Binûn

İsrâ Suresi — 15. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وأخرج هو والنسائي ومسلم عن أبي هريرة قال: قال رسول الله

O [Hakîm et-Tirmizî], Nesâî ve Müslim de Ebû Hüreyre'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah

صلّى الله عليه وسلّم: «لا يلج النار رجل بكى من خشية الله تعالى حتى يعود اللبن في الضرع ولا اجتمع على عبد غبار في سبيل الله تعالى ودخان جهنم» زاد النسائي في منخريه ومسلم أبدا

sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Süt memeye geri dönmedikçe, Allah Teâlâ korkusundan ağlayan kimse cehenneme girmez. Allah Teâlâ yolundaki toz ile cehennem dumanı bir kul üzerinde asla birleşmez.» Nesâî [rivayetinde] 'onun iki burun deliğinde', Müslim ise 'asla' lafzını ziyade etmiştir.

، وينبغي أن يكون ذلك حال العلماء فقد أخرج ابن جرير وابن المنذر وغيرهما عن عبد الأعلى التيمي أنه قال: إن من أوتي من العلم ما لا يبكيه لخليق أن قد أوتي من العلم ما لا ينفعه لأن الله تعالى نعت أهل العلم فقال وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ يَبْكُونَ وَيَزِيدُهُمْ أي القرآن بسماعهم خُشُوعاً لما يزيدهم علما ويقينا بأمر الله تعالى على ما حصل عندهم من الأدلة.

Âlimlerin durumunun da böyle olması gerekir. Nitekim İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve başkaları Abdüla'lâ et-Teymî'den onun şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Kendisine kendisini ağlatmayan bir ilim verilen kimseye, şüphesiz fayda vermeyen bir ilim verilmiş demektir. Zira Allah Teâlâ ilim ehlini niteleyerek şöyle buyurmuştur:' { وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ يَبْكُونَ وَيَزِيدُهُمْ خُشُوعاً } “Ve ağlayarak çeneleri üstüne kapanırlar ve [bu] onların huşusunu artırır”; yani Kur'an'ı dinlemeleri, kendilerinde mevcut olan deliller üzerine Allah Teâlâ'nın emrine dair ilim ve yakînlerini artırdığı için onların huşusunu artırır.

قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ

{ قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ } “De ki: İster Allah deyin, ister Rahmân deyin”.

أخرج ابن جرير وابن مروديه عن ابن عباس قال: صلى ﷺ بمكة ذات يوم فدعا الله تعالى فقال في دعائه: يا الله يا رحمن فقال المشركون: انظروا إلى هذا الصابىء ينهانا أن ندعو إلهين وهو يدعو إلهين فنزلت،

İbn Cerîr ve İbn Merdûye'nin İbn Abbas'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bir gün [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'de namaz kıldı ve Allah Teâlâ'ya dua etti; duasında 'Yâ Allah, yâ Rahmân' dedi. Bunun üzerine müşrikler: 'Şu dininden dönene bakın! Bizi iki ilaha dua etmekten menediyor, kendisi ise iki ilaha dua ediyor' dediler; bunun üzerine [bu ayet] indi.

وعن الضحاك أنه قال: قال أهل الكتاب للرسول ﷺ: إنك لتقل ذكر الرحمن وقد أكثر الله تعالى في التوراة هذا الاسم فنزلت

Dahhâk'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Ehl-i kitap Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Sen er-Rahmân ismini pek az anıyorsun, hâlbuki Allah Teâlâ Tevrat'ta bu ismi çokça zikretmiştir' dediler; bunun üzerine [bu ayet] indi.

، والمراد على الأول التسوية بين اللفظين بأنهما عبارتان عن ذات واحد وإن اختلف الاعتبار والتوحيد إنما هو للذات الذي هو المعبود وهو يلائم قوله تعالى فيما بعد وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وعلى الثاني التسوية في حسن الإطلاق والإفضاء إلى المقصود فإن أهل الكتاب فهموا أحسنية الرحمن لكونه أحب إليه تعالى إذ أكثر ذكره في كتابهم وكأن حكمة ذلك أن موسى ﵇ كان غضوبا كما دلت عليه الآثار فأكثر له من ذكر الرحمن ليعامل أمته بمزيد الرحمة لأن الأنبياء ﵈ يتخلقون بأخلاق الله تعالى، قال القاضي البيضاوي: وهذا أجوب لقوله تبارك اسمه أَيًّا ما تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى لأن توصيف الأسماء بالحسنى يفهم منه أن المقول لهم ذلك يظنون أحسنية اسم من اسم لا التغاير، وقال صاحب الكشف: الغرض على الوجهين التسوية بين اللفظين في الحسن والاختلاف إنما هو بأن الاستواء في الحسن رد لمن قال: إنك لتقل إلخ بأن الإتيان بأحد الحسنين كاف أو لمن قال: ينهانا أن ندعو إلهين وهو يدعو بأن الاختلاف بين اللفظين الدالين على كماله تعالى لا بين كاملين فالأجوبية ممنوعة انتهى.

Birinci [rivayete] göre murat, itibar farklı olsa da iki lafzın tek bir zattan ibaret olduğu hususunda eşitlenmesidir; nitekim tevhid ancak mabud olan zata aittir. Bu da Allah Teâlâ'nın daha sonra gelen: { وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ } buyruğuna uygundur. İkinciye göre ise, [bu isimleri] kullanmanın güzelliğinde ve maksada ulaştırmada eşitliktir; zira Ehl-i kitap, kitaplarında çokça zikredildiği için er-Rahmân isminin Allah Teâlâ'ya daha sevimli olduğu gerekçesiyle daha güzel olduğunu anlamışlardı. Sanki bunun hikmeti, rivayetlerin delalet ettiği üzere Mûsâ aleyhisselâm'ın celalli (öfkeli) bir mizaca sahip olmasıydı; bu sebeple ümmetine daha fazla merhametle muamele etsin diye ona er-Rahmân ismi çokça zikredilmiştir; çünkü peygamberler aleyhimüsselâm Allah Teâlâ'nın ahlakıyla ahlaklanırlar. Kâdî Beyzâvî şöyle demiştir: 'Bu [ikinci mana], Allah Teâlâ'nın: { أَيًّا ما تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى } buyruğuna daha uygun bir cevaptır; çünkü isimlerin el-hüsnâ (en güzel) olarak nitelenmesinden, kendilerine bu söz söylenen kimselerin iki ismin farklılığını değil, bir ismin diğerinden daha güzel olduğunu zannettikleri anlaşılır.' Keşşâf sahibi [Zemahşerî] ise şöyle demiştir: 'Her iki vecihte de maksat iki lafzın güzellikte eşitlenmesidir. Fark ise şuradadır: Güzellikte eşitlik, ya «Sen [Rahmân'ı] pek az anıyorsun...» diyen kimseye iki güzelden birini getirmenin yeterli olduğu yönünde bir cevaptır ya da «Bizi iki ilaha dua etmekten menediyor, kendisi ise [iki ilaha] dua ediyor» diyen kimseye, Allah Teâlâ'nın kemaline delalet eden iki lafız arasında bir farklılık bulunduğu, yoksa iki kâmil zat arasında bir farklılık bulunmadığı yönünde bir cevaptır. Dolayısıyla [ikinci vechin] daha uygun bir cevap olduğu iddiası kabul edilemez' [Zemahşerî'den nakil bitti].

وتعقب بأن أنسبية التوصيف بالحسنى للثاني ظاهرة مما لا تكاد تنكر، ووجه الطيبي الأجوبية بأن اعتراض اليهود كان تعبيرا للمسلمين على ترجيح أحد الاسمين على الآخر واعتراض المشركين كان تعبيرا على الجمع بين اللفظين، وقوله تعالى: «أيّا ما تدعوا» يطابق الرد على اليهود لأن المعنى أي اسم من الاسمين دعوتموه فهو حسن وهو لا ينطبق على اعتراض المشركين ثم قال: هذا مسلم إذا كان أو للتخيير ويجوز أن تكون للإباحة والانطباق حينئذ ظاهر فإن المشركين حظروا الجمع بين الاسمين فيكون ردهم بإباحة الجمع بين الأسماء المتكاثرة فضلا عن الجمع بين الاسمين على أن الجواب بالتخيير في الرد على أهل الكتاب غير مطابق لأنهم اعترضوا بالترجيح. وأجيب بالتسوية لأن أو تقتضيها، وكان الجواب العتيد أن يقال: إنما رجحنا الله على الرحمن في الذكر لأنه جامع لجميع صفات الكمال بخلاف الرحمن، وسيأتي قريبا إن شاء الله تعالى تتمة الكلام فيما يتعلق بهذا.

Buna karşı şöyle denilerek itiraz edilmiştir: el-Hüsnâ nitelendirmesinin ikinci [sebebe] daha uygun olduğu neredeyse inkâr edilemeyecek kadar açıktır. Tîbî ise [ikinci vechin] daha uygun cevap oluşunu şöyle açıklamıştır: Yahudilerin itirazı, iki isimden birinin diğerine tercih edilmesini Müslümanlara kınamak içindi; müşriklerin itirazı ise iki lafzın birlikte kullanılmasını kınamak içindi. Allah Teâlâ'nın «Hangi biriyle dua ederseniz» buyruğu Yahudilere cevap vermeye uygundur; zira mana 'Bu iki isimden hangisiyle dua ederseniz o güzeldir' şeklindedir ve bu, müşriklerin itirazına uymaz. Sonra [Tîbî] şöyle demiştir: «ev» (veya/yahut) edatının muhayyerlik (tahyîr) bildirmesi hâlinde bu kabul edilir; ancak ibâha (serbestlik) için olması da caizdir ve bu takdirde [müşriklere] uygunluk açıktır. Çünkü müşrikler iki ismin birlikte zikredilmesini yasaklamışlardı; dolayısıyla onlara verilen cevap, iki ismin bir arada zikredilmesini evleviyetle içerecek şekilde çok sayıdaki isimlerin bir arada zikredilmesini mubah kılmak şeklinde olur. Kaldı ki Ehl-i kitaba muhayyerlikle cevap vermek de uygun değildir, çünkü onlar üstünlük/tercih üzerinden itiraz etmişlerdi. [Buna] «ev» edatının eşitlik gerektirmesi sebebiyle [iki ismin] eşitlenmesiyle cevap verilmiştir. Hâlbuki hazır olan cevap şöyle demekti: 'Zikirde Allah ismini er-Rahmân'a tercih ettik, zira o er-Rahmân'ın aksine bütün kemal sıfatlarını kendisinde toplamaktadır.' Bu hususla ilgili kelamın devamı Allah Teâlâ dilerse pek yakında gelecektir.

