Binûn

İsrâ Suresi — 14. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ويشهد له ما

Buna şu rivayet şahitlik eder:

أخرجه أحمد والنسائي والحاكم وصححه عن أبي ذر أنه تلا هذه الآية وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ إلخ فقال: حدثني الصادق المصدوق ﷺ أن الناس يحشرون يوم القيامة على ثلاثة أفواج فوج طاعمين كاسين راكبين وفوج يمشون ويسعون وفوج تسحبهم الملائكة على وجوههم

Ahmed, Nesâî ve Hâkim'in (sahih olduğunu belirterek) Ebû Zerr'den rivayet ettiklerine göre o, { وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ } “Kıyamet gününde onları yüzükoyun... toplayacağız” ayetini okumuş ve şöyle demiştir: 'Bana sâdık ve masdûk [olan Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem, kıyamet gününde insanların üç grup halinde haşrolunacaklarını anlattı: Bir grup karınları tok, giyinik ve binitli; bir grup yürüyerek ve koşarak; bir grubu da melekler yüzleri üzerinde sürükler.'

،

,

وأخرج أحمد والنسائي والترمذي وحسنه عن معاوية بن حيدة قال: قال رسول الله ﷺ «إنكم تحشرون رجالا وركبانا وتجرون على وجوهكم»

Ahmed, Nesâî ve Tirmizî (hasen olduğunu belirterek) Muâviye b. Hayde'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Sizler yaya olarak, binitli olarak ve yüzleriniz üzerinde sürüklenerek haşrolunacaksınız.»

وليطلب وجه الجمع فإن لم يوجد فالمعول عليه ما شهد له حديث الشيخين، ولا تعين الآية أعني قوله تعالى: يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلى وُجُوهِهِمْ الثاني لأن القرآن يفسر بعضهم بعضا لأنها في حالهم بعد دخول النار وما هنا في حالهم قبل فتغايرا، وزعم بعضهم أن الكلام على المجاز وذلك كما يقال للمنصرف خائبا عن أمر مهموما انصرف على وجهه فالمراد ونحرهم يوم القيامة مهمومين خائبين، وكأن الداعي لهذا الارتكاب أنه قد روي عن ابن عباس حمل الأحوال الآنية على المجاز وحينئذ تكون جميع الأحوال على طراز واحد ولا يخفى عليك فإياك أن تلتفت إلى تأويل نطقت السنة النبوية بخلافه ولا تعبأ بقوم يفعلون ذلك عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا أحوال من الضمير المستكن في الجار والمجرور الواقع حالا أولا وفي إرشاد العقل السليم أنها أحوال من الضمير المجرور في الحال السابقة، والأول أبعد عن القيل والقال، وجوز أبو البقاء كون ذلك بدلا من تلك الحال وهو كما ترى.

Bu rivayetleri uzlaştırma yolu aranmalıdır; şayet bulunamazsa dayanak noktası, Şeyhân'ın hadisinin şahitlik ettiği görüştür. Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلى وُجُوهِهِمْ } “O gün yüzükoyun ateşte sürüklenecekler” ayeti -Kur'an'ın bir kısmı diğerini tefsir eder gerekçesiyle- ikinci ihtimali kesin kılmaz; zira bu ayet onların cehenneme girişlerinden sonraki halleri hakkındadır, buradaki ise girmeden önceki halleri hakkındadır, dolayısıyla ikisi farklıdır. Bazıları bu ifadenin mecaz olduğunu ileri sürmüşlerdir; nitekim bir işten hayal kırıklığına uğramış ve kederli olarak dönen kimse için 'yüzü üzerine döndü gitti' denilir. Buna göre mana: 'Kıyamet gününde onları kederli ve hüsrana uğramış olarak toplarız' demektir. Bu zorlama yoruma sevk eden gerekçe, İbn Abbâs'tan gelecek hâl bildiren lafızların mecaza hamledildiğinin rivayet edilmiş olmasıdır; bu takdirde bütün hâller tek bir tarzda olmuş olur. Ancak bu sana gizli kalmaz; sünnet-i nebeviyyenin hilafını açıkça beyan ettiği bir te'vile asla iltifat etme ve bunu yapan bir topluluğa da aldırma. { عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا } “körler, dilsizler ve sağırlar olarak” lafızları, önce hâl konumunda bulunan câr-mecrûrdaki müstetir zamirden hâldirler. İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de ise bunların önceki hâldeki mecrûr zamirden hâl oldukları belirtilmiştir; birinci görüş dedikodudan daha uzaktır. Ebü'l-Bekâ bunların o hâlden bedel olmasını da caiz görmüştür ki bu da gördüğün gibidir.

واستظهر أبو حيان كون المراد مما ذكر حقيقته ويكون ذلك في مبدأ الأمر ثم يرد الله تعالى إليهم أبصارهم ونطقهم وسمعهم فيرون النار ويسمعون زفيرها وينطقون بما حكى الله تعالى عنهم في غير موضع.

Ebû Hayyân ise zikredilen durumun hakikat olmasını ve bunun işin başında meydana gelmesini, ardından Allah Teâlâ'nın onların gözlerini, konuşmalarını ve işitmelerini kendilerine geri vermesini; böylece ateşi görüp onun uğultusunu işiteceklerini ve Allah Teâlâ'nın başka yerlerde kendilerinden naklettiği sözleri söyleyeceklerini kuvvetli bir görüş olarak değerlendirmiştir.

نعم قد يختم على أفواههم في البين، وقيل هو على المجاز على معنى أنهم لفرط الحيرة والذهول يشبهون أصحاب هذه الصفات أو على معنى أنهم لا يرون شيئا يسرهم ولا يسمعون كذلك ولا ينطقون بحجة كما أنهم كانوا في الدنيا لا يستبصرون ولا ينطقون بالحق ولا يسمعونه وأخرج ذلك ابن جرير وابن أبي حاتم عن ابن عباس وروي أيضا عن الحسن فنزل ما يقولونه ويسمعونه ويبصرونه منزلة العدم لعدم الانتفاع به، ولا يعكر عليه أن بعض الآيات يدل على سلب بعض القوى عنهم لاختلاف الأوقات، وقيل عميا عن النظر إلى ما جعل الله تعالى لأوليائه بكما عن الكلام معه سبحانه صما عما مدح الله تعالى به أولياءه، وقيل يحصل لهم ذلك حقيقة بعد قوله تعالى لهم اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ [المؤمنون: ١٠٨] وعلى هذا تكون الأحوال مقدرة كقوله تعالى مَأْواهُمْ أي مستقرهم جَهَنَّمُ على تقدير جعله حالا ويحتمل أن يكون استئنافا، وقوله سبحانه كُلَّما خَبَتْ زِدْناهُمْ سَعِيراً يحتمل أيضا الاستئناف ويحتمل أن يكون حالا من جهنم كما قال أبو البقاء، وجعل العامل في الحال معنى المأوى، وقال الطبرسي: هو حال

Evet, bu arada ağızları mühürlenebilir de. Bir görüşe göre ise bu mecazdır; mana şudur: Onlar aşırı şaşkınlık ve dehşetten ötürü bu vasıfların sahiplerine benzerler. Yahut mana: Dünyada gerçeği görmedikleri, hakkı söylemedikleri ve onu işitmedikleri gibi [ahirette de] kendilerini sevindirecek hiçbir şey görmezler, böyle bir şey işitmezler ve hiçbir delil öne süremezler. Bunu İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan rivayet etmiş, ayrıca Hasan'dan da rivayet edilmiştir. Böylece söyledikleri, işittikleri ve gördükleri şeyler, kendisinden faydalanılmadığı için yok hükmünde sayılmıştır. Bazı ayetlerin onlardan bazı kuvvetlerin çekilip alındığına delalet etmesi buna halel getirmez, zira vakitler farklıdır. Bir görüşe göre ise: Allah Teâlâ'nın dostları için hazırladıklarına bakmaktan yana kör, O'nunla sübhânehu konuşmaktan yana dilsiz ve Allah Teâlâ'nın dostlarını övdüğü şeyleri işitmekten yana sağırdırlar. Bir diğer görüşe göre ise: Allah Teâlâ'nın onlara { اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ } “Yıkılıp gidin orada, benimle konuşmayın!” buyurmasından sonra bu durum onlarda hakikaten meydana gelir. Buna göre bu hâller, Allah Teâlâ'nın { مَأْواهُمْ } “onların barınağı” yani yerleşecekleri yer { جَهَنَّمُ } “cehennemdir” buyruğunda olduğu gibi takdiri bir hâl olur; bunun istînâf cümlesi olması da muhtemeldir. Allah Teâlâ'nın: { كُلَّما خَبَتْ زِدْناهُمْ سَعِيراً } “Ateş dindikçe onların alevini artırırız” buyruğunun da istînâf olması muhtemeldir, Ebü'l-Bekâ'nın dediği gibi cehennem kelimesinden hâl olması da muhtemeldir; o, hâlin âmilini me'vâ (barınak) manası kılmıştır. Tabersî ise şöyle demiştir: Bu,

منها لأنها توضع (١) متلظ ومتسعر ولولا ذلك ما جعل حالا منها.

ondan hâldir; çünkü cehennem alevlenen ve tutuşan bir yer olarak vaz'edilmiştir (1); şayet böyle olmasaydı ondan hâl kılınmazdı.

وجوز جعله حالا مما جعلت الجملة الأولى منه لكن بعد اعتبارها في النظم والرابط الضمير المنصوب في زِدْناهُمْ وهو كما ترى والاستئناف أقل مؤنة، والخبو وكذا الخبو بضمتين وتشديد وهما مصدرا خبت النار سكون اللهب قال في البحر: يقال خبت النار تخبو إذا سكن لهبها وخمدت إذا سكن جمرها وضعف وهمدت إذا طفئت جملة، وقال الراغب: خبت النار سكن لهبها وصار عليها خباء من رماد أي غشاء، وفي القاموس تفسير خبت بسكنت وطفئت وتفسير طفئت بذهب لهبها وفيه مخالفة لما في البحر والأكثرون على ما فيه، ومن الغريب ما أخرجه ابن الأنباري عن أبي صالح من تفسير خَبَتْ في الآية بحميت وهو خلاف المشهور والمأثور، والسعير اللهب، والمعنى كلما سكن لهبها بأن أكلت جلودهم ولحومهم ولم يبق ما تتعلق به النار وتحرقه زدناهم لهبا وتوقدا بأن أعدناهم على ما كانوا فاستعرت النار بهم وتوقدت، أخرج ابن جرير وابن المنذر وغيرهما عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال في الآية إن الكفرة وقود النار فإذا أحرقتهم فلم يبق شيء صارت جمرا تتوهج فذلك خبوها فإذا بدلوا خلقا جديدا عاودتهم، ولعل ذلك على ما قاله بعض الأجلة عقوبة لهم على إنكارهم الإعادة بعد الإفناء بتكررها مرة بعد الأخرى ليروها عيانا حيث لم يروها برهانا كما يفصح عنه ما بعد. واستشكل ما ذكر بأن قوله تعالى: كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها [النساء: ٥٦] يدل على أن النار لا تتجاوز عن إنضاجهم إلى إحراقهم وإفنائهم فيعارض ذلك، وأجاب بعضهم بأن تبديلهم جلودا غيرها بإحراقها وإفنائها وخلق غيرها فكأنه قيل كلما نضجت جلودهم أحرقناها وأفنيناها وخلقنا لهم غيرها، وبعض بأن المراد كلما نضجت جلودهم كمال النضج بأن يبلغ شيها إلى حد لو بقيت عليه لا يحس صاحبها بالعذاب وهو مرتبة الاحتراق بدلناهم إلخ ويدل على ذلك قوله تعالى: لِيَذُوقُوا الْعَذابَ [النساء: ٥٦] ، وقال الخفاجي: أجيب بأنه يجوز أن يحصل لجلودهم تارة النضج وتارة الإفناء أو كل منهما في حق قوم على أنه لا سد لباب المجاز بأن يجعل النضج عبارة عن مطلق تأثير النار إذ لا يحصل في ابتداء الدخول غير الإحراق دون النضج اه. ولا يخفى ما في قوله بأن يجعل النضج: عبارة عن مطلق تأثير النار من المساهلة، وفي قوله:

Birinci cümlenin hâl kılındığı şeyden bunun da hâl kılınması caiz görülmüştür; ancak nazımdaki konumu dikkate alındıktan sonra ve râbıt da { زِدْناهُمْ } içindeki mansup zamirdir; bu durum gördüğün gibidir ve istînâf olması daha az külfetlidir. Habv (الخبو) ve iki damme ve şedde ile hubuv (الخُبُوّ) kelimeleri 'habeti'n-nâr' fiilinin masdarları olup alevin sakinleşmesi demektir. el-Bahr'da şöyle der: Alevi dindiğinde 'habeti'n-nâru tahbû', közü yatışıp zayıfladığında 'hamadet', tamamen söndüğünde ise 'hamedet' denir. Râgıb şöyle demiştir: Ateş dindiğinde alevi yatışır ve üzerinde külden bir örtü (hibâ') oluşur. el-Kâmûs'ta 'habet', yatıştı ve söndü diye tefsir edilmiş; 'söndü' ifadesi ise alevinin gitmesi olarak açıklanmıştır. Bunda el-Bahr'daki açıklamaya aykırılık vardır; çoğunluk ise oradaki açıklamayı benimsemiştir. Garip olan hususlardan biri, İbnü'l-Enbârî'nin Ebû Sâlih'ten naklettiği, ayetteki { خَبَتْ } lafzının 'kızıştı' şeklinde tefsir edilmesidir ki bu meşhur ve me'sûr olana aykırıdır. Saîr ise alev demektir. Mana şudur: Derilerini ve etlerini yiyip bitirmesi sebebiyle ateşin tutunup yakacağı bir şey kalmayarak alevi her dindiğinde, onları eski hallerine iade ederek alevlerini ve tutuşmalarını artırırız; böylece ateş onlarla alevlenir ve tutuşur. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve diğerleri İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Kâfirler ateşin yakıtıdır. Ateş onları yakıp geriye bir şey bırakmayınca parıldayan bir köz haline gelir; işte ateşin dinmesi budur. Onlar yeni bir yaratılışla değiştirildiklerinde ateş onlara tekrar döner.' Bazı ileri gelen âlimlerin belirttiği üzere bu durum, belki de yok edildikten sonra yeniden diriltilmeyi inkâr etmelerinin bir cezası olarak, delil ile göremedikleri şeyi bizzat gözleriyle görmeleri için bu diriltmenin birbiri ardınca tekrarlanması şeklindedir; nitekim sonraki ayet de bunu açıkça ifade etmektedir. Burada zikredilen hususa dair şöyle bir müşkül ileri sürülmüştür: Allah Teâlâ'nın: { كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها } “Derileri piştikçe, azabı tatsınlar diye onları başka derilerle yenileriz” buyruğu, ateşin onları sadece pişirmekle yetinmeyip yakıp yok etmeye geçmediğine delalet eder, dolayısıyla bu durum [önceki izafla] çelişir. Bazıları buna şöyle cevap vermiştir: Onlara başka deriler verilmesi, mevcut derilerin yakılıp yok edilmesi ve yenilerinin yaratılması iledir; sanki 'derileri piştikçe onları yakıp yok ettik ve kendilerine başka deriler yarattık' denilmiş gibidir. Bazıları ise şöyle cevap vermiştir: Kastedilen, derileri tam manasıyla piştiğinde yani yanmaları öyle bir dereceye ulaştığında ki o halde kalsalar sahibi azabı hissetmez -ki bu yanıp kül olma mertebesidir- onları değiştiririz demektir; buna Allah Teâlâ'nın { لِيَذُوقُوا الْعَذابَ } “azabı tatsınlar diye” buyruğu delalet eder. el-Hafâcî şöyle demiştir: 'Şöyle cevap verilmiştir: Onların derilerinde bazen pişme bazen de yok olma meydana gelebilir veya bir topluluk hakkında biri, diğeri hakkında öbürü gerçekleşir. Kaldı ki pişme ifadesinin ateşin mutlak tesirinden kinaye yapılması suretiyle mecaz kapısı kapatılmış değildir; zira ateşe ilk girişte pişme olmaksızın sadece yakma meydana gelmez' [el-Hafâcî'den nakil bitti]. Pişmeyi 'ateşin mutlak tesirinden ibaret kılmak' sözündeki gevşeklik ve onun:

إذ لا يحصل إلخ منع ظاهر، وذكر أنه أورد على الجواب الأول أن كلمة كلما تنافيه وفيه بحث فتأمل، وربما يتوهم أن بين هذه الآية وقوله تعالى: لا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ [البقرة: ١٦٢، آل عمران: ٨٨] تعارضا لأن الخبو يستلزم التخفيف وهو مدفوع بأن الخبو سكون اللهب كما سمعت، واستلزامه تخفيف عذاب النار ممنوع، على أنا لو سلمنا الاستلزام، فالعذاب الذي لا يخفف ليس منحصرا بالعذاب بالنار والإيلام بحراراتها وحينئذ فيمكن أن يعوض ما فات منه بسكون اللهب بنوع آخر من العذاب مما لا يعلمه إلا الله تعالى. وذكر الإمام أن قوله سبحانه زِدْناهُمْ سَعِيراً يقتضي ظاهره أن الحالة الثانية أزيد من الحالة الأولى فتكون الحالة الأولى تخفيفا بالنسبة إلى الحالة الثانية، وأجاب بأنه حصل في الحالة الأولى خوف حصول الثانية فكان العذاب شديدا، ويحتمل أن يقال: لما عظم العذاب صار التفاوت الحاصل في أثنائه غير مشعور به نعوذ بالله تعالى منه اه، وقد يقال: ليس في الآية أكثر من ازدياد توقدهم ولعله لا يستلزم ازدياد عذابهم، والمراد من الآية كلما أحرقوا أعيدوا إلا أنه عبر بما عبر للمبالغة، ويشير إلى كون المراد ذلك قوله تعالى: زِدْناهُمْ دون زدناها فتدبر ذلِكَ أي العذاب المفهوم من قوله سبحانه كلما خبت زدناهم سعيرا أو إلى جميع ما ذكر من حشرهم على وجوههم عميا وبكما وصما إلخ، والمفهوم مما ذكرنا مندرج فيه

“Zira meydana gelmez...” şeklindeki gerekçe açık bir mendir (itirazdır). Birinci cevaba, [ayetteki] { كُلَّمَا } kelimesinin onunla çeliştiği şeklinde bir itiraz getirildiği zikredilmiştir; fakat bunda bir inceleme/tartışma payı vardır, iyi düşün! Muhtemelen bu ayet ile Allah Teâlâ'nın { لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ } “Onlardan azap hafifletilmez” (el-Bakara 2/162; Âl-i İmrân 3/88) buyruğu arasında bir çelişki olduğu vehmedilebilir. Zira sönmeye yüz tutma (habv), [azabın] hafifletilmesini gerektirir. Bu [vehim], habv kelimesinin -işittiğin gibi- alevin sakinleşmesi manasına gelmesiyle defedilmiştir; alevin sakinleşmesinin cehennem azabının hafiflemesini gerektirdiği iddiası ise kabul edilemez (memnûdur). Kaldı ki bu gerekliliği kabul etsek bile, hafifletilmeyecek olan azap yalnızca ateşle azap edilmekten ve onun hararetiyle elem duymaktan ibaret değildir. Bu durumda alevin sakinleşmesiyle eksilen kısmın, ancak Allah Teâlâ'nın bileceği başka bir azap türüyle telafi edilmesi mümkündür. İmam [Fahreddin er-Râzî] şöyle zikretmiştir: Yüce Allah'ın { زِدْنَاهُمْ سَعِيرًا } “onlara alevli ateşi artırdık” buyruğunun zahiri, ikinci durumun birinci durumdan daha şiddetli olmasını gerektirir; dolayısıyla birinci durum, ikinci duruma nispetle bir hafifleme sayılır. Buna da şöyle cevap vermiştir: Birinci durumda, ikincisinin başa gelme korkusu hâsıl olduğu için azap [yine de] pek şiddetliydi. Şöyle denilmesi de muhtemeldir: Azap son derece büyük olduğu için, onun esnasında meydana gelen farklılık hissedilmez hâle gelmiştir -bundan Allah Teâlâ'ya sığınırız- (İntihâ). Şöyle de denilebilir: Ayette onların alevlenişinin/tutuşmasının artmasından fazlası yoktur ve bu durum belki azaplarının artmasını gerektirmez. Ayetten murat ise her ne zaman yansalar [azap için tekrar] iade edilecekleridir; ancak mübalağa maksadıyla bu lafızla ifade buyrulmuştur. Murâdın bu olduğuna Allah Teâlâ'nın “زدناها” (onu artırdık) yerine { زِدْنَاهُمْ } “onlara artırdık” buyurması işaret etmektedir; iyi düşün! { ذٰلِكَ } “İşte bu”; yani Yüce Allah'ın { كُلَّمَا خَبَتْ زِدْنَاهُمْ سَعِيرًا } “[Alev] söndükçe onlara alevli ateşi artırırız” buyruğundan anlaşılan azaba veya onların yüzüstü, kör, dilsiz ve sağır olarak haşredilmelerine vb. zikredilenlerin tamamına [işarettir]. Zikrettiklerimizden anlaşılan mana da bunun kapsamına dâhildir.

