،
,
وفي لفظ عن كعب أرواح الشهداء طير خضر
Kâ'b'dan gelen bir lafızda ise: «Şehitlerin ruhları yeşil kuşlardır» [şeklindedir]
،
,
ولفظ ابن عمر في صورة طير بيض
İbn Ömer'in lafzında ise: «Beyaz kuşlar suretindedir» [denilmiştir]
،
,
وفي رواية علي بن عثمان اللاحقي عن مكحول أن ذراري المؤمنين أرواحهم عصافير في الجنة،
Ali b. Osmân el-Lâhikî'nin Mekhûl'den rivayetinde ise: «Müminlerin çocuklarının ruhları cennette küçük kuşlardır» [şeklindedir].
وعلى هذا يكون إنكار قوم من المتكلمين خبر في أجواف طير وكذا خبر في عصافير لما في ذلك من تعلق روحين في بدن واحد وقد قالوا باستحالته ناشئا من عدم التأمل والتثبت لأنه على ما قررنا لا يكون للطائر روح غير روح الشهيد على أنه لو بقي الخبر على ظاهره لم يلزم محال لجواز أن تكون الروح في جوف الطير على نحو كون الجنين في بطن أمه فتدبر.
Buna göre, kelamcılardan bir topluluğun 'kuşların karınlarında' ve aynı şekilde 'küçük kuşlar içinde' haberlerini, bunda tek bir bedene iki ruhun taalluk etmesi bulunduğu ve bunun imkânsız olduğunu söyledikleri gerekçesiyle inkâr etmeleri, derinlemesine düşünmemekten ve tahkik etmemekten kaynaklanmış olur. Zira açıkladığımız üzere o kuşun, şehidin ruhundan başka bir ruhu bulunmamaktadır. Kaldı ki haber zahiri üzere bırakılsa bile bir imkânsızlık gerekmez; çünkü ruhun kuşun karnında bulunması, tıpkı ceninin annesinin karnında bulunması şeklinde olması caizdir. İyi düşün!
«البحث السادس في مستقر الأرواح بعد مفارقة الأبدان» الذي دلت عليه الأخبار أن مستقر الأرواح بعد المفارقة مختلف فمستقر أرواح الأنبياء ﵈ في أعلى عليين وصح أن آخر كلمة تكلم بها ﷺ اللهم الرفيق الأعلى وهو يؤيد ما ذكر، ومستقر أرواح الشهداء في الجنة ترد من أنهارها وتأكل من ثمارها وتأوي إلى قناديل معلقة بالعرش، وروي في أرواح أطفال المؤمنين ما هو قريب من ذلك،
«Altıncı İnceleme: Bedenlerden ayrıldıktan sonra ruhların karar kıldığı yer (müstakar)»: Haberlerin delalet ettiği üzere ruhların [bedenden] ayrıldıktan sonraki müstakarı farklı farklıdır. Peygamberlerin (aleyhimüsselâm) ruhlarının müstakarı A'lâ-yı İlliyyîn'dedir. Nitekim [Hz. Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'in söylediği en son sözün «Allahım! Refîk-i A'lâ'yı [isterim]» olduğu sahih yolla sabittir ve bu da zikredileni teyit etmektedir. Şehitlerin ruhlarının müstakarı ise cennettedir; onun nehirlerinden içerler, meyvelerinden yerler ve arşa asılı kandillere sığınırlar. Müminlerin çocuklarının ruhları hakkında da buna yakın rivayetler nakledilmiştir.
وروى ابن المبارك عن كعب قال: جنة المأوى جنة فيها طير خضر ترعى فيها أرواح الشهداء على بارق نهر بباب الجنة في قبة خضراء يخرج عليهم رزقهم من الجنة بكرة وعشيا،
İbnü'l-Mübârek Kâ'b'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Cennetü'l-Me'vâ, içinde yeşil kuşların bulunduğu bir cennettir; şehitlerin ruhları cennetin kapısında Bârık denen nehir üzerinde, yeşil bir kubbe içinde orada otlar ve rızıkları cennetten sabah akşam kendilerine çıkarılır.»
ولعل هذا كما قال ابن رجب في عوام الشهداء وما تقدم في خواصهم أو لعل هذا في شهداء الآخرة كالغريق والمبطون إلى غير ذلك، وأما مستقر أرواح سائر المؤمنين فقيل في الجنة أيضا وهو نص الإمام الشافعي،
Belki de bu durum, İbn Receb'in dediği gibi avam şehitler hakkındadır; önceki ise onların havassı hakkındadır. Ya da belki de bu, boğulan ve karın hastalığından ölen gibi ahiret şehitleri hakkındadır. Diğer müminlerin ruhlarının müstakarına gelince, onun da cennette olduğu söylenmiştir ki bu, İmam Şâfiî'nin açık ifadesidir.
وقد أخرج الإمام مالك عن كعب بن مالك مرفوعا «إنما نسمة المؤمن طائر يعلق في شجر الجنة حتى يرجعه الله تعالى في جسده حين يبعثه» ورواه الإمام أحمد في مسنده وخرجه النسائي من طريق مالك وخرجه ابن ماجة ورواه خلق كثير
İmam Mâlik, Kâ'b b. Mâlik'ten merfû olarak şunu rivayet etmiştir: «Müminin ruhu, Allah Teâlâ onu dirilteceği vakit bedenine döndürünceye kadar cennet ağacında otlayan bir kuştur.» Bunu İmam Ahmed Müsned'inde rivayet etmiş, Nesâî Mâlik tarikiyle tahriç etmiş, İbn Mâce tahriç etmiş ve pek çok kimse rivayet etmiştir
،
.
وروى ابن منده من حديث أم بشر مرفوعا ما هو نص في أن مستقر أرواح المؤمنين نحو مستقر أرواح الشهداء
İbn Mende, Ümmü Bişr hadisinden merfû olarak, müminlerin ruhlarının müstakarının şehitlerin ruhlarının müstakarı gibi olduğuna dair açık bir metin rivayet etmiştir
، وقال وهب بن منبه: إن لله تعالى في السماء السابعة دارا يقال لها البيضاء يجتمع فيها أرواح المؤمنين ومستقر أرواح الكفار في سجين،
. Vehb b. Münebbih de şöyle demiştir: «Allah Teâlâ'nın yedinci semada el-Beyzâ denilen bir yurdu vardır; müminlerin ruhları orada toplanır. Kâfirlerin ruhlarının müstakarı ise Siccîn'dedir.»
وفي حديث أم بشر أن أرواح الكفار في حواصل طير سود تأكل من النار وتشرب من النار وتأوي إلى جحر في النار يقولون ربنا لا تلحق بنا إخواننا ولا تؤتنا ما وعدتنا
Ümmü Bişr hadisinde ise kâfirlerin ruhlarının ateşten yiyen, ateşten içen ve ateşteki bir deliğe sığınan siyah kuşların kursaklarında olduğu ve: «Rabbimiz! Kardeşlerimizi bize kavuşturma ve bize vadettiğin [azabı] bize verme!» dedikleri rivayet edilmiştir
، وقيل: مستقر أرواح الموتى أفنية قبورهم، وحكى هذا ابن حزم عن عامة أهل الحديث، واستدل له بعضهم
. Ölülerin ruhlarının müstakarının kabirlerinin avluları olduğu da söylenmiştir. Bunu İbn Hazm, hadis ehlinin çoğunluğundan nakletmiştir. Bazıları buna şu delilleri getirmiştir:
بحديث ابن عمر عن النبي ﷺ «إذا مات أحدكم عرض عليه مقعده بالغداة والعشي إن كان من أهل الجنة فمن أهل الجنة وإن كان من أهل النار فمن أهل النار يقال هذا مقعدك حتى يبعثك الله تعالى»
İbn Ömer'in Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği: «Biriniz öldüğü zaman sabah akşam kendisine oturacağı yer gösterilir; cennet ehlinden ise cennet ehlinden, cehennem ehlinden ise cehennem ehlinden [olan yeri gösterilir]. Kendisine: 'Allah Teâlâ seni diriltinceye kadar oturacağın yer burasıdır' denilir» hadisi
وبأنه ﷺ حين زار الموتى
ve [Hz. Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'in ölüleri ziyaret ettiği zaman
قال «السلام عليكم دار قوم مؤمنين»
«Es-Selâmu aleykum dâre kavmin mü'minîn (Ey müminler topluluğunun yurdu, sizlere selam olsun)» buyurmasıyla delil getirmiştir.
ورجح ابن عبد البر أن مستقر أرواح ما عدا الشهداء بأفنية القبور، وفيه أنه إن أريد أن الأرواح لا تفارق الأفنية فهو خطأ يرده نصوص الكتاب والسنة وإن أريد أنها تكون هناك وقتا من الأوقات كما روي عن مجاهد الأرواح على القبور سبعة أيام من يوم دفن الميت أولها إشراق على قبورها وهي في مقرها فهو حق لكن لا يقال مستقرها أقنية القبور، وعول بعض المحققين على أن الأرواح حيث كانت لها اتصال لا يعلم حقيقته إلا الله تعالى وبذلك ترد السلام وتعرف المسلم ويعرض عليها مقعدها من الجنة أو النار، وقال بعضهم: لا مانع من انتقالها من مستقرها وعودها إليه في أسرع وقت حيث يشاء الله تعالى ذلك، نعم جاء في حديث البراء بن عازب ما يدل على أن أرواح المؤمنين تستقر في الأرض ولا تعود إلى السماء بعد عرضها حيث
İbn Abdilberr, şehitler dışındakilerin ruhlarının müstakarının kabirlerin avluları olduğu görüşünü tercih etmiştir. Ancak bunda şu vardır: Şayet ruhların bu avlulardan hiç ayrılmadığı kastediliyorsa bu, Kitap ve Sünnet'in nasslarının reddettiği bir hatadır. Yok eğer vakitlerden bir vakit orada bulundukları kastediliyorsa -nitekim Mücâhid'den ruhların, ölünün defnedildiği günden itibaren yedi gün kabirler üzerinde olduğu, bunların ilkinin ruhlar kendi karargâhında iken kabirleri üzerine bir ışıldama (işrak) olduğu rivayet edilmiştir- bu haktır; fakat onların müstakarının kabirlerin avluları olduğu söylenemez. Bazı muhakkikler, ruhların nerede olurlarsa olsunlar mahiyetini ancak Allah Teâlâ'nın bildiği bir irtibatları olduğuna, bu sayede selamı alıp selam vereni tanıdıklarına ve cennet veya cehennemdeki yerlerinin kendilerine gösterildiğine dayanmışlardır. Bazıları da: 'Allah Teâlâ'nın dilediği şekilde ruhların kendi müstakarlarından intikal etmelerine ve en hızlı bir vakitte oraya geri dönmelerine bir engel yoktur' demişlerdir. Evet, Berâ b. Âzib hadisinde müminlerin ruhlarının arzda karar kılacağına ve [arşa] arz edildikten sonra semaya geri dönmeyeceğine delalet eden şu husus gelmiştir:
قال فيه في صفة قبض روح المؤمن فإذا انتهى إلى العرش كتب كتابه في عليين ويقول الرب تعالى شأنه: ردوا عبدي إلى مضجعه فإني وعدتهم أني منها خلقتهم وفيها أعيدهم ومنها أخرجهم تارة أخرى
Orada müminin ruhunun kabzedilme vasfında şöyle denmektedir: «[Ruh] arşa vardığında kitabı İlliyyîn'de yazılır ve şanı yüce olan Rab: 'Kulumu yattığı yere geri götürün; zira ben onlara, kendilerini ondan (topraktan) yarattığımı, yine oraya döndüreceğimi ve diğer bir defa daha kendilerini oradan çıkaracağımı vadettim' buyurur.»
،
,
وفي لفظ ردوا روح عبدي إلى الأرض فإني
Bir lafızda ise: «Kulumun ruhunu arza geri götürün; zira ben
وعدتهم أن أردهم فيها ثم قرأ رسول الله ﷺ مِنْها خَلَقْناكُمْ [طه: ٥٥]
onlara kendilerini oraya döndüreceğimi vadettim» [buyurur]. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: { مِنْها خَلَقْناكُمْ } [Tâhâ: 55]
الآية لكن قال الحافظ ابن رجب: إن حديث البراء وحده لا يعارض الأحاديث الكثيرة المصرحة بأن الأرواح في الجنة لا سيما الشهداء، وقوله تعالى: مِنْها خَلَقْناكُمْ إلخ باعتبار الأبدان، وقالت طائفة: مستقر الأرواح مطلقا في السماء الدنيا عن يمين آدم ﵇ وعن شماله ويدل عليه ما
ayetini okudu. Ancak Hâfız İbn Receb şöyle demiştir: Berâ hadisi tek başına, başta şehitlerinki olmak üzere ruhların cennette olduğunu açıkça belirten çok sayıdaki hadise muarız olamaz; Allah Teâlâ'nın: { مِنْها خَلَقْناكُمْ } “Sizi ondan yarattık...” buyruğu ise bedenler itibarıyladır. Bir topluluk da şöyle demiştir: Ruhların müstakarı mutlak olarak dünya semasında, Âdem'in (aleyhisselâm) sağında ve solundadır. Buna şu delalet eder:
في الصحيحين عن أبي ذر من حديث المعراج ففيه لما فتح علونا السماء الدنيا فإذا رجل قاعد على يمينه أسودة وعلى يساره أسودة فإذا نظر قبل يمينه ضحك وإذا نظر قبل شماله بكى فقال مرحبا بالنبي الصالح والابن الصالح قلت لجبريل من هذا قال آدم وهذه الأسودة عن يمينه وشماله نسم بنيه وأهل اليمين ثم أهل الجنة والأسودة التي عن شماله أهل النار
Sahîhayn'da Ebû Zer'den rivayet edilen miraç hadisinde şöyle denmektedir: «[Kapı] açılınca dünya semasına yükseldik; bir de baktık ki oturan bir adam var, sağında karaltılar, solunda da karaltılar bulunuyor. Sağına baktığında gülüyor, soluna baktığında ise ağlıyor. Derken: 'Salih peygambere ve salih evlada merhaba!' dedi. Cibrîl'e: 'Bu kim?' dedim. 'Âdem'dir; sağındaki ve solundaki bu karaltılar da çocuklarının ruhlarıdır. Sağdakiler cennet ehlidir, solundaki karaltılar ise cehennem ehlidir' dedi.»