ومنع الأجوبية أيضا الجلبي بأن تقديم الخبر في قوله تعالى: فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى يقتضي أجوبية الأول إذ معناه هذه الأسماء لله تعالى لا لغيره كما زعم المشركون إلا أن يقال أو للتخيير وهو غير مسلم بل يتعين كونها للإباحة لأنها كما قال الرضي وغيره يجوز الجمع فيها بين المتعاطفين والاقتصار على أحدهما وفي التخيير لا يجوز الجمع وهو هنا جائز. ودفع بأن المعنى لله تعالى أسماء متفقة في الحسن لأنها لا تختلف مدلولاتها بالذات بخلاف غيره سبحانه فإن أسماءه تختلف فالقصر إذا كان بأن لم يكن التقديم لمجرد التشويق ناظر إلى الوصف لا للأسماء وهذا لا يتوقف على تسليم التخيير، ثم إنه لا مانع من إرادته بل أي تقتضيه لأنها لأحد الشيئين فإذا قلت لأحد: أي الأمرين

Çelebi de Allah Teâlâ'nın: { فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى } buyruğundaki haberin öne geçirilmesinin (takdim), birinci [vechin] daha uygun cevap olmasını gerektirdiğini belirterek [ikinci vechin] daha uygun cevap oluşunu reddetmiştir. Zira takdimin manası: 'Bu isimler müşriklerin iddia ettiği gibi başkasına değil, yalnızca Allah Teâlâ'ya aittir' demektir. Meğerki «ev» edatının tahyîr için olduğu söylensin; fakat bu kabul edilemez, bilakis ibâha için olması tayin eder. Zira Radî ve başkalarının belirttiği gibi, ibâhada matuf olan iki şeyi birleştirmek de caizdir, birisiyle yetinmek de; tahyîrde ise birleştirmek caiz değildir, burada ise caizdir. Buna şöyle cevap verildi: Mana şudur: Allah Teâlâ'nın güzellikte müttefik isimleri vardır; zira O'nun zatı itibarıyla medlûlleri farklılaşmaz, O'nun dışındakilerin aksine; çünkü onların isimleri farklılaşır. Dolayısıyla hasr (kaside), şayet takdim sırf teşvik için değilse, isimlere değil sıfata yöneliktir ve bu da tahyîrin kabul edilmesine bağlı değildir. Ayrıca tahyîrin kastedilmesine bir engel de yoktur, bilakis «eyy» kelimesi iki şeyden birini ifade ettiği için bunu gerektirir. Bir kimseye 'İki işten hangisini

تفعل فافعل لم تأمره بفعلهما بل بفعل أحدهما وأما الدلالة على جواز الجمع فمن خارج النظم ودلالة العقل لأنهم إذا لم يتنافيا جاز الجمع بينهما، ومن هنا تعلم أنه لا حاجة إلى حمل التخيير في كلام من عبر به على غير الاصطلاح المشهور الذي هو اصطلاح النحاة فيه إذا قوبل بالإباحة بأن يقال: مراده به التسوية بين الاسمين في الدلالة على ذات واحدة وسواء فيه الإفراد والجمع، قال في التلويح: وفي التخيير قد يجوز الجمع بحكم الإباحة الأصلية وهذا يسمى التخيير على سبيل الإباحة اه. والظاهر أن الحق مع مانع الأجوبية والقائل بالإباحة فتدبر، والدعاء على ما اختاره أبو حيان وجماعة بمعنى النداء، وقال الزمخشري: هو بمعنى التسمية لا بمعنى النداء وهو يتعدى إلى مفعولين تقول دعوته زيدا ثم يترك أحدهما استغناء عنه فتقول دعوت زيدا، والأصل على ما قيل أن يتعدى إلى الثاني بالباء لكنه يتسع فيحذف الباء والمفعول الآخر هنا محذوف أي سموه بهذا الاسم أو بهذا الاسم وكذا يقال في الدعاء الثاني، وعلل ذلك بأنه لو حمل على الحقيقة المشهورة يلزم إما الاشتراك إن تغاير مدلولا الاسمين أو عطف الشيء على نفسه بأو وهو إنما يجوز بالواو إن اتحدا، وبحث فيه بأنا نختار الثاني ولا يلزم ما ذكر لأنه قصد اللفظ كما تقول نادي النبي ﷺ بمحمد أو بأحمد مع أن اختلاف مفهوميهما يكفي لصحته، وما روي في سبب النزول أو لا ينادي على ما قيل على إرادة النداء، وقيل إن كانت الآية ردا على المشركين فهو بمعنى التسمية وإن كانت ردا على اليهود فهو بمعنى النداء وجعل الطيبي لذلك تفسير الزمخشري إياه بالتسمية مؤذنا بميله إلى أنها رد على المشركين وفي ذلك تأمل، وأَيًّا اسم شرط جازم منصوب بتدعوا وجازم له فهو عامل ومعمول من جهتين والتنوين عوض عن المضاف إليه المحذوف والتقدير أي هذين الاسمين وما حرف مزيد للتأكيد، وقيل إنها اسم شرط مؤكد به. وقرأ طلحة بن مصرف من بدل ما وخرج على زيادتها على مذهب الكسائي أو جعلها أداة شرط والجمع بين أداتي الشرط كالجمع بين حرفي الجر في قوله: فاصبحن لا يسألنني عن بما به شاذ، وجملة فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى واقعة موقع جواب الشرط وهي في الحقيقة تعليل له، وكأن أصل الكلام أيّا ما تدعوه به فهو حسن لأن له سبحانه الأسماء الحسنى اللاتي منها هذان، وفي العدول عن حق الجواب إقامة الشيء بدليله وفيه مبالغة لا تخفى، وهذا التقدير ظاهر على القول الثاني في سبب النزول ويقدر على القول الأول فيه فمدلوله واحد ونحوه، ولا حاجة إلى ذلك بل يقدر على القولين فهو حسن على ما سمعت عن صاحب الكشف.

yaparsan yap' dediğinde, ona ikisini birden yapmasını değil, ikisinden birini yapmasını emretmiş olursun. Bir arada bulunmalarının caiz olduğuna delalet ise nazmın dışından ve aklın delaletindendir; zira birbirleriyle çelişmedikleri zaman ikisini bir araya getirmek caiz olur. Buradan anlarsın ki, ibâha mukabilinde zikredildiğinde tahyîr tabirini kullanan kimsenin kelamını, nahivcilerin bu konudaki meşhur ıstılahının dışına hamletmeye gerek yoktur; yani muradının 'tek bir zata delalette iki ismin eşitlenmesi olup tek tek ya da birlikte zikredilmesinin farksız olmasıdır' denmesine lüzum yoktur. et-Telvîh'te şöyle denilmiştir: 'Tahyîrde aslî ibâha hükmüyle cem (birlikte yapmak) bazen caiz olur; buna ibâha yoluyla tahyîr denir' [Telvîh'ten nakil bitti]. Zahir olan şudur ki hak, [ikinci vechin] daha uygun cevap olmasını reddeden ve ibâha olduğunu söyleyen kimse iledir; iyi düşün! ed-Duâ (الدعاء), Ebû Hayyân ve bir cemaatin tercihine göre nida (seslenme) manasındadır. Zemahşerî ise şöyle demiştir: 'Nida manasında değil, tesmiye (isimlendirme) manasındadır ve iki mef'ûle geçişlidir; nitekim «Onu Zeyd diye isimlendirdim» dersin, sonra ihtiyaç kalmadığı için birini terk edip «Zeyd'e dua ettim/seslendim» dersin.' Denildiğine göre asıl olan, ikinci mef'ûle «bâ» harfiyle geçmesidir; fakat genişletilerek «bâ» hazfedilir. Buradaki diğer mef'ûl ise mahzuftur; yani 'O'nu bu isimle veya şu isimle isimlendirin' demektir. İkinci «dua» lafzında da aynı şey söylenir. Bunun gerekçesi olarak da şu gösterilmiştir: Şayet meşhur hakikate hamledilirse, ya iki ismin medlûlü farklı ise iştirak (eş seslilik) lazım gelir ya da bir şeyin «ev» ile kendi üzerine atfedilmesi gerekir; oysa iki isim birleştiğinde atıf ancak «vâv» ile caiz olur. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Biz ikinciyi tercih ederiz ve zikredilen şey gerekmez; zira «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e Muhammed veya Ahmed diye seslen» dediğin gibi lafız kastedilmiştir; bununla birlikte iki kavramın farklılığı sıhhati için yeterlidir. İniş sebebi hakkında rivayet edilenler de nida iradesine aykırı değildir. Denildi ki: Şayet ayet müşriklere bir red ise tesmiye manasındadır, şayet Yahudilere bir red ise nida manasındadır. Tîbî bu sebeple Zemahşerî'nin bunu tesmiye ile tefsir etmesini, ayetin müşriklere red olduğuna meylettiğinin bir işareti saymıştır; ancak bunda teemmül vardır. { أَيًّا } «ted'û» ile mansub ve onu meczum kılan bir şart ismidir; dolayısıyla iki cihetten âmil ve ma'mûldür. Tenvin mahzuf muzafun ileyhin ivazıdır (yerine gelmiştir); takdiri 'Bu iki isimden hangisi' şeklindedir. «Mâ» ise tekit için ziyade kılınmış bir harftir. Onun kendisiyle tekit edilen şart ismi olduğu da söylenmiştir. Talha b. Musarrif «mâ» yerine «men» şeklinde okumuştur ve bu, Kisâî'nin mezhebine göre ziyadeliğine yorulmuş veya onun bir şart edatı yapılması şeklinde açıklanmıştır; iki şart edatını birleştirmek ise «فاصبحن لا يسألنني عن بما به» beytinde iki harf-i cerri birleştirmek gibi şâzzdır. { فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى } cümlesi şartın cevabı makamına geçmiştir ve hakikatte onun illetidir. Sanki kelamın aslı şöyledir: 'O'na hangisiyle dua ederseniz o güzeldir; çünkü en güzel isimler O'nundur ve bu iki isim de onlardandır.' Cevabın hakkından udûl edilmesinde (vazgeçilmesinde), bir şeyin deliliyle ikame edilmesi söz konusudur ve bunda gizli olmayan bir mübalağa vardır. Bu takdir, nüzul sebebindeki ikinci kavle göre açıktır; birinci kavle göre ise 'Onun medlûlü birdir' ve benzeri şekilde takdir edilir. Buna ihtiyaç yoktur, bilakis Keşşâf sahibinden işittiğin üzere her iki kavle göre de 'O güzeldir' şeklinde takdir edilir.

وقال الطيبي وقد حمل أو على الإباحة وجعل الخطاب للمشركين: التقدير قل سموا ذاته المقدسة بالله وبالرحمن فهما سيان في استصواب التسمية بهما فبأيهما سميته فأنت مصيب وإن سميته بهما جميعا فأنت أصوب لأن له الأسماء الحسنى وقد أمرنا سبحانه بأن ندعوه بها في قوله تعالى: وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها فجواب الشرط الأول قولنا فأنت مصيب ودل على الشرط الثاني وجوابه قوله تعالى: فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى والآية على هذا فن من فنون الإيجاز الذي هو من حلية التنزيل، وعلى تقدير فهو حسن حسبما سمعت أولا من باب الإطناب اه وهو كما ترى.

Tîbî, «ev» edatını ibâhaya hamlederek ve hitabı müşriklere kılarak şöyle demiştir: Takdir şudur: 'De ki: O'nun mukaddes zatını Allah diye veya Rahmân diye isimlendirin; her ikisiyle de isimlendirmenin doğruluğu hususunda bu ikisi eşittir. Bu ikisinden hangisiyle isimlendirirsen doğru yapmış olursun; şayet her ikisiyle birden isimlendirirsen daha da isabetli olursun. Zira en güzel isimler O'nundur; nitekim Allah Teâlâ: { وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها } buyruğunda bize O'na bu isimlerle dua etmemizi emretmiştir.' Birinci şartın cevabı 'Doğru yapmış olursun' sözümüzdür; ikinci şarta ve cevabına ise Allah Teâlâ'nın: { فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى } buyruğu delalet etmiştir. Buna göre ayet, indirilen kelamın süsü olan îcaz sanatlarından bir türdür. İlk olarak işittiğin üzere 'O güzeldir' takdirine göre ise ıtnâb babındandır [Tîbî'den nakil bitti]. Bu da gördüğün gibidir.