جَزاؤُهُمْ بِأَنَّهُمْ أي بسبب أنهم كَفَرُوا بِآياتِنا القرآنية والآفاقية الدالة على صحة الإعادة دلالة واضحة أو على صحة ما أرسلناك به مطلقا فيشمل ما ذكر، وذلِكَ مبتدأ وجزاؤهم خبره والظرف متعلق به، وحوز أن يكون جَزاؤُهُمْ مبتدأ ثانيا والظرف خبره والجملة خبر لذلك، وأن يكون جَزاؤُهُمْ بدلا من ذلك أو بيانا والخبر هو الظرف، وقيل ذلك خبر مبتدأ محذوف أي الأمر ذلك وما بعده مبتدأ وخبر، وليس بشيء وَقالُوا منكرين أشد الإنكار أَإِذا كُنَّا عِظاماً وَرُفاتاً هو في الأصل كما قال الراغب كالفتات ما تكسر وتفرق من التبن والمراد هنا بالين متفرقين أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِيداً إما مصدر مؤكد من غير لفظه أي لمبعوثون بعثا جديدا وإما حال أي مخلوقين مستأنفين.

{ جَزاؤُهُمْ بِأَنَّهُمْ } “onların cezasıdır; çünkü onlar” yani şu sebeptendir ki { كَفَرُوا بِآياتِنا } “ayetlerimizi inkâr ettiler”; yeniden dirilişin doğruluğuna açıkça delalet eden Kur'anî ve afakî ayetlerimizi yahut seni gönderdiğimiz şeyin doğruluğuna mutlak olarak delalet eden ayetleri inkâr ettiler ki bu zikredileni de kapsar. { ذلِكَ } mübteda, { جَزاؤُهُمْ } onun haberi, zarf da ona müteallıktır. { جَزاؤُهُمْ } ifadesinin ikinci mübteda, zarfın onun haberi, cümlenin de zâlike'nin haberi olması; { جَزاؤُهُمْ } ifadesinin zâlike'den bedel veya beyan, haberin ise zarf olması da caiz görülmüştür. Zâlike'nin mahzuf bir mübtedanın haberi olduğu -yani 'durum böyledir'- ve sonrasının da mübteda ve haber olduğu söylenmiştir ki bu bir şey değildir. { وَقالُوا } “ve şöyle dediler” son derece şiddetli bir şekilde inkâr ederek: { أَإِذا كُنَّا عِظاماً وَرُفاتاً } “Biz kemik ve ufalanmış toprak olduğumuz zaman mı”; rufât aslen Râgıb'ın dediği gibi saman vb. şeylerin kırılıp ufalanmış ve dağılmış kırıntıları gibidir, buradaki murat ise çürüyüp dağılmış olmaktır; { أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِيداً } “gerçekten biz mi yeni bir yaratılışla diriltileceğiz?”; bu ya kendi lafzından olmayan tekit edici bir masdardır -yani 'yeni bir diriltilişle diriltileceğiz'- ya da hâldir; yani 'yeniden yaratılmışlar olarak.'

أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ أي ألم يتفكروا ولم يعلموا أن الله تعالى الذي قدر على خلق هذه الأجرام والأجسام الشديدة العظيمة التي بعض ما تحويه البشر قادِرٌ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ من الأنس أي ومن هو قادر على ذلك كيف لا يقدر على إعادتهم وهي أهون عليه جل وعلا، وقال بعض المحققين: مثل هنا مثلها في- مثلك لا يبخل- أي قادر على أن يخلقهم، والمراد بالخلق الإعادة كما عبر عنها أو لا بذلك حيث قيل خَلْقاً جَدِيداً ولا يخلو عن بعد، وزعم بعضهم أن المراد قادر على أن يخلق عبيدا آخرين يوحدونه تعالى، ويقرون بكمال حكمته وقدرته ويتركون ذكر هذه الشبهات الفاسدة كقوله تعالى: وَيَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ [فاطر: ١٦] وقوله سبحانه:

{ أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } “Görmediler mi ki gökleri ve yeri yaratan Allah” yani düşünmediler ve bilmediler mi ki, insanların kapsadığı şeylerin sadece bir kısmı olduğu bu son derece muhkem ve büyük cisimleri ve varlıkları yaratmaya kadir olan Allah Teâlâ, { قادِرٌ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ } “kendilerinin benzerini yaratmaya da kâdirdir”; yani insan cinsinden benzerlerini yaratmaya kadirdir. Buna kadir olan Zat, kendilerine nispetle daha kolay olan onları iade etmeye nasıl kadir olmasın ki! Bazı muhakkik âlimler şöyle demiştir: Buradaki misl kelimesi 'senin gibisi cimrilik etmez' sözündeki misl gibidir; yani 'onları yaratmaya kadirdir'. Yaratmaktan murat ise iadedir; nitekim daha önce { خَلْقاً جَدِيداً } denilerek iade bu lafızla ifade edilmişti; fakat bu uzak bir ihtimalden uzak değildir. Bazıları ise kastedilenin, Allah Teâlâ'yı birleyen, O'nun tam hikmetini ve kudretini ikrar eden ve bu batıl şüpheleri zikretmeyi terk eden başka kullar yaratmaya kadir olduğu şeklinde olduğunu ileri sürmüşlerdir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَيَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ } “ve yeni bir yaratılış [topluluk] getirir” ve Allah Teâlâ'nın:

وَيَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ [التوبة: ٣٩] وفيه أنه لا يلائم السياق كما لا يخفى على ذوي الأذواق، ثم اعلم أن ظاهر الآية أن الكفرة أنكروا إعادتهم يوم القيامة على معنى جمع أجزائهم المتفرقة وعظامهم المتفتتة وتاليفها وإفاضة الحياة عليها كما كانت في الدنيا فهو الذي عنوه بقولهم أإنا لمبعوثون خلقا جديدا بعد قولهم أئذا كنا عظاما ورفاتا فرد عليهم بإثبات ذلك بطريق برهاني، وعلى هذا تكون الآية أحد أدلة من يقول: إن الحشر بإعادة أجزاء الأبدان التي تتفرق كأبدان ما عدا الأنبياء ﵈ ومن لم يعمل خطيئة قط والمؤذنين احتسابا ونحوهم ممن حرمت أجسادهم على الأرض كما جاء في الأخبار وجمعها بعد تفرقها وعنوا بذلك الأجزاء الأصلية وهي الحاصلة في أول الفطرة حال نفخ الروح وهي عندهم محفوظة من أن تصير جزءا لبدن آخر فضلا عن أن تصير جزءا أصليا له، والذاهبون إلى هذا هم الأقل وحكاه الآمدي بصيغة قيل لكن رجحه الفخر الرازي وذكر أن الأكثر على أن الله سبحانه يعدم الذوات بالكلية ثم يعيدها وقال: إنه الصحيح، وكذا قال البدر الزركشي، وذكر اللقاني أنه قول أهل السنة والمعتزلة القائلين بصحة الفناء والعدم على الأجسام بل بوقوعه وإن اختلفوا في أن ذلك هل هو بحدوث ضد أو بانتفاء شرط أو بلا ولا فذهب إلى الأخير القاضي من أهل السنة وأبو الهذيل من المعتزلة قالا: إن الله تعالى يعدم ما يريد إعدامه على نحو إيجاده إياه فيقول له عند أبي الهذيل افن فيفنى كما يقول له كن فيكون. وذهب جمهور المعتزلة إلى الأول فقالوا: إن فناء الجوهر بحدوث ضد له وهو الفناء ثم اختلفوا فذهب ابن الأخشيد إلى أن الله تعالى يخلق الفناء في جهة من جهات الجواهر فتعدم الجواهر بأسرها، وقال ابن شبيب: أنه تعالى يحدث في كل جوهر بعينه فناء يقتضي عدم الجوهر في الزمان الثاني وذهب أبو علي وأبو هاشم واتباعهما إلى أن الله تعالى يعدم الجوهر بخلق فناء لا في محل معين منه ثم اختلفا فقال أبو علي وأتباعه: إن الله سبحانه يخلق فناء واحدا لا في محل فيفني به الجواهر بأسرها وقال أبو هاشم وأتباعه إنه تعالى يخلق لكل جوهر فناء لا في محل.

{ وَيَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ } “ve yerinize başka bir kavim getirir” buyruklarında olduğu gibi. Ancak zevk sahiplerine gizli kalmayacağı üzere bu görüş siyak ile uyuşmamaktadır. Sonra bil ki ayetin zahiri, kâfirlerin kıyamet gününde iade edilmelerini; dağılmış parçalarının ve un ufak olmuş kemiklerinin toplanıp birleştirilmesi ve dünyada olduğu gibi üzerlerine hayatın akıtılması manasında inkâr ettiklerini göstermektedir. Nitekim { أَإِذا كُنَّا عِظاماً وَرُفاتاً } dedikten sonra { أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِيداً } sözleriyle kastettikleri budur. Bunun üzerine onlara bu durum bürhânî bir yolla ispat edilerek reddiyede bulunulmuştur. Buna göre ayet, haşrin, bedenlerin dağılan parçalarının iadesiyle olacağını söyleyenlerin delillerinden biri olur; nitekim peygamberler aleyhimüsselâm, hiç günah işlememiş kimseler, sevabını umarak ezan okuyanlar ve haberlerde geldiği üzere cesetleri toprağa haram kılınan benzeri kimseler müstesna, dağılan beden parçalarının toplanması ve bununla da ruhun üflendiği ilk yaratılış anında var olan aslî parçaların kastedilmesidir. Bu parçalar onlara göre, başka bir bedene parça olmaktan korunmuştur; nerede kaldı ki onun aslî parçası olsun! Bu görüşe gidenler azınlıktır; Âmidî bunu 'kîle' (denildi ki) sîgasıyla nakletmiş, ancak Fahreddin er-Râzî bunu tercih etmiş ve çoğunluğun, Allah sübhânehu'nun zatları tamamen yok edip sonra iade edeceği görüşünde olduğunu zikrederek 'sahih olan budur' demiştir. Bedreddin ez-Zerkeşî de böyle demiştir. Lekānî ise bunun Ehl-i Sünnet'in ve cisimler üzerinde fena ve yokluğun caiz olduğunu, hatta vuku bulacağını söyleyen Mûtezile'nin kavli olduğunu zikretmiştir; gerçi onlar bunun zıddın meydana gelmesiyle mi, şartın ortadan kalkmasıyla mı yoksa ne o ne de bu olmaksızın mı olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Ehl-i Sünnet'ten Kādî [Ebû Bekir el-Bâkıllânî] ve Mûtezile'den Ebü'l-Hüzeyl sonuncusuna meyletmişler ve şöyle demişlerdir: 'Allah Teâlâ yok etmek istediği şeyi, var ettiği şekilde yok eder; nitekim Ebü'l-Hüzeyl'e göre ona «yok ol» der ve o da yok olur; tıpkı «ol» deyip de oluverdiği gibi.' Mûtezile'nin cumhuru birinci görüşe meyletmiş ve: 'Cevherin fenası, kendisi için bir zıddın yani fenanın meydana gelmesiyledir' demişlerdir. Sonra ihtilaf etmişlerdir: İbnü'l-Ahşîd, Allah Teâlâ'nın cevherlerin yönlerinden birinde fena yarattığını ve böylece bütün cevherlerin yok olduğunu savunmuştur. İbn Şebîb ise Allah Teâlâ'nın her bir cevherin bizzat kendisinde ikinci zamanda cevherin yokluğunu gerektiren bir fena ihdas ettiğini söylemiştir. Ebû Ali, Ebû Hâşim ve tabileri ise Allah Teâlâ'nın cevheri, onda belirli bir mahalde olmaksızın bir fena yaratmak suretiyle yok ettiği görüşüne gitmişlerdir. Sonra ikisi ihtilaf etmiştir: Ebû Ali ve tabileri, Allah sübhânehu'nun bir mahalde olmaksızın tek bir fena yarattığını ve onunla bütün cevherleri yok ettiğini söylerken; Ebû Hâşim ve tabileri, Allah Teâlâ'nın her bir cevher için bir mahalde olmaksızın bir fena yarattığını söylemişlerdir.

وذهب إمام الحرمين وأكثر أهل السنة وبشر المريسي والكعبي من المعتزلة إلى الثاني ثم اختلفوا في تعيين الشرط فقال بشر: إنه بقاء يخلقه سبحانه لا في محل فإن لم يخلقه عدم الجوهر. وقال الأكثر والكعبي: إنه بقاء قائم بالجوهر يخلقه جل وعلا فيه حالا فحالا فإذا لم يخلقه تعالى فيه انتفى الجوهر. وقال إمام الحرمين: إنه الأعراض التي

İmâmü'l-Haremeyn, Ehl-i Sünnet'in çoğunluğu, Mûtezile'den Bişr el-Merîsî ve el-Ka'bî ise ikinci görüşe gitmişler, sonra şartın tayininde ihtilaf etmişlerdir: Bişr, bunun Allah sübhânehu'nun bir mahalde olmaksızın yarattığı bir beka olduğunu, şayet onu yaratmazsa cevherin yok olacağını söylemiştir. Çoğunluk ve el-Ka'bî ise bunun, cevherde kāim olan ve Allah Teâlâ'nın onda anbean yarattığı bir beka olduğunu; O Teâlâ bunu onda yaratmadığı takdirde cevherin yok olacağını söylemişlerdir. İmâmü'l-Haremeyn ise bunun, arazlar olduğunu;

يجب اتصاف الجسم بها فإن الله تعالى شأنه يخلقها في الجسم حالا فحالا فمتى لم يخلقها سبحانه فيه انعدم. وقال النظام: إنه خلق الله تعالى الجوهر حالا فحالا فإن الجواهر عنده لا بقاء لها بل هي متجددة بتجدد الأعراض فإذا لم يوالي عز مجده على الجوهر خلقه فني، وأنت تعلم أن أكثر هذه الأقاويل من قبيل الأباطيل سيما القول بأن الفناء أمر محقق في الخارج ضد للبقاء قائم بنفسه أو بالجوهر وكون البقاء موجودا لا في محل، ولعل وجه البطلان غني عن البيان. واحتجوا لهذا المذهب بقوله سبحانه كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ [القصص: ٨٨] وقوله تعالى: كُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ [الرحمن: ٢٦] وأجابوا عن الآية بأن الكفار اكتفوا بأقل اللازم وأرادوا المبالغة في الإنكار لأنه إذا لم يمكن بزعمهم الحشر بعد كونهم عظاما ورفاتا فعدم إمكانه بعد فنائهم بالمرة أظهر وأظهر، وفيه أن هلاك كل شيء خروجه عن صفاته المطلوبة منه والتفرق كذلك فيقال له هلاك ويسمى أيضا فناء عرفا فالاحتجاج بالآيتين غير تام وإن ما قالوه في الجواب عن الآية خلاف الظاهر. ولا يرد عليهم أن إعادة المعدوم محال لما ذكره الفلاسفة من الأدلة لما ذكره المسلمون في إبطالها، ومن الناس من قال: إن عجب الذنب لا يفنى وإن فني ما عداه من أجزاء البدن

cismin kendisiyle nitelenmesi gereken arazlar olduğunu, Allah Teâlâ'nın bunları cisimde anbean yarattığını, O sübhânehu bunları cisimde yaratmadığı anda cismin yok olacağını söylemiştir. Nazzâm ise bunun, Allah Teâlâ'nın cevheri anbean yaratması olduğunu; zira ona göre cevherlerin bir bekası olmayıp arazların yenilenmesiyle yenilendiğini, şanının yüceliği daim olan Allah cevher üzerindeki yaratmasını sürdürmediğinde onun yok olacağını söylemiştir. Sen de bilirsin ki bu sözlerin çoğu bâtıl kabilindendir; bilhassa fenanın dış dünyada tahakkuk etmiş, bekaya zıt, kendi kendine veya cevherle kāim bir durum olduğu ve bekanın mahalsiz bir mevcut olduğu görüşü böyledir; herhalde bunun bâtıllığı izaha ihtiyaç bırakmayacak kadar açıktır. Bu mezheptekiler, Allah sübhânehu'nun: { كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ } “O'nun zatından başka her şey yok olucudur” ve Allah Teâlâ'nın: { كُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ } “Yeryüzünde bulunan her canlı yok olacaktır” buyruklarını delil getirmişlerdir. Ayete ise şöyle cevap vermişlerdir: Kâfirler asgari gerekenle yetinmiş ve inkârda mübalağa kastetmişlerdir; çünkü onların zannına göre kemik ve ufalanmış toprak olduktan sonra haşir mümkün değilse, tamamen yok olduktan sonra mümkün olmaması çok daha açıktır. Ancak buna karşı şu denilir: Her şeyin helak olması, kendisinden beklenen sıfatlardan çıkmasıdır; parçalanıp dağılmak da böyledir ve buna helak denildiği gibi örfte fena da denir; dolayısıyla iki ayetle delil getirme tam değildir ve ayete verdikleri cevap zahire aykırıdır. Onlara karşı, felsefecilerin zikrettiği deliller sebebiyle ma'dûmun (yok olanın) iadesinin imkânsız olduğu ileri sürülemez; zira Müslümanlar bu felsefi delilleri çürütmüşlerdir. İnsanlardan bazıları ise, bedenin diğer parçaları yok olsa bile kuyruk sokumu kemiğinin (acbü'z-zeneb) yok olmayacağını söylemişlerdir;

لحديث الصحيحين «ليس من الإنسان شيء إلا يبلى إلا عظما واحدا وهو عجب الذنب منه خلق الخلق يوم القيامة» .

Sahîhayn'da yer alan şu hadis sebebiyle: «İnsanın çürümeyecek hiçbir yeri yoktur, ancak bir tek kemik müstesna; o da kuyruk sokumu kemiğidir. Kıyamet gününde yaratılış ondan terkip edilir.»

وفي رواية مسلم «كل ابن آدم يأكله التراب إلا عجب الذنب منه خلق ومنه يركب»

Müslim'in rivayetinde ise: «Âdemoğlunun her yerini toprak yer, ancak kuyruk sokumu kemiği müstesnadır; o ondan yaratılmıştır ve ondan terkip edilecektir» şeklindedir.

وصحح المزني أنه يفنى أيضا وتأول الحديث بأن المراد منه أن كل الإنسان يبلى بالتراب ويكون سبب فنائه إلا عجب الذنب فإن الله تعالى يفنيه بلا تراب كما يميت ملك الموت بلا ملك موت، والخلق منه والتركيب يمكن أن يكون بعد إعادته فليس ما ذكر نصا في بقائه، ووافقه على ذلك ابن قتيبة، وأنت تعلم أن ظواهر الأخبار تدل على عدم فنائه مطلقا، وتوقف بعض العلماء عن الجزم بأحد المذهبين السابقين في كيفية الحشر.

el-Müzenî onun da yok olacağını sahih kabul etmiş ve hadisi şöyle te'vil etmiştir: Hadisten murat, ölüm meleğini bir ölüm meleği olmaksızın vefat ettirdiği gibi, insanın her bir parçasının toprakla çürüyüp yok oluşunun sebebinin toprak olması, kuyruk sokumu kemiğini ise Allah Teâlâ'nın topraksız yok etmesidir. Ondan yaratılma ve terkip edilme ise onun yeniden iadesinden sonra olabilir; dolayısıyla bu zikredilen, onun baki kalacağı hususunda kesin bir nass değildir. İbn Kuteybe de bu görüşte ona katılmıştır. Sen de bilirsin ki haberlerin zahirleri onun mutlak olarak yok olmayacağına delalet etmektedir. Bazı âlimler haşrin keyfiyeti hakkındaki bu iki mezhepten birini kesin olarak benimsemekten tevakkuf etmişlerdir.