. ويجاب بأن المراد أنه ﵇ يرى هذين الصنفين من جهة يمينه وجهة شماله وهو يجامع كون أرواح كل فريق في مستقرها من الجنة والنار فقد رأى النبي ﷺ الجنة والنار في صلاة الكسوف وهو في الأرض والجنة ليست فيها ورآهما وهو في السماء والنار ليست فيها، وفي حديث لأبي هريرة في الإسراء ما يؤيد ما قلنا. والنسفي في بحر الكلام جعل الأرواح على أربعة أقسام أرواح الأنبياء ﵈ تخرج من جسدها ويصير مثل صورتها مثل المسك والكافور وتكون في الجنة تأكل وتشرب وتتنعم وتأوي بالليل إلى قناديل معلقة تحت العرش، وأرواح الشهداء تخرج من جسدها وتكون في أجواف طير خضر في الجنة تأكل وتتنعم وتأوي إلى قناديل كأرواح الأنبياء. ﵈، وأرواح المطيعين من المؤمنين بربض الجنة لا تأكل ولا تتمتع ولكن تنظر إلى الجنة، وأرواح العصاة منهم تكون بين السماء والأرض في الهواء، وأما أرواح الكفار ففي سجين في جوف طير سود تحت الأرض السابعة وهي متصلة بأجسادها فتعذب الأرواح وتتألم من ذلك الأجساد اه. وما ذكره في أرواح المطيعين مخالف لما صح من أنها تتمتع في الجنة. وفي الإفصاح أن المنعم من الأرواح على جهات مختلفة منها ما هو طائر في شجر الجنة ومنها ما هو في حواصل طير خضر ومنها ما يأوي إلى قناديل تحت العرش ومنها ما هو في حواصل طير بيض ومنها ما هو في حواصل طير كالزرازير، ومنها ما هو في أشخاص صور من صور الجنة ومنها ما هو في صورة تخلق من ثواب أعمالهم ومنها ما تسرح وتتردد إلى جثتها وتزورها ومنها ما تتلقى أرواح المقبوضين وممن سوى ذلك ما هو في كفالة ميكائيل ﵇ ومنها ما هو في كفالة آدم ﵇ ومنها ما هو في كفالة إبراهيم ﵇ اه، قال القرطبي: وهذا قول حسن يجمع الأخبار حتى لا تتدافع وارتضاه الجلال السيوطي.
Buna şöyle cevap verilir: Buradaki murad, onun (aleyhisselâm) bu iki zümreyi sağ ve sol cihetinden görmesidir. Bu durum, her bir fırkanın ruhlarının cennet ve cehennemdeki kendi müstakarlarında bulunmasıyla çelişmez. Nitekim Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem küsûf namazında kendisi yerde iken cennet ve cehennemi görmüştür, hâlbuki cennet yerde değildir; yine gökte iken her ikisini görmüştür, hâlbuki cehennem gökte değildir. Ebû Hureyre'nin İsrâ hadisinde de dediğimizi teyit eden hususlar vardır. Nesefî Bahrü'l-Kelâm'da ruhları dört kısma ayırmıştır: Peygamberlerin (aleyhimüsselâm) ruhları bedenlerinden çıkar, sureti misk ve kâfur gibi olur; cennette bulunup yer, içer, nimetlenir ve geceleyin arşın altına asılmış kandillere sığınırlar. Şehitlerin ruhları bedenlerinden çıkar; cennette yeşil kuşların karınlarında olur, yer, nimetlenir ve peygamberlerin (aleyhimüsselâm) ruhları gibi kandillere sığınırlar. İtaatkâr müminlerin ruhları cennetin kenar mahallelerindedir; yemez ve zevk almazlar fakat cennete bakarlar. Onlardan asilerin ruhları ise yer ile gök arasında, havada bulunur. Kâfirlerin ruhlarına gelince, yedinci yerin altında siyah kuşların karnında Siccîn'dedir ve bedenleriyle irtibatlıdır; böylece ruhlar azap çeker ve bundan dolayı bedenler de elem duyar, [Nesefî'nin sözü] bitti. Onun itaatkâr müminlerin ruhları hakkında zikrettiği husus, onların cennette nimetlendiğine dair sahih olan rivayetlere aykırıdır. el-İfsâh'ta şöyle denilmiştir: Nimetlendirilen ruhlar muhtelif veçheler üzeredir: Kimi cennet ağacında bir kuştur, kimi yeşil kuşların kursaklarındadır, kimi arşın altındaki kandillere sığınır, kimi beyaz kuşların kursaklarındadır, kimi sığırcık gibi kuşların kursaklarındadır, kimi cennet suretlerinden şahıs suretlerindedir, kimi amellerinin sevabından yaratılan bir surettedir, kimi serbestçe dolaşıp cesedine uğrar ve onu ziyaret eder, kimi kabzedilen ruhları karşılar. Bunların dışındakilerden kimi Mîkâîl'in (aleyhisselâm) kefaletindedir, kimi Âdem'in (aleyhisselâm) kefaletindedir, kimi de İbrâhim'in (aleyhisselâm) kefaletindedir, [İfsâh'ın sözü] bitti. Kurtubî şöyle demiştir: «Bu, haberlerin birbirini cerhetmemesi için onları cemeden güzel bir görüştür.» Celâl es-Süyûtî de bunu benimsemiştir.
وأخرج ابن أبي الدنيا عن مالك قال: بلغني أن الروح مرسلة تذهب حيث شاءت وهو إن صح ليس على إطلاقه.
İbn Ebî'd-Dünyâ Mâlik'ten şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Bana ulaştığına göre ruh serbest bırakılmıştır, dilediği yere gider.» Bu [rivayet] şayet sahih ise mutlak anlamda değildir.
وقيل في مستقر الأرواح غير ذلك حتى زعم بعضهم أن مستقرها لعدم المحض وهو مبني على أنها من الإعراض وهي الحياة وهو قول باطل عاطل فاسد كاسد يرده الكتاب والسنة والإجماع والعقل السليم، ويعجبني في هذا الفصل ما ذكره الإمام العارف ابن برجان في شرح أسماء الله تعالى الحسنى حيث قال: والنفس مبراة من باطن ما خلق منه الجسم وهي روح الجسم وأوجد ﵎ الروح من باطن ما برأ منه النفس وهو للنفس بمنزلة النفس للجسم والنفس حجابه والروح يوصف بالحياة بإحياء الله تعالى شأنه له وموته خمود إلا ما شاء الله تعالى يوم خمود الأرواح والجسم يوصف بالموت حتى يحيى بالروح وموته مفارقة الروح إياه وإذا فارق هذا العبد الروحاني الجسم صعد به فإن كان مؤمنا فتحت له أبواب السماء حتى يصعد إلى ربه ﷿ فيؤمر بالسجود فيسجد ثم يجعل حقيقته النفسانية تعمر السفل من قبره إلى حيث شاء الله تعالى من الجو وحقيقته الروحانية تعمر العلو من السماء الدنيا إلى السابعة في سرور ونعيم ولذلك لقي رسول الله ﷺ موسى ﵇ قائما في قبره يصلي وإبراهيم ﵇ تحت الشجرة قبل صعوده إلى السماء الدنيا ولقيهما في السموات العلى فتلك أرواحهما وهذه نفوسهما وأجسادهما
Ruhların müstakarı hakkında bundan başkası da söylenmiş, hatta bazısı onların müstakarının sırf yokluk (adem-i mahz) olduğunu iddia etmiştir. Bu da ruhun arazlardan yani hayatın kendisi olduğu esasına dayanır ki bu; Kitap, Sünnet, icmâ ve selim aklın reddettiği bâtıl, boş, fasit ve hükümsüz bir sözdür. Bu fasılda Ârif İmam İbn Berrecân'ın Esmâ-i Hüsnâ şerhinde zikrettiği şu sözler hoşuma gitmektedir: «Nefis, cismin kendisinden yaratıldığı şeyin bâtınından yaratılmıştır ve o cismin ruhudur. Allah tebâreke ve teâlâ ruhu da nefsi yarattığı şeyin bâtınından var etmiştir. Ruh nefis için, nefsin cisim için olduğu konumdadır; nefis ise onun perdesidir. Ruh, şanı yüce Allah'ın onu diriltmesiyle hayat vasfını alır; ölümü ise ruhların sönüşü gününde Allah Teâlâ'nın dilediği müstesna, bir sönüştür. Cisim ise ruh ile dirilene kadar ölümle vasıflanır; ölümü ise ruhun ondan ayrılmasıdır. Bu ruhanî kul cisimden ayrılınca onunla yukarı çıkılır; şayet mümin ise sema kapıları ona açılır, nihayet Rabbi Azze ve Celle'ye yükselir; kendisine secde emredilir, o da secde eder. Sonra onun nefsanî hakikati kabrinden havanın Allah Teâlâ'nın dilediği yerine kadar olan süflî âlemi imar eder; ruhanî hakikati ise sevinç ve nimetler içinde dünya semasından yedinci semaya kadar olan ulvî âlemi imar eder. İşte bundan dolayı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, dünya semasına yükselmeden önce Mûsâ'yı (aleyhisselâm) kabrinde ayakta namaz kılarken, İbrâhim'i (aleyhisselâm) de ağacın altında bulmuş; sonra ikisiyle yüce semalarda da karşılaşmıştır. İşte o [gördükleri] onların ruhlarıdır; kabirlerindeki ise nefisleri ve bedenleridir;
في قبورهما، وإن كان شقيا لم يفتح له فرمي من علو إلى الأرض اه، وفيه القول بالمغايرة بين الروح والنفس، وبهذا التحقيق تندفع معارضات كثيرة واعتراضات وفيرة، ويعلم أن حديث ما من أحد يمر بقبر أخيه المؤمن كان يعرفه في الدنيا فسلم عليه إلا عرفه ورد ﵇ ليس نصا في أن الروح على القبر إذ يفهم منه أن الذي في القبر حقيقته النفسانية المتصلة بالروح اتصالا لا يعلم كنهه إلا الله تعالى. وللروح مع ذلك أحوالا وأطوارا لا يعلمها إلا الله تعالى فقد تكون مستغرقة بمشاهدة جمال الله تعالى وجلاله سبحانه ونحو ذلك وقد تصحو عن ذلك الاستغراق وهو المراد برد الروح
şayet şakî ise ona kapı açılmaz ve yukarıdan arza atılır.» [İbn Berrecân'ın sözü bitti]. Bunda ruh ile nefis arasında başkalık bulunduğu görüşü yer almaktadır. Bu tahkik ile pek çok tezat ve bolca itiraz bertaraf edilir; ve bilinir ki «Dünyada tanıdığı mümin kardeşinin kabrine uğrayıp da ona selam veren hiç kimse yoktur ki, o kişi onu tanımasın ve selamına karşılık vermesin» hadisi, ruhun kabir üzerinde olduğuna dair kesin bir nass değildir; zira bundan kabirde olanın, mahiyetini ancak Allah Teâlâ'nın bildiği bir irtibatla ruha bağlı nefsanî hakikati olduğu anlaşılır. Bununla birlikte ruhun ancak Allah Teâlâ'nın bileceği halleri ve tavırları vardır; zira bazen Allah Teâlâ'nın cemâlini ve celâlini müşahedeye ve benzeri şeylere dalmış olabilir; bazen de bu istiğraktan ayılabilir ki, ruhun iade edilmesinden murad da budur;
في خبر «ما من أحد يسلم علي إلا رد الله تعالى روحي فأرد ﵇»
nitekim «Bana selam veren hiç kimse yoktur ki Allah Teâlâ ruhumu bana iade etmesin ve ben de onun selamını almayayım» haberinde [bu kastedilmektedir].