ونقل في البحر أن منهم من وقف على أَيًّا على معنى أي اللفظين تدعوه به جاز ثم استأنف فقال ما تدعو فله الأسماء الحسنى. وتعقبه بأن هذا لا يصح لأن ما لا يطلق على آحاد ذوي العلم ولأن الشرط يقتضي عموما وهو لا يصح هنا، وضمير فَلَهُ عائد على المسمى أو المنادى المفهوم من الكلام والقرينة عقلية وهي أن الأسماء تكون للمسمى وللمنادى لا للاسم واللفظ المنادى به، وسيأتي إن شاء الله تعالى عن محيي الدين قدس سره غير ذلك في باب الإشارة، ووصف الأسماء بالحسنى لدلالتها على ما هو جامع لجميع صفات الكمال بحيث لا يشذ منها شيء وما

el-Bahr'da nakledildiğine göre, onlardan bazıları 'O'na bu iki lafızdan hangisiyle dua ederseniz caizdir' manasında { أَيًّا } üzerinde vakfetmiş, sonra da ibtidâ yaparak: 'Ne ile dua ederseniz en güzel isimler O'nundur' demiştir. [Ebû Hayyân] buna itiraz ederek şöyle demiştir: Bu sahih değildir; çünkü «mâ» akıl sahibi varlıkların fertleri için kullanılmaz ve şart umum ifade eder, bu ise burada sahih olmaz. { فَلَهُ } lafzındaki zamir, kelamdan anlaşılan müsemmâya (isimlendirilene) veya münâdâya (kendisine seslenilene) aittir. Karine aklîdir; o da şudur ki, isimler isme ve kendisiyle seslenilen lafza değil, isimlendirilene ve seslenilene ait olur. İşârî tefsir bahsinde Muhyiddin [İbnü'l-Arabî]'den -kuddise sirruh- inşâallâhu teâlâ bundan başkası gelecektir. İsimlerin «el-hüsnâ» (en güzel) olarak nitelenmesi, hiçbir şey dışarıda kalmayacak şekilde bütün kemal sıfatlarını kendisinde toplayan şeye delalet etmesi ve

هو من صفات الجلال والجمال والإكرام، هذا واعلم أن الظاهر مما روي عن اليهود أنهم لا ينكرون حسن سائر أسمائه تعالى وإنما يزعمون أن الرحمن منها أحب أسمائه تعالى إليه وأعظمها وأشرفها لكثرة ذكره تعالى إياه في التوراة واختلاف أسمائه عزت أسماؤه في الشرف والعظم مما ذهب إليه المسلمون أيضا.

celal, cemal ve ikram sıfatlarından olması sebebiyledir. Şunu bil ki, Yahudilerden rivayet edilenlerden anlaşılan zahir mana, onların Allah Teâlâ'nın diğer isimlerinin güzelliğini inkâr etmedikleri; sadece Allah Teâlâ'nın Tevrat'ta onu çokça zikretmesinden ötürü er-Rahmân'ın bu isimler içinde Allah Teâlâ'ya en sevimli, en azametli ve en şerefli isim olduğunu iddia ettikleridir. İsimleri yüce olan Allah'ın isimlerinin şeref ve azamet bakımından farklılık göstermesi ise Müslümanların da benimsediği bir görüştür.

ويدل عليه تخصيصه ﷺ بعض الأسماء بأنه الاسم الأعظم

[Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem'in bazı isimleri İsm-i Âzam olarak tahsis etmesi de buna delalet eder.

فقد روي «أن النبي ﷺ سمع رجلا يدعو وهو يقول: اللهم إني أسألك بأني أشهد أنك أنت الله لا إله إلا أنت الأحد الصمد الذي لم يلد ولم يولد ولم يكن له كفوا أحد فقال ﵊: والذي نفسي بيده لقد سأل الله تعالى باسمه الأعظم الذي إذا دعي به أجاب وإذا سئل به أعطى

Nitekim rivayet edildiğine göre: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir adamın şöyle dua ettiğini işitti: 'Allah'ım! Sen'in kendisinden başka ilah olmayan, doğurmamış ve doğurulmamış, hiçbir dengi bulunmayan, Ehad ve Samed olan Allah olduğuna şehadet ederek Sen'den istiyorum.' Bunun üzerine [Resûlullah] aleyhisselâm şöyle buyurdu: Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, o Allah Teâlâ'dan kendisiyle dua edildiğinde icabet ettiği, istendiğinde verdiği İsm-i Âzam'ı ile istedi!»

وروي أنه ﵊ قال: اسم الله تعالى في هاتين الآيتين وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ [البقرة: ١٦٣] وفاتحة آل عمران الم اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ

Yine [Resûlullah] aleyhisselâm'ın şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Allah Teâlâ'nın [en yüce] ismi şu iki ayettedir: { وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ } “Sizin ilahınız tek bir ilahtır; O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; O Rahmân'dır, Rahîm'dir” [el-Bakara: 163] ve Âl-i İmrân'ın başındaki: { الم اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ } “Elif, Lâm, Mîm. Allah ki O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; Hayy'dır, Kayyûm'dur” [Âl-i İmrân: 1-2].»

ونص حجة الإسلام الغزالي في أوائل كتابه المقصد الأسنى على أن الله أعظم الأسماء التسعة والتسعين لأنه دال على الذات الجامعة لصفات الإلهية كلها وسائر الأسماء لا يدل آحادها إلا على آحاد المعاني من علم أو قدرة أو فعل أو غيره ولأنه أخص الأسماء إذ لا يطلقه أحد على غيره تعالى لا حقيقة ولا مجازا وسائر الأسماء قد يسمى به غيره ﷿ كالقادر والعليم والرحيم وغيرها، واسمه تعالى الرحمن لا يسمى به غيره تعالى أيضا وهو من هذا الوجه قريب من اسم الله سبحانه وإن كان مشتقا من الرحمة قطعا ولذا جمع ﷿ بينهما في قوله سبحانه قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ اه.

Hüccetü'l-İslâm Gazâlî, el-Maksadü'l-Esnâ adlı kitabının başlarında 'Allah' lafzının doksan dokuz ismin en büyüğü olduğunu açıkça belirtmiştir; zira bu isim ilahlık sıfatlarının tamamını kendisinde toplayan zata delalet etmektedir; diğer isimlerin tek tek her biri ise ilim, kudret, fiil veya başka tekil manalardan yalnızca birine delalet eder. Ayrıca en özel isimdir; çünkü ne hakikat ne de mecaz yoluyla hiç kimse bu ismi O'ndan başkasına veremez. Oysa diğer isimler el-Kâdir, el-Alîm, er-Rahîm ve benzerleri gibi Allah azze ve celle'den başkasına da isim olarak verilebilir. Allah Teâlâ'nın er-Rahmân ismi de O'ndan başkasına isim olarak verilemez; bu açıdan kesinlikle rahmetten türemiş olsa da Allah Teâlâ'nın ismine yakındır. İşte bu sebeple Allah azze ve celle: { قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ } “De ki: İster Allah deyin, ister Rahmân deyin” buyruğunda ikisini bir arada zikretmiştir [Gazâlî'den nakil bitti].

وقال في أواخره: فإن قيل ما بال تسعة وتسعين من أسمائه تعالى اختصت بأن من أحصاها دخل الجنة مع أن الكل أسماء الله تعالى فنقول: الأسامي يجوز أن تتفاوت فضيلتها لتفاوت معانيها في الجلالة والشرف فتكون تسعة وتسعون منها تجمع أنواعا من المعاني المنبئة عن الجلال لا يجمع ذلك غيرها مختص بزيادة شرف انتهى، وقال الإمام الرازي في هذه الآية: تخصيص هذين الاسمين يعني الله والرحمن بالذكر يدل على أنهما أشرف من سائر الأسماء، وتقديم اسم الله على اسم الرحمن يدل على قولنا: الله أعظم الأسماء إلى غير ذلك مما ذكره غير واحد من الأجلة، والآية إنما تصلح بحسب الظاهر ردا لما فهمه اليهود إذا كان المراد منها نفي التفاوت الذي زعموه وحينئذ يقع التعارض بينها وبين ما يدل على التفاوت من الأخبار، وقد يجعل هذا وجها لاختيار كون سبب النزول قول المشركين ولعل أثره أصح، وما نقلناه فيما سبق عن العلامة الطيبي مؤيد لما قلناه، واحتج الجبائي بالآية على أنه تعالى ليس خالق الظلم وإلا لصح اشتقاق اسم له سبحانه منه وحينئذ يبطل ما دلت عليه الآية من كون أسمائه تعالى بأسرها حسنى.

[Gazâlî] kitabının sonlarında şöyle demiştir: 'Eğer «Hepsi Allah Teâlâ'nın isimleri olduğu hâlde, O'nun isimlerinden doksan dokuz tanesi onları sayıp ezberleyenin cennete girmesiyle nasıl hususi kılınmıştır?» denilirse, deriz ki: İsimlerin faziletinin, manalarının celalet ve şeref bakımından farklılığı sebebiyle farklılaşması caizdir. Böylece bunlardan doksan dokuzu celalete delalet eden öyle mana türlerini kendisinde toplar ki, başkaları bunu toplayamaz ve fazla bir şerefe mahsus olur' [Gazâlî'den nakil bitti]. İmam Râzî de bu ayet hakkında şöyle demiştir: 'Bu iki ismin, yani Allah ve Rahmân isimlerinin zikirle tahsis edilmesi, bunların diğer isimlerden daha şerefli olduğuna delalet eder. Allah isminin Rahmân isminden önce zikredilmesi ise «Allah en büyük isimdir» sözümüze delalet eder.' Seçkin âlimlerden birden fazlasının zikrettiği diğer hususlar da böyledir. Ayet zahire göre ancak, Yahudilerin zannettikleri üstünlük farkını nefyetmek kastedildiğinde onların anladığı şeye bir red olmaya elverişlidir; o zaman da ayet ile üstünlük farkına delalet eden rivayetler arasında teâruz (çelişki) meydana gelir. Bu durum, nüzul sebebinin müşriklerin sözü olmasını tercih etmek için bir gerekçe yapılabilir; nitekim onun rivayeti daha sahihtir. Daha önce Allâme Tîbî'den naklettiğimiz husus da söylediğimizi desteklemektedir. Cübbâî bu ayeti, Allah Teâlâ'nın zulmün yaratıcısı olmadığına delil getirmiştir; aksi takdirde O'nun için zulümden bir isim türetilmesi sahih olurdu ve bu takdirde ayetin Allah Teâlâ'nın isimlerinin tamamının en güzel olduğuna dair delaleti bâtıl olurdu.

وأجيب بمنع الملازمة لأن الظلم ليس صفته ﷿ وكونه خالقا له لا يصح الاشتقاق منه وإلا لصح الاشتقاق من الطول والقصر والسواد والبياض لأنه تعالى خالق لذلك بالإتفاق، نعم لا ينبغي أن يقال لله ﵎ خالق القبيح للزوم الأدب معه سبحانه ويقال خالق كل شيء. وما هو من أسمائه جلت أسماؤه الخالق لا خالق كذا فافهم سلك الله تعالى بنا وبك الطريق الأقوم.

Buna, mülazemetin (gerekliliğin) kabul edilmemesiyle cevap verilmiştir; zira zulüm Allah azze ve celle'nin sıfatı değildir ve O'nun onu yaratması kendisinden isim türetilmesini sahih kılmaz. Aksi takdirde uzunluk, kısalık, siyahlık ve beyazlıktan da isim türetilmesi sahih olurdu; çünkü Allah Teâlâ ittifakla bunların yaratıcısıdır. Evet, Allah celle celâlühü hakkında O'nunla edebe riayet etmek gerektiği için 'çirkinin yaratıcısı' denilmemeli, 'her şeyin yaratıcısı' denilmelidir. İsimleri yüce olan Allah'ın isimlerinden olan 'el-Hâlik'tır (Yaratıcı), 'şunun yaratıcısı' değildir; iyi anla, Allah Teâlâ bizi de seni de en doğru yola iletsin.