وقال السعد: إنه الحق وهو اختيار إمام الحرمين وفي المواقف وشرحه للسيد السند هل يعدم الله تعالى الأجزاء البدنية ثم يعيدها أو يفرقها ويعيد فيها التأليف الحق أنه لم يثبت في ذلك شيء فلا جزم فيه نفيا ولا إثباتا لعدم الدليل على شيء من الطرفين.

Sa'deddin [et-Teftâzânî]: 'Hak olan budur ve İmâmü'l-Haremeyn'in tercihi de budur' demiştir. el-Mevâkıf ve Seyyid Sened'in şerhinde şöyle denilmektedir: 'Allah Teâlâ bedensel parçaları yok edip sonra mı iade eder, yoksa onları dağıtıp sonra aralarındaki terkibi mi yeniden sağlar? Hak olan şu ki, bu hususta kesin hiçbir şey sabit olmamıştır; dolayısıyla iki taraftan birine dair delil bulunmadığından ne nefy ne de ispat cihetiyle kesin bir hüküm verilemez.'

وقال حجة الإسلام الغزالي في كتاب الاقتصاد: فإن قيل ما تقولون هل تعدم الجواهر والأعراض ثم يعادان جميعا أو تعدم الأعراض دون الجواهر ثم تعاد الأعراض فقط؟ قلنا كل ذلك ممكن، والحق أنه ليس في الشرع دليل قاطع على تعيين أحد الأمرين الممكنين.

Hüccetü'l-İslâm el-Gazâlî el-İktisâd adlı kitabında şöyle demiştir: 'Eğer «Cevherler ve arazlar yok edilip sonra her ikisi birden mi iade edilir, yoksa sadece arazlar yok edilip cevherler bırakılır da yalnızca arazlar mı iade edilir; bu hususta ne dersiniz?» denilirse; deriz ki: Bunların hepsi mümkündür ve hak olan şudur ki, şeriatta mümkün olan bu iki durumdan birini tayin eden kesin bir delil yoktur.'

وقال بعضهم: الحق وقوع الأمرين جميعا إعادة ما انعدم بعينه وإعادة ما تفرق بإعراضه وهو حسن، والكلام في هذا المقام طويل جدا ولعل الله ﷾ يمن علينا باستيفائه ولو في مواضع متعددة.

Bazıları şöyle demiştir: 'Hak olan, her iki durumun da birlikte vuku bulmasıdır: Bizzat yok olan şeyin aynen iadesi ve arazlarıyla dağılmış olan şeyin de iadesi.' Bu güzel bir izahtır. Bu makamdaki söz son derece uzundur; umulur ki Allah azze ve celle çeşitli yerlerde de olsa bunu etraflıca anlatmayı bize lütfeder.

وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلًا وهو ميقات إعادتهم وحشرهم أو موتهم وهو على هذا اسم جنس لأن لكل أحد أجلا للموت يخصه، وقد جاء إطلاق الأجل على الموت ووجهه أنه يطلق على مدة الحياة وعلى آخرها والموت مجاور لذلك لا رَيْبَ فِيهِ أي لا ينبغي الريب فيه والإنكار لمن تدبره أو النفي على ظاهره، والجملة معطوفة على أَوَلَمْ يَرَوْا وهي وإن كانت إنشائية وفي عطف الإخبارية عليها مقال مؤولة بخبرية والعطف على الصلة فيما مر متعذر للفصل بخبر أن.

{ وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلًا } “Ve onlar için bir ecel belirlemiştir”; bu onların yeniden diriltilme ve toplanma vakitleri yahut ölümleridir. Bu takdirde cins ismidir, zira herkesin kendine has bir ölüm vakti vardır. Ecel kelimesinin ölüm için kullanılması vaki olmuştur; bunun izahı, ecelin hem hayat süresine hem de onun sonuna ıtlak edilmesidir ve ölüm de buna bitişiktir. { لا رَيْبَ فِيهِ } “bunda hiçbir şüphe yoktur” yani onu tefekkür eden kimse için bunda şüphe edilmemeli ve bu inkâr edilmemelidir; yahut nefiy kendi zahiri üzeredir. Cümle, { أَوَلَمْ يَرَوْا } üzerine matuftur; her ne kadar o inşaî bir cümle olsa ve haberî bir cümlenin ona atfedilmesinde söz bulunsa da, haberî cümle olarak te'vil edilmiştir. Geçen yerdeki sıla üzerine atıf ise 'enne'nin haberi ile fasıla girdiği için mümkün değildir.

وكذا على ما بعد أن المصدرية لفظا ومعنى والمعنى كما في الكشف وغيره قد علموا بدليل العقل أن الله تعالى قادر على إعادتهم وقد جعل أجلا لها لا ريب فيه فلا بد منها أي إذا كان ذلك ممكنا في نفسه واجب الوقوع بخبر الصادق لا يبقى للإنكار معنى فإن كان الأجل بمعنى ميقات إعادتهم أي يوم القيامة لقولهم أَإِذا كُنَّا عِظاماً

Aynı şekilde masdariyet edatı olan 'en'den sonrasına da lafzan ve manen [atıf mümkün değildir]. el-Keşşâf ve diğerlerinde belirtildiği üzere mana şudur: Onlar akıl deliliyle Allah Teâlâ'nın kendilerini iade etmeye kadir olduğunu bilmişlerdir; O, bunun için şüphe götürmez bir ecel de tayin etmiştir, binaenaleyh bunun vuku bulması kaçınılmazdır. Yani bu durum bizzat kendi içinde mümkün ve doğru sözlü olanın haberiyle vuku bulması vacip olunca, inkârın hiçbir anlamı kalmaz. Şayet ecel, onların iade vakti yani kıyamet günü manasında ise -nitekim onların: { أَإِذا كُنَّا عِظاماً } “Biz kemik olduğumuz zaman mı...”

وَرُفاتاً

{ وَرُفاتاً } “ve ufalanmış toprak...” sözleri sebebiyle-

وهو الظاهر فهو واضح، وإن كان بمعنى الموت فوجهه أنهم قد علموا إمكانه وأنهم ميتون لا محالة منسلخون من هذه الحياة وأنه لا بد لهم من جزاء فلم يخلقوا عبثا ولم يتركوا سدى ففيم الإنكار، وكأنه قد اكتفى بالموت عما بعده لأنه أول القيامة ومن مات فقد قامت قيامته فالعطف في التقدير على قد علموا، ويعلم من هذا التقرير أن الجامع بين الجملتين لصحة العطف في غاية القوة.

ki zahir olan da budur, durum gayet açıktır. Şayet ölüm manasında ise izahı şudur: Onlar bunun imkânını, muhakkak öleceklerini, bu hayattan sıyrılıp çıkacaklarını ve kendileri için mutlaka bir karşılık olacağını, boşuna yaratılmadıklarını ve başıboş bırakılmadıklarını bilmişlerdir; o halde inkâr niye? Sanki ölümden sonrasına işaretle sadece ölümle yetinilmiştir; çünkü o kıyametin ilk basamağıdır ve kim ölürse onun kıyameti kopmuştur. Dolayısıyla atıf takdirde 'bilmişlerdir' ifadesinedir. Bu açıklamadan anlaşılmaktadır ki, atfın sıhhati için iki cümle arasındaki toplayıcı bağ son derece güçlüdür.

وزعم القطب أن الأولى العطف على ما بعد أن المصدرية أما أولا فلأنه أقرب، وأما ثانيا فلأن جعل الأجل يدخل حينئذ تحت قدرته تعالى وتحت علمهم بخلاف ما إذا عطف على قوله سبحانه «أو لم يروا» إلخ ولا يخفى ما فيه على من استدارت كرة فكره على محور التحقيق فَأَبَى الظَّالِمُونَ الذين كفروا بالآيات وقالوا ما قالوا، ووضع الظاهر موضع ضميرهم تسجيلا عليهم بالظلم وتجاوز الحد بالمرة إِلَّا كُفُوراً أي جحودا.

Kutub, masdariyet edatı olan 'en'den sonrasına atfetmenin daha evla olduğunu ileri sürmüştür; birincisi daha yakın olduğu için, ikincisi ise ecelin tayin edilmesinin bu takdirde O Teâlâ'nın kudreti altına ve onların bilgisi altına girmesi sebebiyledir; Allah sübhânehu'nun «Görmediler mi...» buyruğuna atfedilmesi durumu ise böyle değildir. Düşünce küresi tahkik mihveri etrafında dönen kimseye bunun ne derece tutarsız olduğu gizli kalmaz. { فَأَبَى الظَّالِمُونَ } “Yine de o zalimler dayattılar”; ayetleri inkâr eden ve söyleyeceklerini söyleyen kimselerdir. Zamirleri yerine zahir ismin konulması, onların zulmünü ve haddi tamamen aştıklarını tescil etmek içindir. { إِلَّا كُفُوراً } “ancak inkârda [direttiler]” yani nankörlük ve inkârda bulundular.

قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي إِذاً لَأَمْسَكْتُمْ أي خزائن نعمه التي أفاضها على كافة الموجودات فالرحمة مجاز عن النعم والخزائن استعارة تحقيقية أو تخييلية، وأَنْتُمْ على ما ذهب إليه الحوفي. والزمخشري.

{ قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي إِذاً لَأَمْسَكْتُمْ } “De ki: Eğer Rabbimin rahmet hazinelerine siz sahip olsaydınız, o zaman kesinlikle cimrilik ederdiniz”; yani O'nun bütün varlıklara akıttığı nimetlerinin hazinelerine sahip olsaydınız... Rahmet kelimesi nimetlerden mecazdır; hazineler ise tahkîkî veya tahayyülî bir istiâredir. { أَنْتُمْ } zamiri; el-Havfî, ez-Zemahşerî,

وأبو البقاء. وابن عطية وغيرهم فاعل لفعل محذوف يفسره المذكور لأن لو يمتنع أن يليها الاسم والأصل لو تملكون تملكون فلما حذف الفعل انفصل الضمير، ومثل ذلك قول حاتم وقد أسر فلطمته جارية لو ذات سوار لطمتني، وقول الملتمس:

Ebü'l-Bekâ, İbn Atıyye ve başkalarının benimsediği görüşe göre, zikredilen fiilin tefsir ettiği mahzuf bir fiilin failidir. Çünkü 'lev' edatının hemen ardından ismin gelmesi caiz değildir ve aslı 'lev temlikûne temlikûne' şeklindedir; fiil hazfedilince zamir munfasıl olmuştur. Bunun benzeri, esir düşüp de bir cariyenin tokatladığı Hâtim'in 'Bilezik sahibi [hür bir kadın] beni tokatlasaydı ya!' sözü ile Mülemmis'in şu sözüdür:

ولو غير أخوالي أرادوا نقيصتي ... جعلت لهم فوق العرانين ميسما

Ve eğer dayılarımdan başkası benim eksiğimi arasaydı ... Burunlarının üzerine mutlaka bir damga vururdum.

وفائدة الحذف والتفسير على ما قيل الإيجاز فإنه بعد قصد التوكيد لو قيل تملكون تملكون لكان إطنابا وتكرارا بحسب الظاهر، والمبالغة لتكرير الإسناد أو لتكرير الشرط فإنه يقتضي تكرر ترتب الجزاء عليه والدلالة على الاختصاص وذلك بناء على أن أَنْتُمْ بعينه ضمير تَمْلِكُونَ المؤخر فهو في المعنى فاعل مقدم وتقديم الفاعل المعنوي يفيد الاختصاص إذا ناسب المقام فيفيد الكلام حينئذ ترتب الإمساك، وسيأتي قريبا إن شاء الله تعالى المراد منه على تفردهم بملك الخزائن ويعلم منه ترتبه على ملكها بالاشتراك بالطريق الأولى، وإلى تخريج مثل هذا التركيب على هذا الطرز ذهب البصريون بيد أن أبا الحسن بن الصائغ وغيره صرحوا بأنهم يمنعون إيلاء لو فعلا مضمرا في الفصيح ويجيزونه في الضرورة وفي نادر كلام، ولعل شعر المتلمس ومثل حاتم عندهم من ذلك والحق خلاف ذلك.

Söylendiğine göre hazif ve tefsirin faydası icazdır; zira tekit kastından sonra şayet 'temlikûne temlikûne' denilseydi, zahire göre bir itnâb ve tekrar olurdu. Ayrıca isnadın tekrarı veya şartın tekrarı sebebiyle mübalağa ifade eder ki bu da cezanın ona terettübünün tekrarlanmasını iktiza eder; bir de ihtisasa delalet eder. Bu da { أَنْتُمْ } zamirinin bizzat sonradan gelen { تَمْلِكُونَ } fiilinin zamiri olması esasına dayanır; dolayısıyla mana bakımından öne alınmış faildir ve manevî failin öne alınması makama uygun olduğunda ihtisas bildirir. Bu durumda söz, cimrilik etmenin -inşâallâhu teâlâ az sonra geleceği üzere- hazinelere tek başlarına sahip olmalarına bağlanmasını ifade eder; bundan, hazinelere ortaklaşa sahip olduklarında cimrilik etmelerinin öncelikle gerçekleşeceği anlaşılır. Bu tür terkiplerin bu tarzda tahrîcine Basralılar gitmiştir; ancak Ebü'l-Hasen b. es-Sâiğ ve başkaları fasih kelamda 'lev' edatından sonra gizli bir fiilin gelmesini engellediklerini, bunu ancak zaruret halinde ve nadir kelamda caiz gördüklerini açıkça belirtmişlerdir. Belki de el-Mütemmis'in şiiri ve Hâtim'in meseli onlara göre bu kabildendir; fakat hak olan bunun hilafıdır.

وقال أبو الحسن علي بن فضالة المجاشعي: إن التقدير لو كنتم أنتم تملكون، وظاهره أن أنتم عنده توكيد للضمير المحذوف مع الفعل وليس بشيء، وقال أبو الحسن بن الصائغ: إن الأصل لو كنتم تملكون فحذفت كان وحدها وانفصل الضمير فهو عنده اسم لكان محذوفة وجملة تَمْلِكُونَ خبرها وعلى هذا تخرج نظائره.

Ebü'l-Hasen Ali b. Fadâle el-Mücâşiî şöyle demiştir: 'Takdiri «lev küntüm entüm temlikûne» şeklindedir.' Onun bu sözünün zahiri, 'entüm' lafzının ona göre fiille birlikte hazfedilen zamirin tekidi olduğudur ki bu bir şey değildir. Ebü'l-Hasen b. es-Sâiğ ise şöyle demiştir: 'Aslı «lev küntüm temlikûne» idi; sadece «kâne» hazfedildi ve zamir munfasıl oldu. Dolayısıyla bu zamir ona göre mahzuf olan kâne'nin ismidir ve { تَمْلِكُونَ } cümlesi de onun haberidir.' Benzerleri de bu şekilde tahrîc edilir.

قال أبو حيان بعد نقل ما تقدم: وهذا التخريج أحسن لأن حذف كان بعد لو معهود في لسان العرب، ولا يخفى أن الكلام على ما سمعت أولا أفيد وإن كان الظاهر أن الإمساك على هذا يكون على استمرار الملك، والمراد من الإمساك البخل وذلك لأن البخل إمساك خاص فلما حذف المفعول ووجه إلى نفس الفعل بمعنى لفعلتم الإمساك جعل كناية عن أبلغ أنواعه وأقبحها، وإلى كونه كناية عما ذكر ذهب صاحب الفرائد وغيره.

Ebû Hayyân daha önce geçenleri naklettikten sonra şöyle demiştir: 'Bu tahrîc daha güzeldir; çünkü kâne'nin lev'den sonra hazfedilmesi Arap dilinde bilinen bir durumdur.' Gizli kalmaz ki söz ilk işittiğin şekliyle daha faydalıdır; her ne kadar zahir olan, cimriliğin bu takdirde mülkiyetin devamı üzere olması ise de. İmsâktan (tutmaktan) murat cimriliktir; çünkü cimrilik özel bir tutmadır. Mef'ûl hazfedilip bizzat fiilin kendisine 'tutma fiilini yapardınız' manasında yöneltilince, cimriliğin en ileri ve en çirkin çeşitlerinden kinaye kılınmıştır. Bunun zikredilen şeyden kinaye olduğu görüşüne Ferâid sahibi ve başkaları gitmiştir.

وجوز أن يكون مضمنا معنى البخل وتعقب بأنه ليس بشيء لفظا ومعنى، وعلى ما ذكرنا يتخرج قولهم للبخيل ممسك خَشْيَةَ الْإِنْفاقِ أي مخافة الفقر كما أخرجه ابن جرير وابن المنذر عن ابن عباس وروي نحوه عن قتادة وإليه ذهب الراغب قال: يقال أنفق فلان إذا افتقر، وأبو عبيدة قال: أنفق وأملق وأعدم وأصرم بمعنى واحد، وقال بعضهم:

Bunun cimrilik manasını tazammun ettiği de caiz görülmüştür; ancak lafzan ve manen bir değer taşımadığı gerekçesiyle tenkit edilmiştir. Zikrettiğimiz açıklamaya göre Arapların cimri için 'mumsik' (tutan) demeleri tahrîc edilir. { خَشْيَةَ الْإِنْفاقِ } “harcama korkusuyla” yani fakirlik korkusuyla; nitekim İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir bunu İbn Abbâs'tan rivayet etmişler, benzeri Katâde'den de rivayet edilmiştir. Râgıb da bu görüşe giderek şöyle demiştir: Bir kimse fakir düştüğünde 'enfeka fülânün' denir. Ebû Ubeyde ise 'enfeka', 'emleka', 'a'deme' ve 'asrame' kelimelerinin aynı manada olduğunu söylemiştir. Bazıları ise şöyle demiştir:

الإنفاق بمعناه المعروف وهو صرف المال، وفي الكلام مقدر أي خشية عاقبة الإنفاق.

İnfak bilinen manasındadır, o da malı harcamaktır; kelamda ise takdir edilmiş bir ifade vardır; yani harcamanın sonucundan korkarak...

وجوز أن يكون مجازا عن لازمه وهو النفاد، ونصب خَشْيَةَ على أنه مفعول له، وجعله مصدرا في موضع الحال كما جوزه أبو البقاء خلاف الظاهر، وقد بلغت هذه الآية في الوصف بالشح الغاية القصوى التي لا يبلغها الوهم حيث أفادت أنهم لو ملكوا خزائن رحمة الله تعالى التي لا تتناهى وانفردوا بملكها من غير مزاحم أمسكوها من غير مقتض إلا خشية الفقر، وإن شئت فوازن بقول الشاعر:

Bunun, onun lazımı olan tükenmekten mecaz olması da caiz görülmüştür. { خَشْيَةَ } kelimesi mef'ûlün leh olarak mansuptur. Ebü'l-Bekâ'nın caiz gördüğü üzere hâl konumunda masdar kılınması ise zahire aykırıdır. Bu ayet, cimrilikle nitelendirme hususunda hayalin dahi ulaşamayacağı en son noktaya ulaşmıştır; zira ayet, onların Allah Teâlâ'nın tükenmeyen rahmet hazinelerine sahip olsalar ve hiçbir ortak olmadan tek başlarına malik bulunsalar bile, fakirlik korkusundan başka hiçbir sebep yokken onu sımsıkı tutacaklarını ifade etmiştir. İstersen bunu şairin şu sözüyle kıyasla:

ولو أن دارك أنبتت لك أرضها ... إبرا يضيق بها فناء المنزل

Evinin arazisi senin için öyle iğneler bitirseydi ki ... Evin avlusu onlardan daralsaydı,

وأتاك يوسف يستعيرك ابرة ... ليخيط قد قميصه لم تفعل

Ve Yûsuf sana gelip gömleğinin yırtığını dikmek için ... Senden ödünç bir iğne isteseydi, yine de vermezdin.

مع أن فيه من المبالغات ما يزيد على العشرة ترى التفاوت الذي لا يحصر، وجعل غير واحد الخطاب فيها عاما فيقتضي أن يكون كل واحد من الناس بخيلا كما هو ظاهر ما بعد مع أنه أثبت لبعضهم الإيثار مع الحاجة.

Bu şiirde onu aşan mübalağalar bulunmasına rağmen, aradaki sayılamayacak kadar büyük farkı görürsün. Pek çok âlim ayetteki hitabı genel kılmıştır; bu da insanların her birinin cimri olmasını iktiza eder, nitekim sonraki kısmın zahiri de böyledir; oysa ihtiyaç içinde olmalarına rağmen bazılarının îsâr (başkalarını kendine tercih etme) vasfına sahip olduğu sabit kılınmıştır.