والذي ينبغي أن يعول عليه مع ما ذكر أن الأرواح وإن اختلف مستقرها بمعنى محلها الذي أعطيته بفضل الله تعالى جزاء عملها لكن لها جولانا في ملك الله تعالى حيث شاء ﷻ ولا يكون إلا بعد الأذن وهي متفاوتة في ذلك حسب تفاوتها في القرب والزلفى من الله تعالى حتى إن بعض الأرواح الطاهرة لتظهر فيراها من شاء الله تعالى من الأحياء يقظة وأن أرواح الموتى تتلاقى وتتزاور وتتذاكر وقد تتلاقى أرواح الأموات والأحياء مناما ولا ينكر ذلك إلا من يجعل الرؤيا خيالات لا أصل لها وذلك لا يلتفت إليه لكن لا ينبغي أن يبنى على ذلك حكم شرعي لاحتمال عدم الصحة وإن قامت قرينة عليها، وما صح من أن ثابت بن قيس بن شماس خرج مع خالد بن الوليد إلى حرب مسيلمة فاستشهد رضي الله تعالى عنه وكان عليه درع نفيسة فمر به رجل من المسلمين فأخذها فبينا رجل من الجند نائم إذ أتاه ثابت في منامه فقال له: أوصيك بوصية فإياك أن تقول هذا حلم فتضيعه إني لما قتلت أمس مر بي رجل من المسلمين فأخذ درعي ومنزله في أقصى الناس وعند خبائه فرس يستن في طوله وقد كفى على الدرع برمة وفوق البرمة رحل فأت خالدا فمره أن يبعث إلي درعي فيأخذها وإذا قدمت المدينة على خليفة رسول الله ﷺ فقل له: إن علي من الدين كذا وكذا وفلان من رقيقي عتيق فأتى الرجل خالدا فأخبره فبعث إلى الدرع وأتى بها وحدث أبا بكر رضي الله تعالى عنه برؤياه فأجاز وصيته، وقد ذكر ذلك ابن عبد البر وغيره مجاب عنه بأن ذلك كان بإجازة الوارث وهي بنته لغلبة ظن صدق الرؤيا بما قام من القرينة ولو لم تجز لم يسغ لأبي بكر رضي الله تعالى عنه ذلك بمجرد الرؤيا، وقيل: إن أبا بكر لم ير الرد ففعل ذلك من حصة بيت المال، ومثل هذه القصة قصة مصعب بن جثامة وعوف بن مالك وقد ذكرها ابن القيم في كتاب الروح وهي أغرب مما ذكر بكثير، وربما
Zikredilenlerle birlikte asıl itimat edilmesi gereken husus şudur: Ruhlar, amellerinin karşılığı olarak Allah Teâlâ'nın lütfuyla kendilerine verilen yer anlamındaki müstakarları farklı farklı olsa da, Allah Teâlâ'nın mülkünde O celle celâlühün dilediği şekilde serbestçe dolaşma imkânına sahiptirler; bu da ancak izin verildikten sonra olur. Ruhlar, Allah Teâlâ'ya yakınlık ve mertebe derecelerine göre bu hususta birbirlerinden farklıdırlar; öyle ki bazı tertemiz ruhlar tecelli eder de onları dirilerden Allah Teâlâ'nın dilediği kimseler uyanıkken görür. Ölülerin ruhları birbiriyle karşılaşır, ziyaretleşir ve sohbet ederler; ölülerin ve dirilerin ruhları uykuda da karşılaşabilir. Bunu ancak rüyayı asılsız hayallerden ibaret sayanlar inkâr eder ki buna da itibar edilmez. Fakat karine bulunsa bile sıhhatsizlik ihtimaline binaen bunun üzerine şer'î bir hüküm bina edilmemelidir. Sâbit b. Kays b. Şemmâs'ın Hâlid b. Velîd ile Müseylime savaşına çıkıp şehit düştüğü (radıyallâhu teâlâ anh), üzerinde kıymetli bir zırh varken Müslümanlardan bir adamın uğrayıp onu aldığı; askerden bir adam uyurken Sâbit'in rüyasında gelip ona: «Sana bir vasiyette bulunuyorum; sakın 'Bu bir düştür' deyip de onu zayi etme! Ben dün öldürüldüğümde Müslümanlardan bir adam bana uğrayıp zırhımı aldı. Onun çadırı insanların en ucundadır; çadırının yanında da ipinde koşan bir at vardır. Zırhın üzerine bir çömlek kapatmış, çömleğin üzerine de bir semer koymuştur. Hâlid'e git ve zırhımı getirtip almasını emret. Medine'ye Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in halifesinin yanına vardığında ise ona de ki: 'Benim üzerimde şu kadar borç vardır ve kölelerimden falanca hürdür'» dediği; adamın Hâlid'e gelip haber vermesi üzerine Hâlid'in zırhı getirtip aldığı ve Hz. Ebû Bekir'e (radıyallâhu teâlâ anh) rüyasını anlatınca onun bu vasiyeti geçerli kıldığı şeklindeki sahih rivayet -ki bunu İbn Abdilberr ve başkaları zikretmiştir- şu şekilde cevaplanır: Bu, ortaya çıkan karine sebebiyle rüyanın doğruluğu zann-ı gâlibine dayanarak vârisin -ki o kızıdır- icazet vermesiyle gerçekleşmiştir; şayet o icazet vermeseydi, salt rüya sebebiyle Hz. Ebû Bekir (radıyallâhu teâlâ anh) için bu caiz olmazdı. Bir görüşe göre de Ebû Bekir vasiyeti geri çevirmeyi uygun görmemiş ve bunu Beytülmâl hissesinden karşılamıştır. Bu kıssanın bir benzeri de Sa'b b. Cessâme ile Avf b. Mâlik kıssasıdır; İbnü'l-Kayyim bunu Kitâbü'r-Rûh'ta zikretmiştir ve bu zikredilenden çok daha gariptir. Bazen de
يؤذن لأرواح بعض الناس في زيارة أهليهم كما ورد في بعض الآثار وبعض الأرواح تحبس في قبرها أو حيث شاء الله تعالى عن مقامها كروح من يموت وعليه دين استدانه في محرم
bazı eserlerde rivayet edildiği üzere birtakım insanların ruhlarına ailelerini ziyaret etmeleri için izin verilir; bazı ruhlar ise haram bir yolda aldığı bir borç üzerindeyken ölen kimsenin ruhu gibi makamından alıkonulup kabrinde veya Allah Teâlâ'nın dilediği bir yerde hapsedilir;
لا مطلقا كما هو المشهور، وتحقيقه في شرح الشمائل للعلامة ابن حجر ثم اعلم أن اتصال الروح بالبدن لا يختص بجزء دون جزء بل هي متصلة مشرقة على سائر أجزائه وإن تفرقت وكان جزء بالمشرق وجزء بالمغرب، ولعل هذا الإشراق على الأجزاء الأصلية لأنها التي يقوم بها الإنسان من قبره يوم القيامة على ما اختاره جمع، واعلم أيضا أن الروح على القول بتجردها لا مستقر لها بل لا يقال إنها داخل العالم أو خارجه كما سمعت وإنما المستقر حينئذ للبدن الذي تتعلق به، وقد نص بعض الصوفية على أنه لا مانع من أن تتعلق نفس ببدنين فأكثر بل هو واقع عندهم، وذكر بعضهم أن أحد البدنين هو البدن الأصلي والآخر مثالي يظهر للعيان على وجه خرق العادة، وقال آخر: إن الآخر من باب تطور الروح وظهورها بصورة على نحو ظهور جبريل ﵇ بصورة دحية الكلبي وظهور القرآن لحافظه بصورة الرجل الشاحب يوم القيامة، والفلاسفة قالوا لا يجوز أن تتعلق نفس واحدة بأبدان كثيرة لأنه يلزم أن يكون معلوم أحدها معلوم الآخر ومجهول أحدها مجهول الآخر ومعلوم أن الأمر ليس كذلك، ولا يخفى أن هذا الدليل يدل على أن كل إنسانين يعلم أحدهما ما لا يعلم الآخر فإن نفسهما متغايرتان فلم لا يجوز وجود إنسانين يتعلق ببدنهما نفس واحدة ويكون كل ما علمه أحدهما علمه الآخر لا محالة وما يجهله أحدهما يكون مجهولا للآخر لا بد لعدم الجواز من دليل، وعلى ما ذكره
meşhur olduğu üzere mutlak olarak değil [yalnızca haram borçta hapsedilir]. Bunun tahkiki Allâme İbn Hacer'in Şemâil Şerhi'ndedir. Sonra bil ki ruhun bedenle irtibatı sadece bir cüze has olmayıp bilakis o, [bedenin parçaları] dağılıp bir cüzü doğuda bir cüzü batıda olsa bile bütün cüzlerine bitişik ve onlar üzerine ışıldayıcıdır. Bu ışıldama, belki de bir grubun tercih ettiği üzere insanın kıyamet günü kabrinden kendisiyle kalkacağı aslî cüzler üzerinedir. Şunu da bil ki, tecerrüdü görüşüne göre ruhun bir müstakarı yoktur; bilakis işittiğin üzere onun âlemin içinde veya dışında olduğu dahi söylenemez; bu durumda müstakar ancak taalluk ettiği bedene aittir. Bazı mutasavvıflar bir nefsin iki veya daha fazla bedene taalluk etmesine bir mani bulunmadığını açıkça ifade etmişler, hatta onlara göre bu vâki de olmuştur. Bazıları bu iki bedenden birinin aslî beden, diğerinin ise harikulade bir veçhile gözle görülür şekilde ortaya çıkan misalî beden olduğunu zikretmiştir. Bir başkası ise diğer [bedenin], Cibrîl'in (aleyhisselâm) Dıhye el-Kelbî suretinde görünmesi ve kıyamet gününde Kur'an'ın hafızına benzi soluk bir adam suretinde görünmesi gibi, ruhun başkalaşması ve bir surette tezahür etmesi kabilinden olduğunu söylemiştir. Felsefeciler ise tek bir nefsin çok sayıda bedene taalluk etmesinin caiz olmadığını söylemişlerdir; çünkü bundan, bedenlerden birinin bildiğinin diğerinin de bildiği, birinin bilmediğinin diğerinin de bilmediği olması lazım gelir; hâlbuki durumun böyle olmadığı malumdur. Aşikârdır ki bu delil, birinin bildiğini diğerinin bilmediği her iki insanın nefislerinin farklı olduğuna delalet eder; peki ama bedenlerine tek bir nefsin taalluk ettiği, dolayısıyla birinin bildiği her şeyi diğerinin de mutlaka bildiği ve birinin bilmediğini diğerinin de bilmediği iki insanın bulunması niçin caiz olmasın? Caiz olmaması için mutlaka bir delil lazımdır. Zikrettiklerine göre
هؤلاء الصوفية يجوز أن تتعلق الروح ببدن في الجنة وببدن آخر حيث شاء الله تعالى بل يجوز أن تظهر في صور شتى في أماكن متعددة على حد ما قالوه في جبريل ﵇ أنه في حال ظهوره في صورة دحية أو أعرابي غيره بين يدي النبي ﷺ لم يفارق سدرة المنتهى، وأنت تعلم ما يقولون في تجلي الله تعالى في الصور وسمعت
bu mutasavvıfların görüşü doğrultusunda ruhun cennetteki bir bedene ve Allah Teâlâ'nın dilediği başka bir yerde diğer bir bedene taalluk etmesi caizdir; hatta Cibrîl (aleyhisselâm) hakkında, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda Dıhye veya başka bir bedevî suretinde göründüğü sırada Sidretü'l-Müntehâ'dan ayrılmadığını söyledikleri gibi, ruhun da muhtelif mekânlarda çeşitli suretlerde tezahür etmesi caizdir. Sen Allah Teâlâ'nın suretlerde tecellisi hakkında onların neler söylediklerini bilirsin ve
خبر «إن الله تعالى خلق آدم على صورته»
«Şüphesiz Allah Teâlâ Âdem'i kendi suretinde yaratmıştır» haberini işitmişsindir.
ومن هنا قالوا: من عرف نفسه فقد عرف ربه فافهم الإشارة ولعمري هي عبارة، ثم إن أرواح سائر الحيوانات من البهائم ونحوها قيل: تكون بعد المفارقة في الهواء ولا اتصال لها بالأبدان، وقيل: تعدم ولا يعجز الله تعالى شيء، ومن الناس من قال: إن كان للحيوانات حشر يوم القيامة كما هو المشهور الذي تقتضيه ظواهر الآيات والأخبار فالأولى أن يقال ببقاء أرواحها في الهواء أو حيث شاء الله تعالى وإن لم يكن لها حشر كما ذهب إليه الغزالي وأول الظواهر فالأولى أن يقال بانعدامها، هذا وبقيت أبحاث كثيرة تركناها لضيق القفص واتساع دائرة الغصص، ولعل فيما ذكرناه هنا مع ما ذكرناه فيما قبل كفاية لأهل البداية وهداية لمن ساعدته العناية والله ﷿ ولي الكرم والجود، ومنه سبحانه بدء كل شيء وإليه جل وعلا يعود.
Buradan hareketle: «Nefsini bilen Rabbini bilir» demişlerdir; artık bu işareti anla, ömrüme andolsun ki bu apaçık bir ibaredir! Sonra ehil hayvanlar ve benzeri diğer hayvanların ruhlarının [bedenden] ayrıldıktan sonra havada bulunacağı ve bedenlerle hiçbir irtibatının kalmayacağı söylenmiştir; yok edilecekleri de söylenmiştir ki Allah Teâlâ'yı hiçbir şey âciz bırakamaz. İnsanlardan bazıları da şöyle demiştir: Ayet ve haberlerin zahirlerinin gerektirdiği meşhur görüşe göre kıyamet günü hayvanlar için haşir varsa, ruhlarının havada veya Allah Teâlâ'nın dilediği bir yerde baki kalacağını söylemek evladır; şayet Gazzâlî'nin benimsediği ve zahirleri tevil ettiği üzere onlar için haşir yoksa, ruhlarının yok olacağını söylemek evladır. İşte böyle! Kafesin darlığı ve dertler dairesinin genişliği sebebiyle terk ettiğimiz pek çok inceleme geride kaldı. Umulur ki burada zikrettiklerimiz, önceden zikrettiklerimizle birlikte, başlangıç seviyesindekiler için bir kifayet, [ilâhî] inayet yardımı yetişen kimse için de bir hidayet olur. Allah Azze ve Celle kerem ve cömertliğin sahibidir. Her şeyin başlangıcı O Subhânehu'dandır ve her şey O Celle ve Alâ'ya dönecektir.