وهذه الآية على ما قيل من آيات الحفظ بناء على ما

Denildiğine göre bu ayet, şu rivayete binaen hıfz (korunma) ayetlerindendir:

أخرج البيهقي في الدلائل من طريق نهشل بن سعيد عن الضحاك عن ابن عباس أن رسول الله ﷺ قال في قوله تعالى: قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ إلى آخر الآية هو أمان من السرق

Beyhakî ed-Delâil'de Nehşel b. Saîd yoluyla Dahhâk'tan, o da İbn Abbas'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Allah Teâlâ'nın: { قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ } ayetinden surenin sonuna kadar olan kısmı hakkında: «O, hırsızlıktan bir emandır» buyurmuştur.

وأن رجلا من المهاجرين تلاها حين أخذ مضجعه فدخل عليه سارق فجمع ما في البيت وحمله والرجل ليس بنائم حتى انتهى إلى الباب فوجده مردودا فوضع الكارة وفعل ذلك ثلاث مرات فضحك صاحب الدار ثم قال: إني أحصنت بيتي وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِتْ بِها وَابْتَغِ بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلًا

Yine Muhacirlerden bir adam yatağına yattığında bu ayeti okumuş, derken yanına bir hırsız girmiş, evdekileri toplayıp yüklenmiş; adam ise uyumamaktadır. Hırsız kapıya varınca kapıyı kapalı bulmuş, yükü bırakmış ve bunu üç defa tekrarlamış. Bunun üzerine ev sahibi gülmüş, sonra da: 'Ben evimi sağlama aldım' demiştir. { وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِتْ بِها وَابْتَغِ بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلًا } “Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma; ikisi arasında bir yol tut”.

أخرج أحمد والبخاري ومسلم والترمذي والنسائي وابن حبان وغيرهم عن ابن عباس قال: نزلت ورسول الله ﷺ مختف بمكة فكان إذا صلى

Ahmed, Buhârî, Müslim, Tirmizî, Nesâî, İbn Hibbân ve başkaları İbn Abbas'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Bu ayet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'de gizlendiği sırada inmiştir. O,

بأصحابه رفع صوته بالقرآن فإذا سمع ذلك المشركون سبوا القرآن ومن أنزله ومن جاء به

ashabına namaz kıldırdığı zaman Kur'an ile sesini yükseltirdi; müşrikler bunu işitince Kur'an'a, onu indirene ve onu getirene söverlerdi.

فقال الله تعالى لنبيه ﵊ وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ أي بقراءتك فيسمع المشركون فيسبوا القرآن وَلا تُخافِتْ بِها عن أصحابك فلا تسمعهم القرآن حتى يأخذوه عنك وابتغ بين ذلك سبيلا يقول بين الجهر والمخافتة، وظاهره أن المراد بالصلاة القراءة التي هي أحد أجزائها مجازا، ويجوز أن يكون الكلام على تقدير مضاف أي بقراءة صلاتك، والظاهر أن المراد بالقراءة ما يعم البسملة وغيرها وبعض الأخبار يفيد ظاهره تخصيصها بالبسملة،

Bunun üzerine Allah Teâlâ Peygamberi aleyhisselâm'a: { وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ } “Namazında sesini pek yükseltme”, yani kıraatinde [sesini yükseltme] ki müşrikler işitip Kur'an'a sövmesinler; { وَلا تُخافِتْ بِها } “Pek de kısma”, yani ashabından gizleyecek kadar sesini kısma ki Kur'an'ı senden işitip öğrenebilsinler; { وَابْتَغِ بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلًا } “İkisi arasında bir yol tut”, yani açıktan okuma ile gizli okuma arasında [bir yol tut] buyurdu. Bunun zahiri, namazdan maksadın mecazen onun cüzlerinden biri olan kıraat olduğudur. Kelamın muzaf takdiriyle 'namazının kıraatinde' şeklinde olması da caizdir. Zahir olan şudur ki, kıraatten maksat besmeleyi ve diğerlerini kapsayan şeydir; bazı rivayetlerin zahiri ise bunun besmeleye mahsus olduğunu ifade eder.

فقد أخرج ابن أبي شيبة في المصنف عن سعيد قال: كان النبي ﷺ يرفع صوته ببسم الله الرحمن الرحيم وكان مسيلمة قد تسمى بالرحمان فكان المشركون إذا سمعوا ذلك من النبي ﵊ قالوا: قد ذكر مسيلمة إله اليمامة ثم عارضوه بالمكاء والتصدية والصفير فأنزل الله تعالى هذه الآية

Nitekim İbn Ebî Şeybe el-Musannef'te Saîd'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem 'Bismillâhirrahmânirrahîm' derken sesini yükseltirdi. Müseylime de 'Rahmân' diye isimlendirilmişti; bu sebeple müşrikler bunu Peygamber aleyhisselâm'dan işittiklerinde: 'Yemâme'nin ilahı Müseylime'yi zikretti' derler, sonra da ıslık çalıp el çırparak ve ses çıkararak ona karşı gelirlerdi; bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.

، ولا يخفى على هذه الرواية أشدية مناسبة الآية لما قبلها.

Bu rivayete göre ayetin öncesiyle münasebetinin ne kadar kuvvetli olduğu gizli değildir.

وأخرج ابن أبي حاتم عن الربيع قال: كان أبو بكر إذا صلى من الليل خفض صوته جدا وكان عمر إذا صلى من الليل رفع صوته جدا فقال عمر: يا أبا بكر لو رفعت من صوتك شيئا وقال أبو بكر: يا عمر لو خفضت من صوتك شيئا فأتيا رسول الله ﷺ فاخبراه بأمرهما فأنزل الله تعالى الآية فأرسل ﵊ إليهما فقال: يا أبا بكر ارفع من صوتك شيئا وقال لعمر اخفض من صوتك شيئا

İbn Ebî Hâtim er-Rebî'den rivayet etti; o şöyle demiştir: Ebû Bekir geceleyin namaz kıldığında sesini çok kısardı, Ömer ise geceleyin namaz kıldığında sesini pek yükseltirdi. Ömer: 'Ey Ebû Bekir, sesini birazcık yükseltsen!' dedi; Ebû Bekir de: 'Ey Ömer, sesini birazcık kıssan!' dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip durumlarını haber verdiler; Allah Teâlâ da bu ayeti indirdi. [Resûlullah] aleyhisselâm onlara haber gönderip: 'Ey Ebû Bekir, sesini birazcık yükselt' dedi, Ömer'e de 'Sesini birazcık kıs' buyurdu.

، وفي رواية أنه قيل لأبي بكر: لم تصنع هذا؟ فقال: أناجي ربي وقد عرف حاجتي، وقيل لعمر: لم تصنع هذا؟ قال: أطرد الشيطان وأوقظ الوسنان، وأمر التجوز أو حذف المضاف على هذا مثله على الأول وكذا على ما أخرجه ابن أبي حاتم عن ابن عباس أن المعنى لا تجهر بصلاتك كلها ولا تخافت بها كلها وابتغ بين ذلك سبيلا بالجهر في بعض كالمغرب والعشاء والمخافتة في بعض كما فيما عدا ذلك.

Bir rivayette belirtildiğine göre Ebû Bekir'e: 'Niçin böyle yapıyorsun?' denildi; o da: 'Rabbime münacatta bulunuyorum, O benim ihtiyacımı zaten bilmektedir' dedi. Ömer'e de: 'Niçin böyle yapıyorsun?' denildi; o da: 'Şeytanı kovuyor ve uykuluyu uyandırıyorum' dedi. Bu rivayete göre mecaz veya muzafın hazfi meselesi birincideki gibidir. Aynı şekilde İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbas'tan rivayet ettiğine göre de mana şöyledir: Namazının tamamında açıktan okuma, tamamında da sesini kısma; akşam ve yatsı gibi bazısında açıktan okuyarak, bunların dışındakilerde olduğu gibi bazısında da gizli okuyarak ikisi arasında bir yol tut.

وقيل الصلاة بمعنى الدعاء لما أخرج الشيخان وغيرهما عن عائشة قالت: إنما نزلت هذه الآية وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِتْ بِها في الدعاء، وأخرج نحوه ابن أبي شيبة عن مجاهد، وروي ذلك عن ابن عباس أيضا ابن جرير وابن المنذر وجماعة وكانوا يجهرون بأللهم ارحمني،

Şeyhayn [Buhârî ve Müslim] ve başkalarının Âişe'den rivayet ettiği şu hadis sebebiyle salâtın 'dua' manasında olduğu da söylenmiştir; o şöyle demiştir: '{ وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِتْ بِها } ayeti ancak dua hakkında inmiştir.' Benzerini İbn Ebî Şeybe Mücâhid'den rivayet etmiştir. Bu görüş İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve bir cemaat tarafından İbn Abbas'tan da rivayet edilmiştir; onlar 'Allah'ım bana merhamet et' duasını açıktan yapıyorlardı.

وأخرجوا عن عبد الله بن شداد أن أعرابا من بني تميم كانوا إذا سلم النبي ﷺ قالوا: أي جهرا اللهم ارزقنا إبلا وولدا فنزلت

Yine rivayet ettiklerine göre Abdullah b. Şeddâd şöyle demiştir: Benî Temîm'den birtakım bedeviler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem selam verdiği zaman açıktan: 'Allah'ım bize deve ve çocuk rızıklandır' derlerdi; bunun üzerine [bu ayet] indi.

، وفي رواية أخرى عن عائشة أن الصلاة هنا التشهد وكان الأعراب كما نقل عن ابن سيرين يجهرون بتشهدهم فنزلت، وقيل الصلاة على حقيقتها الشرعية فقد أخرج ابن عساكر عن الحسن أنه قال: المعنى لا تصل الصلاة رياء ولا تدعها حياء، وروى نحوه ابن أبي حاتم والطبراني عن ابن عباس أيضا، والأكثرون على التفسير المروي عنه أولا، والمخافتة إسرار الكلام بحيث لا يسمعه المتكلم، ومن هنا قال ابن مسعود كما أخرجه عنه ابن أبي شيبة وابن جرير: لم يخافت من اسمع أذنيه، وخفت وهو من باب ضرب وخافت بمعنى يقال خفت يخفت خفتا وخفوتا وخافت مخافتة إذا أسر وأخفى، والتعبير عن الأمر الوسط بالسبيل باعتبار أنه أمر يتوجه إليه المتوجهون ويؤمه المقتدون ويوصلهم إلى المطلوب، وقد جاء عن عبد الله بن الشخير وأبي قلابة خير الأمور أوساطها، والآية على ما يقتضيه كلام الأكثرين محكمة، وقيل منسوخة بناء على ما

Âişe'den gelen diğer bir rivayette ise buradaki salâtın teşehhüt olduğu belirtilmiştir; zira bedeviler İbn Sîrîn'den nakledildiğine göre teşehhütlerini açıktan okurlardı ve bunun üzerine indi. Salâtın şer'î hakikati üzere olduğu da söylenmiştir; nitekim İbn Asâkir Hasan'dan onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: Mana 'Namazı riya için kılma, utandığından ötürü de terk etme' demektir. İbn Ebî Hâtim ve Taberânî de İbn Abbas'tan bunun benzerini rivayet etmişlerdir. Çoğunluk ise ilk olarak kendisinden rivayet edilen tefsir üzeredir. el-Muhâfete (المخافتة), sözü konuşanın kendisi bile işitmeyeceği şekilde gizlemesidir. Nitekim İbn Mes'ûd'un İbn Ebî Şeybe ve İbn Cerîr tarafından rivayet edilen sözünde şöyle demiştir: 'Kendi kulaklarına işittiren kimse sesini kısmış (muhâfete yapmış) sayılmaz.' «Hafeta» darabe babındandır; «hafete» ve «hâfete» aynı manadadır. Bir kimse sesini kısıp gizlediğinde «hafete yahfütü haften ve hufûten» ve «hâfete muhâfeteten» denir. Orta yolun «sebîl» (yol) olarak ifade edilmesi, yönelenlerin yöneldiği, uyanların hedeflediği ve onları maksada ulaştıran bir yol olması itibarıyladır. Abdullah b. eş-Şıhhîr ve Ebû Kılâbe'den 'İşlerin en hayırlısı vasat (orta) olanlarıdır' sözü nakledilmiştir. Âlimlerin çoğunun kelamının gerektirdiğine göre ayet muhkemdir. Şu rivayete dayanılarak mensuh olduğu da söylenmiştir:

أخرجه ابن مردويه وابن أبي حاتم عن ابن عباس من أنه ﷺ أمر بمكة بالتوسط بأن لا يجهر جهرا شديدا ولا يخفض حتى لا يسمع أذنيه فلما هاجر إلى المدينة سقط ذلك،

İbn Merdûye ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbas'tan rivayet ettiğine göre [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'de ne aşırı derecede sesini yükselterek ne de kendi kulaklarına işittirmeyecek kadar kısarak vasat olmakla emrolunmuştu; Medine'ye hicret ettiğinde ise bu hüküm kalktı.