وأجيب بأن ذلك بالنسبة إلى الجواد الحقيقي والفياض المطلق عز مجده فإن الإنسان إما ممسك أو منفق والإنفاق لا يكون إلا لغرض للعاقل كعوض مالي أو معنوي كثناء جميل أو خدمة واستمتاع كما في النفقة على الأهل أو نحو ذلك وما كان لعوض كان مبادلة لا مبادلة أو هو بالنظر إلى الأغلب وتنزيل غيره منزلة العدم كما قيل:

Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu durum, şanı yüce olan hakiki Cömert'e ve mutlak İhsan Sahibi'ne nispetledir; zira insan ya elinde tutandır ya da harcayandır. Harcama ise akıl sahibi için mutlaka bir maksada yöneliktir; bu maksat ya malî bir bedeldir ya da güzel övgü yahut aileye yapılan harcamada olduğu gibi hizmet ve faydalanma veya benzeri manevî bir bedeldir. Bir karşılık için olan şey ise [karşılıksız cömertlik değil] bir takastır, takas olmama değildir. Yahut bu durum çoğunluğa göredir ve diğerleri yok hükmünde sayılmıştır; nitekim şöyle denilmiştir:

عدنا في زماننا ... عن حديث المكارم

Zamanımızda vazgeçtik artık ... Cömertlik ve kerem sözlerinden,

من كفى الناس شره ... فهو في جود حاتم

Kim insanlardan şerrini çekerse ... O artık Hâtim'in cömertliğindedir.

وهذا الجواب عندي أولى من الأول وعلى ذلك يحمل قوله تعالى: وَكانَ الْإِنْسانُ قَتُوراً مبالغا في البخل، وجاء القتر بمعنى تقليل النفقة وهو بإزاء الإسراف وكلاهما مذموم ويقال قترت الشيء واقترته وقترته أي قللته وفلان مقتر فقير، وأصل ذلك كما قال الراغب من القتار والقتر وهو الدخان الساطع من الشواء والعود ونحوهما فكأن المقتر والمقتر هو الذي يتناول من الشيء قتاره، وقيل الخطاب لأهل مكة الذين اقترحوا ما اقترحوا من الينبوع والأنهار وغيرها، والمراد من الإنسان كما في القول الأول الجنس ولا شك في أن جنس الإنسان مجبول على البخل لأن مبنى أمره الحاجة، وقيل الإنسان وعليه الإمام، ووجه ارتباط الآية بما قبلها على تخصيص الخطاب أن أهل مكة طلبوا ما طلبوا من الينبوع والأنهار لتكثر أقواتهم وتتسع عليهم فبيّن سبحانة أنهم لو ملكوا خزائن رحمة الله تعالى لبخلوا وشحوا ولما قدموا على إيصال النفع لأحد، والمراد التشنيع عليهم بأنهم في غاية الشح ويقترحون ما يقترحون أو المراد أن صفتهم هذه فلا فائدة في إسعافهم بما طلبوا كذا قال العسكري وغيره فالآية عندهم مرتبطة بقوله تعالى وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً [الإسراء: ٩٠] ويكفي على العموم اندراج أهل مكة فيه.

Bu cevap bana göre birinci cevaptan daha evladır. Allah Teâlâ'nın: { وَكانَ الْإِنْسانُ قَتُوراً } “İnsan pek de cimridir” buyruğu da buna hamledilir; yani cimrilikte son derece ileri gidendir. Katr, harcamayı kısmak manasında gelmiştir ki bu israfın zıddıdır ve her ikisi de yerilmiştir. 'Katertü'ş-şey'e', 'aktartühû' ve 'kattertühû' denir; yani onu kıstım demektir; 'filânün muktirun' ise fakirdir demektir. Râgıb'ın dediği gibi bunun aslı, kebaptan, öd ağacından ve benzerlerinden tüten duman manasındaki 'kıtâr' ve 'katr'dan gelir; sanki muktir ve mıkter olan kimse, o şeyin ancak dumanını alan kimsedir. Bir görüşe göre hitap, pınar ve nehirler gibi şeyleri teklif eden Mekkelileredir. İnsandan murat ise birinci görüşte olduğu gibi cinstir; şüphe yok ki insan cinsi cimrilik üzere yaratılmıştır, zira işinin temeli ihtiyaçtır. Bir görüşe göre ise el-İnsân'dır ve İmam [Râzî] de bu görüştedir. Hitabın tahsis edilmesine göre ayetin önceki ayetlerle irtibat yönü şudur: Mekkeliler rızıklarının çoğalması ve kendilerine genişlik olması için pınar ve nehirler talep etmişlerdi; Allah sübhânehu ise onların, Allah Teâlâ'nın rahmet hazinelerine sahip olsalardı bile cimrilik edip kısacaklarını ve hiç kimseye fayda ulaştırmaya yanaşmayacaklarını beyan etmiştir. Kastedilen, onların son derece cimri oldukları halde böyle şeyler talep etmelerini kınamaktır; yahut murat, onların vasfı bu olduğuna göre istedikleri şeylerin verilmesinde bir fayda bulunmadığıdır; el-Askerî ve başkaları böyle demiştir. Dolayısıyla onlara göre bu ayet, Allah Teâlâ'nın: { وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً } “Dediler ki: 'Bizim için yerden bir pınar fışkırtmadıkça sana asla inanmayacağız'” buyruğu ile irtibatlıdır. Umumilik üzere ise Mekkelilerin bu kapsama girmesi yeterlidir.

وقال أبو حيان: المناسب في وجه الارتباط أن يقال: إنه ﵊ قد منحه الله تعالى ما لم يمنحه لأحد من النبوة والرسالة إلى الإنس والجن فهو ﷺ أحرص الناس على إيصال الخير إليهم وإنقاذهم من الضلال يثابر على ذلك ويخاطر بنفسه في دعائهم إلى الله تعالى ويعرض ذلك على القبائل وأحياء العرب سمحا بذلك لا يطلب منهم أجرا وهؤلاء أقرباؤه لا يكاد يجيب منهم أحد إلا الواحد بعد الواحد قد لجوا في عناده وبغضائه فلا يصل منهم إلا الأذى فنبه تعالى شأنه بهذه الآية على سماحته ﵊ وبذل ما آتاه الله تعالى وعلى امتناع هؤلاء أن يصل منهم شيء من الخير إليه ﷺ فهي قد جاءت مبينة للباين ما بينه ﵊ وبينهم من حرصه على نفعهم

Ebû Hayyân şöyle demiştir: İrtibat yönünde uygun olan şöyle denilmesidir: O'na celle celâlüh insanlara ve cinlere peygamberlik ve risalet gibi hiç kimseye vermediği şeyleri bahşetmiştir; dolayısıyla o sallallâhu aleyhi ve sellem insanlara hayrı ulaştırmaya ve onları dalaletten kurtarmaya en çok hırs gösterendir, bu hususta sebat etmekte ve onları Allah Teâlâ'ya davet uğrunda canını tehlikeye atmaktadır. Bunu cömertçe kabilelere ve Arap yurtlarına arz etmekte, onlardan hiçbir ücret talep etmemektedir. Bunlar ise onun akrabaları oldukları halde, içlerinden birer birer çıkanlar müstesna neredeyse hiçbiri icabet etmemekte, onun düşmanlığında ve kininde inat etmektedirler; dolayısıyla onlardan eziyetten başka bir şey ulaşmamaktadır. İşte şanı yüce olan Allah bu ayet ile onun celle celâlüh cömertliğine, Allah Teâlâ'nın kendisine verdiklerini cömertçe saçmasına ve bunların ise kendilerinden ona sallallâhu aleyhi ve sellem herhangi bir hayrın ulaşmasına engel olduklarına dikkat çekmiştir. Binaenaleyh bu ayet, onun celle celâlüh onlara fayda sağlama hırsı ile

وعدم إيصال شيء من الخير منهم إليه اه. فالارتباط بين الآية وبين مجموع الآيات السابقة من حيث إنها تشعر بحرصه ﷺ على هدايتهم ولعمري إن هذا مما يأباه الذوق السليم والذهن المستقيم.

onlardan kendisine hiçbir hayrın ulaşmaması arasındaki tezadı açıklamak üzere gelmiştir [Ebû Hayyân'dan nakil bitti]. Dolayısıyla ayet ile önceki ayetler bütünü arasındaki irtibat, onun sallallâhu aleyhi ve sellem onları hidayete erdirme hırsını hissettirmesi açısındandır. Ömrüme yemin olsun ki bu, selim bir zevkin ve müstakim bir zihnin kabul etmeyeceği bir şeydir.

ويحتمل أن يكون وجه الارتباط اشتمالها على ذمهم بالشح المفرط كما أن ما قبلها مشتمل على ذمهم بالكفر كذلك وهما صفتان سيئتان ضرر أحداهما قاصر وضرر الأخرى متعد فتأمل فلمسلك الذهن اتساع والله تعالى أعلم بمراده، ولما حكى سبحانه عن قريش ما حكى من العنت والعناد مع رسوله ﷺ سلاه تعالى جده بما جرى لموسى ﵇ مع فرعون وما صنع سبحانه بفرعون وقومه فقال عز قائلا:

İrtibat yönünün, önceki ayetlerin onları aynı şekilde küfürle yermeyi içermesi gibi, bu ayetin de onları aşırı cimrilikle yermeyi içermesi olması muhtemeldir; bunlar öyle iki kötü sıfattır ki birinin zararı kendisiyle sınırlı, diğerinin zararı ise başkasına geçicidir; iyi düşün, zira zihin yolunun genişliği vardır ve Allah Teâlâ muradını en iyi bilendir. Allah sübhânehu Kureyş'in Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı gösterdiği zorluk ve inadı zikredince, şanı yüce olan Allah, Mûsâ aleyhisselâm'ın Firavun ile arasında geçenler ve Firavun ile kavmine O sübhânehu'nun yaptıklarıyla onu teselli ederek şöyle buyurdu:

وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى تِسْعَ آياتٍ بَيِّناتٍ ظاهر السياق والنظائر يقتضيان كون المعنى تسع أدلة وواضحات الدلالة على نبوة موسى ﵇ وصحة ما جاء به من عند الله تعالى ولا ينافيه أنه قد أوتي من ذلك ما هو أكثر مما ذكر لأن تخصيص العدد بالذكر لا يدل على نفي الزائد كما حقق في الأصول وإلى هذا ذهب غير واحد إلا أنه اختلف في تعيين هذه التسع ففي بعض التفاسير هي كما في التوراة العصا ثم الدم ثم الضفادع ثم القمل ثم موت البهائم ثم برد كنار أنزل مع نار مضطرمة أهلكت ما مرت به من نبات وحيوان ثم جراد ثم ظلمة ثم موت عم كبار الآدميين وجميع الحيوانات. وأخرج عبد الرزاق وسعيد بن منصور وابن جرير وابن المنذر وابن أبي حاتم من طرق عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنها العصا واليد والطوفان والجراد والقمل والضفادع والدم والسنين ونقص من الثمرات، وروي ذلك عن مجاهد والشعبي وقتادة وعكرمة.

{ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى تِسْعَ آياتٍ بَيِّناتٍ } “Andolsun biz Mûsâ'ya apaçık dokuz ayet (mucize) verdik”; siyakın zahiri ve benzer ayetler, mananın Mûsâ aleyhisselâm'ın peygamberliğine ve Allah Teâlâ katından getirdiği şeylerin doğruluğuna delaleti açık olan dokuz delil olmasını iktiza eder. Ona bundan daha fazlasının verilmiş olması buna aykırı değildir; çünkü usul ilminde tahkik edildiği üzere belirli bir sayının zikredilmesi fazlasını nefyetmeye delalet etmez. Pek çok âlim bu görüşe gitmiştir; ancak bu dokuz mucizenin tayininde ihtilaf edilmiştir: Bazı tefsirlerde bunlar, Tevrat'ta olduğu gibi: Âsâ, sonra kan, sonra kurbağalar, sonra haşereler (bit/kene), sonra hayvanların ölümü, sonra alev alev yanan bir ateşle inip uğradığı bitki ve hayvanı helak eden ateş gibi bir dolu, sonra çekirge, sonra karanlık, sonra da insanların yetişkinlerinin ve bütün hayvanların toptan ölümüdür. Abdürrezzâk, Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim çeşitli yollardan İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan bunların; âsâ, el, tûfân, çekirge, haşere, kurbağalar, kan, kıtlık yılları ve ürünlerin eksilmesi olduğunu rivayet etmişlerdir; bu rivayet Mücâhid, Şa'bî, Katâde ve İkrime'den de nakledilmiştir.

وتعقب هذا بأن السنين والنقص من الثمرات آية واحدة كما روي عن الحسن.

Hasan'dan rivayet edildiği üzere, kıtlık yılları ile ürünlerin eksilmesinin tek bir ayet olduğu gerekçesiyle bu görüşe itiraz edilmiştir.

ورد بأنه ليس بالحسن إذ ظاهر قوله تعالى: وَلَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ [الأعراف:

Fakat buna şöyle cevap verilmiştir: Bu güzel bir itiraz değildir; zira Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ } “Andolsun biz Firavun hanedanını yıllarca süren kıtlık ve ürün kıtlığı ile yakaladık” buyruğunun zahiri,

١٣٠] يقتضي المغايرة فيحمل الأول على الجدب في بواديهم والثاني على النقصان في مزارعهم أو على نحو ذلك وقد تقدم الكلام فيه فلا ضير في عدهما آيتين. وأخرج ابن جرير وابن أبي حاتم في رواية أخرى عن الحبر أنها يده ﵇ ولسانه وعصاه والبحر والطوفان والجراد والقمل والضفادع والدم وفي الكشاف عنه رضي الله تعالى عنه أنها العصا واليد والجراد والقمل والضفادع والدم والحجر والبحر والطور الذي نتقه الله تعالى على بني إسرائيل. وتعقبه في الكشف بقوله فيه: إن الحجر والطور ليسا من الآيات المذهوب بها إلى فرعون وقال تعالى: فِي تِسْعِ آياتٍ إِلى فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ [النمل: ١٢] وذكر سبحانه في هذه السورة لَقَدْ عَلِمْتَ ما أَنْزَلَ هؤُلاءِ والإشارة إلى الآيات ثم قال: والجواب جاز أن يكون التسع البينات بعضا منها غير البعض من تلك التسع وليس في هذه الآية أن الكل لفرعون وقومه وأما الإشارة فإلى البعض بالضرورة لأن الكل إنما حصلت على التدريج وفلق البحر لم يكن في معرض التحدي بل عند ما حق الهلاك اه، ولا يخلو عن ارتكاب خلاف الظاهر، وما روي عن ابن عباس أولا لائح الوجه ما فيه أشكال ونسبه في الكشاف إلى الحسن وهو خلاف ما وجدناه في الكتب التي يعول عليها في أمثال ذلك، وروي أن عمر بن عبد العزيز عليه الرحمة سأل محمد بن كعب عن هذه الآيات فعد ما عد وذكر فيه الطمس فقال عمر: كيف يكون الفقيه إلا هكذا ثم قال: يا غلام أخرج ذلك الجراب فأخرجه فنفضه فإذا بيض مكسور بنصفين وجوز مكسور وفوم وحمص وعدس كلها حجارة هذا وظاهر بعض الأخبار يقتضي خلاف ذلك.

farklılığı iktiza eder; dolayısıyla birincisi çöllerindeki kuraklığa, ikincisi ise ekinlerindeki eksilmeye yahut benzeri bir duruma hamledilir. Buna dair açıklama daha önce geçmişti; dolayısıyla bu ikisinin iki ayrı ayet sayılmasında bir sakınca yoktur. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim başka bir rivayette İbn Abbâs'tan bunların; onun aleyhisselâm eli, dili, âsâsı, deniz, tûfân, çekirge, haşere, kurbağalar ve kan olduğunu nakletmişlerdir. el-Keşşâf'ta ise ondan radıyallâhu anh bunların; âsâ, el, çekirge, haşere, kurbağalar, kan, taş, deniz ve Allah Teâlâ'nın İsrâiloğulları üzerine kaldırdığı Tûr dağı olduğu nakledilmiştir. el-Keşf'te bu görüş şöyle eleştirilmiştir: 'Taş ve Tûr dağı Firavun'a götürülen ayetlerden değildir; oysa Allah Teâlâ: { فِي تِسْعِ آياتٍ إِلى فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ } “Firavun'a ve onun kavmine dokuz ayet içinde [git]” buyurmuştur. Allah sübhânehu bu surede de: { لَقَدْ عَلِمْتَ ما أَنْزَلَ هؤُلاءِ } “Andolsun sen bunları ancak göklerin ve yerin Rabbinin indirdiğini bilmişsindir” buyurmuş ve işaret ayetlere yöneliktir.' Sonra şöyle demiştir: 'Cevap şudur: Bu apaçık dokuz ayetin bir kısmının, o dokuz ayetin bir kısmından farklı olması caizdir; bu ayette hepsinin Firavun ve kavmi için olduğu belirtilmemiştir. İşarete gelince, o zaruri olarak bir kısmınadır; çünkü hepsi birden ancak peyderpey meydana gelmiştir ve denizin yarılması da meydan okuma makamında değil, helak hak olduğu vakit gerçekleşmiştir' [el-Keşf'ten nakil bitti]. Ancak bu zahire aykırı davranmaktan uzak değildir. İbn Abbâs'tan ilk olarak rivayet edilen görüşün vechi açıktır ve onda bir müşkül yoktur; ez-Zemahşerî el-Keşşâf'ta bunu Hasan'a nispet etmiştir ki bu, emsali hususlarda güvenilen muteber kitaplarda bulduğumuza aykırıdır. Rivayet edildiğine göre Ömer b. Abdülazîz aleyhirrahme, Muhammed b. Ka'b'a bu ayetleri sormuş, o da saydıklarını sayıp bunların içinde 'tams'ı (malların taşa dönüşmesini) da zikretmiştir. Bunun üzerine Ömer: 'Fakih dediğin ancak böyle olur!' demiş, sonra: 'Ey köle, şu torbayı çıkar!' demiştir. Köle torbayı çıkarıp silkelemiş; bir de bakmışlar ki ikiye bölünmüş yumurta, kırılmış ceviz, sarımsak, nohut ve mercimek, hepsi taşa dönüşmüş! Bununla birlikte bazı haberlerin zahiri buna aykırılık iktiza etmektedir.

فقد أخرج أحمد والبيهقي والطبراني والنسائي وابن ماجة والترمذي وقال حسن صحيح والحاكم وقال صحيح

Nitekim Ahmed, el-Beyhakî, et-Taberânî, en-Nesâî, İbn Mâce, Tirmizî —ve "hasen sahihtir" demiştir— ile Hâkim —ve "sahih olup

لا نعرف له علة وخلق آخرون عن صفوان بن عسال «أن يهوديين قال. أحدهما لصاحبه: انطلق بنا إلى هذا النبي نسأله فأتياه ﷺ فسألاه عن قول الله تعالى: وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى تِسْعَ آياتٍ بَيِّناتٍ فقال ﵊: لا تشركوا بالله شيئا ولا تزنوا ولا تقتلوا النفس التي حرم الله تعالى إلا بالحق ولا تسرقوا ولا تسحروا ولا تأكلوا الربا ولا تمشوا ببريء إلى سلطان ليقتله ولا تقذفوا محصنة ولا تفروا من الزحف» .

bir illetini bilmiyoruz" demiştir— ve diğer pek çok kimse Safvân b. Assâl'dan rivayet etmişlerdir: «İki Yahudi vardı; biri arkadaşına: 'Haydi gel, şu Peygambere gidelim de ona soralım' dedi. Bunun üzerine ona sallallâhu aleyhi ve sellem geldiler ve Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى تِسْعَ آياتٍ بَيِّناتٍ } “Andolsun biz Mûsâ'ya apaçık dokuz ayet vermiştik” buyruğu hakkında sordular. O da aleyhisselâm şöyle buyurdu: 'Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmayın, zina etmeyin, Allah Teâlâ'nın haram kıldığı canı haksız yere öldürmeyin, hırsızlık yapmayın, sihir yapmayın, faiz yemeyin, bir suçsuzu öldürsün diye sultana götürmeyin, iffetli bir kadına iftira atmayın ve savaştan kaçmayın.'»

وفي رواية «أو قال لا تفروا من الزحف- شك شعبة- وعليكم يا يهود خاصة أن لا تعتدوا في السبت فقبلا يديه ورجليه وقالا نشهد إنك نبي» الخبر

Bir rivayette ise: «—Veya 'savaştan kaçmayın' dedi, [ravi] Şu'be şüphe etti— 've ey Yahudiler, özellikle size de cumartesi gününde haddi aşmamanız [emredilmiştir]' buyurdu. Bunun üzerine o ikisi onun elini ve ayağını öptüler ve: 'Şahitlik ederiz ki sen bir peygambersin' dediler» haberi [nakledilmiştir].

