derdi: 'Bir günlük yola kadar gelip de bu adamla karşılaşmadan, ne söylediğine bakmadan ve durumunun açık beyanıyla kavmime dönmeden geri dönersem, kavmim için ne kötü bir elçi olurum!' Mekke'ye girer, müminlerle karşılaşır ve onlara: 'Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ne söylüyor?' diye sorardı; onlar da: 'Hayır söylüyor' derlerdi... Evet, soranın, cevabıyla yanındaki bilgiyi pekiştirmek için veya cevabı dinlemekten lezzet almak gibi bir gaye ile birbirlerine soran kimseler olması da aklen caizdir; nitekim seven kimse, sevgilisinin adını anmayı sürdürmekten lezzet almak ve kulağını onun kıymetli incileriyle süslemek için çoğu zaman sevgilisinin bildiği hallerini tekrar tekrar sorar.