وقيل هي منسوخة بقوله تعالى: ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً [الأعراف: ٥٥] وهو كما ترى، ولا يخفى عليك حكم رفع الصوت بالقراءة فوق الحاجة وحكم المخافتة بالمعنى الذي سمعته المسطوران في كتب الفقه فراجعها إن لم يكن ذلك على ذبر منك، وأخرج ابن أبي داود في المصاحف عن أبي رزين قال قرأ عبد الله «ولا تخافت بصوتك ولا تعال به» وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً رد على اليهود والنصارى وبني مليح حيث قالوا: عزيز ابن الله والمسيح ابن الله تعالى والملائكة بنات الله سبحانه وتعالى عما يقولون علوا كبيرا، ونفي

Ayetin Allah Teâlâ'nın: { ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً } “Rabbinize yalvara yakara ve gizlice dua edin” [el-A'râf: 55] buyruğu ile mensuh olduğu da söylenmiştir ki bu da gördüğün gibidir. İhtiyaçtan fazla kıraatte sesi yükseltmenin hükmü ile işittiğin manadaki ses kısmanın fıkıh kitaplarında yazılı olan hükümleri sana gizli değildir; şayet ezberinde değilse oralara müracaat et. İbn Ebî Dâvûd el-Mesâhif'te Ebû Rezîn'den rivayet etti; o şöyle dedi: Abdullah [b. Mes'ûd] «ولا تخافت بصوتك ولا تعال به» (Sesini ne tamamen kıs ne de pek yükselt) şeklinde okumuştur. { وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً } “Ve de ki: Hamd, çocuk edinmeyen Allah'a mahsustur”; bu, 'Üzeyir Allah'ın oğludur', 'Mesîh Allah Teâlâ'nın oğludur' ve 'Melekler Allah'ın kızlarıdır' diyen Yahudilere, Hristiyanlara ve Benî Melîh'e bir reddir; Allah Teâlâ onların söylediklerinden pek yücedir, pek münezzehtir. Ve nefyedilmesi,

اتخاذ الولد ظاهر في نفي التبني ويعلم منه نفي أن يكون له سبحانه ولد الصلب من باب أولي، وقد نفي ذلك صريحا في قوله تعالى لَمْ يَلِدْ [الإخلاص: ٣] وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ ظاهره أنه رد على الثنوية وهم المشركون في الربوبية، ويجوز أن يكون كناية عن نفي الشركة في الألوهية فيكون ردا على الوثنية وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ أي ناصر ومانع له سبحانه من الذل لا عتزازه تعالى بنفسه فمن صلة لولي وضمن معنى المنع والنصر أو لم يوال تعالى أحدا من أجل مذلة فالولاية بمعنى المحبة على أصلها ومن تعليلية، وليس المعنى على الوجهين نفي الذل والنصر في الأول والموالاة والذل في الثاني على أسلوب- لا يهتدي بمناره- بل المراد أنه تعالى إذا اتخذ عبدا له وليا فذلك محض الاصطناع في شأن العبد لا أن هناك حاجة، وكذلك نصر الله تعالى كمال للناصر لا أن ثمة حاجة ألا ترى إلى قوله سبحانه: إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ يَنْصُرْكُمْ [محمد: ٧] وإلى هذا ذهب صاحب الكشف وهو حسن، وجعل ذلك على الوجهين الفاضل الطيبي من ذاك الأسلوب، وفي الحواشي الشهابية في بيان ثاني الوجهين أن المراد نفي أن يكون له تعالى مولى يلتجىء هو سبحانه إليه، وأما الولي الذي يوصف به المؤمن فليس الولاية فيه بهذا المعنى بل بمعنى من يتولى أمره لمحبته له تفضلا منه ﷿ ورحمة فغاير بين الولايتين، ولعل الحق مع صاحب الكشف، ومن عجيب ما قيل إن مِنَ الذُّلِّ في موضع الصفة لولي ومن فيه للتبعيض وأن الكلام على حذف مضاف أي لم يكن له ولي من أهل الذل والمراد بهم اليهود والنصارى، ولعمري إنه لا ينبغي أن يلتفت إليه.

çocuk edinmenin (ittihâz-ı veled) nefyi evlat edinmenin nefyinde zahirdir; buradan Allah Teâlâ'nın kendi sulbünden bir çocuğunun bulunmasının evleviyetle nefyedildiği anlaşılır. Nitekim bu husus Allah Teâlâ'nın: { لَمْ يَلِدْ } “O doğurmamıştır” [el-İhlâs: 3] buyruğunda açıkça nefyedilmiştir. { وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ } “Mülkte O'nun hiçbir ortağı yoktur”; bunun zahiri, rubûbiyette ortak koşan Seneviyye'ye (Mecusilere) bir red olduğudur. Ulûhiyette ortaklığın nefyinden kinaye olması da caizdir, bu takdirde putperestlere (Veseniyye) bir red olur. { وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ } “Acizlikten ötürü bir yardımcıya da ihtiyacı olmamıştır”; yani O'nun bizzat kendi izzetinden ötürü zilletten koruyacak bir yardımcısı ve engelleyicisi olmamıştır. «Min» harfi «veliyy» kelimesinin sılasıdır ve men etme ile yardım etme manasını tazammun etmiştir; yahut Allah Teâlâ bir zillet sebebiyle hiç kimseyi dost edinmemiştir. Bu takdirde velayet aslı üzere muhabbet manasındadır, «min» ise ta'lîl içindir. Her iki vecihte de mana, 'yol gösterici feneriyle yol bulunmaz' üslubunda olduğu gibi birincide zillet ve yardımın nefyi, ikincide ise dostluk ve zilletin nefyi demek değildir; bilakis murat şudur: Allah Teâlâ bir kulu veli/dost edindiğinde bu, kul hakkında sırf bir lütuf ve ihsandır, yoksa bir ihtiyaçtan ötürü değildir. Aynı şekilde Allah Teâlâ'ya yardım etmek yardım eden kimse için bir kemaldir, yoksa orada bir ihtiyaç olduğundan değildir; Allah Teâlâ'nın: { إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ يَنْصُرْكُمْ } “Eğer siz Allah'a yardım ederseniz, O da size yardım eder” [Muhammed: 7] buyruğunu görmez misin? Keşşâf sahibi bu görüşe meyletmiştir ve bu güzeldir. Fâzıl Tîbî ise her iki vecihte de bunu mezkûr üsluptan saymıştır. Hâşiyetü'ş-Şihâb'da ikinci vechin açıklamasında, muradın Allah Teâlâ'nın kendisine sığınacağı bir mevlasının olmasının nefyi olduğu belirtilmiştir. Müminin nitelendiği «velî»ye gelince; buradaki velayet bu manada değil, O'nun azze ve celle bir lütuf ve merhameti olarak sevgisinden ötürü onun işini üstlenen kimse manasındadır; böylece iki velayet arasını ayırmıştır. Muhtemelen hak Keşşâf sahibi iledir. Söylenen acayip sözlerden biri de şudur: { مِنَ الذُّلِّ } lafzı «velî»nin sıfatı konumundadır, buradaki «min» teb'îz (kısmilik) içindir ve kelamda bir muzaf hazfi vardır; yani 'O'nun zillet ehlinden bir velisi olmamıştır' demektir ki bunlarla kastedilen Yahudi ve Hristiyanlardır. Hayatıma yemin olsun ki buna hiç iltifat edilmemelidir.

وربما يتوهم أن المقام مقام التنزيه لا مقام الحمد لأنه يكون على الفعل الاختياري وبه وما ذكر من الصفات العدمية ويدفع بأنه لاق وصفه تعالى بما ذكر بكلمة التحميد لأنه يدل على نفي الإمكان المقتضي للاحتياج وإثبات أنه تعالى الواجب الوجود لذاته الغني عما سواه المحتاج إليه ما عداه فهو الجواد المعطي لكل قابل ما يستحق فهو تعالى المستحق للحمد دون غيره ﷿، وهذا الذي عناه الزمخشري وقال في الكشف: لك أن تتخذ نفي هذه الصفات وهي ذرائع منع المعروف أما الولد فلأنه مبخلة، وأما الشريك فلأنه مانع من التصرف كيف يشاء، وأما الاحتياج إلى من يعتز به أو يذب عنه فاظهر رديفا لإثبات أضدادها على سبيل الكناية وهو وجه حسن ولو حمل الكلام على ظاهره أيضا لكان له وجه وذلك لأن قول القائل الحمد لله فيه ما ينبىء أن الإلهية تقتضي الحمد فإذا قلت الحمد لله المنزه عن النقائص مثلا يكون قد قويت معنى الإلهية المفهومة من اللفظ فيكون وصفا لائقا مؤيدا لا ستحقاقه تعالى الحمد من غير نظر إلى مدخلية الوصف في الحمد بالاستقلال وهذا بين مكشوف إلا أن الزمخشري حاول أن ينبه على مكان الفائدة الزائدة اه.

Makamın hamd makamı değil tenzih makamı olduğu, çünkü hamdin ihtiyârî fiil üzerine ve onunla yapıldığı, zikredilenlerin ise ademî (olumsuz) sıfatlar olduğu vehmedilebilir. Buna şöyle cevap verilir: Allah Teâlâ'nın zikredilen sıfatlarla nitelenmesi tahmid kelimesine pek uygundur; çünkü bu, ihtiyacı gerektiren imkânın nefyine ve O'nun zatı gereği vacibü'l-vücûd, O'ndan gayrısından müstağnî, O'nun dışındaki her şeyin ise O'na muhtaç olduğuna delalet eder. Dolayısıyla O, her kabiliyet sahibine hak ettiğini veren el-Cevâd'dır ve başkası değil, yalnızca O azze ve celle hamde layıktır. Zemahşerî'nin kastettiği de budur. el-Keşf'te şöyle demiştir: 'İyiliğin engellenmesine vesile olan bu sıfatların nefyini esas alabilirsin: Çocuk cimrilik sebebidir, ortak dilediği gibi tasarruf etmeye engeldir, kendisiyle izzet bulacağı veya kendisini savunacak birine duyulan ihtiyaç ise zıtlarının kinaye yoluyla ispatının açık bir tamamlayıcısıdır ve bu güzel bir vecihtir. Kelam zahirine hamledilseydi bile yine bir vechi olurdu; zira bir kimsenin «Elhamdülillâh» demesinde uluhiyetin hamdi gerektirdiğine dair bir işaret vardır. Mesela «Noksanlıklardan münezzeh olan Allah'a hamdolsun» dediğinde lafızdan anlaşılan uluhiyet manasını pekiştirmiş olursun; bu da vasfın müstakil olarak hamdde bir dahli olup olmadığına bakılmaksızın Allah Teâlâ'nın hamde müstahak oluşunu destekleyen layık bir vasıf olur. Bu durum gayet açık ve nettir; ancak Zemahşerî ilave faydanın yerine dikkat çekmeye çalışmıştır' [Keşf'ten nakil bitti].