، ومن هنا قيل المراد بالآيات الأحكام، وقال الشهاب الخفاجي: إنه التفسير الصحيح، ووجه إطلاقها عليها بأنها علامات على السعادة لمن امتثلها والشقاوة لغيره، وقيل أطلقت عليها لأنها نزلت في ضمن آيات بمعنى عبارات دالة على المعاني نحو آيات الكتاب فيكون من قبيل إطلاق الدال وإرادة المدلول، وقيل لا ضير أن يراد على ذلك بالآيات العبارات الإلهية الدالة على تلك الأحكام من حيث إنها دالة عليها، وفيه وكذا في سابقة القول بإطلاق الآيات على ما أنزل على غير نبينا ﷺ من العبارات الإلهية كإطلاقها على ما أنزل عليه ﵊ منها. واستشكل بأن الآيات في الرواية التي لا شك فيها عشرة وما في الآية المسئول عنها تسع، وأجيب بأن الأخير فيها أعني لا تعتدوا في السبت ليس من الآيات لأن المراد بها أحكام عامة ثابتة في الشرائع كلها وهو ليس كذلك ولذا غير الأسلوب فيه فهو تذييل للكلام وتتميم له بالزيادة على ما سألوه ﷺ، وفي الكشف أنه من الأسلوب الحكيم لأنه ﵊ لما ذكر التسع العامة في كل شريعة ذكر خاصا بهم ليدل على إحاطة علمه ﷺ بالكل وهو حسن وليس الأسلوب الحكيم فيه بالمعنى المشهور فإطلاق القول بأنه ليس من الأسلوب الحكيم كما فعل الخفاجي ليس في محله.

İşte buradan hareketle ayetlerden kastın hükümler olduğu söylenmiştir. Şihâb el-Hafâcî şöyle demiştir: 'Doğru tefsir budur.' Hükümlere ayet denilmesinin vechi, bunlara uyanlar için saadete, uymayanlar için ise şekavete alamet olmalarıdır. Bir görüşe göre de, kitap ayetleri gibi manalara delalet eden ibareler anlamında ayetler zımnında indikleri için bunlara ayet denilmiştir; dolayısıyla bu, delil getireni (dâll) zikredip delalet edileni (medlûl) kastetme kabilinden olur. Bir görüşe göre de, bu takdirde ayetlerden kastın, o hükümlere delalet etmeleri bakımından o hükümlere delalet eden ilahi ibareler olmasında bir sakınca yoktur. Bunda ve bir öncekinde, Peygamberimiz'e sallallâhu aleyhi ve sellem indirilen ilahi ibarelere ayet denildiği gibi ondan başkasına indirilen ilahi ibarelere de ayet denildiği görüşü vardır. Şüphe bulunmayan rivayetteki ayetlerin on tane olduğu, hakkında soru sorulan ayette ise dokuz geçtiği söylenerek buna itiraz edilmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bundaki sonuncusu, yani 'cumartesi gününde haddi aşmayın' ifadesi, bu ayetlerden değildir; zira bunlarla kastedilen, bütün şeriatlarda sabit olan genel hükümlerdir; o ise böyle değildir ve bundan dolayı onda üslup değiştirilmiştir. Dolayısıyla o, söze bir zeyl (ekleme) ve soru sordukları şeyin üzerine bir ziyade ile onu tamamlamadır. el-Keşf'te bunun üslûb-ı hakîm kabilinden olduğu belirtilmiştir; zira o aleyhisselâm her şeriatta geçerli genel dokuz [hükmü] zikredince, ilminin sallallâhu aleyhi ve sellem her şeyi kuşattığını göstermek için onlara has olanı da zikretmiştir ki bu güzel bir izahtır. Buradaki üslûb-ı hakîm meşhur anlamında değildir; dolayısıyla Hafâcî'nin yaptığı gibi onun üslûb-ı hakîm olmadığını mutlak olarak söylemek yerinde değildir.

وقال بعض الأجلة: إن هذه الأشياء لا تعلق لها بفرعون وإنما أوتيها بنو إسرائيل ولعل جوابه ﷺ بما ذكر لما أنه المهم للسائل وقبوله لما أنه كان في التوراة مسطورا وقد علم أنه ما علمه رسول الله ﷺ إلا من جهة الوحي اه.

Büyük âlimlerden bazıları şöyle demiştir: 'Bu şeylerin Firavun'la bir ilgisi yoktur, bunlar ancak İsrâiloğulları'na verilmiştir. Onun sallallâhu aleyhi ve sellem zikredilen şeylerle cevap vermesi, belki de soran için mühim olanın bu olmasından ve bunun Tevrat'ta yazılı bulunup Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem bunu ancak vahiy yoluyla bildiğinin anlaşılmasından ötürüdür.'

وتعقب بأنا لا نسلم أنه يجب في الآيات المذكورة في الآية أن تكون مما له تعلق بفرعون وما بعد ليس نصا في ذلك نعم هو كالظاهر فيه لكن كثيرا ما تترك الظواهر للأخبار الصحيحة سلمنا أنه يجب أن يكون لها تعلق لكن لا نسلم أن تلك الأحكام لا تعلق لها لجواز أن يكون كلها أو بعضها مما خوطب به فرعون وبنو إسرائيل جميعا لا بد لنفي ذلك من دليل، وكأن حاصل ما أراد من قوله لعل جوابه ﷺ إلخ أن ذلك الجواب من الأسلوب الحكيم بأن يكون موسى ﵇ قد أوتي تسع آيات بينات بمعنى المعجزات الواضحات وهي المرادة في الآية وأوتي تسعا أخرى بمعنى الأحكام وهي غير مرادة إلا أن الجواب وقع عنها لما ذكر وهو كما ترى فتأمل.

Buna şöyle itiraz edilmiştir: Biz ayette zikredilen ayetlerin Firavun'la ilişkisi olan şeylerden olmasının vacip olduğunu kabul etmiyoruz; sonrasındaki ifadeler de bu hususta kesin bir nass değildir; evet, onda zahir gibidir fakat çok defa zahirler sahih haberler sebebiyle terk edilir. Bunların bir ilişkisi olmasının vacip olduğunu kabul etsek bile, bu hükümlerin onunla bir ilişkisi olmadığını kabul etmiyoruz; zira bunların tamamının veya bir kısmının hem Firavun'a hem de İsrâiloğulları'na birlikte hitap edilen şeylerden olması caizdir ve bunu nefyetmek için bir delil gereklidir. Onun: 'Belki de onun sallallâhu aleyhi ve sellem cevabı...' vb. sözünden muradının neticesi; bu cevabın, Mûsâ'ya aleyhisselâm açık mucizeler anlamında apaçık dokuz ayet verilmiş olması —ki ayette kastedilen de bunlardır— ve ayrıca hükümler anlamında dokuz ayet daha verilmiş olması —ki bunlar kastedilmemiştir— fakat zikredilen sebepten dolayı cevabın bunlara dair vaki olması suretiyle üslûb-ı hakîm kabilinden olması gibidir. Bu ise gördüğün gibidir, iyi düşün!

فمؤيدات كل من التفسيرين أعني تفسير الآيات بالأدلة والمعجزات وتفسيرها بالأحكام متعارضة وأقوى ما يؤيد الثاني الخبر فَسْئَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ وقرأ جمع «فسل» والظاهر أنه خطاب لنبينا ﷺ والسؤال بمعناه المشهور إلا أن الجمهور على أنه خطاب لموسى ﵇، والسؤال إما بمعنى الطلب أو بمعناه المشهور لقراءة رسول الله ﷺ وأخرجها أحمد في الزهد وابن المنذر وابن جرير وغيرهم عن ابن عباس فسأل على صيغة الماضي بغير همز كقال وهي لغة قريش فإنهم يبدلون الهمزة المتحركة وذلك لأن هذه القراءة دلت على أن السائل موسى ﵇ وأنه مستعقب عن الإيتاء فلا يجوز أن يكون فاسأل خطابا للنبي ﷺ لئلا تتخالف القراءتان ولا بد إذ ذاك من إضمار لئلا يختلفا خبرا وطلبا أي فقلنا له اطلبهم من فرعون وقل له أرسل معي بني إسرائيل أو اطلب منهم أن يعاضدوك وتكون قلوبهم وأيديهم

Dolayısıyla her iki tefsirin —yani ayetlerin deliller ve mucizelerle tefsiri ile hükümlerle tefsirinin— delilleri birbiriyle çatışmaktadır. İkincisini teyit eden en kuvvetli delil ise söz konusu haberdir. { فَسْئَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ } “İsrâiloğullarına sor”. Bir topluluk [bunu] «فسل» şeklinde okumuştur. Zahir olan, bunun Peygamberimiz'e sallallâhu aleyhi ve sellem bir hitap olduğu ve sormanın da meşhur anlamında olduğudur. Ancak cumhura göre bu, Mûsâ'ya aleyhisselâm hitaptır; sorma ise ya talep etmek manasındadır ya da Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem kıraatinden ötürü meşhur anlamındadır. Ahmed'in ez-Zühd'de, İbnü'l-Münzir'in, İbn Cerîr'in ve başkalarının İbn Abbâs'tan naklettiğine göre, o «قال» gibi hemzesiz mazi sigasıyla «فسأل» şeklinde okumuştur; bu Kureyş lehçesidir, zira onlar harekeli hemzeyi ibdal ederler. Bunun sebebi, bu kıraatin soranın Mûsâ aleyhisselâm olduğuna ve bunun verme fiilinin hemen akabinde gerçekleştiğine delalet etmesidir. Dolayısıyla iki kıraatin birbiriyle çelişmemesi için { فَاسْأَلْ } lafzının Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem hitap olması caiz olmaz. O takdirde haber ve talep bakımından farklılık olmaması için bir takdirde bulunmak gerekir; yani 'Biz ona: Onları Firavun'dan talep et ve ona: İsrâiloğullarını benimle gönder de veya onlardan sana destek olmalarını, kalpleri ve ellerinin

معك أو سلهم عن إيمانهم وعن حال دينهم واستفهم منهم هل هم ثابتون عليه أو اتبعوا فرعون ويتعلق بالقول بالمضمر قوله تعالى: إِذْ جاءَهُمْ وهو متعلق بسأل على قراءته ﷺ والدليل على ذلك المضمر في اللفظ قوله تعالى: فَقالَ لَهُ فِرْعَوْنُ لأنه لو كان فاسأل خطابا لنبينا ﵊ لانفك النظم وأيضا لا يظهر استعقابه ولا تسببه عن إيتاء موسى ﵇ نعم جعل الذاهبون إلى الأول فاسأل اعتراضا من باب زيد فاعلم فقيه والفاء تكون للاعتراض كالواو وعلى ذلك قوله:

seninle olmasını iste, yahut onlara imanlarını ve dinlerinin durumunu sor, onun üzerinde sebat edip etmediklerini yoksa Firavun'a mı uyduklarını sorup öğren [dedik]' demektir. Takdir edilen söze Allah Teâlâ'nın: { إِذْ جاءَهُمْ } “Onlara geldiği zaman” buyruğu taalluk eder; o sallallâhu aleyhi ve sellem kıraatine göre ise «سأل» fiiline taalluk eder. Lafızda bu takdirin bulunduğuna delil Allah Teâlâ'nın: { فَقالَ لَهُ فِرْعَوْنُ } “Firavun ona dedi ki” buyruğudur. Çünkü eğer { فَاسْأَلْ } Peygamberimiz'e aleyhisselâm hitap olsaydı nazmın bağı kopar, ayrıca Mûsâ'ya aleyhisselâm [ayetlerin] verilmesinin ardından gelmesi ve ona sebep olması açıkça anlaşılamazdı. Evet, birinci görüşe gidenler { فَاسْأَلْ } ifadesini 'Zeyd —bilmiş ol ki— fakihtir' babından bir itiraz cümlesi yapmışlardır; 'fa' harfi de 'vav' gibi itiraz için gelir. Şu beyit de buna göredir:

واعلم فعلم المرء ينفعه ... أن سوف يأتي كل ما قدرا

«Bil ki —zira kişinin bilmesi kendisine fayda verir— takdir edilen her şey muhakkak gelecektir.»

وهذا الوجه مستغن عن الإضمار وإِذْ جاءَهُمْ متعلق عليه بآتينا ظرفا ولا يصح تعلقه بسل إذ ليس سؤاله ﷺ في وقت مجيء موسى ﵇، قال في الكشف: والمعنى فاسأل يا محمد مؤمني أهل الكتاب عن ذلك إما لأن تظاهر الأدلة أقوى، وإما من باب التهييج والإلهاب، وإما للدلالة على أنه أمر محقق عندهم ثابت في كتابهم وليس المقصود حقيقة السؤال بل كونهم أعني المسئولين من أهل علمه ولهذا يؤمر مثلك بسؤالهم وهذا هو الوجه الذي يحمل به موقع الاعتراض، وجوز أن يكون منصوبا باذكر مضمرا على أنه مفعول به وجاز على هذا أن لا يجعل فَسْئَلْ اعتراضا ويجعل اذكر بدلا عن اسأل لما سمعت من أن السؤال ليس على حقيقته وكذا جوز أن يكون منصوبا كذلك بيخبروك مضمرا وقع جواب الأمر أي سلهم يخبروك إذ جاءهم.

Bu vecih takdire ihtiyaç duyurmaz; buna göre { إِذْ جاءَهُمْ } ifadesi zarf olarak { آتَيْنا } fiiline taalluk eder. { سَلْ } fiiline taalluk etmesi ise sahih olmaz; zira onun sallallâhu aleyhi ve sellem sorması, Mûsâ'nın aleyhisselâm geldiği vakitte değildir. el-Keşf'te şöyle denilmiştir: 'Mana şudur: Ey Muhammed! Ehl-i kitabın müminlerine bunu sor; ya delillerin birbirini desteklemesi daha kuvvetli olduğu için, ya şevke getirmek ve heyecanlandırmak babından, ya da bunun onların katında tahakkuk etmiş ve kitaplarında sabit bir husus olduğuna delalet etmesi içindir. Maksat bizzat sormanın kendisi değil, onların —yani sorulan kimselerin— ilim ehlinden olmalarıdır; işte bu sebeple senin gibisine onlara sorması emredilir.' İtiraz makamının hamledildiği vecih budur. Bunun mahzuf bir «اذكر» (hatırla) fiili ile mef'ûlün bih olarak mensub olması da caiz görülmüştür. Bu takdirde sormanın hakiki manasında olmadığını işittiğinden ötürü { فَسْئَلْ } ifadesinin itiraz cümlesi kılınmaması ve «اذكر» lafzının «اسأل» lafzından bedel yapılması caiz olur. Keza bunun emir cümlesinin cevabı olarak vaki olan mahzuf bir «يخبروك» (sana haber versinler) fiiliyle mensub olması da caiz görülmüştür; yani: 'Onlara sor, onlara geldiği vakti sana haber versinler' demektir.

ولا يجوز على هذا الاعتراض، نعم يجوز الاعتراض على هذا بأن أخبر يتعدى بالباء أو عن لا بنفسه فيجب أن يقدر بدل الإخبار الذكر ونحوه مما يتعدى بنفسه وإما جعله ظرفا له غير صحيح إذ الإخبار غير واقع في وقت المجيء، واعترض أيضا بأن السؤال عن الآيات والجواب بالإخبار عن وقت المجيء أو ذكره لا يلائمه.

Bu takdirde itiraz caiz olmaz. Evet, buna karşı «أخبر» fiilinin bizzat kendisiyle değil «bâ» veya «an» harf-i ceriyle geçişli olduğu, dolayısıyla haber verme yerine bizzat geçişli olan zikretme ve benzeri bir fiilin takdir edilmesi gerektiği söylenerek itiraz edilebilir; onun için zarf kılınması ise sahih değildir, zira haber verme gelme vaktinde vaki olmamıştır. Yine şöyle itiraz edilmiştir: Soru ayetler hakkındadır; gelme vaktini haber vermek veya onu zikretmekle cevap verilmesi ise soruya uygun düşmez.

ويمكن الجواب بأن المراد يخبروك بذلك الواقع وقت مجيئه لهم أو يذكروا ذلك لك وهو كما ترى، وبعضهم جوز تعلقه بيخبروك على أن إذ للتعليل، وعلى هذا يجوز تعلقه باذكر، والمعنى على سائر احتمالات كون الخطاب لنبينا ﵊ إذ جاء آباءهم إذ بنو إسرائيل حينئذ هم الموجودون في زمانه ﷺ وموسى ﵇ ما جاءهم فالكلام إما على حذف مضاف أو على ارتكاب نوع من الاستخدام، والاحتمالات على تقدير جعل الخطاب لمن يسمع هي الاحتمالات التي سمعت على تقدير جعله لسيد السامعين ﵊.

Şöyle cevap verilmesi mümkündür: Murad, onların sana onun kendilerine geldiği vakit meydana gelen o olayı haber vermeleri veya bunu sana zikretmeleridir; bu ise gördüğün gibidir. Bazıları «إذ» lafzının ta'lîl (gerekçe) için olması üzere «يخبروك» fiiline taallukunu caiz görmüştür. Buna göre «اذكر» fiiline taalluk etmesi de caiz olur. Hitabın Peygamberimiz'e aleyhisselâm olması takdirindeki diğer ihtimallere göre mana: 'Onların babalarına geldiği vakit' demektir; zira o dönemdeki İsrâiloğulları onun sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında mevcut olanlardır ve Mûsâ aleyhisselâm onlara gelmemiştir. Dolayısıyla kelam ya bir muzâfın hazfi yahut bir tür istihdâm sanatının irtikâbı üzeredir. Hitabın işiten herhangi bir kimseye kılınması takdirindeki ihtimaller, dinleyenlerin efendisine aleyhisselâm kılınması takdirinde işittiğin ihtimallerin aynısıdır.

والفاء في فَقالَ على سائر الاحتمالات والأوجه فصيحة والمعنى إذ جاءهم فذهب إلى فرعون وادعى النبوة وأظهر المعجزة وكيت وكيت فقال: إِنِّي لَأَظُنُّكَ يا مُوسى مَسْحُوراً سحرت فاختل عقلك ولذلك اختل كلامك وادعيت ما ادعيت وهو كقوله: إِنَّ رَسُولَكُمُ الَّذِي أُرْسِلَ إِلَيْكُمْ لَمَجْنُونٌ [الشعراء: ٢٧] .

{ فَقالَ } ifadesindeki 'fa' harfi bütün ihtimal ve vecihlere göre fasîhadır. Mana şöyledir: Onlara gelip Firavun'a gittiğinde, peygamberlik iddia edip mucize gösterdiğinde ve şöyle şöyle olduğunda [Firavun] dedi ki: { إِنِّي لَأَظُنُّكَ يا مُوسى مَسْحُوراً } “Ey Mûsâ! Ben kesinlikle senin büyülenmiş olduğunu zannediyorum”, yani sana büyü yapılmış da aklın bozulmuş, bu sebeple sözün intizamını kaybetmiş ve iddia ettiğin şeyleri iddia etmişsin. Bu, onun: { إِنَّ رَسُولَكُمُ الَّذِي أُرْسِلَ إِلَيْكُمْ لَمَجْنُونٌ } “Size gönderilen elçiniz mutlaka delidir” [eş-Şuarâ: 27] sözü gibidir.