وَلَئِنْ شِئْنا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ من القرآن الذي هو شفاء ورحمة للمؤمنين والذي ثبتناك عليه حين كادوا يفتنونك عنه إلى غير ذلك من أوصافه التي يشعر بها السياق، وإنما عبر عنه بالموصول تفخيما لشأنه ووصفا له بما في حيز الصلة ابتداء إعلاما بحاله من أول الأمر وبأنه ليس من قبيل كلام المخلوق، واللام الأولى موطئة للقسم «ولنذهبن» جوابه النائب مناب جزاء الشرط فهو مغن عن تقديره وليس جزاء لدخول اللام عليه وهو ظاهر وبذلك حسن حذف مفعول المشيئة، والمراد بالذهاب به محوه عن المصاحف والصدور وهو أبلغ من الأفعال، ويراد على هذا من القرآن على ما قيل صورته من أن تكون في نقوش الكتابة أو في الصور التي في القوة الحافظة ثُمَّ لا تَجِدُ لَكَ بِهِ أي القرآن عَلَيْنا وَكِيلًا أي متعهدا وملتزما استرداده بعد الذهاب به كما يلتزم الوكيل ذلك فيما يتوكل عليه حال كونه متوقعا أن يكون محفوظا في السطور والصدور كما كان قبل فالوكيل مجاز عما ذكر.
{ وَلَئِنْ شِئْنا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ } “Andolsun ki dilersek sana vahyettiğimizi tamamen gideririz”; yani müminler için şifa ve rahmet olan, seni ondan saptırmaya azmettiklerinde üzerinde seni sebatkâr kıldığımız ve siyakın hissettirdiği diğer vasıflara sahip Kur'an'ı [gideririz]. Şanını yüceltmek ve ilk andan itibaren onun durumunu ve yaratılmışların kelamı kabilinden olmadığını bildirmek üzere sıla cümlesindeki vasıfla nitelendirmek için kendisinden ism-i mevsul ile bahsedilmiştir. İlk lâm kasem için hazırlayıcıdır (muvattaa). «لَنَذْهَبَنَّ» ise şartın cezasının yerine geçen kasemin cevabıdır; dolayısıyla şart cezasını takdir etmekten müstağni kılar; başına lâm girdiği için şartın cezası değildir, bu açıktır ve meşiet fiilinin mefulünün hazfedilmesi de bununla güzel olmuştur. Onu gidermekten (zehâb) murad, mushaflardan ve göğüslerden silinmesidir ki bu, fiillerden daha beliğdir. Buna göre Kur'an'dan -denildiğine göre- yazının nakışlarında veya hafıza kuvvetindeki suretlerde bulunması kastedilir. { ثُمَّ لا تَجِدُ لَكَ بِهِ } yani Kur'an hususunda { عَلَيْنا وَكِيلًا } “Sonra bize karşı kendin için bir vekil bulamazsın”; yani onu giderdikten sonra, tıpkı vekilin vekâlet aldığı şeyde bunu taahhüt etmesi gibi, önceden olduğu üzere satırlarda ve göğüslerde korunmuş olmasını bekler bir halde iken onu geri almayı taahhüt ve iltizam eden birini [bulamazsın]. Dolayısıyla vekil kelimesi zikredilen manadan mecazdır.
إِلَّا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ استثناء منقطع على ما اختاره ابن الأنباري وابن عطية وغيرهما وهو مفسر بلكن في المشهور، والاستدراك على ما صرح به الطيبي وغيره، واقتضاه ظاهر كلام جمع عن قوله تعالى: وَلَئِنْ شِئْنا لَنَذْهَبَنَّ وقال في الكشف: إنه ليس استدراكا عن ذلك فإن المستثنى منه وَكِيلًا وهذا من المنقطع الممتنع إيقاعه موقع الاسم الأول الواجب فيه النصب في لغتي الحجاز وتميم كما في قوله تعالى: لا عاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ [هود:
{ إِلَّا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ } “Ancak Rabbinden bir rahmet müstesnadır”; İbnü'l-Enbârî, İbn Atıyye ve başkalarının tercihine göre munkatı bir istisnadır; meşhur görüşe göre «lâkin» (fakat) ile tefsir edilir. Tîbî ve başkalarının açıkça belirttiği ve bir grubun kelamının zahirinin gerektirdiği üzere istidrâk, Allah Teâlâ'nın: { وَلَئِنْ شِئْنا لَنَذْهَبَنَّ } “Andolsun ki dilersek tamamen gideririz” buyruğundandır. el-Keşşâf hâşiyesinde (el-Keşf) ise şöyle denilmiştir: Bu, ondan bir istidrâk değildir; zira müstesnâ minh { وَكِيلًا } kelimesidir ve bu, ilk ismin yerine konulması imkânsız olan, Hicaz ve Temîm lügatlerinde nasb edilmesi vacip bulunan munkatı istisnadandır; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda olduğu gibi: { لا عاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ [هود:
٤٣] إلا من رحم في رأي، وقولهم: لا تكونن من فلان إلا سلاما بسلام فقد صرح الرضي وغيره بأن الفريقين يوجبون النصب ولا يجوزون الإبدال في المنقطع فيما لا يكون قبله اسم يصح حذفه، وكون ما نحن فيه من ذلك ظاهر لمن له ذوق، والمعنى ثم بعد الإذهاب لا تجد من يتوكل علينا بالاسترداد ولكن رحمة من ربك تركته غير منصوب فلم تحتج إلى من يتوكل للاسترداد مأيوس عنه بالفقدان المدلول عليه بلا تجد، والتغاير المعنوي بين الكلامين من دلالة الأول على الإذهاب ضمنا والثاني على خلافه حاصل وهو كاف فافهم، ويفهم صنيع البعض اختيار أنه استثناء متصل من وَكِيلًا أي لا تجد وكيلا باسترداده إلا الرحمة فإنك تجدها مستردة، وأنت تعلم أن شمول الوكيل للرحمة يحتاج إلى نوع تكلف.
٤٣] إِلَّا مَنْ رَحِمَ } “Bugün Allah'ın emrinden koruyacak hiçbir koruyucu yoktur; meğerki O'nun merhamet ettiği kimse bulunsun” (bir görüşe göre) ve Arapların: «Lâ tekûnenne min fülânin illâ selâmen bi-selâm» (Filancadan sana kuru bir selamdan başka bir şey olmasın) sözlerinde olduğu gibidir. Zira Radî ve başkaları, her iki grubun da (Hicaz ve Temîm), kendisinden önce hazfi sahih olan bir isim bulunmayan munkatı istisnada nasbı vacip görüp bedel yapmayı caiz görmediklerini açıkça belirtmişlerdir. Konumuzun da bundan olduğu [dil] zevkine sahip olanlar için açıktır. Mana şöyledir: Giderilmesinden sonra [onu] geri alma hususunda bize karşı vekil olacak birini bulamazsın; lâkin Rabbinden bir rahmet onu [giderilmeyip] olduğu gibi bırakmıştır, dolayısıyla { لا تَجِدُ } “bulamazsın” ifadesinin delalet ettiği yoklukla ümit kesilmiş olarak geri almak için vekâlet edecek birine ihtiyaç duymamışsındır. İki kelam arasındaki manevî başkalık -ki birincisi zımnen gidermeye, ikincisi ise bunun aksine delalet etmektedir- hâsıldır ve bu da kâfidir, iyi anla! Bazılarının tutumundan ise bunun { وَكِيلًا } kelimesinden muttasıl bir istisna olmasını tercih ettikleri anlaşılmaktadır; yani: 'Onu geri alma hususunda rahmetten başka bir vekil bulamazsın; zira sen onu (rahmeti) geri alıcı bulursun.' Sen de bilirsin ki vekil kelimesinin rahmeti kapsamasını sağlamak bir nevi tekellüfe muhtaçtır.
وقال أبو البقاء: إن رَحْمَةً نصب على أنه مفعول له والتقدير حفظناه عليك للرحمة، ويجوز أن يكون نصبا على أنه مفعول مطلق أي ولكن رحمناك رحمة اه وهو كما ترى، والآية على تقدير الانقطاع امتنان بإبقاء القرآن بعد الامتنان بتنزيله، وذكروا أنها على التقدير الآخر دالة على عدم الإبقاء فالمنة حينئذ إنما هي في تنزيله، ولا يخفى ما فيه
Ebü'l-Bekâ ise şöyle demiştir: «{ رَحْمَةً } kelimesi mef'ûlün leh olduğu için mensuptur, takdiri ise: 'Rahmetten dolayı onu senin için koruduk' şeklindedir. Mef'ûl-i mutlak olarak mensup olması da caizdir; yani: 'Fakat sana büyük bir merhametle merhamet ettik' demektir», [Ebü'l-Bekâ'nın sözü] bitti. Bu görüş ise gördüğün gibidir. Ayet, munkatı olma takdirine göre Kur'an'ın indirilmesi nimetinin ardından baki kılınması nimetini minnettar kılmadır (imtinân). Diğer takdire göre ise Kur'an'ın baki kılınmayacağına delalet ettiğini, bu durumda minnetin yalnızca indirilmesinde olduğunu belirtmişlerdir; bunda bulunan kapalılık ise
من الخفاء وما يذكر في بيانه لا يروي الغليل، والآية ظاهرة في أن مشيئة الذهاب به غير متحققة وأن فقدان المسترد إلا الرحمة إنما هو على فرض تحقق المشيئة لكن جاء في الأخبار أن القرآن يذهب به قبل يوم القيامة،
gizli değildir ve açıklanmasında zikredilenler susuzluğu gidermemektedir. Ayet, onu giderme meşietinin gerçekleşmediği ve rahmet hariç geri alıcının bulunmayışının ancak meşietin gerçekleştiği varsayımına dayandığı hususunda açıktır; fakat haberlerde Kur'an'ın kıyamet gününden önce giderileceği gelmiştir.
فقد أخرج البيهقي والحاكم وصححه وابن ماجة بسند قوي عن حذيفة قال: قال رسول الله ﷺ: يدرس الإسلام كما يدرس وشي الثوب حتى لا يدرى ما صيام ولا صدقة ولا نسك ويسري على كتاب الله تعالى في ليلة فلا يبقى في الأرض منه آية ويبقى الشيخ الكبير والعجوز يقولون أدركنا آباءنا على هذه الكلمة لا إله إلا الله فنحن نقولها.
Nitekim Beyhakî, Hâkim -sahih olduğunu belirterek- ve İbn Mâce kuvvetli bir senetle Huzeyfe'den rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Elbisenin nakışı silinip gittiği gibi İslâm da silinip gider; öyle ki ne oruç, ne sadaka, ne de kurban bilinir. Bir gecede Allah Teâlâ'nın kitabının [yazısı ve ezberi] alıp götürülür de yeryüzünde ondan tek bir ayet bile kalmaz. İhtiyar erkek ve yaşlı kadınlar kalır da: 'Biz babalarımızı şu 'Lâ ilâhe illallâh' kelimesi üzerinde bulduk, biz de onu söylüyoruz' derler.»
وأخرج ابن مردويه عن ابن عباس وابن عمر قالا: خطب رسول الله ﷺ فقال: «يا أيها الناس ما هذه الكتب التي بلغني أنكم تكتبونها مع كتاب الله تعالى يوشك أن يغضب الله تعالى لكتابه فيسري عليه ليلا لا يترك في قلب ولا ورق منه حرف إلا ذهب به فقيل: يا رسول الله فكيف بالمؤمنين والمؤمنات؟ قال: من أراد الله تعالى به خيرا أبقى في قلبه لا إله إلا الله»
İbn Merdûye İbn Abbâs ve İbn Ömer'den rivayet etmiştir; onlar şöyle demişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hutbe irad edip şöyle buyurdu: «Ey insanlar! Allah Teâlâ'nın kitabıyla birlikte yazdığınız bana ulaşan bu kitaplar da nedir? Neredeyse Allah Teâlâ kitabı için gazaplanacak da bir gece onun üzerinden [yazısını ve ezberini] alıp götürecek, ne bir kalpte ne de bir sayfada ondan tek bir harf bırakmayıp hepsini giderecektir.» 'Ey Allah'ın Resûlü! Peki mümin erkekler ve mümin kadınların durumu ne olacak?' denildi. Şöyle buyurdu: «Allah Teâlâ kimin hakkında hayır dilerse, onun kalbinde 'Lâ ilâhe illallâh' sözünü bırakır.»
وأخرج ابن أبي حاتم والحاكم وصححه عن أبي هريرة قال: يسري على كتاب الله تعالى فيرفع إلى السماء فلا يبقى في الأرض آية من القرآن ولا من التوراة والإنجيل والزبور فينزع من قلوب الرجال فيصبحون في الضلالة لا يدرون ما هم فيه.