وتعقب بأن ما ذكره من أن في الحمد لله ما ينبىء أن الإلهية تقتضي الحمد لا يتم على مذهب مانعي الاشتقاق في الاسم الكريم وفيه تأمل. والآية على ما قال العلامة الطيبي من التقسيم الحاصر لأن المانع من إيتاء النعم إما فوقه ﷾ أو دونه أو مثله ﷿ فبنى الكلام على الترقي وبدىء من الأدون وختم بالأعلى فنفى الكل فمنه ولد الكثرة وله القل والدق والجل تعالى كبرياؤه وعظمت نعماؤه، ولدلالة ما تقدم على أنه تعالى هو الكامل وما عداه ناقص استحق التكبير ولذا عطف عليه قوله سبحانه وَكَبِّرْهُ تَكْبِيراً والتكبير أبلغ لفظة للعرب في معنى التعظيم والإجلال، وفي الأمر بذلك بعد ما تقدم مؤكدا بالمصدر المنكر من غير تعيين لما يعظم به تعالى إشارة إلى أنه مما لا تسعه العبارة ولا تفي به القوة البشرية وإن بالغ العبد في التنزيه والتمجيد واجتهد في العبادة والتحميد فلم يبق إلا الوقوف بإقدام المذلة في حضيض القصور والاعتراف بالعجز عن القيام بحقه جل وعلا وإن طالت القصور،

Buna şöyle itiraz edilmiştir: Onun «Elhamdülillâh» sözünde uluhiyetin hamdi gerektirdiğine dair bir işaret bulunduğunu zikretmesi, lafza-i celâlin iştikakını menedenlerin mezhebine göre tamam olmaz; bunda teemmül vardır. Âyet, Allâme Tîbî'nin belirttiği üzere kuşatıcı bir taksimdir; çünkü nimetlerin verilmesine engel olan ya O'nun azze ve celle fevkindedir, ya dûnundadır (aşağısındadır) ya da mislidir. Bu sebeple kelam terakkî (aşağıdan yukarıya yükselme) üzere kurulmuş, en aşağıdan başlanıp en yukarı ile sonlandırılmış ve hepsi nefyedilmiştir. Çokluğun çocuğu O'ndandır; azlık, incelik ve büyüklük O'na aittir; kibriyâsı yüce, nimetleri pek büyüktür. Önce geçen ifadelerin Allah Teâlâ'nın kâmil, O'nun dışındakilerin ise noksan olduğuna delalet etmesinden ötürü tekbire layık olmuştur; bu sebeple Allah Teâlâ'nın: { وَكَبِّرْهُ تَكْبِيراً } buyruğu buna atfedilmiştir. Tekbir, Arapların tazim ve iclal manasında kullandığı en beliğ lafızdır. Yukarıda geçenlerden sonra, Allah Teâlâ'nın ne ile tazim edileceği tayin edilmeksizin belirsiz (nekre) mastar ile tekit edilerek bunun emredilmesinde; kul tenzih ve temcidde ne kadar ileri giderse gitsin, ibadet ve tahmidde ne kadar gayret gösterirse göstersin, bunun sözlerin sığdıramayacağı ve beşer takatinin yetmeyeceği bir şey olduğuna işaret vardır. Dolayısıyla kusur çukurunda zillet ayaklarıyla durmaktan ve -köşkler ne kadar yükselse de- O'nun celle ve alâ hakkını yerine getirmekten aciz olduğunu itiraf etmekten başka bir şey kalmamıştır.

وروى غير واحد أنه ﷺ كان يعلم الغلام من بني عبد المطلب إذا أفصح الحمد لله إلى آخر الآية سبع مرات وسماها عليه الصلاة والسلام

Birden fazla âlim rivayet etmiştir ki [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem, Abdülmuttaliboğullarından bir çocuk konuşmaya başladığında ona ayetin sonuna kadar «Elhamdülillâh»ı yedi defa öğretirdi. Aleyhissalâtü vesselâm bu ayeti,

كما أخرج أحمد والطبراني عن معاذ آية العز

Ahmed ve Taberânî'nin Muâz'dan rivayet ettiği üzere «Âyetü'l-İzz» (İzzet Ayeti) diye isimlendirmiştir

،

.

وأخرج أبو يعلى وابن السني عن أبي هريرة قال: خرجت أنا ورسول الله ﷺ ويدي في يده فأتى على رجل رث الهيئة فقال: أي فلان ما بلغ بك ما أرى قال: السقم والضر قال ﷺ: ألا أعلمك كلمات تذهب عنك السقم والضر توكلت على الحي الذي لا يموت الحمد لله الذي لم يتخذ ولدا الآية فأتى عليه رسول الله ﷺ وقد حسنت حالته فقال: مهيم. فقال: لم أزل أقول الكلمات التي علمتني.

Ebû Ya'lâ ve İbnü's-Sünnî Ebû Hüreyre'den rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: Ben ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, elim O'nun elinde olduğu hâlde çıktık; üstü başı perişan bir adama rastladı ve: 'Ey falan! Seni gördüğüm bu hâle getiren nedir?' buyurdu. Adam: 'Hastalık ve fakirlik' dedi. [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem: «Sana hastalığı ve fakirliği senden giderecek kelimeleri öğreteyim mi? { توكلت على الحي الذي لا يموت الحمد لله الذي لم يتخذ ولدا } ayeti[ni oku]» buyurdu. Daha sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem adamın hâli düzelmiş bir vaziyette yanına vardı ve: 'Durumun nasıl?' dedi. Adam: 'Bana öğrettiğin kelimeleri söylemeye devam ettim' dedi.

وأخرج ابن أبي الدنيا في كتاب الفرج والبيهقي في الأسماء والصفات عن إسماعيل بن أبي فديك قال: قال رسول الله ﷺ: «ما كربني أمر إلا مثل لي جبريل ﵇ فقال: يا محمد قل: توكلت على الحي الذي لا يموت والحمد لله الذي لم يتخذ ولدا»

İbn Ebî'd-Dünyâ Kitâbü'l-Ferec'de ve Beyhakî el-Esmâ ve's-Sıfât'ta İsmâil b. Ebî Fedîk'ten rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Bana ne zaman bir sıkıntı gelse Cibrîl aleyhisselâm bana tecessüm eder ve: 'Ey Muhammed! Şöyle de: Ölmeyen Diri'ye tevekkül ettim; çocuk edinmeyen Allah'a hamdolsun' derdi

إلى آخر الآية،

ve ayetin sonuna kadar okurdu.»

وأخرج ابن السني والديلمي عن فاطمة بنت رسول الله ﷺ وعليها أن النبي ﷺ قال لها إذا أخذت مضجعك فقولي: «الحمد لله الكافي سبحان الله الأعلى حسبي الله وكفى ما شاء الله قضى سمع الله لمن دعا ليس من الله ملجأ ولا وراء الله ملتجى توكلت على ربي وربكم ما من دابة إلا هو آخذ بناصيتها إن ربي على صراط مستقيم، الحمد لله الذي لم يتخذ ولدا- إلى وكبره تكبيرا ثم قال- ﷺ: ما من مسلم يقرأها عند منامه ثم ينام وسط الشياطين والهوام فتضره»

İbnü's-Sünnî ve Deylemî, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kızı Fâtıma'dan -aleyhisselâm- rivayet etmişlerdir ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona şöyle buyurmuştur: Yatağına girdiğinde şöyle de: «Kâfî olan Allah'a hamdolsun. En yüce olan Allah'ı tenzih ederim. Allah bana yeter ve O ne güzel vekildir. Allah'ın dilediği olur, hükmettiği gerçekleşir. Allah dua edeni işitir. Allah'tan başka sığınak yoktur, Allah'tan öte bir iltica yeri yoktur. Benim de Rabbim sizin de Rabbiniz olan Allah'a tevekkül ettim. Hiçbir canlı yoktur ki O onun perçeminden tutmuş olmasın; muhakkak ki Rabbim dosdoğru bir yol üzeredir. Çocuk edinmeyen Allah'a hamdolsun... -ve O'nu tekbir ile yücelt ayetinin sonuna kadar- Sonra [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: Hangi bir Müslüman bunu uyuyacağı sırada okur da sonra şeytanların ve haşeratın ortasında uyursa onlar kendisine zarar veremez.»

هذا وما ألطف المناسبة بين ابتداء هذه السورة، وهذا الختام وليس ذلك بدعا في كلام اللطيف العلام «ومن باب الإشارة في الآيات» وإن كادوا ليفتنونك إلى آخره تنبيه لحبيبه ﷺ عن الوقوع فيما يخل بحفظ شرائط المحبة وفيه إشارة إلى إيصاله إلى مقام التمكين أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلى غَسَقِ اللَّيْلِ الآية، ذكر أن الصلاة على خمسة أقسام صلاة المواصلة والمناغاة في مقام الخفي وصلاة المشاهدة في مقام الروح وصلاة المناجاة في مقام السر وصلاة الحضور في مقام القلب وصلاة المطاوعة والانقياد في مقام النفس، فدلوك الشمس إشارة إلى زوال شمس الوحدة عن الاستواء على وجود العبد بالفناء المحض فإنه لا صلاة في حال الاستواء إذ لا وجود للعبد حينئذ ولا شعور له بنفسه، وإنما تجب بالزوال وحدوث ظل وجود العبد سواء عند الاحتجاب بالخلق وهو حالة الفرق قبل الجمع أو عند البقاء وهو حالة الفرق بعد الجمع، وغسق الليل إشارة إلى غسق ليل النفس وقرآن الفجر إشارة إلى قرآن فجر القلب، وأدل الصلوات وألطفها صلاة المواصلة وأفضلها صلاة الشهود المشار إليها بصلاة العصر وأخفها صلاة السر المشار إليها بصلاة المغرب وأشدها تثبيتا للنفس صلاة النفس المشار إليها بصلاة العشاء وأزجرها للشيطان صلاة الحضور المشار إليها بالفجر إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً أي تشهده ملائكة الليل والنهار وهذا إشارة إلى نزول صفات القلب وأنوارها وذهاب صفات النفس وزوالها، وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَكَ أي زيادة على الفرائض الخمس خاصة بك قيل لكونه علامة مقام النفس فيجب تخصيصه بزيادة الطاعة لزيادة احتياج هذا المقام إلى الصلاة بالنسبة إلى سائر المقامات، وقيل إنما خص ﷺ بالتهجد لأن الليل وقت خلوة المحب بالحبيب وهو ﵊ الحبيب الأعظم، والخليل المكرم عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً وهو مقام إلحاق الناقص بالكامل والكامل بالأكمل وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي حضرة الوحدة في عين الجمع مُدْخَلَ صِدْقٍ إدخالا مرضيا بلا آفة زيغ البصر إلى الالتفات إلى الغير أصلا وَأَخْرِجْنِي إلى فضاء الكثرة عند الرجوع إلى التفصيل بالوجود الموهوب الحقاني مُخْرَجَ صِدْقٍ سالما من آفة التلوين والانحراف عن جادة الاستقامة وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطاناً نَصِيراً حجة ناصرة بالتثبيت والتمكين وَقُلْ إذا زالت نقطة الغين عن العين جاءَ الْحَقُّ أي ظهر الوجود الثابت وهو الوجود الواجبي وَزَهَقَ الْباطِلُ وهو الوجود الإمكاني،