وقال الفراء والطبري: مسحورا بمعنى ساحرا على النسب أو حقيقة وهو يناسب قلب العصا ونحوه على تفسير الآيات بالمعجزات قالَ موسى ﵇ ردا لقوله المذكور لَقَدْ عَلِمْتَ يا فرعون ما أَنْزَلَ هؤُلاءِ أي الآيات التسع أو بعضها والإشارة إلى ذلك بما ذكر على حد قوله على إحدى الروايتين والعيش بعد أولئك الأيام. وقد مر إِلَّا رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أي خالقهما ومدبرهما، وحاصل الرد أن علمك بأن هاتيك الآيات من الله تعالى إذ لا يقدر عليها سواه تعالى يقتضي أني لست بمسحور ولا ساحر وأن كلامي غير مختل لكن حب الرياسة حملك على العناد في التعرض لعنوان الربوبية إيماء إلى ان إنزالها من آثار ذلك، وفي البحر ما أحسن إسناد إنزالها إلى رب السموات والأرض إذ هو ﵇ لما سأله فرعون في أول محاورته فقال له: وما رب العالمين؟ قال: رب السموات والأرض تنبيها على نقصه وأنه لا تصرف له في الوجود فدعواه الربوبية دعوى مستحيل فبكته وأعلمه أنه يعلم آيات الله تعالى

Ferrâ ve Taberî şöyle demiştir: '«Mesḥûr» nispet yahut hakikat yoluyla «sihirbaz» demektir.' Ayetlerin mucizelerle tefsir edilmesine göre bu, âsânın yılana dönüşmesi ve benzerine uygun düşer. Mûsâ aleyhisselâm onun mezkûr sözünü reddederek { قالَ } “Dedi ki”: { لَقَدْ عَلِمْتَ } “Andolsun sen bildin” ey Firavun! { ما أَنْزَلَ هؤُلاءِ } “Bunları indirmediğini”, yani bu dokuz ayeti yahut onların bir kısmını. Bunlara bu şekilde işaret edilmesi, iki rivayetten birine göre 'o günlerden sonraki yaşantı' sözü kabilindendir; bunun açıklaması geçmişti. { إِلَّا رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin Rabbinden başkası”, yani onların yaratıcısı ve idare edicisi. Reddin özeti şudur: Bu ayetlerin Allah Teâlâ'dan olduğunu bilmen —zira O'ndan Teâlâ başkası bunlara güç yetiremez— benim büyülenmiş veya sihirbaz olmadığımı ve sözümün bozuk olmadığını iktiza eder; fakat makam sevgisi seni inada sürüklemiştir. Rubûbiyyet unvanına temas edilmesinde, bunların indirilmesinin bu sıfatın eserlerinden olduğuna bir ima vardır. el-Bahr'da şöyle denilmiştir: Bunların indirilmesinin göklerin ve yerin Rabbine isnat edilmesi ne kadar güzeldir! Zira o aleyhisselâm, ilk konuşmalarında Firavun kendisine: 'Âlemlerin Rabbi de nedir?' diye sorduğunda, onun noksanlığına ve varlıkta hiçbir tasarrufunun bulunmadığına dikkat çekmek üzere: 'Göklerin ve yerin Rabbidir' demişti; dolayısıyla onun rubûbiyyet iddiası imkânsız bir iddiadır. Böylece onu susturdu ve ona Allah Teâlâ'nın ayetlerini bildiğini bildirdi.

ومن أنزلها ولكنه مكابر معاند كقوله تعالى: وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَعُلُوًّا [النمل: ١٤] وخاطبه بذلك على سبيل التوبيخ أي أنت بحال من يعلم هذه أو هي من الوضوح بحيث تعلمها وليس خطابه على جهة إخباره عن علمه أو العلم بعلمه ليكون إفادة لازم الخبر كقولك لمن حفظ التوراة حفظت التوراة.

Ve onları kimin indirdiğini [bildiğini, fakat] Allah Teâlâ'nın: { وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَعُلُوًّا } “Kendileri de bunlara kesin olarak inandıkları halde, zulüm ve kibir yüzünden onları inkâr ettiler” [en-Neml: 14] buyruğundaki gibi kibirli ve inatçı biri olduğunu bildirdi. Ona bu hitap azarlama kabilindendir; yani sen bunları bilecek bir durumdasın yahut bunlar senin bileceğin derecede açıktır; yoksa ona hitabı, kendi bilgisini haber vermek yahut onun bildiğini bilmek kabilinden haberin lâzımını ifade etmek için değildir; nitekim Tevrat'ı ezberlemiş bir kimseye 'Tevrat'ı ezberledin' demen böyledir.

وقرأ علي كرم الله تعالى وجه وزيد بن علي رضي الله تعالى عنهما والكسائي «لقد علمت» بضم التاء

Ali kerremallâhu teâlâ vecheh, Zeyd b. Ali radıyallâhu teâlâ anhümâ ve Kisâî «ت» harfinin zammesiyle «لقد علمتُ» şeklinde okumuşlardır.

فيكون موسى ﵇ قد أخبر عن نفسه أنه ليس بمسحور كما زعم عدو الله تعالى وعدوه بل هو يعلم أن ما أنزل تلك الآيات إلا خالق السموات والأرض ومدبرهما، وروي عن الأمير كرم الله تعالى وجهه أنه قال: والله ما علم عدو الله تعالى ولكن موسى ﵇ هو الذي علم، وتعقبه أبو حيان بأنه لا يصح لأنه رواه كلثوم المرادي وهو مجهول وكيف يقول ذلك باب مدينة العلم كرم الله تعالى وجهه، ووجه نسبة العلم إليه ظاهر.

Bu takdirde Mûsâ aleyhisselâm, Allah Teâlâ'nın ve kendisinin düşmanının iddia ettiği gibi büyülenmiş olmadığını, aksine o ayetleri ancak göklerin ve yerin yaratıcısı ve idare edicisinin indirdiğini kendisinin kesin olarak bildiğini kendisi hakkında haber vermiş olur. Emîr'den kerremallâhu teâlâ vecheh şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Vallahi Allah Teâlâ'nın düşmanı bunu bilmedi; fakat bunu bilen Mûsâ aleyhisselâm idi.' Ebû Hayyân buna şöyle itiraz etmiştir: 'Bu sahih değildir; çünkü bunu Külsûm el-Murâdî rivayet etmiştir ki o meçhuldür; ilim şehrinin kapısı kerremallâhu teâlâ vecheh bunu nasıl söyler?' İlim nispetinin ona yöneltilmesinin vechi ise açıktır.

وقد ذكر الجلال السيوطي في الدر المنثور أن سعيد بن منصور وابن المنذر وابن أبي حاتم أخرجوا عن علي كرم الله تعالى وجهه أنه كان يقرأ بالضم ويقول ذلك

Celâl es-Süyûtî ed-Dürrü'l-Mensûr'da; Saîd b. Mansûr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Ali'den kerremallâhu teâlâ vecheh onun zamme ile okuduğunu ve böyle dediğini rivayet ettiklerini zikretmiş

ولم يتعقبه بشيء، ولعل هذا المجهول الذي ذكره أبو حيان في أسانيدهم والله تعالى أعلم.

ve buna hiçbir itirazda bulunmamıştır. Ebû Hayyân'ın zikrettiği bu meçhul ravi, onların isnadlarında yer almış olabilir; en doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

وجملة ما أَنْزَلَ إلخ معلق عنها سادة (١) مسد عَلِمْتَ وقوله تعالى: بَصائِرَ حال من هؤلاء والعامل فيه أنزل المذكور عند الحوفي وأبي البقاء وابن عطية وما قبل إلا يعمل فيما بعدها إذا كان مستثنى منه أو تابعا له وقد نص الأخفش والكسائي على جواز ما ضرب هندا إلا زيد ضاحكة ومذهب الجمهور عدم الجواز فإن ورد ما ظاهره ذلك أول عندهم على إضمار فعل يدل عليه ما قبل والتقدير هنا أنزلها بصائر أي بينات مكشوفات تبصرك صدقي على أنه جمع بصيرة بمعنى مبصرة أي بينة وتطلق البصائر على الحجج بجعلها كأنها بصائر العقول أي ما أنزلها إلا حججا وأدلة على صدقي وتكون بمعنى العبرة كما ذكره الراغب، هذا ولا يخفى عليك أنه إذا كان المراد من الآيات التسع ما اقتضاه خبر صفوان السابق يجوز أن تكون هؤُلاءِ إشارة إلى ما أظهره ﵇ من المعجزات ويعتبر إظهار ذلك فيما يفصح عنه الفاء الفصيحة وإن أبيت إلا جعلها إشارة إلى الآيات المذكورة بذلك المعنى لتحقق جميعها من أول الأمر وثبوتها وقت المحاورة وشدة ملاءمة الإنزال لها احتجت إلى ارتكاب نوع تكلف فيما لا يخفى عليك وَإِنِّي لَأَظُنُّكَ يا فِرْعَوْنُ مَثْبُوراً أي هالكا كما روي عن الحسن ومجاهد على أنه من ثبر اللازم بمعنى هلك، ومفعول فيه للنسب بناء على أنه يأتي له من اللازم والمتعدي، وفسره بعضهم بمهلكا وهو ظاهر، وعن الفراء أنه قال: أي مصروفا عن الخير مطبوعا على الشر من قولهم: ما ثبرك عن هذا أي ما منعك وإليه يرجع ما أخرجه الطستي عن ابن عباس من تفسيره بملعونا محبوسا عن الخير.

{ ما أَنْزَلَ } vb. cümlesi ta'lîk sebebiyle { عَلِمْتَ } fiilinin mef'ûlleri yerine geçmiştir. Allah Teâlâ'nın: { بَصائِرَ } “Basiretler / açık deliller olarak” buyruğu { هؤُلاءِ } kelimesinden hâldir; Havfî, Ebü'l-Bekâ ve İbn Atiyye'ye göre onda amel eden mezkûr «أنزل» fiilidir. «إلا»dan önceki lafız, müstesnâ minh veya ona tabi olduğu takdirde ondan sonrakinde amel edebilir. Ahfeş ve Kisâî «ما ضرب هندا إلا زيد ضاحكة» (Hind'e güler olduğu halde sadece Zeyd vurdu) kullanımının caiz olduğunu açıkça belirtmişlerdir; cumhurun mezhebi ise bunun caiz olmadığıdır. Şayet zahiri buna işaret eden bir lafız gelirse, onlara göre önceki ifadenin delalet ettiği gizli bir fiil takdir edilerek tevil edilir. Buradaki takdir: «أنزلها بصائر» (onları basiretler olarak indirdi) şeklindedir; yani benim doğruluğumu sana apaçık gösteren deliller ve beyyineler demektir. Bu, basiretli/açık manasındaki «basîre» kelimesinin çoğuludur. Basiretler, akılların gözleri gibi kılınarak hüccetler için de kullanılır; yani: 'Onları ancak benim doğruluğuma hüccetler ve deliller olarak indirdi' demektir. Râgıb'ın belirttiği üzere 'ibret' manasında da olur. Şunu bilmelisin ki, şayet dokuz ayetten maksat Safvân'ın önceki haberinin iktiza ettiği şey ise, { هؤُلاءِ } kelimesinin onun aleyhisselâm gösterdiği mucizelere işaret olması caizdir; bunların gösterilmesi de fasîha fâ'sının açıkladığı durumlar içinde kabul edilir. Eğer hepsinin ilk andan itibaren gerçekleşmesi, konuşma vaktinde sabit olması ve indirmenin bunlara son derece uygunluğu sebebiyle bu işaretin zikredilen manadaki ayetlere yönelik kılınmasında ısrar edersen, sana gizli kalmayacak bir tür külfete katlanmak zorunda kalırsın. { وَإِنِّي لَأَظُنُّكَ يا فِرْعَوْنُ مَثْبُوراً } “Ve şüphesiz ben de seni, ey Firavun, helak olmuş sanıyorum”; yani Hasan ve Mücâhid'den rivayet edildiği üzere helak olmuş [sanıyorum]. Bu, helak oldu anlamındaki lazım «ثبر» fiilindendir; lazım ve müteaddiden gelebildiği esasına binaen buradaki mef'ûl nispet içindir. Bazıları onu açıkça 'helak edilmiş' diye tefsir etmiştir. Ferrâ'dan şöyle dediği nakledilmiştir: Yani 'Hayırdan çevrilmiş, şer üzerine mühürlenmiş demektir; nitekim «ما ثبرك عن هذا» (Seni bundan ne alıkoydu/menetti?) derler.' Tastî'nin İbn Abbâs'tan naklettiği, onun 'lanetlenmiş, hayırdan alıkonulmuş' şeklindeki tefsiri de buna racidir.

وأخرج الشيرازي في الألقاب وابن مردويه من طريق ميمون بن مهران عنه رضي الله تعالى عنه تفسيره بناقص العقل، وفي معناه تفسير الضحاك بمسحور قال: رد موسى ﵇ بمثل ما قال له فرعون مع اختلاف اللفظ، وأخرج ابن أبي الدنيا في ذم الغضب عن أنس بن مالك أنه سئل عن مَثْبُوراً في الآية فقال: مخالفا ثم قال: الأنبياء ﵈ من أن يلعنوا أو يسبوا، وأنت تعلم أن هذا معنى مجازي له وكذا ناقص العقل ولا داعي إلى ارتكابه، وما

Şîrâzî el-Elkâb'da ve İbn Merdûye, Meymûn b. Mihrân tarikiyle ondan [İbn Abbâs'tan] radıyallâhu teâlâ anh rivayet etmişlerdir ki o, bunu "aklı noksan" olarak tefsir etmiştir. Dahhâk'ın "büyülenmiş" şeklindeki tefsiri de bu anlamdadır; o şöyle demiştir: "Mûsâ aleyhisselâm, lafız farklılığı olmakla birlikte Firavun'un kendisine söylediğinin bir benzeriyle karşılık vermiştir." İbn Ebî'd-Dünyâ Zemmü'l-Gadab'da Enes b. Mâlik'ten radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre, ona ayetteki { مَثْبُوراً } kelimesi sorulmuş, o da: "Muhalif" demiş, sonra da: "Peygamberler aleyhimüsselâm lanet etmekten veya sövmekten [münezzehtir / beridir]" demiştir. Sen de bilirsin ki bu, onun için mecazi bir anlamdır; nitekim "aklı noksan" [anlamı] da böyledir ve buna başvurmaya bir gerek yoktur. [İmam Mâlik'in zikrettiği...]

ذكره الإمام مالك فيه ما فيه، نعم قيل: إن تفسيره بهالكا ونحوه مما فيه خشونة ينافي قوله تعالى خطابا لموسى وهارون ﵉: فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً [طه: ٤٤] وأشار أبو حيان إلى جوابه بأن موسى ﵇ كان أولا يتوقع من فرعون المكروه كما قال: إِنَّنا نَخافُ أَنْ يَفْرُطَ عَلَيْنا أَوْ أَنْ يَطْغى [طه: ٤٥] فأمر أن يقول له قولا لينا فلما قال سبحانه له: لا تَخَفْ [طه: ٢١، ٦٨ وغيرها] وثق بحماية الله تعالى فصال عليه صولة المحمي وقابله من الكلام بما لم يكن ليقابله به قبل ذلك، وفيه كلام ستطلع عليه إن شاء الله تعالى في محله، وبالجملة التفسير الأول أظهر التفاسير ولا ضير فيه لا سيما مع تعبير موسى ﵇ بالظن ثم إنه ﵇ قد قارع ظنه بظنه وشتان ما بين الظنين فإن ظن فرعون إفك مبين وظن موسى ﵇ يحوم حول اليقين.

İmam Mâlik'in zikrettiği görüşte ise tartışılacak yönler vardır. Evet, şöyle denilmiştir: Onun helak olmuş ve benzeri sertlik içeren manalarla tefsir edilmesi, Allah Teâlâ'nın Mûsâ ve Hârûn'a aleyhimesselâm hitaben: { فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً } “Ona yumuşak söz söyleyin” [Tâhâ: 44] buyruğuna aykırıdır. Ebû Hayyân bunun cevabına şöyle işaret etmiştir: Mûsâ aleyhisselâm önceleri Firavun'dan bir kötülük bekliyor ve: { إِنَّنا نَخافُ أَنْ يَفْرُطَ عَلَيْنا أَوْ أَنْ يَطْغى } “Doğrusu biz onun bize karşı aşırı gitmesinden yahut azgınlaşmasından korkuyoruz” [Tâhâ: 45] diyordu; bu yüzden ona yumuşak söz söylemesi emredildi. Ne zaman ki Allah sübhânehu ona: { لا تَخَفْ } “Korkma” [Tâhâ: 21, 68 vb.] buyurdu, o da Allah Teâlâ'nın himayesine güvendi, himaye edilen kimsenin heybetiyle ona hücum etti ve ona daha önce söyleyemeyeceği sözlerle karşılık verdi. Bunda, inşâallâhu teâlâ yerinde göreceğin bir münakaşa vardır. Velhasıl birinci tefsir, tefsirlerin en açığıdır ve bunda bir sakınca yoktur; bilhassa Mûsâ'nın aleyhisselâm 'zan' ifadesini kullanmasıyla birlikte. Kaldı ki o aleyhisselâm onun zannına kendi zannıyla karşılık vermiştir; iki zan arasında ise ne büyük fark vardır! Çünkü Firavun'un zannı apaçık bir iftira, Mûsâ'nın aleyhisselâm zannı ise yakînin etrafında dönmektedir.

وقرأ أبي، وابن كعب «وإن أخالك يا فرعون لمثبورا» على إن المخففة واللام الفارقة، وأخال بمعنى أظن بكسر الهمزة في الفصيح وقد تفتح في لغة كما في القاموس.

Übeyy ve İbn Ka'b, muhaffefe olan «إن» ve fârıka olan «lâm» ile «وإن أخالك يا فرعون لمثبورا» şeklinde okumuşlardır. «أخال», fasih dilde hemzenin kesresiyle «sanıyorum» demektir; Kāmûs'ta geçtiği üzere bir lehçede fetha da okunabilir.

فَأَرادَ فرعون أَنْ يَسْتَفِزَّهُمْ أي موسى وقومه، وأصل الاستفزاز الإزعاج وكنى به عن إخراجهم مِنَ الْأَرْضِ أي أرض مصر التي هم فيها أو من جميع الأرض ويلزم إخراجهم من ذلك قتلهم واستئصالهم وهو المراد فَأَغْرَقْناهُ وَمَنْ مَعَهُ جَمِيعاً أي فعكسنا عليه مكره حيث أراد ذلك لهم دونه فكان له دونهم فاستفز بالإغراق هو وقومه وهذا التعكيس أظهر من الشمس على الثاني وظاهر على الأول لأنه أراد إخراجهم من مصر فأخرج هو أشد الإخراج بالإهلاك والزيادة لا تضر في التعكيس بل تؤيده.

Firavun { فَأَرادَ أَنْ يَسْتَفِزَّهُمْ } “Onları yerinden oynatmak istedi”, yani Mûsâ ve kavmini. İstifzâzın aslı tedirgin edip yerinden sökmektir; bununla onları { مِنَ الْأَرْضِ } “O topraktan”, yani içinde bulundukları Mısır toprağından yahut yeryüzünün tamamından çıkarmaktan kinaye yapılmıştır; oradan çıkarılmaları ise öldürülmelerini ve köklerinin kazınmasını gerektirir ki murad edilen de budur. { فَأَغْرَقْناهُ وَمَنْ مَعَهُ جَمِيعاً } “Biz de onu ve beraberindekilerin hepsini suda boğduk”, yani o bunu kendisi için değil de onlar için istemişken biz onun tuzağını aleyhine çevirdik de bu durum onlar için değil onun için oldu; böylece kendisi ve kavmi boğulmak suretiyle yerlerinden sökülüp atıldılar. Bu tersine çevirme, ikinci manaya göre güneşten daha açıktır; birinciye göre de açıktır, zira o onları Mısır'dan çıkarmak istedi, kendisi ise helak edilerek en şiddetli şekilde çıkarıldı; bu fazlalık tersine çevirmeye zarar vermez, bilakis onu teyit eder.