İbn Ebî Hâtim ve Hâkim -sahih olduğunu belirterek- Ebû Hüreyre'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Allah Teâlâ'nın kitabının [yazısı ve ezberi] bir gecede alınıp semaya kaldırılır; yeryüzünde ne Kur'an'dan ne Tevrat'tan ne İncil'den ne de Zebûr'dan tek bir ayet kalır. İnsanların kalplerinden sökülüp alınır da sapıklık içinde sabahlarlar ve neyin içinde olduklarını bilemezler.»
وأخرج الديلمي عن ابن عمر مرفوعا لا تقوم الساعة حتى يرجع القرآن من حيث جاء له دوي حول العرش كدوي النحل فيقول الله ﷿: ما لك؟ فيقول منك خرجت وإليك أعود أتلى ولا يعمل بي وأخرج محمد بن نصر نتحوه موقوفا على عبد الله بن عمرو بن العاص
Deylemî İbn Ömer'den merfû olarak şunu rivayet etmiştir: «Kur'an geldiği yere dönmedikçe kıyamet kopmaz. Arşın etrafında arı uğultusu gibi bir uğultusu olur; Allah Azze ve Celle: 'Neyin var?' buyurur. O da: 'Senden çıktım ve sana dönüyorum; okunuyorum fakat benimle amel edilmiyor' der.» Muhammed b. Nasr da bunun bir benzerini Abdullah b. Amr b. el-Âs'tan mevkuf olarak rivayet etmiştir
،
,
وأخرج غير واحد عن ابن مسعود أنه قال: سيرفع القرآن من المصاحف والصدور، ثم قرأ وَلَئِنْ شِئْنا الآية
Pek çok râvi İbn Mes'ûd'dan onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Kur'an mushaflardan ve göğüslerden kaldırılacaktır.» Sonra: { وَلَئِنْ شِئْنا } “Andolsun ki dilersek...” ayetini okudu
، وفي البهجة أنه يرفع أولا من المصاحف ثم يرفع لأعجل زمن من الصدور والذاهب به هو جبريل ﵇ كما
. el-Behce'de belirtildiğine göre Kur'an önce mushaflardan kaldırılacak, sonra çok kısa bir sürede göğüslerden kaldırılacaktır; onu alıp götüren ise -şöyle olduğu gibi- Cibrîl'dir (aleyhisselâm):
أخرجه ابن أبي حاتم من طريق القاسم بن عبد الرحمن عن أبيه عن جده فيا لها من مصيبة ما أعظمها وبلية ما أوخمها
İbn Ebî Hâtim bunu el-Kâsım b. Abdirrahmân vasıtasıyla babasından, o da dedesinden rivayet etmiştir. Bu ne kadar da büyük bir musibet ve ne kadar da feci bir beladır!
فإن دلت الآية على الذهاب به فلا منافاة بينها وبين هذه الأخبار وإذا دلت على إبقائه فالمنافاة ظاهرة إلا أن يقال: إن الإبقاء لا يستلزم الاستمرار ويكفي فيه إبقاؤه إلى قرب قيام الساعة فتدبر، ومما يرشد إلى أن سوق الآية للامتنان قوله تعالى: إِنَّ فَضْلَهُ كانَ لم يزل ولا يزال عَلَيْكَ كَبِيراً ومنه إنزال القرآن واصطفاؤه على جميع الخلق وختم الأنبياء ﵈ به وإعطاؤه المقام المحمود إلى غير ذلك وقال أبو سهل: (١) إلى أنها سيقت لتهديد غيره ﷺ بإذهاب ما أوتوا ليصدهم عن سؤال ما لم يؤتوا كعلم الروح وعلم الساعة.
Eğer ayet onun alınıp götürülmesine delalet ediyorsa, o zaman ayet ile bu rivayetler arasında bir çelişki yoktur. Şayet onun baki bırakılmasına delalet ediyorsa çelişki açıktır; ancak baki bırakmanın devamlılığı gerektirmediği, kıyametin kopmasına yakın bir zamana kadar baki bırakılmasının yeterli olduğu söylenirse müstesnadır, bunu iyi düşün. Ayetin minnet bildirmek (nimet hatırlatmak) amacıyla sevk edildiğine delalet eden unsurlardan biri de Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { إِنَّ فَضْلَهُ } “Muhakkak ki O'nun lütfu” ezelden beri ve ebediyen { كانَ عَلَيْكَ كَبِيراً } “senin üzerinde çok büyüktür.” Kur'an'ın indirilmesi, onun bütün mahlukata üstün kılınıp seçilmesi, peygamberlerin aleyhimüsselâm onunla sona erdirilmesi ve ona Makam-ı Mahmud'un verilmesi gibi hususlar da bu lütuftandır. Ebû Sehl ise (1) bu ayetin, vahiy verilmeyenleri [ruh ve kıyamet ilmi gibi şeyleri] sormaktan alıkoymak maksadıyla, kendilerine verilenlerin de giderileceği tehdidiyle [Peygamber] dışındakileri korkutmak üzere sevk edildiğini söylemiştir.
وقال صاحب التحرير: يحتمل أن يقال: إنه ﷺ لما سئل عن الروح وذي القرنين وأهل الكهف وأبطأ عليه الوحي شق عليه ذلك وبلغ منه الغاية فأنزل الله تعالى هذه الآية تسكينا له ﷺ والتقدير أيعز عليك تأخر الوحي فإنا إن شئنا ذهبنا بما أوحينا إليك جميعه فسكن ما كان يجده ﷺ وطاب قلبه انتهى، وكلا القولين كما ترى.
et-Tahrîr sahibi ise şöyle demiştir: Şöyle denilmesi muhtemeldir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ruh, Zülkarneyn ve Ashâb-ı Kehf hakkında sorulduğunda ve vahiy geciktiğinde bu durum ona pek ağır gelmiş ve son derece üzülmüştü. Bunun üzerine Allah Teâlâ, onu sallallâhu aleyhi ve sellem teskin etmek için bu ayeti indirdi. Takdiri şöyledir: 'Vahyin gecikmesi sana ağır mı geliyor? Biz dilersek sana vahyettiğimizin tamamını alıp götürürüz.' Böylece Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem hissettiği sıkıntı sükûnet buldu ve gönlü ferahladı. [et-Tahrîr sahibinin sözü] bitti. Her iki görüş de gördüğün gibidir.
قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ أي اتفقوا عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ المنعوت بما لا تدركه العقول من النعوت الجليلة الشأن من البلاغة وحسن النظم وكمال المعنى، وتخصيص الثقلين بالذكر لأن المنكر لكونه من عند الله تعالى منهما لا من غيرهما والتحدي إنما كان معهما وإن كان النبي ﷺ مبعوثا إلى الملك كما هو مبعوث إليهما لا لأن غيرهما قادر على المعارضة فإن الملائكة ﵈ على فرض تصديهم لها وحاشاهم إذ هم معصومون لا يفعلون إلا ما يؤمرون عاجزون كغيرهم لا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ أي هذا القرآن وأوثر الإظهار على إيراد الضمير الراجع إلى المثل المذكور احترازا عن أن يتوهم أن له مثلا معينا وإيذانا بأن المراد نفي الإتيان بمثل ما أي لا يأتون
{ قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ } “De ki: Andolsun, insanlar ve cinler bir araya gelseler” yani ittifak etseler, { عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ } “bu Kur'an'ın bir benzerini getirmek üzere” -ki o, belagat, nazım güzelliği ve anlam mükemmelliği bakımından akılların idrak edemeyeceği yüce niteliklerle vasıflanmıştır-. İki zümrenin (insanlar ve cinlerin) tahsis edilerek zikredilmesi, onun Allah Teâlâ katından olduğunu inkâr edenlerin başkaları değil yalnızca bu ikisi olmasından ve meydan okumanın (tehaddî) sadece onlara yönelik bulunmasındandır. Her ne kadar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu ikisine gönderildiği gibi meleklere de gönderilmiş olsa da [durum böyledir]. [İki zümrenin zikredilmesi], meleklerin muaraza etmeye (benzerini getirmeye) güç yetirebileceklerinden ötürü değildir; zira melekler -aleyhimüsselâm- faraza buna kalkışsalar -ki hâşâ, onlar masumdurlar, kendilerine emredilenden başkasını yapmazlar- tıpkı diğerleri gibi aciz kalırlar. { لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ } “Onun bir benzerini getiremezler.” Yani bu Kur'an'ın [benzerini getiremezler]. Zikredilen 'misl' (benzer) kelimesine dönen bir zamir getirmek yerine [Kur'an'a dönen zamirin] açıkça zikredilmesi (izhâr), onun belirli bir benzerinin bulunduğu vehmini savuşturmak ve asıl maksadın herhangi bir benzerin getirilmesini nefyetmek olduğunu bildirmek içindir; yani getiremezler...
بكلام مماثل له فيما ذكر من الصفات الجليلة الشأن وفيهم العرب العرباء أرباب البراعة والبيان، وقيل: المراد تعجيز الإنس وذكر الجن مبالغة في تعجيزهم لأنهم إذا عجزوا عن الإتيان بمثله ومعهم الجن القادرون على الأفعال المستغربة فهم عن الإتيان بمثله وحدهم أعجز وليس بذاك، وقيل: يجوز أن يراد من الجن ما يشمل الملائكة ﵈ وقد جاء إطلاق الجن على الملائكة كما في قوله تعالى: وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً [الصافات: ١٥٨] نعم الأكثر استعماله في غير الملائكة ﵈ ولا يخفى أنه خلاف الظاهر، وزعم بعضهم أن الملائكة ﵈ حيث كانوا وسائط في إتيانه لا ينبغي إدراجهم إذ لا يلائمه حينئذ لا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وفيه أنه ليس المراد نفي الإتيان بمثله من عند الله تعالى في شيء ممن أسند إليهم الفعل، وجملة «لا يأتون» جواب القسم الذي ينبىء عنه اللام الموطئة وساد مسد جزاء الشرط ولولاها لكان لا يَأْتُونَ جزاء الشرط وإن كان مرفوعا بناء على القول بأن فعل الشرط إذا كان ماضيا يجوز الرفع في الجواب كما في قول زهير:
belagat ve beyan erbabı olan fasih Araplar da aralarında bulunduğu halde, zikredilen o yüce vasıflarda ona denk olan bir sözü [asla getiremezler]. Bir görüşe göre kastedilen insanları aciz bırakmaktır; cinlerin zikredilmesi ise onları aciz bırakmada mübalağa içindir. Çünkü olağanüstü işlere güç yetirebilen cinler yanlarında olduğu halde onun benzerini getirmekten aciz kalırlarsa, tek başlarına onun benzerini getirmekten büsbütün aciz kalırlar; ancak bu [güçlü bir görüş] değildir. Bir diğer görüşe göre melekleri aleyhimüsselâm de kapsayacak şekilde cinden kastedilmiş olması caizdir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً } [es-Sâffât: 158] ayetinde olduğu gibi meleklere cin lafzının ıtlakı vaki olmuştur; evet, çoğunlukla melekler aleyhimüsselâm dışındakiler için kullanılır ve bunun zahire aykırı olduğu gizli değildir. Bazıları da melekler aleyhimüsselâm Kur'an'ın getirilmesinde vasıta oldukları için bu ifadeye dahil edilmelerinin uygun olmadığını, zira bu takdirde { لا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ } ifadesiyle uyuşmayacağını iddia etmiştir. Buna karşı, fiilin kendilerine isnat edildiği hiçbir varlık hakkında Allah Teâlâ katından onun bir benzerinin getirilmesinin nefyedilmesinin kastedilmediği cevabı verilmiştir. «لا يأتون» cümlesi, lâm-ı muvattianın bildirdiği yeminin cevabıdır ve şartın cezasının yerine geçmiştir. Şayet o lâm olmasaydı, -mâzi fiil şart olduğunda cevabın merfû olmasının caiz olduğu görüşüne dayanılarak- merfû olsa bile { لا يَأْتُونَ } şartın cezası olurdu; nitekim Züheyr'in şu sözünde olduğu gibi:
وإن أتاه خليل يوم مسغبة ... يقول لا غائب مالي ولا حرم
«Bir dost ona kıtlık gününde gelse ... der ki: Malım ne kayıptır ne de yasak.»
لأن أداة الشرط إذا لم تؤثر في الشرط ظاهرا مع قربه جاز أن لا تؤثر في الجواب مع بعده، وهذا القول خلاف مذهب سيبويه ومذهب الكوفيين والمبرد كما فصل في موضعه، ولا يجوز عند البصريين مع وجود هذه اللام جعل المذكور جواب الشرط خلافا للفراء، وأما قول الأعشى:
Çünkü şart edatı, yakın olmasına rağmen şart fiilinde zahiren amel etmediğinde, uzak olmasına rağmen cevapta da amel etmemesi caiz olur. Bu görüş, kendi yerinde açıklandığı üzere Sîbeveyh'in, Kûfelilerin ve el-Müberred'in mezhebine aykırıdır. Basralılara göre ise bu lâm varken zikredilen kısmın Ferrâ'nın aksine şartın cevabı kılınması caiz değildir. el-A'şâ'nın şu sözüne gelince:
لئن منيت بنا عن غب معركة ... لا تلفنا عن دماء الخلق ننتفل
«Savaşın ardından bizimle karşılaşırsan ... insanların kanlarından kaçındığımızı görmezsin.»