Bu surenin başlangıcı ile bu hatimesi arasındaki münasebet ne kadar da latiftir! Lâtîf ve Allâm olan [Allah]'ın kelamında bu eşi görülmemiş bir şey değildir. «Ayetlerdeki İşârî Nüktelerden:» { وإن كادوا ليفتنونك } ayetinden sonuna kadar olan kısım, Habîbi sallallâhu aleyhi ve sellem'e muhabbet şartlarını korumayı ihlal eden şeylere düşmekten bir uyarıdır ve onda O'nu temkin makamına ulaştırmaya bir işaret vardır. { أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلى غَسَقِ اللَّيْلِ } ayetinde namazın beş kısım olduğu zikredilmiştir: Hafî makamında muvasala ve munâgât (fısıldaşma) namazı, ruh makamında müşahede namazı, sır makamında münacat namazı, kalp makamında huzur namazı ve nefis makamında itaat ve inkıyad namazı. Güneşin batıya meyletmesi (dülûk), vahdet güneşinin sırf fena ile kulun varlığı üzerindeki istivasından zeval bulmasına işarettir; zira istiva hâlinde namaz yoktur; çünkü o vakit kul için ne bir varlık ne de kendinde bir şuur vardır. [Namaz] ancak zeval ve kulun varlık gölgesinin meydana gelmesiyle farz olur; ister halk ile perdelenme anında olsun ki bu cemden önceki fark hâlidir, ister beka anında olsun ki bu cemden sonraki fark hâlidir. Gecenin kararması (gasak) nefis gecesinin karanlığına; fecrin Kur'an'ı ise kalp fecrinin Kur'an'ına işarettir. Namazların en delalet edicisi ve en latifi muvasala namazıdır; en faziletlisi ikindi namazıyla işaret edilen şuhûd namazıdır; en hafifi akşam namazıyla işaret edilen sır namazıdır; nefis için en çok sebat vereni yatsı namazıyla işaret edilen nefis namazıdır; şeytan için en caydırıcı olanı ise sabah ile işaret edilen huzur namazıdır. { إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً } yani gece ve gündüz melekleri ona şahit olur; bu da kalp sıfatlarının ve nurlarının inmesine, nefis sıfatlarının gidip zeval bulmasına işarettir. { وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَكَ } yani sana has olarak beş farza ilave bir nafiledir. Denildi ki: Nefis makamının alameti olduğu için, bu makamın diğer makamlara nispetle namaza olan ihtiyacının fazlalığından ötürü fazla taat ile tahsis edilmesi vacip olmuştur. Yine denildi ki: [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem teheccüdle tahsis edilmiştir, çünkü gece sevenin sevgiliyle baş başa kalma vaktidir; O aleyhisselâm ise en büyük Habib ve en mükerrem Halil'dir. { عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً } bu, noksanın kâmile, kâmilin de ekmele (en kâmile) ilhak edilme makamıdır. { وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي } cem aynındaki vahdet haziresine beni girdir; { مُدْخَلَ صِدْقٍ } gözün asla başkasına iltifat etmesi sapması afeti olmaksızın razı olunmuş bir girdirişle girdir; { وَأَخْرِجْنِي } hakkanî mevhibe varlıkla tafsile dönüldüğü vakit kesret fezasına çıkar; { مُخْرَجَ صِدْقٍ } renkten renge girme ve istikamet caddesinden sapma afetinden salim bir çıkarışla çıkar; { وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطاناً نَصِيراً } sebat ve temkin ile yardımcı bir delil kıl. { وَقُلْ } gayın noktası ayından zail olduğu zaman şöyle de: { جاءَ الْحَقُّ } yani sabit varlık olan vacip varlık zuhur etti; { وَزَهَقَ الْباطِلُ } o da imkânî varlıktır.

ففي الحديث الصحيح أصدق كلمة قالها شاعر كلمة لبيد:

Sahih hadiste şöyle buyrulmuştur: «Bir şairin söylediği en doğru söz Lebîd'in şu sözüdür:

ألا كل شيء ما خلا الله باطل

Haberiniz olsun, Allah'tan başka her şey bâtıldır!»

ويقال الحق العلم والباطل الجهل والحق ما بدا من الإلهام والباطل هواجس النفس ووساوس الشيطان. وقال فارس: كل ما يحملك على سلوك سبيل الحقيقة فهو حق وكل ما يحجبك ويفرق عليك وقتك فهو باطل وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ ما هُوَ شِفاءٌ من أمراض الصفات الذميمة وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ بالغيب يفيدهم الكمالات والفضائل العظيمة فالأول إشارة إلى التخلية والثاني إلى التحلية، ويقال هو شفاء من داء الشك الضعفاء المؤمنين ومن داء النكرة للعارفين ومن وجع الاشتياق للمحبين ومن داء القنوط للمريدين والقاصدين، وأنشدوا:

Denildi ki: Hak ilimdir, bâtıl ise cehalettir. Hak ilhamdan zahir olandır, bâtıl ise nefsin kuruntuları ve şeytanın vesveseleridir. Fâris şöyle demiştir: 'Seni hakikat yolunu tutmaya sevk eden her şey haktır; seni perdeleyen ve vaktini darmadağın eden her şey ise bâtıldır.' { وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ ما هُوَ شِفاءٌ } yerilmiş sıfat hastalıklarından bir şifadır; { وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ } gayba inanan müminlere büyük faziletler ve kemalatlar kazandıran bir rahmettir. Birincisi tahliyeye (kötülüklerden arınmaya), ikincisi ise tahliyeye (güzelliklerle bezenmeye) işarettir. Yine denildi ki: O, zayıf müminler için şüphe hastalığından; arifler için inkâr hastalığından; sevenler için iştiyak acısından; müridler ve talipler için ise ümitsizlik hastalığından bir şifadır. Şöyle şiir okumuşlardır:

وكتبك حولي لا تفارق مضجعي ... وفيها شفاء للذي أنا كاتم

Mektupların etrafımda, yatağımdan hiç ayrılmaz... Ve içlerinde gizlediğim derdime bir şifa vardır.

وَلا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ الباخسين حظوظهم من الكمال بالميل إلى الشهوات النفسانية إِلَّا خَساراً بزيادة ظهور أنفسهم بصفاتها من إنكار ونحوه وَإِذا أَنْعَمْنا عَلَى الْإِنْسانِ أَعْرَضَ وَنَأى بِجانِبِهِ فاحتجب بالنعمة عن المنعم ولم يشكر وَإِذا مَسَّهُ الشَّرُّ كانَ يَؤُساً لجهله بعظيم قدرة الله تعالى ولم يصبر قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ على طريقته التي تشاكل استعداده وكل إناء بالذي فيه يرشح وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي أي من عالم الإبداع وهو عالم الذوات المقدسة عن الشكل واللون والجهة والأين فلا يمكن إدراك المحجوبين لها وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا وهو علم المحسوسات مَنْ يَهْدِ اللَّهُ بنوره بمقتضى العناية الأزلية فَهُوَ الْمُهْتَدِ دون غيره وَمَنْ يُضْلِلْ بمنع ذلك النور عنه فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِياءَ من دونه تعالى يهدونه أو يحفظونه من قهره ﷿ وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ لا نجذابهم إلى الجهة السفلية عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا لأنها أحوال تناسب أحوالهم في الدنيا إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذا يُتْلى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ سُجَّداً لعلمهم بحقيته، ووقوفهم على ما أودع فيه من الأسرار وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ يَبْكُونَ لعظمته أو شوقا لمنزله وحبا للقائه، قال أبو يعقوب السوسي: البكاء على أنواع: بكاء من الله تعالى وهو أن يبكي خوفا مما جرى به القلم في الفاتحة ويظهر في الخاتمة وبكاء على الله ﷿ وهو أن يبكي تحسرا على ما يفوته من الحق تعالى، وبكاء لله ﵎ وهو أن يبكي عند ذكره سبحانه وذكر وعده ووعيده وبكاء بالله تعالى وهو أن يبكي بلا حظ منه في بكائه، وقال القاسم: البكاء على وجوه بكاء الجهال على ما جهلوا وبكاء العلماء على ما قصروا وبكاء الصالحين مخافة الفوت وبكاء الأئمة مخافة السبق وبكاء الفرسان من أرباب القلوب للهيبة والخشية ولا بكاء للموحدين، وفي الآية إشارة ما إلى السماع ولا أشرف من سماع القرآن فهو الروح والريحان قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ قيل دعاء الله بالفناء في الذات ودعاء الرحمن بالفناء في الصفة وصفة الرحمانية هي أم الصفات وبها استوى سبحانه على عرشه، ومن ذلك يعلم أنه ليس المراد من الإيجاد إلا رحمة الموجودين أَيًّا ما تَدْعُوا أي أيّا ما طلبت من هذين المقامين فَلَهُ تعالى في هذين المقامين الْأَسْماءُ الْحُسْنى لا لك إذ لست هناك بموجود أما في الفناء في الذات فظاهر وأما في الفناء في الصفة المذكورة فلأن الرحمن لا يصلح اسما لغير تلك الذات ولا يمكن ثبوت تلك الصفة لغيرها، ولا يخفى عليك أن ضمير له على هذا التأويل عائد على ما عاد إليه على التفسير. وفي الفتوحات المكية أنه تعالى جعل الأسماء الحسنى لله كما هي للرحمن غير أن الاسم له معنى وصورة فيدعى الله بمعنى الاسم ويدعى الرحمن بصورته لأن الرحمن هو المنعوت بالنفس وبالنفس ظهرت الكلمات الإلهية في مراتب الخلاء الذي ظهر فيه العالم فلا ندعوه إلا بصورة الاسم وله صورتان صورة عندنا من أنفاسنا وتركيب حروفنا وهي التي ندعوه بها وهي أسماء الأسماء الإلهية وهي كالخلع عليها ونحن بصورة هذه الأسماء مترجمون عن الأسماء الإلهية ولها صور من نفس الرحمن من كونه قائلا ومنعوتا بالكلام وخلف تلك الصور المعاني التي هي كالأرواح للأسماء الإلهية التي يذكر الحق بها نفسه وهي من نفس الرحمن فله الأسماء الحسنى وأرواح تلك الصور هي التي لاسم الله خارجة عن حكم النفس لا تنعت بالكيفية