وَقُلْنا على لسان موسى ﵇ مِنْ بَعْدِهِ أي من بعد فرعون على معنى من بعد إغراقه أو الضمير للإغراق المفهوم من الفعل السابق أي من بعد إغراقه وإغراق من معه لِبَنِي إِسْرائِيلَ الذين أراد فرعون استفزازهم اسْكُنُوا الْأَرْضَ التي أراد أن يستفزكم منها وهي أرض مصر، وهذا ظاهر أن ثبت أنهم دخلوها بعد أن خرجوا منها واتبعهم فرعون وجنوده وأغرقوا وإن لم يثبت فالمراد من بني إسرائيل ذرية أولئك الذين أراد فرعون استفزازهم، واختار غير واحد أن المراد من الأرض الأرض المقدسة وهي أرض الشام فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ أي الكرة أو الحياة أو الساعة أو الدار الآخرة، والمراد على جميع ذلك قيام الساعة جِئْنا بِكُمْ لَفِيفاً أي مختلطين أنتم وهم ثم نحكم بينكم ونميز سعداء كم من أشقيائكم وأصل اللفيف الجماعة من قبائل شتى فهو اسم جمع كالجميع ولا واحد له أو هو مصدر شامل للقليل والكثير لأنه يقال لف لفا ولفيفا، والمراد منه ما أشير إليه، وفسره ابن عباس بجميعا وكيفما كان فهو حال من الضمير المجرور في بكم، ونص بعضهم على أن في بِكُمْ تغليب المخاطبين على الغائبين، والمراد بهم وبكم وما ألطفه مع لَفِيفاً وَبِالْحَقِّ أَنْزَلْناهُ وَبِالْحَقِّ نَزَلَ عود إلى شرح حال القرآن الكريم فهو مرتبط بقوله تعالى لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ [الإسراء: ٨٨] الآية وهكذا طريقة العرب في كلامها تأخذ في شيء وتستطرد منه إلى آخر ثم إلى آخر ثم تعود إلى ما ذكرته أولا والحديث شجون فضمير الغائب للقرآن وأبعد من ذهب إلى أنه لموسى ﵇، والآية مرتبطة بما عندها، والإنزال فيها كما في قوله تعالى: وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ [الحديد:

Ve Mûsâ'nın aleyhisselâm diliyle { وَقُلْنا مِنْ بَعْدِهِ } “Ondan sonra dedik ki”, yani boğulmasından sonra manasında Firavun'dan sonra yahut zamir önceki fiilden anlaşılan boğulmaya racidir; yani onun ve beraberindekilerin boğulmasından sonra { لِبَنِي إِسْرائِيلَ } “İsrâiloğullarına” —ki Firavun onları yerlerinden söküp atmak istemişti—: { اسْكُنُوا الْأَرْضَ } “Şu toprakta oturun” [dedik], yani sizi oradan çıkarmak istediği Mısır toprağında. Eğer onların oradan çıktıktan, Firavun ve orduları onları takip edip boğulduktan sonra oraya girdikleri sabit olursa bu zahirdir; şayet sabit olmazsa, İsrâiloğulları'ndan maksat Firavun'un yerlerinden sürmek istediği o kimselerin zürriyetleridir. Pek çok âlim ise arzdan muradın mukaddes toprak, yani Şam toprağı olduğunu tercih etmiştir. { فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ } “Ahiret vaadi geldiği zaman”, yani ikinci geliş, ahiret hayatı, kıyamet vakti yahut ahiret yurdu geldiği zaman; bütün bunlara göre murad kıyametin kopmasıdır. { جِئْنا بِكُمْ لَفِيفاً } “Sizi karmaşık bir topluluk olarak getiririz”, yani sizler ve onlar karışmış vaziyette [getiririz], sonra aranızda hükmeder ve sait olanlarınızı şaki olanlarınızdan ayırırız. Lefîf'in aslı çeşitli kabilelerden oluşan topluluktur; dolayısıyla «cemî'» gibi bir isim-i cemdir ve tekili yoktur; yahut azı ve çoğu kapsayan bir masdardır, çünkü «لف لفا ولفيفا» denir; bundan murat edilen de işaret edilen husustur. İbn Abbâs bunu 'hepinizi bir arada' diye tefsir etmiştir. Her nasıl olursa olsun bu, { بِكُمْ } lafzındaki mecrur zamirden hâldir. Bazıları { بِكُمْ } ifadesinde muhatapların gaiplere tağlip edildiğini açıkça belirtmiştir; murat edilen ise 'onları ve sizi' demektir; bu { لَفِيفاً } ile ne kadar da latiftir! { وَبِالْحَقِّ أَنْزَلْناهُ وَبِالْحَقِّ نَزَلَ } “Biz onu hak olarak indirdik ve o hak olarak indi”. Kur'ân-ı Kerîm'in durumunu açıklamaya bir dönüştür; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ } “Andolsun, eğer insanlar ve cinler bir araya gelseler...” [el-İsrâ: 88] ayetiyle irtibatlıdır. Arapların kelamındaki yöntemi böyledir; bir konuya başlar, ondan diğerine, sonra bir diğerine geçer, sonra ilk zikrettiğine dönerler; nitekim 'söz sözü açar' denilmiştir. Gaip zamiri Kur'an'a aittir; onun Mûsâ'ya aleyhisselâm ait olduğunu söyleyen kimse uzak bir ihtimale gitmiştir. Ayet yanındakilerle irtibatlıdır; buradaki indirme, Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ } “Ve demiri indirdik” [el-Hadîd:

٢٥] وقد حمله بعضهم على هذا المعنى فيما قبل أو للآيات التسع وذكر على المعنى أو للوعد المذكور آنفا، والظاهر أن الباء في الموضعين للملابسة والجار والمجرور في موضع الحال من ضمير القرآن واحتمال أن يكون أولا حالا من ضميره تعالى خلاف الظاهر، والمراد بالحق الأول على ما قيل الحكمة الإلهية المقتضية لإنزاله وبالثاني ما اشتمل عليه من العقائد والأحكام ونحوها أي ما أنزلناه إلا ملتبسا بالحق المقتضي لإنزاله وما نزل إلا ملتبسا بالحق الذي اشتمل عليه، وقيل الباء الأولى للسببية متعلقة بالفعل بعد والثانية للملابسة، وقيل هما للسببية فيتعلقان بالفعل وقال أبو سليمان

25] buyruğunda olduğu gibidir. Bazıları önceki ayette de bunu bu manaya hamletmiştir; yahut dokuz ayete racidir ve mana itibarıyla müzekker kılınmıştır; yahut az önce zikredilen vaade racidir. Zahir olan, her iki yerdeki «bâ» harfinin de mülâbese (beraberlik) için olmasıdır; câr ve mecrûr ise Kur'an zamirinden hâl makamındadır. Birincisinin Allah Teâlâ'nın zamirinden hâl olması ihtimali zahire aykırıdır. Birinci haktan murat, denildiğine göre, onun indirilmesini iktiza eden ilahi hikmettir; ikincisinden murat ise ihtiva ettiği akaid, ahkâm ve benzeridir; yani: 'Biz onu ancak indirilmesini iktiza eden hak ile mülâbis olarak indirdik ve o ancak ihtiva ettiği hak ile mülâbis olarak indi' demektir. Bir görüşe göre birinci «bâ» sebebiyye içindir ve sonrasındaki fiile taalluk eder, ikincisi mülâbese içindir. Bir görüşe göre her ikisi de sebebiyye içindir ve fiile taalluk ederler. Ebû Süleymân

الدمشقي: الحق الأول التوحيد والثاني الوعد والوعيد والأمر والنهي، وقيل الحق في الموضعين الأمر المحفوظ الثابت، والمعنى ما أنزلناه من السماء إلا محفوظا بالرصد من الملائكة وما نزل على الرسول إلا محفوظا بهم من تخليط الشياطين، وحاصله أنه محفوظ حال الإنزال وحال النزول وما بعده لا يأتيه الباطل من بين يديه ولا من خلفه.

ed-Dımaşkî şöyle demiştir: 'Birinci hak tevhid, ikincisi ise vaad, vaîd, emir ve nehiydir.' Bir görüşe göre her iki yerdeki hak, korunan ve sabit olan iştir. Mana şudur: 'Biz onu semadan ancak meleklerden gözcülerle korunmuş olarak indirdik ve o Resul'e ancak şeytanların karıştırmasından onlar vesilesiyle korunmuş olarak indi.' Neticesi şudur: O indirilme esnasında, iniş vaktinde ve sonrasında korunmuştur; ne önünden ne de ardından ona batıl yaklaşamaz.

وأبعد من جوز كون المراد بالحق الثاني النبي ﷺ ومعنى نزوله به نزوله عليه وحلوله عنده من قولهم نزل بفلان ضيف، وعلى سائر الأوجه لا تخفى فائدة ذكر الجملة الثانية بعد الأولى، وما يتوهم من التكرار مندفع ونحا الطبري إلى أن الجملة الثانية توكيد للأولى من حيث المعنى لأنه يقال أنزلته فنزل وأنزلته فلم ينزل إذا عرض له مانع من النزول فجاءت الجملة الثانية مزيلة لهذا الاحتمال وتحاشى بعضهم من إطلاق التوكيد لما بين الإنزال والنزول من المغايرة وادعى أنه لو كانت الثانية توكيدا للأولى لما جاز العطف لكمال الاتصال وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا مُبَشِّراً للمطيع بالثواب وَنَذِيراً للعاصي من العقاب فلا عليك إلا التبشير والإنذار لا هداية الكفرة المقترحين وإكراههم على الدين ولعل الجملة لتحقيق حقية بعثته ﷺ إثر تحقيق حقيقة القرآن ونصب ما بعد إلا على الحال.

İkinci haktan muradın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem olduğunu caiz gören kimse pek uzaklaşmıştır; onunla inmesinin manası ise, «فلان ضيف» (falana misafir indi/konakladı) sözlerinde olduğu gibi onun üzerine inmesi ve onun yanında yerleşmesidir. Diğer bütün vecihlere göre, birinci cümleden sonra ikinci cümlenin zikredilmesinin faydası gizli değildir; vehmedilen tekrar ise bertaraf edilmiştir. Taberî, ikinci cümlenin mana bakımından birinciyi tekit ettiği görüşüne meyletmiştir; zira «onu indirdim de indi» ve inişe bir mani çıktığında «onu indirdim ama inmedi» denir; dolayısıyla ikinci cümle bu ihtimali ortadan kaldırmak için gelmiştir. Bazıları ise indirme (inzâl) ile iniş (nüzûl) arasındaki başkalıktan ötürü tekit ifadesini kullanmaktan kaçınmış ve şayet ikincisi birincinin tekidi olsaydı kemâl-i ittisâl sebebiyle atfın caiz olmayacağını iddia etmiştir. { وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا مُبَشِّراً } “Biz seni ancak müjdeleyici” —itaat edeni sevapla müjdeleyici— { وَنَذِيراً } “ve uyarıcı olarak gönderdik” —isyan edeni azapla uyarıcı olarak—. Dolayısıyla senin görevin sadece müjdelemek ve uyarmaktır; mucize teklif eden kâfirleri hidayete erdirmek ve onları dine zorlamak değildir. Belki de bu cümle, Kur'an'ın hakikatinin tahkik edilmesinin hemen ardından onun sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberliğinin hakkaniyetini tahkik etmek içindir. «İllâ»dan sonrası ise hâl olarak mensubdur.

وَقُرْآناً نصب بفعل مضمر يفسره قوله تعالى فَرَقْناهُ فهو من باب الاشتغال ورجع النصب على الرفع العطف على الجملة الفعلية ولو رفع على الابتداء في غير القرآن جاز إلا أنه لا بد له من ملاحظة مسوغ عند من لا يكتفي في صحة الابتداء بالنكرة بحصول الفائدة وعلى هذا أخرجه الحوفي.

{ وَقُرْآناً } kelimesi, Allah Teâlâ'nın: { فَرَقْناهُ } buyruğunun tefsir ettiği mahzuf bir fiille mensubdur; dolayısıyla iştigâl babındandır. Fiil cümlesine atfedilmesi sebebiyle nasb hali ref haline tercih edilmiştir. Kur'an dışındaki bir kelamda mübteda olarak merfu kılınması caiz olurdu; ancak nekrenin mübteda olmasında sadece fayda hâsıl olmasını yeterli görmeyenlere göre bir cevaz gerekçesini gözetmek gerekir; Havfî bunu bu şekilde irap etmiştir.

وقال ابن عطية: هو مذهب سيبويه، وقال الفراء: هو منصوب بأرسلناك أي ما أَرْسَلْناكَ إِلَّا مُبَشِّراً وَنَذِيراً وقرآنا كما تقول رحمة لأن القرآن رحمة، ولا يخفى أنه إعراب متكلف لا يكاد يقوله فاضل، ومما يقضي منه العجب ما جوزه ابن عطية من نصبه بالعطف على الكاف في أَرْسَلْناكَ.

İbn Atiyye bunun Sîbeveyh'in mezhebi olduğunu söylemiştir. Ferrâ ise şöyle demiştir: 'O, «أرسلناك» fiiliyle mensubdur; yani «ما أَرْسَلْناكَ إِلَّا مُبَشِّراً وَنَذِيراً وقرآنا» demektir; nitekim «رحمة» (rahmet olarak) dediğin gibidir, çünkü Kur'an bir rahmettir.' Bunun külfetli bir irap olduğu ve faziletli bir kimsenin bunu pek söylemeyeceği gizli değildir. Şaşılacak şeylerden biri de İbn Atiyye'nin, onun { أَرْسَلْناكَ } kelimesindeki «kâf» zamirine matuf olarak mensub olmasını caiz görmesidir.

وقال أبو البقاء: وهو دون الأول وفوق ما عداه إنه منصوب بفعل مضمر دل عليه آتَيْنا السابق أو أَرْسَلْناكَ وجملة فَرَقْناهُ في موضع الصفة له أي آتيناك قرآنا فرقناه أي أنزلناه منجما مفرقا أو فرقنا فيه بين الحق والباطل فحذف الجار وانتصب مجروره على أنه مفعول به على التوسع كما في قوله: ويوما شهدناه سليما وعامرا وروي ذلك عن الحسن، وعن ابن عباس بينّا حلاله وحرامه، وقال الفراء: أحكمناه وفصلناه كما في قوله تعالى: فِيها يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ [الدخان: ٤] وقرأ علي كرم الله تعالى وجهه وابن عباس وأبي وعبد الله وأبو رجاء وقتادة والشعبي وحميد وعمر بن قائد وزيد بن علي وعمرو بن ذر وعكرمة والحسن بخلاف عنه «فرقّناه» بشد الراء ومعناه كالمخفف أي أنزلناه مفرقا منجما بيد أن التضعيف للتكثير في الفعل وهو التفريق، وقيل فرق بالتخفيف يدل على فصل متقارب وبالتشديد على فصل متباعد والأول أظهر، ولما كان قوله تعالى الآتي عَلى مُكْثٍ يدل على كثرة نجومه كانت القراءتان بمعنى، وقيل معناه فرقنا آياته بين أمر ونهي وحكم وأحكام ومواعظ وأمثال وقصص وأخبار مغيبات أتت وتأتي والجمهور على الأول.

Ebü'l-Bekâ ise —ki bu görüş birincinin altında, diğerlerinin üstündedir— şöyle demiştir: 'O, önceki { آتَيْنا } veya { أَرْسَلْناكَ } fiilinin delalet ettiği mahzuf bir fiille mensubdur; { فَرَقْناهُ } cümlesi ise onun sıfatı konumundadır; yani: Sana bölüm bölüm ayırdığımız bir Kur'an verdik demektir; yani onu kısım kısım, peyderpey indirdik yahut onun içinde hak ile batılın arasını ayırdık. Böylece harf-i cer hazfedilmiş ve mecruru, genişletme (tevessü') yoluyla mef'ûlün bih olarak nasb edilmiştir; nitekim «ve bir gün Selîm ve Âmir kabilelerine şahit olduk» beytinde olduğu gibidir.' Bu, Hasan'dan rivayet edilmiştir. İbn Abbâs'tan ise: 'Helalini ve haramını açıkladık' [şeklinde rivayet edilmiştir]. Ferrâ: 'Onu muhkem kıldık ve tafsil ettik; nitekim Allah Teâlâ'nın: { فِيها يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ } “Her hikmetli iş onda ayırt edilir” [ed-Duhân: 4] buyruğunda böyledir' demiştir. Ali kerremallâhu teâlâ vecheh, İbn Abbâs, Übeyy, Abdullah, Ebû Recâ, Katâde, Şa'bî, Humeyd, Ömer b. Kâid, Zeyd b. Ali, Amr b. Zürr, İkrime ve kendisinden gelen bir rivayetle Hasan «فرقّناه» şeklinde «râ»nın şeddesiyle okumuşlardır. Manası muhaffef olan gibidir; yani onu peyderpey, kısım kısım indirdik; şu kadar var ki şeddeleme, fiildeki çokluk içindir ki o da ayırmadır. Bir görüşe göre şeddesiz «faraknâ» birbirine yakın aralıklarla ayırmaya, şeddeli «ferraknâ» ise birbirinden uzak aralıklarla ayırmaya delalet eder; birincisi daha açıktır. Allah Teâlâ'nın gelecek olan { عَلى مُكْثٍ } buyruğu iniş kısımlarının çokluğuna delalet ettiği için her iki kıraat de aynı manadadır. Bir görüşe göre manası şudur: Onun ayetlerini emir, nehiy, hüküm, ahkâm, öğütler, meseller, kıssalar ile gelmiş ve gelecek gayb haberleri arasında kısımlara ayırdık. Cumhur ise birinci görüş üzeredir.

وقد أخرج ابن أبي حاتم وابن الأنباري وغيرهما عن ابن عباس قال: نزل القرآن جملة واحدة من عند الله تعالى من اللوح المحفوظ إلى السفرة الكرام الكاتبين في السماء الدنيا فنجمته السفرة على جبريل ﵇ عشرين ليلة ونجمه جبريل ﵇ على النبي ﷺ عشرين سنة

İbn Ebî Hâtim, İbnü'l-Enbârî ve diğerleri İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmişlerdir: «Kur'an, Allah Teâlâ katından Levh-i Mahfûz'dan dünya semasındaki şerefli kâtip meleklere (sefera) bir defada toptan indi. Sefera melekleri onu Cibrîl'e aleyhisselâm yirmi gecede parça parça verdi; Cibrîl aleyhisselâm da onu Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem yirmi yılda parça parça indirdi.»

،

Bir

وفي رواية أنه أنزل ليلة القدر في رمضان ووضع في بيت العزة في السماء الدنيا ثم أنزل نجوما في عشرين

rivayette ramazanda Kadir gecesinde indirilip dünya semasındaki Beytü'l-İzze'ye konulduğu, sonra yirmi yıl içinde parça parça indirildiği,

،

bir

وفي رواية في ثلاث وعشرين سنة

rivayette yirmi üç yılda,

وفي أخرى في خمس وعشرين

bir diğerinde ise yirmi beş yılda [indirildiği rivayet edilmiştir].

، وهذا الاختلاف على ما في البحر مبني على الاختلاف في سنة ﷺ.

Bu ihtilaf, el-Bahr'da belirtildiğine göre, onun sallallâhu aleyhi ve sellem yaşı hakkındaki ihtilafa dayanmaktadır.

وأخرج ابن الضريس من طريق قتادة عن الحسن كان يقول: أنزل الله القرآن على نبي الله ﷺ في ثماني عشرة سنة ثمان سنين بمكة وعشر بعد ما هاجر.

İbnu'd-Durays, Katâde tarikiyle Hasan'dan nakletmiştir ki o şöyle derdi: «Allah Kur'an'ı Allah'ın Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem on sekiz yılda indirdi: Sekiz yıl Mekke'de, on yıl da hicret ettikten sonra.»

وتعقبه ابن عطية بأنه قول مختل لا يصح عن الحسن، واعتمد جمع أن بين أوله وآخره ثلاثا وعشرين سنة وكان ينزل به جبريل ﵇ على ما قيل خمس آيات خمس آيات، فقد أخرج البيهقي في الشعب عن عمر رضي الله تعالى عنه أنه قال: تعلموا القرآن خمس آيات خمس آيات فإن جبريل ﵇ كان ينزل به خمسا خمسا. وأخرج ابن عساكر من طريق أبي نضرة قال: كان أبو سعيد الخدري يعلمنا القرآن خمس آيات بالغداة وخمس آيات بالعشي ويخبر أن جبريل ﵇ نزل به خمس آيات خمس آيات، وكان المراد في الغالب فإنه قد صح أنه نزل بأكثر من ذلك وبأقل منه.

İbn Atiyye buna karşı çıkarak bunun bozuk bir söz olduğunu ve Hasan'dan sahih olarak gelmediğini söylemiştir. Bir topluluk ise Kur'an'ın başı ile sonu arasının yirmi üç yıl olduğunu benimsemiştir. Cibrîl aleyhisselâm denildiğine göre onu beşer ayet beşer ayet indiriyordu. Nitekim Beyhakî Şuab'da Ömer'den radıyallâhu teâlâ anh şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Kur'an'ı beşer ayet beşer ayet öğrenin; zira Cibrîl aleyhisselâm onu beşer beşer indirirdi.» İbn Asâkir de Ebû Nadre tarikiyle rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: «Ebû Saîd el-Hudrî bize Kur'an'ı sabahleyin beş ayet, akşamleyin beş ayet öğretir ve Cibrîl'in aleyhisselâm onu beşer ayet beşer ayet indirdiğini haber verirdi.» Kastedilen durum çoğunluk itibarıyla olmalıdır; zira bundan daha fazla ve daha az olarak indiği de sahih rivayetlerle sabittir.