فاللام ليست الموطئة بل هي زائدة على ما قيل فافهم، وحيث كان المراد بالاجتماع على الإتيان بمثل القرآن مطلق الاتفاق على ذلك سواء كان التصدي للمعارضة من كل واحد منهم على الانفراد أو من المجموع بأن يتألبوا على تلفيق كلام واحد بتلاحق الأفكار وتعاضد الأنظار قال سبحانه: وَلَوْ كانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيراً أي معينا في تحقيق ما يتوخونه من الإتيان بمثله، والجملة عطف على مقدر أي لا يأتون بمثله لو لم يكن بعضهم لبعض ظهيرا ولو كان إلخ وهي في موضع الحال كالجملة المحذوفة، والمعنى لا يأتون بمثله على كل حال مفروض ولو في مثل هذه الحال المنافية لعدم الإتيان به فضلا عن غيرها وفيه رد لليهود أو قريش في زعمهم الإتيان بمثله،
Buradaki lâm muvattia değil, denildiğine göre zaittir; iyi anla. Kur'an'ın benzerini getirmek üzere toplanmaktan maksat, -ister her birinin tek başına mukabele etmeye kalkışması olsun, isterse fikirlerin birbirine eklenmesi ve görüşlerin yardımlaşmasıyla tek bir söz uydurmak üzere birlik olmaları şeklinde olsun- bu husustaki mutlak ittifak olunca, Cenâb-ı Hak şöyle buyurdu: { وَلَوْ كانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيراً } “birbirlerine arka çıksalar da.” Yani onun benzerini getirme hususunda amaçladıkları şeyi gerçekleştirmek için birbirlerine yardımcı olsalar da. Bu cümle, takdir edilen bir ifadeye matuftur; yani 'birbirlerine arka çıkmasalar da onun benzerini getiremezler, arka çıksalar da...' Takdir edilen cümle gibi bu da hâl konumundadır. Anlam şudur: Kur'an'ın benzerini getirememeyi gerektiren diğer haller bir yana, faraza getirilmemesine aykırı olan böyle bir durumda bile hiçbir surette onun benzerini getiremezler. Bunda, Yahudilerin veya Kureyş'in onun bir benzerini getirebilecekleri yönündeki iddialarına bir ret vardır.
فقد روي أن طائفة من الأولين قالوا: أخبرنا يا محمد بهذا الحق الذي جئت به أحق من عند الله تعالى فإنا لا نراه متناسقا كتناسق التوراة فقال ﷺ لهم: أما والله إنكم لتعرفونه أنه من عند الله تعالى قالوا: إنا نجيئك بمثل ما تأتي به فأنزل الله تعالى هذه الآية.
Rivayet edildiğine göre öncekilerden bir grup şöyle demiştir: 'Ey Muhammed! Bize getirdiğin bu hakkın gerçekten Allah Teâlâ katından olup olmadığını haber ver; zira biz onu Tevrat'ın uyumu gibi uyumlu görmüyoruz.' Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de onlara: «Vallahi siz onun kesinlikle Allah Teâlâ katından olduğunu çok iyi biliyorsunuz» buyurdu. Onlar: 'Biz senin getirdiğinin bir benzerini sana getiririz' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.
وفي رواية أن جماعة من قريش قالوا له ﷺ: جئنا بآية غريبة غير هذا القرآن فإنا نحن نقدر على المجيء بمثله فنزلت
Bir rivayette ise Kureyş'ten bir grubun Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Bize bu Kur'an'dan başka acayip bir ayet (mucize) getir; zira biz bunun benzerini getirmeye güç yetiririz' dedikleri, bunun üzerine bu ayetin indiği bildirilmiştir
، ولعل مرادهم بهذه الآية الغريبة ما تضمنه الآيات بعد وهي قوله تعالى: وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ إلخ وحينئذ قيل يمكن أن تكون هذه الآية مع الآيات الأخر رد لجميع ما عنوه بهذا الكلام إلا أنه ابتدأ برد قولهم: نحن نقدر إلخ اهتماما به فإن قولهم ذلك منشا طلبهم الآية الغريبة.
. Muhtemelen onların bu 'acayip ayet'ten kastı, sonraki ayetlerin ihtiva ettiği Allah Teâlâ'nın: { وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ } “Dediler ki: Sana asla inanmayacağız...” buyruğudur. Bu durumda bu ayetin diğer ayetlerle birlikte onların bu sözle kastettikleri her şeye bir ret olması mümkündür denilmiştir; ancak onların bu sözü acayip ayet taleplerinin kaynağı olduğu için, önemsenerek ilk olarak 'biz güç yetiririz...' şeklindeki sözlerinin reddiyle başlanmıştır.
وفي إرشاد العقل السليم أن في هذه الآية حسم أطماعهم الفارغة في روم تبديل بعض آياته ببعض ولا مساغ لكونها تقريرا لما قبلها من قوله تعالى: ثُمَّ لا تَجِدُ لَكَ بِهِ عَلَيْنا وَكِيلًا كما قيل لكن لا لما قيل من أن الإتيان بمثله أصعب من استرداد عينه ونفي الشيء إنما يقرره نفي ما دونه دون نفي ما فوقه لأن أصعبية الاسترداد بغير أمره تعالى من الإتيان المذكور مما لا شبهة فيه بل لأن الجملة القسمية ليست مسوقة إلى النبي ﷺ بل إلى المكابرين من قبله ﵊ انتهى، ومنه يعلم ما في قول بعضهم في وجه التقرير: أن عدم قدرة الثقلين على رده بعد إذهابه مساو لعدم قدرتهم على مثله لأن رده بعينه غير ممكن لعدم وصولهم إلى الله تعالى شأنه فلم يبق إلا رده بمثله فصرح بنفيه
İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de belirtildiğine göre bu ayette, Kur'an'ın bazı ayetlerini diğerleriyle değiştirme arzusundaki beyhude tamahlarının kökünün kesilmesi vardır. Denildiği gibi, önceki { ثُمَّ لا تَجِدُ لَكَ بِهِ عَلَيْنا وَكِيلًا } “Sonra bize karşı kendine bir vekil de bulamazsın” ayetinin pekiştirmesi (takriri) olması caiz değildir; ancak bu, bir benzerini getirmenin onun bizzat kendisini geri getirmekten daha zor olduğu ve bir şeyin nefyi ancak kendisinden daha aşağı olanın nefyiyle pekişeceği, yukarısındakinin nefyiyle pekişmeyeceği gerekçesiyle değildir -zira Allah Teâlâ'nın emri olmaksızın bizzat kendisini geri getirmenin zikredilen benzerini getirmekten daha zor olduğunda şüphe yoktur-; aksine kasem cümlesinin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e değil, onun aleyhisselâm karşısındaki inatçılara yönelik olmasından dolayıdır [İrşâd'dan nakil bitti]. Buradan, bazı tefsircilerin takrir yönüne dair şu sözünün durumu anlaşılır: İki zümrenin (insanlar ve cinler) vahiy giderildikten sonra onu bizzat geri getirmeye güç yetirememeleri, onun benzerine güç yetirememeleriyle eşdeğerdir; çünkü bizzat kendisini geri getirmek, şanı yüce olan Allah'a ulaşamayacakları için mümkün değildir. Geriye sadece onun benzerini getirmek kalmıştır; dolayısıyla onun nefyi açıkça belirtilmiştir
تقريرا له من النظر وعدم الجدوى، هذا واستدل صاحب الكشاف بإعجاز القرآن على حدوثه إذ لو كان قديما لم يكن مقدورا فلا يكون معجزا كالمحال، وتعقبه في الكشف بأنه لا نزاع في حدوث النظم وإن تحاشى أهل السنة من إطلاق المخلوق عليه للإيهام وهو المعجز إنما النزاع في المعبر بهذه العبارة المعجزة وهو المسمى بالكلام النفسي فهو استدلال لا ينفعه وذكر نحوه ابن المنير.
ki, [bu görüş] düşünce ve fayda bakımından onu pekiştirsin. Öte yandan el-Keşşâf sahibi, Kur'an'ın mucize oluşuyla onun hâdis (sonradan yaratılmış) olduğuna delil getirmiştir; zira kadîm olsaydı makdur (güç yetirilebilir) olmazdı, dolayısıyla muhal olan şeyler gibi mucize de olamazdı. el-Keşf'te bu görüş eleştirilerek şöyle denilmiştir: Her ne kadar Ehl-i Sünnet vehme yol açmasın diye ona 'mahlûk' demekten çekinse de, nazmın sonradan yaratılmış olduğunda ihtilaf yoktur ve mucize olan da odur. İhtilaf ancak bu mucizevi ibare ile ifade edilen ve kelâm-ı nefsî olarak adlandırılan manadadır; dolayısıyla bu, [Zemahşerî'ye] fayda vermeyen bir delillendirmedir. İbnü'l-Müneyyir de buna benzer bir açıklama yapmıştır.
وقال صاحب التقريب: الجواب منع الملازمة إذ مصحح المقدورية الإمكان وهو حاصل لا الحدوث وأيضا المعجز لفظه ولا يقال بقدمه والقديم كلام النفس ولا يقال بإعجازه وأيضا سلمنا أن القديم لا يقدر البشر على عينه لكن لم لا يقدر على مثله، واختار العلامة الطيبي هذا الأخير في الجواب، وقد ذكرنا في المقدمات من الكلام ما ينفعك في هذا المقام فتدبر والله تعالى ولي الأنعام ومسدد الأفهام.
et-Takrîb sahibi ise şöyle demiştir: Cevap şudur: Mülâzemet (zorunlu bağ) kabul edilmez; zira makdur olmanın şartı hudûs değil imkândır ve imkân da mevcuttur. Ayrıca mucize olan onun lafzıdır ve lafzının kadîm olduğu söylenmez; kadîm olan ise kelâm-ı nefsîdir ve onun da [nazım gibi] mu'ciz olduğu söylenmez. Yine kabul etsek ki beşer kadîm olanın aynısına güç yetiremez, fakat neden bir benzerine güç yetiremesin? Allâme et-Tîbî cevap olarak bu sonuncusunu tercih etmiştir. Biz mukaddimelerde bu makamda sana fayda verecek kelamı zikretmiştik; iyi düşün. Nimetlerin sahibi ve anlayışları doğrultan Allah Teâlâ'dır.
وَلَقَدْ صَرَّفْنا كررنا ورددنا على أساليب مختلفة توجب زيادة تقرير ورسوخ لِلنَّاسِ أهل مكة وغيرهم كما هو الظاهر فِي هذَا الْقُرْآنِ المنعوت بما ذكر من النعوت الفاضلة مِنْ كُلِّ مَثَلٍ من كل معنى بديع هو في الحسن والغرابة واستجلاب النفوس كالمثل ومفعول صَرَّفْنا على ما استظهره أبو حيان محذوف أي البيان وقدره البينات والعبر ومن لابتداء الغاية وجوز ابن عطية أن تكون سيف خطيب فكل هو المفعول وهذا مبني على مذهب الكوفيين والأخفش لأنهم يجوزون زيادة من في الإيجاب دون جمهور البصريين.
{ وَلَقَدْ صَرَّفْنا } “Andolsun ki biz açıkladık” daha fazla yerleşmeyi ve pekişmeyi gerektiren farklı üsluplarla tekrar tekrar beyan ettik { لِلنَّاسِ } “insanlara” zahir olduğu üzere Mekke ehline ve diğerlerine { فِي هذَا الْقُرْآنِ } “şu Kur'an'da” zikredilen üstün niteliklerle nitelenmiş olan [Kur'an'da] { مِنْ كُلِّ مَثَلٍ } “her türlü misalden” güzellik, gariplik ve nefisleri cezbetme hususunda darb-ı mesel gibi olan her eşsiz manadan. Ebû Hayyân'ın zahir gördüğüne göre { صَرَّفْنا } fiilinin mef'ûlü mahzuftur; yani 'beyanı [açıkladık]' takdirindedir. Bazıları da 'delilleri ve ibretleri' şeklinde takdir etmiştir. { مِنْ } harf-i cerri ibtidâ-i gaye içindir. İbn Atiyye ise bunun zaid olmasını caiz görmüştür; bu durumda { كُلِّ } kelimesi mef'ûl olur. Bu da Kûfelilerin ve el-Ahfeş'in mezhebine dayanır; zira onlar Basralıların cumhurunun aksine olumlu cümlede min edatının ziyadeliğini caiz görürler.
وقرأ الحسن «صرفنا» بتخفيف الراء وقراءة الجمهور أبلغ، وأيّا ما كان فالمراد فعلنا ذلك للناس ليذعنوا ويتلقوه بالقبول فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُوراً أي جحودا وفسر به لثبوت الصدق بأصل الإعجاز، والمراد بالناس المذكورون أولا وأوثر الإظهار على الإضمار تأكيدا وتوضيحا، والمراد بالأكثر قيل: من كان في عهده ﷺ من المشركين وأهل الكتاب.
el-Hasan, râ harfini şeddesiz olarak «صرفنا» şeklinde okumuştur; cumhurun kıraati ise daha beliğdir. Her ne olursa olsun murad şudur: Biz bunu insanlara boyun eğsinler ve onu kabulle karşılasınlar diye yaptık. { فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُوراً } “Fakat insanların çoğu ancak inkârda direttiler.” Yani inkâr edip reddettiler; asıl mucize ile doğruluk sabit olduğu için böyle tefsir edilmiştir. İnsanlardan kasat ilk olarak zikredilenlerdir; zamir yerine açık ismin getirilmesi tekit ve açıklık içindir. Çoğunluktan maksadın ise, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dönemindeki müşrikler ve Ehl-i Kitap olduğu söylenmiştir.