{ وَلا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ } “Ve zalimlerin ise... artırmaz” nefsanî şehvetlere meyletmek suretiyle kemalden nasiplerini eksiltenlerin, { إِلَّا خَساراً } “ancak ziyanını [artırır]” nefislerinin inkâr ve benzeri sıfatlarıyla zuhurunun artması sebebiyle. { وَإِذا أَنْعَمْنا عَلَى الْإِنْسانِ أَعْرَضَ وَنَأى بِجانِبِهِ } “İnsana nimet verdiğimiz zaman yüz çevirir ve yan çizer” nimet sebebiyle Mün'im'den (nimet verenden) perdelenir ve şükretmez. { وَإِذا مَسَّهُ الشَّرُّ كانَ يَؤُساً } “Ona bir şer dokunduğunda ise pek ümitsiz olur” Allah Teâlâ'nın büyük kudretini bilmediğinden dolayı [böyle olur] ve sabretmez. { قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ } “De ki: Herkes kendi mizaç ve karakterine göre amel eder” istidadına uygun olan kendi yoluna göre [amel eder]. Her kap içindekini sızdırır. { وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي } “Sana ruhtan sorarlar. De ki: Ruh Rabbimin emrindendir” yani ibda âlemindendir; o da şekilden, renkten, yönden ve mekândan münezzeh olan zatlar âlemidir. Bu sebeple perdelenmiş olanların onu idrak etmesi mümkün değildir. { وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا } “Size ilimden ancak pek az bir şey verilmiştir” o da duyulur şeylerin ilmidir. { مَنْ يَهْدِ اللَّهُ } “Allah kime hidayet ederse” ezelî inayetinin gereği olarak nuruyla [hidayet ederse], { فَهُوَ الْمُهْتَدِ } “işte doğru yolu bulan odur” başkası değil. { وَمَنْ يُضْلِلْ } “Kimi de saptırırsa” o nuru ondan menederek [saptırırsa], { فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِياءَ } “artık onlar için dostlar bulamazsın” O'ndan başka kendilerini hidayete erdirecek veya O'nun (azze ve celle) kahrından koruyacak [dostlar bulamazsın]. { وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ } “Ve kıyamet günü onları yüzüstü haşrederiz” süflî (aşağı) yöne doğru çekilmelerinden ötürü; { عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا } “Körler, dilsizler ve sağırlar olarak” çünkü bunlar dünyadaki hallerine uygun hallerdir. { إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذا يُتْلى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ سُجَّداً } “Şüphesiz ondan önce kendilerine ilim verilenlere [Kur'an] okunduğu zaman, çeneleri üstüne secdeye kapanırlar” onun hak olduğunu bildiklerinden ve onda saklı olan sırlara vakıf olduklarından dolayı. { وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ يَبْكُونَ } “Ve çeneleri üstüne kapanıp ağlarlar” O'nun azametinden yahut onu indirene duyulan iştiyaktan ve O'na kavuşma sevgisinden dolayı [ağlarlar]. Ebû Ya'kûb es-Sûsî şöyle demiştir: 'Ağlamak çeşit çeşittir: Allah Teâlâ'dan ağlamak; bu, başlangıçta kalemin yazdığı ve sonda açığa çıkacak olan şeyin korkusundan ağlamaktır. Allah azze ve celle için ağlamak; bu, Hakk Teâlâ'dan kaçırdığı şeylere hayıflanarak ağlamaktır. Allah için (celle celâluhu) ağlamak; bu, O'nun zikri ve vaad ile vaîdinin zikri esnasında ağlamaktır. Allah ile ağlamak; bu da kulun ağlamasında kendisinden hiçbir pay bulunmaksızın ağlamasıdır.' Kāsım şöyle demiştir: 'Ağlamak kısımlara ayrılır: Cahillerin bilmediklerine ağlaması, âlimlerin kusurlarına ağlaması, salihlerin kaçırma korkusuyla ağlaması, imamların öne geçilme korkusuyla ağlaması, kalp ehli süvarilerin heybet ve haşyet sebebiyle ağlamasıdır; muvahhidlerin ise ağlaması yoktur.' Bu ayette semâya (dinlemeye) bir tür işaret vardır. Kur'an dinlemekten daha şereflisi ise yoktur; zira o ruh ve reyhandır. { قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ } “De ki: İster Allah diye dua edin, ister Rahman diye dua edin” denildi ki: Allah'a dua etmek zatında fena bulmakla, Rahman'a dua etmek ise sıfatında fena bulmakladır. Rahmaniyet sıfatı sıfatların anasıdır ve Sübhânehu arşına onunla istiva etmiştir. Buradan anlaşılır ki var etmenin gayesi varlıkların rahmete ermesinden başka bir şey değildir. { أَيًّا ما تَدْعُوا } “Hangisiyle dua ederseniz edin” yani bu iki makamdan hangisini talep ederseniz edin; { فَلَهُ } “O'nundur” bu iki makamda O Teâlâ'nındır; { الْأَسْماءُ الْحُسْنى } “en güzel isimler” senin için değil; çünkü sen orada var değilsin. Zatta fena meselesinde bu açıktır; zikredilen sıfatta fenaya gelince, Rahman o zattan başkasına isim olmaya elverişli değildir ve o sıfatın başkası için sübutu mümkün değildir. Sana gizli değildir ki bu tevile göre { فَلَهُ } zamiri, tefsirdeki merciine dönmektedir. el-Fütûhâtü'l-Mekkiyye'de şöyle denilmektedir: 'Allah Teâlâ en güzel isimleri, Rahman için olduğu gibi Allah için de kılmıştır. Ancak ismin bir manası ve bir sureti vardır. Allah'a ismin manasıyla dua edilir; Rahman'a ise onun suretiyle dua edilir. Çünkü Rahman, nefesle nitelenendir ve ilahî kelimeler, âlemin zuhur ettiği feza mertebelerinde nefes ile zuhur etmiştir. Bu sebeple O'na ancak ismin suretiyle dua ederiz. Onun iki sureti vardır: Biri nefeslerimizden ve harflerimizin terkibinden meydana gelen, bizim katımızdaki surettir ki O'na bununla dua ederiz. Bunlar ilahî isimlerin isimleridir ve onların üzerine giydirilmiş hil'atler gibidir. Biz bu isimlerin suretiyle ilahî isimlerin tercümanlarıyız. Diğer suretler ise Rahman'ın nefesindendir; O'nun mütekellim olması ve kelam ile vasıflanması cihetiyledir. Bu suretlerin arkasında, Hakk'ın kendisiyle nefsini zikrettiği ilahî isimlerin ruhları mesabesindeki manalar vardır ve bunlar Rahman'ın nefesindendir. Dolayısıyla en güzel isimler O'nundur. Bu suretlerin ruhları ise Allah ismine ait olup nefes hükmünün dışındadır, keyfiyet ile nitelenmezler.

وهي لصور الأسماء النفسية الرحمانية كالمعاني للحروف، ولما علمنا هذا وأمرنا بأن ندعوه سبحانه وخيرنا بين الاسمين الجليلين فإن شئنا دعوناه بصور الأسماء النفسية الرحمانية وهي الهمم الكونية التي في أرواحنا وإن شئنا دعوناه بالأسماء التي من أنفاسنا بحكم الترجمة فإذا تلفظنا بها أحضرنا في نفوسنا أما الله فننظر المعنى وأما الرحمن فننظر صورة الاسم الإلهي النفسي الرحماني كيفما شئنا فعلنا فإن دلالة الصورتين منا ومن الرحمن على المعنى واحد سواء علمنا ذلك أو لم نعلمه اه، وهو كلام يعسر فهمه إلا على من شاء الله تعالى بيد أنه ليس فيه حمل الدعاء على ما سمعت وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً فضلا عن أن

Onlar, harflerin manaları gibi nefesî Rahmanî isimlerin suretleri içindir. Biz bunu bilip O'na (sübhânehu) dua etmekle emrolunduğumuzda ve bu iki yüce isim arasında muhayyer kılındığımızda; dilersek O'na nefesî Rahmanî isimlerin suretleriyle dua ederiz ki bunlar ruhlarımızdaki kevnî himmetlerdir; dilersek tercüme hükmüyle nefeslerimizden olan isimlerle dua ederiz. Onları telaffuz ettiğimizde nefislerimizde hazır kılarız: Allah'a gelince manaya bakarız; Rahman'a gelince ise nefesî Rahmanî ilahî ismin suretine bakarız. Nasıl dilersek öyle yaparız; zira bizden ve Rahman'dan olan iki suretin manaya delaleti birdir; bunu bilsek de bilmesek de.' [İbnü'l-Arabî'nin sözü] burada bitti. Bu, Allah Teâlâ'nın dilediği kimseler müstesna, anlaşılması güç bir kelamdır; ancak bu sözde duayı işittiğin manaya hamletmek yoktur. { وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً } “Ve de ki: Hamd, çocuk edinmeyen Allah'a mahsustur”

يكون له سبحانه ولد بطريق التولد وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ فلا مدخل لغيره تعالى في ملكية شيء على الحقيقة وما يوجد بسبب ليس السبب إلا آلة له ولا تملك الآلة شيئا بل لا شيء إلا وهو صنعه تعالى على الحقيقة والسرير مثلا وإن أضيف إلى النجار من حيث الصنعة إلا أنه في الحقيقة آلة كالقدوم ولا يضاف العمل إلى الآلة على الحقيقة كذا قيل، وللشيخ قدس سره كلام في هذا المقام يفصح عن بعض هذا ذكره في الباب الثامن والتسعين بعد المائة فارجع إليه وتدبر، وكذا له كلام في هذا المقام يفصح عن بعض هذا ذكره في الباب الثامن التسعين بعد المائة فارجع إليه وتدبر، وكذا له كلام في قوله سبحانه وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ لكن يغني عنه ما قدمناه وَكَبِّرْهُ تَكْبِيراً قال بعضهم: تكبيره تعالى أن تعلم أنك لا تطيق أن تكبره إلا به، وقال ابن عطاء تكبيره ﷿ بتعظيم منته وإحسانه في القلب بالعلم بالتقصير في الشكر وكيف يوفي أحد شكره تعالى ونعمه جل وعلا لا تحصى وآلاؤه لا تستقصى، هذا وقد تم بفضل الله تعالى تفسير هذه السورة الكريمة.

doğurma/doğma yoluyla O'nun (sübhânehu) bir çocuğunun olması şöyle dursun. { وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ } “Mülkte O'nun hiçbir ortağı yoktur” dolayısıyla hakikat üzere hiçbir şeyin mülkiyetinde O Teâlâ'dan başkasının dahli yoktur. Bir sebeple var olan şeye gelince; sebep O'nun için ancak bir alettir ve alet hiçbir şeye malik olamaz; bilakis hakikatte hiçbir şey yoktur ki O Teâlâ'nın sanatı olmasın. Mesela sedir, yapılış bakımından marangoza nispet edilse bile o hakikatte keser gibi bir alettir ve amel hakikatte alete nispet edilmez; böyle denilmiştir. Şeyh'in (kuddise sirruh) bu makamda bunun bir kısmını açıklayan sözü vardır; bunu yüz doksan sekizinci babda zikretmiştir, oraya müracaat et ve düşün. Aynı şekilde O'nun (sübhânehu) { وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ } “Acizlikten dolayı O'nun bir yardımcı dostu da olmamıştır” kavli hakkında da bir sözü vardır; fakat daha önce sunduğumuz izah ona ihtiyaç bırakmaz. { وَكَبِّرْهُ تَكْبِيراً } “Ve O'nu tekbir ile yücelt” Bazıları şöyle demiştir: O Teâlâ'yı tekbir etmen; O'nu ancak O'nun vasıtasıyla tekbir etmeye güç yetirebileceğini bilmendir. İbn Atâ ise şöyle demiştir: O'nu (azze ve celle) tekbir etmek; şükürdeki kusuru bilerek kalpte O'nun minnetini ve ihsanını tazim etmekledir. Bir kimse O Teâlâ'nın şükrünü nasıl tam olarak yerine getirebilir ki O'nun (celle ve alâ) nimetleri sayılamaz ve lütufları tüketilemez. Allah Teâlâ'nın lütfuyla bu yüce surenin tefsiri tamamlandı.