وقرأ أبي وعبد الله «فرقناه عليك» لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلى مُكْثٍ أي تؤدة وتأنّ فإنه أيسر للحفظ وأعون على الفهم وروي ذلك عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وقيل أي تطاول في المدة وتقضيها شيئا فشيئا، والظاهر تعلق لتقرأه بفرقناه وعلى الناس بتقرأه وعلى مكث به أيضا إلا أن فيه تعلق حرفي جر بمعنى بمتعلق واحد. وأجيب بأن تعلق الثاني بعد اعتبار تعلق الأول به فيختلف المتعلق، وفي البحر لا يبالى بتعلق هذين الحرفين بما ذكر لاختلاف معناهما لأن الأول في موضع المفعول به والثاني في موضع الحال أي متمهلا مترسلا، ولما في ذلك من القيل والقال اختار بعضهم تعلقه بفرقناه، وجوز الخفاجي تعلقه بمحذوف أي تفريقا أو فرقا على مكث أو قراءة على مكث منك كمكث تنزيله، وجعله أبو البقاء في موضع الحال من الضمير المنصوب في فرقناه أي متمكثا، ومن العجيب قول الحوفي أنه بدل من عَلَى النَّاسِ وقد تعقبه أبو حيان بأنه لا يصح لأن عَلى مُكْثٍ من صفات القارئ أو من صفات المقروء وليس من صفات الناس ليكون بدلا منهم، والمكث مثلث الميم وقرىء بالضم والفتح ولم يقرأ بالكسر وهو لغة قليلة، وزعم ابن عطية إجماع القراء على الضم.

Übeyy ve Abdullah «فَرَقْنَاهُ عَلَيْكَ» şeklinde okumuşlardır. { لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلى مُكْثٍ } “İnsanlara dura dura okuyasın diye”; yani ağır ağır, teenni ile okuyasın diye; zira bu, ezberlemek için daha kolay ve anlamaya daha çok yardımcıdır. Bu, İbn Abbâs'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ rivayet edilmiştir. Bir görüşe göre sürenin uzaması ve azar azar tamamlanması demektir. Zahir olan, { لِتَقْرَأَهُ } ifadesinin { فَرَقْناهُ } fiiline, { عَلَى النَّاسِ } ifadesinin { تَقْرَأَهُ } fiiline ve { عَلى مُكْثٍ } ifadesinin de yine ona taalluk etmesidir; ancak bunda aynı manadaki iki harf-i cerin tek bir müteallaka taalluk etmesi durumu vardır. Buna şöyle cevap verilmiştir: İkincinin taalluku, birincinin ona taalluku dikkate alındıktan sonradır; dolayısıyla müteallak farklılaşır. el-Bahr'da ise bu iki harfin zikredilen fiile taallukuna aldırış edilmeyeceği belirtilmiştir; çünkü manaları farklıdır; nitekim birincisi mef'ûlün bih makamında, ikincisi ise hâl makamındadır; yani 'ağır ağır, tane tane okuyarak' demektir. Bu husustaki dedikodulardan ötürü bazıları onun { فَرَقْناهُ } fiiline taallukunu tercih etmiştir. Hafâcî mahzuf bir masdara taallukunu caiz görmüştür; yani: 'Dura dura bir ayırışla veya senin tarafından indirilişindeki bekleyiş gibi dura dura bir okuyuşla' demektir. Ebü'l-Bekâ ise bunu { فَرَقْناهُ } fiilindeki mensub zamirden hâl makamında kılmıştır; yani 'bekletilmiş olarak' demektir. Şaşılacak hususlardan biri Havfî'nin bunun { عَلَى النَّاسِ } ifadesinden bedel olduğunu söylemesidir. Ebû Hayyân buna şöyle itiraz etmiştir: Bu sahih değildir; çünkü { عَلى مُكْثٍ } okuyanın yahut okunanın sıfatlarındandır, insanlardan bedel olacak şekilde insanların sıfatlarından değildir. «Müks» kelimesinin mimi üç harekelidir; zamme ve fetha ile okunmuş, kesre ile okunmamıştır ki bu az kullanılan bir lehçedir. İbn Atiyye ise kurrânın zamme üzerinde icma ettiğini ileri sürmüştür.

وَنَزَّلْناهُ تَنْزِيلًا على حسب الحوادث والمصالح فذكر هذا بعد قوله تعالى: فَرَقْناهُ إلخ مفيد وذلك لأن الأول دال على تدريج نزوله ليسهل حفظه وفهمه من غير نظر إلى مقتض لذلك وهذا أخص منه فإنه دال على تدريجه بحسب الاقتضاء قُلْ للذين كفروا آمِنُوا بِهِ أي بالقرآن أَوْ لا تُؤْمِنُوا أي به على معنى أن إيمانكم به وعدم إيمانكم به سواء لأن إيمانكم لا يزيده كمالا وعدم إيمانكم لا يورثه نقصا.

{ وَنَزَّلْناهُ تَنْزِيلًا } “Ve biz onu peyderpey indirdik”, yani olaylara ve maslahatlara göre. Dolayısıyla bunun Allah Teâlâ'nın: { فَرَقْناهُ } buyruğundan sonra zikredilmesi faydalıdır; zira birincisi, gerektirici bir sebebe bakılmaksızın ezberlenmesi ve anlaşılması kolay olsun diye inişinin tedriciliğine delalet eder; bu ise ondan daha hususidir, zira gerektirici sebebe göre tedriciliğine delalet eder. İnkâr edenlere { قُلْ آمِنُوا بِهِ } “De ki: Ona inanın”, yani Kur'an'a, { أَوْ لا تُؤْمِنُوا } “yahut inanmayın”; yani sizin ona iman etmenizle etmemeniz birdir manasındadır; çünkü imanınız ona bir kemal katmaz, imansızlığınız da ona bir noksanlık getirmez.

إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ أي العلماء الذين قرؤوا الكتب السالفة من قبل تنزل القرآن وعرفوا حقيقة الوحي وأمارات النبوة وتمكنوا من تمييز الحق والباطل والمحق والمبطل أو رأوا نعتك ونعت ما أنزل إليك إِذا يُتْلى أي القرآن عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ الخرور السقوط بسرعة، والأذقان جمع ذقن وهو مجتمع اللحيين ويطلق على ما ينبت عليه من الشعر مجازا وكذا يطلق على الوجه تعبيرا بالجزء عن الكل قيل وهو المراد وروي عن ابن عباس فكأنه قيل يسقطون بسرعة على وجوههم سُجَّداً تعظيما لأمر الله تعالى أو شكرا لإنجاز ما وعد به في تلك الكتب من بعثتك والظاهر أن هنا خروا وسجودا على الحقيقة، وقيل: لا شيء من ذلك وإنما المقصود أنهم ينقادون لما سمعوا ويخضعون له كمال الانقياد والخضوع فأخرج الكلام على سبيل الاستعارة التمثيلية، وفسر الخرور للأذقان بالسقوط على الوجوه الزمخشري ثم قال: وإنما ذكر الذقن لأنه أول ما يلقى الساجد به الأرض من وجهه، وقيل: فيه نظر لأن الأول هو الجبهة والأنف ثم وجه بأنه إذا ابتدأ الخرور فأقرب الأشياء من وجهه إلى الأرض هو الذقن، وكأنه أريد أول ما يقرب من اللقاء، وجوز أن تبقى الأذقان على حقيقتها والمراد المبالغة في الخشوع وهو تعفير اللحى على التراب أو

{ إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ } “Şüphesiz ondan önce kendilerine ilim verilenler”, yani Kur'an'ın inişinden önce geçmiş kitapları okuyan, vahyin hakikatini ve peygamberlik alametlerini bilen, hak ile batılı, haklı ile haksızı birbirinden ayırt etmeye muktedir olan yahut senin vasfını ve sana indirilenin vasfını gören âlimler; { إِذا يُتْلى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ } “Kendilerine [Kur'an] okunduğu zaman çeneleri üstüne kapanırlar”. Hurûr süratle düşmektir. Ezkān, çene kemiklerinin birleştiği yer olan «zekan»ın çoğuludur; mecaz yoluyla üzerinde biten sakal için de kullanılır; keza cüz zikredilip kül kastedilerek yüz için de kullanılır; kastedilenin bu olduğu söylenmiş ve İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir; sanki: 'Süratle yüzleri üstüne kapanırlar' denilmiş gibidir. { سُجَّداً } “Secde ederek”; Allah Teâlâ'nın emrini tazim için yahut o kitaplarda senin gönderileceğine dair vaat ettiği şeyin gerçekleşmesine şükür olarak. Zahir olan, burada hakiki manada bir kapanma ve secdenin bulunmasıdır. Bir görüşe göre bunlardan hiçbiri yoktur; maksat sadece onların işittikleri şeye boyun eğmeleri ve ona tam bir teslimiyet ve huşu ile itaat etmeleridir; dolayısıyla kelam istiare-i temsiliyye yoluyla sevk edilmiştir. Çeneleri üstüne kapanmayı yüzleri üstüne düşmekle tefsir eden ez-Zemahşerî şöyle demiştir: 'Çenenin zikredilmesi, secde edenin yüzünden yere ilk temas eden yer olmasındandır.' Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bunda tartışılacak yön vardır; zira ilk temas eden alın ve burundur. Sonra şöyle izah edilmiştir: Kapanmaya başladığında, yüzünden yere en yakın olan şey çenedir; sanki temas etmeye en yakın olan ilk yer kastedilmiştir. Ezkânın hakiki manasında bırakılması da caiz görülmüştür; maksat huşuda mübalağadır ki o da sakalları toprağa sürmektir yahut

أنه ربما خروا على الذقن كالمغشى عليهم لخشية الله تعالى، وقيل: لعل سجودهم كان هكذا غير ما عرفناه وهو كما ترى.

Allah Teâlâ'nın korkusundan bayılmış kimseler gibi bazen çeneleri üzerine kapanmalarıdır. Bir görüşe göre: 'Belki de onların secdesi bizim bildiğimizden farklı olarak böyleydi' denilmiştir ki bu gördüğün gibidir.

وقال صاحب الفرائد المراد المبالغة في التحامل على الجبهة والأنف حتى كأنهم يلصقون الأذقان بالأرض وهو وجه حسن جدا واللام على ما نص عليه الزمخشري للاختصاص وذكر أن المعنى جعلوا أذقانهم للخرور واختصوها به.

el-Ferâid sahibi şöyle demiştir: 'Maksat, alın ve buruna yüklenmede mübalağa etmektir; öyle ki sanki çenelerini yere yapıştırmaktadırlar.' Bu pek güzel bir vecihtir. ez-Zemahşerî'nin açıkça belirttiğine göre «lâm» harfi ihtisas içindir; o, mananın: 'Çenelerini kapanmaya tahsis ettiler ve onu çenelerine has kıldılar' şeklinde olduğunu zikretmiştir.

ومعنى هذا الاختصاص على ما في الكشف أن الخرور لا يتعدى الأذقان إلى غيرها من الأعضاء المقابلة وحقق ذلك بما لا مزيد عليه واعترض القول بالاختصاص بأنه مخالف لما سبق من قوله: إن الذقن أول ما يلقي الساجد به الأرض وأجيب بما أجيب وتعقبه الخفاجي بأنه مبني على أن الاختصاص الذي تدل عليه اللام بمعنى الحصر وليس كذلك وإنما هو بمعنى تعلق خاص ولو سلّم فمعنى الاختصاص بالذقن الاختصاص بجهته ومحاذيه وهي جهة السفل ولا شك في اختصاصه به إذ هو لا يكون لغيره يَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ يقعون على الأرض عند التحقيق، والمراد تصوير تلك الحالة كما في قوله: فخر صريعا لليدين وللفم فتأمل.

el-Keşf'te belirtildiğine göre bu ihtisasın manası, kapanmanın çenelerden diğer karşı organlara geçmemesidir; bunu daha fazlası olmayacak şekilde tahkik etmiştir. İhtisas görüşüne, bunun daha önce geçen: 'Çene, secde edenin yüzünden yere ilk temas eden yerdir' sözüne aykırı olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiş ve buna gereken cevaplar verilmiştir. Hafâcî buna şöyle itiraz etmiştir: Bu, «lâm»ın delalet ettiği ihtisasın hasr (kısıtlama) manasında olduğu esasına dayanmaktadır; oysa öyle değildir, bilakis özel bir taalluk manasındadır. Kabul edilse bile, çeneye ihtisasın manası, onun cihetine ve hizasına —ki o da alt cihettir— ihtisastır; bunda ise onun ona has olduğunda şüphe yoktur, zira başkası için olmaz. { يَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ } ifadesi hakikat üzere tahkik edildiğinde 'yere kapanırlar' demektir; murat ise: «İki eli ve ağzı üstüne serilip yıkıldı» sözünde olduğu gibi o hâli tasvir etmektir, iyi düşün!

واختار بعضهم كون اللام بمعنى على، وزعم بعض عود ضميري بِهِ وقَبْلِهِ على النبي ﷺ ويأباه السباق واللحاق، وأخرج ابن المنذر وابن جرير أن ضمير يُتْلى لكتابهم ولا يخفى حاله والظاهر أن الجملة الاسمية داخلة في حيز قُلْ وهي تعليل لما يفهم من قوله تعالى: آمِنُوا بِهِ أَوْ لا تُؤْمِنُوا من عدم المبالاة بذلك أي إن لم تؤمنوا به فقد آمن به أحسن إيمان من هو خير منكم، ويجوز أن لا تكون داخلة في حيز قل بل هي تعليل له على سبيل التسلية لرسول الله ﷺ كأنه قيل تسل بإيمان العلماء عن إيمان الجهلة ولا تكترث بإيمانهم وأغراضهم وقد ذكر كلا الوجهين الكشاف قال في الكشف والحاصل أن المقصود التسلي والازدراء وعدم المبالاة المفيد للتوبيخ والتقريع مفرع عليه مدمج أو بالعكس والصيغة في الثاني أظهر والتعليل بقوله سبحانه إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ في الأول.

Bazıları «lâm»ın «عَلَى» (üzerine) manasında olduğunu tercih etmiştir. Bazıları ise { بِهِ } ve { قَبْلِهِ } ifadelerindeki iki zamirin Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem raci olduğunu ileri sürmüştür; fakat sözün gelişi ve gidişi buna engeldir. İbnü'l-Münzir ve İbn Cerîr { يُتْلى } fiilindeki zamirin onların kitaplarına raci olduğunu nakletmişlerdir ki bunun durumu gizli değildir. Zahir olan, isim cümlesinin { قُلْ } emrinin kapsamına dâhil olmasıdır; bu da Allah Teâlâ'nın: { آمِنُوا بِهِ أَوْ لا تُؤْمِنُوا } buyruğundan anlaşılan aldırmazlığın gerekçesidir; yani: 'Siz ona iman etmezseniz, sizden daha hayırlı olan kimseler ona en güzel şekilde iman etmişlerdir' demektir. { قُلْ } emrinin kapsamına girmeyip Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem bir teselli olmak üzere onun gerekçesi olması da caizdir; sanki şöyle denilmiştir: 'Cahillerin iman etmemesine karşılık âlimlerin imanıyla teselli bul; onların imanına ve yüz çevirmelerine aldırma.' el-Keşşâf her iki vechi de zikretmiştir. el-Keşf'te şöyle denilmiştir: 'Hâsıl olan şudur: Maksat teselli bulmak, hakir görmek ve kınama ile azarlamayı ifade eden bir aldırmazlıktır; bu ona müferra' kılınarak idraç edilmiştir yahut aksinedir; ikinci durumda sigası daha açıktır; Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ } buyruğuyla ta'lîl ise birincidedir.'

وقال ابن عطية يتوجه في الآية معنى آخر وهو أن قوله سبحانه: قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لا تُؤْمِنُوا إنما جاء للوعيد والمعنى افعلوا أي الأمرين شئتم فسترون ما تجازون به ثم ضرب لهم المثل على جهة التقريع بمن تقدم من أهل الكتاب أي إن الناس لم يكونوا كما أنتم في الكفر بل كان الذين أوتوا التوراة والإنجيل والزبور والكتب المنزلة إذا يتلى عليهم ما أنزل عليهم خشعوا وآمنوا اه، وهو بعيد جدا ولا يخلو عن ارتكاب مجاز.

İbn Atiyye şöyle demiştir: 'Ayette başka bir mana daha muhtemeldir; o da Allah Teâlâ'nın: { قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لا تُؤْمِنُوا } buyruğunun bir tehdit olarak geldiğidir. Mana şudur: İki durumdan dilediğinizi yapın, nasıl cezalandırılacağınızı göreceksiniz. Sonra azarlama yoluyla geçmiş ehl-i kitaptan misal vermiştir; yani: İnsanlar küfürde sizin gibi değillerdi; aksine Tevrat, İncil, Zebur ve indirilen kitaplar kendilerine verilen kimselere, kendilerine indirilenler okunduğunda huşu duyar ve iman ederlerdi' [İbn Atiyye'den nakil bitti]. Bu pek uzaktır ve mecaz irtikâbından da uzak değildir.

وربما يكون في الكلام عليه استخدام وَيَقُولُونَ أي في سجودهم أو مطلقا سُبْحانَ رَبِّنا عن خلف وعده أو عما يفعل الكفرة من التكذيب إِنْ كانَ وَعْدُ رَبِّنا لَمَفْعُولًا إن مخففة من المثقلة واسمها ضمير شأن واللام فارقة أي إن الشأن هذا وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ يَبْكُونَ كرر الخرور للأذقان لاختلاف السبب فإن الأول لتعظيم أمر الله تعالى أو الشكر لإنجاز الوعد والثاني لما أثر فيهم من مواعظ القرآن، والجار والمجرور إما متعلق بما عنده أو بمحذوف وقع حالا مما قبل أو مما بعد أي ساجدين، وجملة يَبْكُونَ حال أيضا أي باكين من خشية الله تعالى، ولما كان البكاء ناشئا من الخشية الناشئة من التفكر الذي يتجدد جيء بالجملة الفعلية المفيدة للتجدد، وقد جاء في مدح البكاء من خشيته تعالى أخبار كثيرة

Bu takdirde kelamda bir istihdâm bulunabilir. { وَيَقُولُونَ } “Ve derler ki”, yani secdelerinde yahut mutlak olarak: { سُبْحانَ رَبِّنا } “Rabbimizi tenzih ederiz”, vaadinden dönmekten yahut kâfirlerin yaptığı yalanlamalardan [tenzih ederiz]. { إِنْ كانَ وَعْدُ رَبِّنا لَمَفْعُولًا } “Rabbimizin vaadi mutlaka gerçekleşecektir”. «İn» muhaffefedir, ismi şe'n zamiridir, «lâm» ise fârıkadır; yani durum şudur: { وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ يَبْكُونَ } “Ve ağlayarak çeneleri üstüne kapanırlar”. Sebep farklılığından ötürü çeneleri üstüne kapanma tekrar zikredilmiştir; zira birincisi Allah Teâlâ'nın emrini tazim yahut vaadin gerçekleşmesine şükür içindir, ikincisi ise Kur'an'ın öğütlerinin onlarda bıraktığı tesirdendir. Câr ve mecrûr ya yanındakine taalluk eder ya da öncesinden veya sonrasından hâl olarak vaki olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder; yani: 'Secde ediciler olarak' demektir. { يَبْكُونَ } cümlesi de hâldir; yani 'Allah Teâlâ'nın korkusundan ağlayarak' demektir. Ağlama, yenilenen tefekkürden doğan korkudan kaynaklandığı için teceddüt (yenilenme) ifade eden fiil cümlesiyle getirilmiştir. Allah Teâlâ'nın korkusundan ağlamanın övgüsü hakkında pek çok rivayet gelmiştir.

فقد أخرج الحكيم الترمذي عن النضر بن سعد قال: قال رسول الله ﷺ «لو أن عبدا بكى في أمة لأنجى الله تعالى تلك الأمة من النار ببكاء ذلك العبد وما من عمل إلا له وزن وثواب إلا الدمعة فإنها تطفئ بحورا من النار وما اغرورقت عين بمائها من خشية الله تعالى إلا حرم الله تعالى جسدها على النار فإن فاضت على خده لم يرهق وجهه قتر ولا ذلة»

Nitekim Hakîm et-Tirmizî, Nadr b. Sa'd'dan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Bir ümmet içinde bir kul ağlasaydı, Allah Teâlâ o kulun ağlaması hürmetine o ümmeti cehennemden kurtarırdı. Gözyaşı hariç her amelin bir tartısı ve sevabı vardır; zira gözyaşı cehennemden denizleri söndürür. Allah Teâlâ korkusundan bir göz yaşla dolmaya görsün, muhakkak ki Allah Teâlâ onun bedenini cehenneme haram kılar; şayet o yaş yanağına akarsa, yüzünü ne bir toz-duman bürür ne de bir zillet!»

وأخرج أيضا عن ابن عباس قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: «عينان لا تمسهما النار عين بكت من خشية الله تعالى وعين باتت تحرس في سبيل الله تعالى»

Yine İbn Abbas'tan rivayet etti; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «İki göze cehennem ateşi dokunmaz: Allah Teâlâ korkusundan ağlayan göz ile Allah Teâlâ yolunda nöbet tutarak geceleyen göz.»