واستظهر في البحر أنهم أهل مكة بدليل أن الضمائر الآتية لهم ونصب كُفُوراً على أنه مفعول أبى والاستثناء مفرغ وصح ذلك هنا مع أنه مشروط بتقدم النفي فلا يصح ضربت إلا زيدا لأن أبى قريب من معنى النفي فهو مؤول به فكأنه قيل ما قبل أكثرهم إلا كفورا وفيه من المبالغة ما ليس في أبوا الإيمان لأن فيه زيادة على أنهم لم يرضوا بخصلة سوى الكفر من الإيمان والتوقف في الأمر ونحو ذلك وأنهم بالغوا في عدم الرضا حتى بلغوا مرتبة الإباء، وإنما لم يجز ذلك في الإثبات لفساد المعنى إذ لا قرينة على تقدير أمر خاص والعموم لا يصح إذ لا يمكن في المثال أن تضرب كل أحد إلا زيدا فإن صح العموم في مثال جاز التفريغ في غير تأويل بنفي فيجوز صليت إلا يوم كذا إذ يجوز أن تصلي كل يوم غيره، وجوز أن تكون الآية من هذا القبيل بأن يكون المراد أبوا كل شيء فيما اقترحوه إلا كفورا وَقالُوا عند ظهور عجزهم ووضوح مغلوبيتهم بالإعجاز التنزيلي وغيره من المعجزات الباهرة متعللين بما لا تقتضي الحكمة وقوعه من الأمور ولا توقف لثبوت المدعى عليه وبعضه من المحالات العقلية لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ بالتخفيف من باب نصر المتعدي وبذلك قرأ الكوفيون أي تفتح، وقرأ باقي السبعة «تفجر» من فجر مشددا والتضعيف للتكثير لا للتعدية.
el-Bahr'da, gelecek zamirlerin onlara ait olması deliliyle bunların Mekke ehli olduğu zahir görülmüştür. { كُفُوراً } kelimesi { أبى } fiilinin mef'ûlü olarak mansuptur ve istisna müferrağdır. Müferrağ istisna olumsuzluğun öne geçmesi şartına bağlı olmasına rağmen -bu yüzden 'Zeyd hariç dövdüm' denmesi sahih olmaz- burada sahih olmuştur; zira { أبى } fiili nefyin anlamına yakındır ve onunla tevil edilmiştir. Sanki 'onların çoğu inkârdan başkasını kabul etmedi' denilmiş gibidir. Bunda 'imana direndiler' ifadesinde bulunmayan bir mübalağa vardır; zira bunda küfürden başka iman, meselede duraklama gibi hiçbir haslete razı olmadıkları ve hoşnutsuzlukta aşırı giderek diretme mertebesine ulaştıkları fazlalığı vardır. Müspet cümlede ise bunun caiz olmaması mananın bozulmasındandır; zira özel bir durumu takdir etmeye bir karine yoktur, umumilik de sahih olmaz, çünkü örnekte 'Zeyd hariç herkesi dövmen' mümkün değildir. Şayet bir örnekte umumilik sahih olursa, nefy ile tevil edilmeksizin müferrağ istisna caiz olur; nitekim 'falanca gün hariç namaz kıldım' demek caizdir, çünkü onun dışındaki her gün namaz kılman mümkündür. Ayetin de bu kabil olması, yani muradın 'teklif ettikleri şeylerde inkârdan başka her şeye direndiler' şeklinde olması caiz görülmüştür. { وَقالُوا } “Ve dediler ki” acziyetleri ve tenzîlî mucize ile diğer parlak mucizeler karşısında yenildikleri açıkça ortaya çıkınca, hikmetin vukuunu gerektirmediği, iddia edilen şeyin sübutunun kendisine bağlı olmadığı ve bir kısmı da aklen muhal olan şeyleri bahane ederek şöyle dediler: { لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ } “Biz sana asla inanmayacağız; ta ki fışkırtıncaya kadar” müteaddî olan nasara babından şeddesiz olarak; Kûfeliler bu şekilde okumuştur, yani 'yarıp açıncaya kadar'. Diğer yedi kıraat imamı ise teksir (çokluk) için olan tef'îl babından şeddeli olarak «تفجر» şeklinde okumuşlardır; buradaki şeddeleme geçişlilik için değil çokluk içindir.
وقرأ الأعمش وعبد الله بن مسلم بن يسار «تفجر» من أفجر رباعيا وهي لغة في فجر لَنا مِنَ الْأَرْضِ أي أرض مكة لقلة مياهها فالتعريف عهدي يَنْبُوعاً مفعول من نبع الماء كيعبوب من عب الماء إذا زخر وكثر موجه فالياء زائدة للمبالغة، والمراد عينا لا ينضب ماؤها، وأخرج ابن أبي حاتم عن السدي أن الينبوع هو النهر الذي يجري من العين، والأول مروي عن مجاهد وكفى به أَوْ تَكُونَ لَكَ خاصة جَنَّةٌ بستان تستر أشجارها ما تحتها من العرصة
el-A'meş ve Abdullah b. Müslim b. Yesâr ise feceranın bir lehçesi olan if'âl babından dört harfli olarak «تفجر» şeklinde okumuşlardır. { لَنا مِنَ الْأَرْضِ } “bizim için bu yerden” sularının azlığı sebebiyle Mekke toprağından; dolayısıyla buradaki belirlilik ahd içindir { يَنْبُوعاً } “bir pınar” suyun coşup dalgalarının çoğalması anlamındaki 'عب الماء' kökünden gelen 'يعبوب' gibi suyun fışkırması anlamındaki 'نبع الماء' kökünden mef'ûldür; yâ harfi mübalağa için zaiddir. Kastedilen, suyu asla kesilmeyen bir pınardır. İbn Ebî Hâtim es-Süddî'den yenbûun pınardan akan nehir olduğunu rivayet etmiştir. Birinci görüş ise Mücâhid'den rivayet edilmiştir ve delil olarak o yeterlidir. { أَوْ تَكُونَ لَكَ } “Yahut senin olmalı” özellikle sana ait { جَنَّةٌ } “bir bahçe” ağaçları altındaki arsayı örten bir bahçe
مِنْ نَخِيلٍ وَعِنَبٍ خصوهما بالذكر لأنهما كانا الغالب في هاتيك النواحي مع جلالة قدرهما فَتُفَجِّرَ الْأَنْهارَ أي تجريها خِلالَها نصب على الظرفية أي وسط تلك الجنة وأثنائها تَفْجِيراً كثيرا والمراد إما إجراء الأنهار خلالها عند سقيها أو إدامة إجرائها كما ينبىء الفاء أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ الجرم المعلوم كَما زَعَمْتَ عَلَيْنا كِسَفاً جمع كسفة كقطعة وقطع لفظا ومعنى وهو حال من السماء والكاف في كَما في محل النصب على أنه صفة مصدر محذوف أي إسقاطا مماثلا لما زعمت يعنون بذلك قوله تعالى: أَوْ نُسْقِطْ عَلَيْهِمْ كِسَفاً مِنَ السَّماءِ [سبأ: ٩] وزعم بعضهم أنهم يعنون ما في هذه السورة من قوله تعالى: أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جانِبَ الْبَرِّ أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حاصِباً وليس بشيء، وقيل: إن المعنى كما زعمت أن ربك إن شاء فعل وسيأتي ذلك إن شاء الله تعالى في خبر ابن عباس، وقرأ مجاهد «يسقط السماء» بياء الغيبة ورفع «السماء» وقرأ ابن كثير وأبو عمرو وحمزة والكسائي ويعقوب «كشفا» بسكون السين في جميع القرآن إلا في الروم وابن عامر إلا في هذه السورة ونافع وأبو بكر في غيرهما، وحفص فيما عدا الطور في قوله. وفي النشر أنهم اتفقوا على إسكان السين في الطور وهو إما مخفف من المفتوح لأن السكون من الحركة مطلقا كسدر وسدر أو هو فعل صفة بمعنى مفعول كالطحن بمعنى المطحون أي شيئا مكسوفا أي مقطوعا أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلًا أي مقابلا كالعشير والمعاشر وأرادوا كما أخرج ابن أبي حاتم عن ابن عباس عيانا وهذا كقولهم «لولا أنزل علينا الملائكة أو نرى ربنا» وفي رواية أخرى عن الحبر والضحاك تفسير القبيل بالكفيل أي كفيلا بما تدعيه يعنون شاهدا يشهد لك بصحة ما قلته وضامنا يضمن ما يترتب عليه وهو على الوجهين حال من الجلالة وحال الملائكة محذوفة لدلالة الحال المذكورة عليها أي قبلاء كما حذف الخبر في قوله:
{ مِنْ نَخِيلٍ وَعِنَبٍ } “hurmalardan ve üzümlerden” değerlerinin yüceliğiyle birlikte o yörelerde en yaygın olan meyveler olduğu için özellikle bu ikisini zikrettiler { فَتُفَجِّرَ الْأَنْهارَ } “nehirler fışkırtasın” yani akıtasın { خِلالَها } “aralarında” zarfiyet üzere mansuptur; yani o bahçenin ortasından ve arasından { تَفْجِيراً } “gürül gürül” çokça [akıtasın]. Murad, ya sulama esnasında aralarından nehirler akıtmak veya fâ harfinin hissettirdiği gibi akışını devamlı kılmaktır. { أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ } “Yahut göğü düşüresin” bilinen cismi { كَما زَعَمْتَ عَلَيْنا كِسَفاً } “iddia ettiğin gibi üzerimize parça parça” lafız ve mana olarak parça ve parçalar anlamındaki kıt'a ve kıta' gibi kisfe kelimesinin çoğuludur; semâdan hâldir. { كَما } ifadesindeki kâf mahzuf bir mastarın sıfatı olarak nasb mahallindedir; yani 'iddia ettiğin şeye benzer bir düşürüşle'. Bununla Allah Teâlâ'nın: { أَوْ نُسْقِطْ عَلَيْهِمْ كِسَفاً مِنَ السَّماءِ } [Sebe': 9] buyruğunu kastetmektedirler. Bazıları onların bu sûredeki: { أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جانِبَ الْبَرِّ أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حاصِباً } ayetini kastettiklerini iddia etmişse de bu bir şey değildir. Bir görüşe göre mana 'Rabbinin dilerse yapacağını iddia ettiğin gibi' demektir; bu husus inşâallahu teâlâ İbn Abbâs rivayetinde gelecektir. Mücâhid gâib yâ'sı ve semânın ref'iyle «يسقط السماء» şeklinde okumuştur. İbn Kesîr, Ebû Amr, Hamza, el-Kisâî ve Ya'kûb Rûm sûresi hariç bütün Kur'an'da sîn harfinin sükûnuyla «كسفا» okumuşlardır; İbn Âmir bu sûre hariç, Nâfi ve Ebû Bekr ise bu iki sûre dışındakilerde [böyle okumuşlardır]. Hafs ise Tûr sûresi dışındakilerde [böyle okumuştur]. en-Neşr'de onların Tûr sûresinde sîn harfinin sükûnu üzerinde ittifak ettikleri belirtilmiştir. Bu da ya fethalının hafifletilmiş halidir -çünkü sükûn mutlak olarak harekedendir, sidr ve sider gibi- yahut matbûh anlamındaki tabh gibi mef'ûl anlamında fı'l vezninde bir sıfattır; yani kesilmiş, parçalanmış bir şey demektir. { أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلًا } “Yahut Allah'ı ve melekleri karşımıza getiresin” aşîr ve muâşir gibi karşılıklı [getiresin]. İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre 'ayan-beyan, gözle görülür şekilde' getirmeyi kastetmişlerdir. Bu, onların «Bize melekler indirilseydi ya da Rabbimizi görseydik» sözleri gibidir. İbn Abbâs ve Dahhâk'tan gelen diğer bir rivayette ise kabîl 'kefil' olarak tefsir edilmiştir; yani iddia ettiğin şeyin doğruluğuna şahitlik edecek ve bunun gerektirdiği şeye kefil olacak bir kefil olarak demektir. Her iki veche göre de kabîl lafza-i celâlden hâldir; meleklerin hâli ise zikredilen hâlin delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiştir, yani 'kabîleler/kefiller olarak' takdirindedir; nitekim şu beyitte haberin hazfedildiği gibi:
ومن يك أمسى في المدينة رحله ... فإني وقيار بها لغريب
«Kimin eşyası akşamleyin Medine'de kalmışsa kalsın ... ben ve Kıyar orada gerçekten birer garibiz.»
وذكر الطبرسي عن الزجاج أنه فسر قبيلا بمقابلة ومعاينة، وقال إن العرب تجريه في هذا المعنى مجرى المصدر فلا يثنى ولا يجمع ولا يؤنث فلا تغفل، وعن مجاهد القبيل الجماعة كالقبيلة فيكون حالا من الملائكة، وفي الكشف جعله حالا من الملائكة لقرب اللفظ وسداد المعنى لأن المعنى تأتي بالله تعالى وجماعة من الملائكة لا تأتي بهما جماعة ليكون حالا على الجمع إذ لا يراد معنى المعية معه تعالى ألا ترى إلى قوله سبحانه حكاية عنهم «أو نرى ربنا» والقرآن يفسر بعضه بعضا انتهى، وقرأ الأعرج «قبلا» من المقابلة وهذا يؤيد التفسير الأول.
et-Tabresî ez-Zeccâc'dan onun kabîl lafzını 'karşılaşma ve bizzat görme' şeklinde tefsir ettiğini ve şöyle dediğini nakletmiştir: 'Araplar bu anlamda onu mastar makamında tutarlar; dolayısıyla tesniye, cemi ve müennes yapılmaz, gafil olma.' Mücâhid'den gelen rivayette ise kabîl, kabile gibi cemaat demektir; bu durumda meleklerden hâl olur. el-Keşf'te, lafzın yakınlığı ve mananın doğruluğu sebebiyle meleklerden hâl kılınmıştır; çünkü mana 'Allah Teâlâ'yı ve bir melekler topluluğunu getiresin' demektir, cemiye hâl olsun diye 'ikisini bir topluluk olarak getiresin' demek değildir; zira Allah Teâlâ ile birlikte beraberlik manası kastedilmemiştir. Cenâb-ı Hakk'ın onların sözünü naklettiği «yahut Rabbimizi görseydik» buyruğunu görmez misin? Kur'an'ın bir kısmı diğerini tefsir eder [el-Keşf'ten nakil bitti]. el-A'rec ise mukabele kökünden «قبلا» şeklinde okumuştur; bu da birinci tefsiri destekler.
أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ من ذهب كما روي عن ابن عباس وقتادة وغيرهما، وأصله الزينة وإطلاقه على الذهب لأن الزينة به أرغب وأعجب، وقرأ عبد الله «من ذهب» وجعل ذلك في البحر تفسيرا لا قراءة لمخالفته سواد المصحف أَوْ تَرْقى فِي السَّماءِ أي تصعد في معارجها فحذف المضاف يقال رقي في السلم والدرجة والظاهر أن السماء هنا المظلة، وقيل: المراد المكان العالي وكل ما ارتفع وعلا يسمى سماء قال الشاعر:
{ أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ } “Yahut altından bir evin olmalı” İbn Abbâs, Katâde ve diğerlerinden rivayet edildiği üzere altından [bir ev]. Aslı süstür; altına bu ismin verilmesi ise onunla yapılan süslemenin daha çok rağbet görmesi ve beğenilmesindendir. Abdullah «من ذهب» şeklinde okumuştur; el-Bahr'da mushafın yazısına aykırı olduğu için bunun bir kıraat değil tefsir olduğu belirtilmiştir. { أَوْ تَرْقى فِي السَّماءِ } “Yahut göğe yükselmelisin” yani onun basamaklarına tırmanmalısın; burada muzaf hazfedilmiştir, 'merdivene ve basamağa tırmandı' denir. Zahir olan burada semânın kubbe şeklindeki gök olmasıdır. Bir görüşe göre yüksek yer kastedilmiştir; nitekim yükselen ve yukarıda olan her şeye semâ denir. Şair şöyle demiştir:
وقد يسمى سماء كل مرتفع ... وإنما الفضل حيث الشمس والقمر
«Her yüksek şeye bazen semâ (gök) denir ... oysa asıl fazilet güneş ve ayın bulunduğu yerdedir.»
وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ أي لأجل رقيك فيها وحده أو لن نصدق رقيك فيها حَتَّى تُنَزِّلَ منها عَلَيْنا كِتاباً نَقْرَؤُهُ بلغتنا على أسلوب كلامنا وفيه تصديقك قُلْ تعجبا من شدة شكيمتهم وفرط حماقتهم سُبْحانَ رَبِّي أو قل ذلك تنزيها لساحة الجلال عما لا يكاد يليق بها من مثل هذه الاقتراحات التي تضمنت ما هو من أعظم المستحيلات كإتيان الله تعالى على الوجه الذي اقترحوه أو عن طلب ذلك، وفيه تنبيه على بطلان ما قالوه.
{ وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ } “Fakat senin oraya yükselmene de asla inanmayız” yani sırf oraya yükselmenden dolayı inanmayız yahut oraya yükseldiğini tasdik etmeyiz { حَتَّى تُنَزِّلَ } “indirmedikçe” oradan { عَلَيْنا كِتاباً نَقْرَؤُهُ } “bize okuyacağımız bir kitap” kendi dilimizle, kendi söz üslubumuz üzere yazılmış ve içinde senin tasdikin bulunan bir kitap [indirmedikçe]. { قُلْ } “De ki” onların inadının şiddetine ve aşırı ahmaklıklarına hayret ederek { سُبْحانَ رَبِّي } “Rabbimi tenzih ederim” yahut teklif ettikleri şekilde Allah Teâlâ'nın gelmesi gibi en büyük muhalleri içeren bu tür tekliflerden veya bunu talep etmekten celâl makamını tenzih etmek için böyle de; bunda onların söylediklerinin batıl olduğuna bir uyarı vardır.
وقرأ ابن كثير وابن عامر «قال سبحان ربي» أي قال النبي ﷺ: هَلْ كُنْتُ إِلَّا بَشَراً رَسُولًا كسائر الرسل
İbn Kesîr ve İbn Âmir «قال سبحان ربي» şeklinde okumuşlardır; yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle dedi: { هَلْ كُنْتُ إِلَّا بَشَراً رَسُولًا } “Ben sadece insan bir elçi değil miyim?” Diğer elçiler gibi,
عليهم السلام وكانوا لا يأتون قومهم إلا بما يظهره الله تعالى على أيديهم حسبما تقتضيه الحكمة من غير تفويض إليهم فيه ولا تحكم منهم عليه سبحانه، وبَشَراً خبر كان ورَسُولًا صفته وهو معتمد الكلام وكونه بشرا توطئة لذلك ردا لما أنكروه من جواز كون الرسول بشرا ودلالة على أن الرسل ﵈ من قبل كانوا كذلك ولهذا قال الزمخشري هل كنت إلا رسولا كسائر الرسل بشرا مثلهم، وزعم بعض أن ذكر بَشَراً ليس للتوطئة فإن طلب القوم منه ﵊ ما طلبوه يحتمل أن يكون طلب أن يأتي به بقدرة نفسه ﷺ ويحتمل أن يكون طلب أن يأتي به بقدرة الله تعالى فذكر بَشَراً لنفي أن يأتي بذلك بقدرة نفسه كأنه قال: هل كنت إلا بشرا والبشر لا قدرة له على الإتيان بذلك، وذكر رسولا لنفي أن يأتي به بقدرة الله تعالى كأنه قيل هل كنت إلا رسولا والرسول لا يتحكم على ربه سبحانه.
onlar da aleyhimüsselâm, kendilerine bir yetki verilmeden ve Cenâb-ı Hakk'a karşı bir dayatmada bulunmadan, hikmetin gerektirdiğine göre Allah Teâlâ'nın kendi ellerinde gösterdiği şeylerin dışında kavimlerine hiçbir şey getirmezlerdi. { بَشَراً } kelimesi kâne'nin haberi, { رَسُولًا } ise onun sıfatıdır ve kelamın dayanağı da odur. Onun beşer olması ise, elçinin beşer olmasının caiz oluşunu inkâr etmelerine bir ret ve önceki elçilerin de aleyhimüsselâm böyle olduğuna bir delil olmak üzere buna bir hazırlıktır (tavtiyedir). Bu sebeple ez-Zemahşerî: 'Ben diğer elçiler gibi bir elçiden, onlar gibi bir insandan başka bir şey miyim?' demiştir. Bazıları ise { بَشَراً } lafzının zikrinin tavtiye için olmadığını iddia etmiştir; zira kavmin ondan aleyhisselâm talep ettiği şeyleri bizzat kendi kudretiyle sallallâhu aleyhi ve sellem getirmesini istemiş olmaları da, Allah Teâlâ'nın kudretiyle getirmesini istemiş olmaları da muhtemeldir. Dolayısıyla { بَشَراً } zikri, bunu kendi kudretiyle getirmesini nefyetmek içindir; sanki 'Ben sadece bir insan değil miyim? İnsanın ise bunu getirmeye gücü yetmez' demiştir. { رَسُولًا } zikri ise bunu Allah Teâlâ'nın kudretiyle getirmeyi nefyetmek içindir; sanki 'Ben sadece bir elçi değil miyim? Elçi ise Rabbine karşı dayatmada bulunamaz' denilmiştir.
وتعقب بأن هذا مع ما فيه من مخالفة لآثار كما ستعلمه قريبا إن شاء الله تعالى ظاهر في جعل الاسمين خبرين وهو مما يأباه الذوق السليم، وقال الخفاجي: إن كون الاسمين خبرين غير متوجه لأنه يقتضي استقلالها وأنهم أنكروا كلا منهما حتى رد عليهم بذلك ولم ينكر أحد بشريته ﷺ، وتعقب بأنهم لما طلبوا منه ﵊ ما لا يتأتى من البشر كالرقي في السماء كانوا بمنزلة من أنكر بشريته وهو كما ترى. وجوز بعضهم كون بشرا حالا من النكرة وسوغ ذلك تقدمه عليها وهو ركيك لأنه يقتضي أن له ﷺ حالا آخر غير البشرية ولا يقول بذلك أحد اللهم إلا أن يكون من الوجودية. هذا والظاهر اتحاد القائل لجميع ما تقدم ويحتمل عدم الاتحاد بأن يكون بعض اقترح شيئا وبعض آخر اقترح آخر لكن نسب القول إلى الجميع لرضا كل بما اقترح الآخر.
Bu görüş, inşâallahu teâlâ yakında öğreneceğin üzere rivayetlere aykırı olmasının yanı sıra, iki ismin iki ayrı haber kılınmasında zahir olduğu ve bunun da selim zevkin reddedeceği bir durum olduğu gerekçesiyle eleştirilmiştir. el-Hafâcî şöyle demiştir: İki ismin iki ayrı haber olması isabetli değildir; çünkü bu durum her ikisinin bağımsız olmasını ve onların her ikisini de inkâr etmiş olmalarını gerektirir ki onlara bununla cevap verilmiş olsun; oysa hiç kimse onun sallallâhu aleyhi ve sellem beşer olduğunu inkâr etmemiştir. Buna karşı da şöyle cevap verilmiştir: Onlar Peygamber'den aleyhisselâm göğe yükselmek gibi bir insanın yapamayacağı şeyleri talep ettiklerinde, onun beşeriyetini inkâr eden kimse konumuna düşmüşlerdir; bu ise gördüğün gibi [zayıf] bir izahtır. Bazıları da { بَشَراً } lafzının nekreden hâl olmasını caiz görmüş ve onun öne geçmesini buna gerekçe kılmıştır; ancak bu çürüktür, çünkü Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem beşeriyetten başka bir hâlinin daha bulunmasını gerektirir ki vücudiyye fırkasından olanlar müstesna bunu hiç kimse söylemez. Bütün bu zikredilenleri söyleyenin tek bir kişi olması zahirdir; bir kısmının bir şeyi, diğer bir kısmının başka bir şeyi teklif etmiş olması ve her birinin diğerinin teklifine razı olması sebebiyle sözün hepsine nispet edilmiş olması da muhtemeldir.
وأخرج سعيد بن منصور، وغيره عن ابن جبير أن قوله تعالى: وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ إلخ نزل في عبد الله ابن أبي أمية وهو ظاهر في أنه القائل ولا يعكر عليه ضمير الجمع لما أشرنا إليه،
Saîd b. Mansûr ve başkaları İbn Cübeyr'den, Allah Teâlâ'nın: { وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ } ayetinin Abdullah b. Ebî Ümeyye hakkında indiğini rivayet etmişlerdir; bu da sözü söyleyenin o olduğu hususunda açıktır; işaret ettiğimiz sebepten dolayı çoğul zamiri buna engel teşkil etmez.
وأخرج ابن إسحاق. وجماعة عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن عتبة وشيبة ابني ربيعة وأبا سفيان بن حرب والأسود بن المطلب وزمعة بن الأسود والوليد بن المغيرة وأبا جهل وعبد الله بن أبي أمية وأمية بن خلف وناسا آخرين اجتمعوا بعد غروب الشمس عند الكعبة فقال بعضهم لبعض: ابعثوا إلى محمد فكلموه حتى تعذروا فيه فبعثوا إليه فجاءهم ﷺ سريعا وهو يظن أنهم قد بدا لهم في أمره بداء وكان عليهم حريصا يحب رشدهم ويعز عليه عنتهم حتى جلس إليهم فقالوا: يا محمد إنا قد بعثنا إليك لنعذرك وإنا والله ما نعلم رجلا من العرب أدخل على قومه ما أدخلت على قومك لقد شتمت الآباء وعبت الدين وسفهت الأحلام وشتمت الآلهة وفرقت الجماعة فما بقي من قبيح إلا وقد جثته فيما بيننا وبينك فإن كنت إنما جئت بهذا الحديث تطلب مالا جمعنا لك من أموالنا حتى تكون أكثرنا مالا وإن كنت إنما تطلب الشرف فينا سودناك علينا وإن كنت تريد ملكا ملكناك علينا وإن كان هذا الذي يأتيك بما يأتيك رئيا تراه قد غلب عليك بذلنا أموالنا في طلب الطب حتى نبرئك منه أو نعذر فيك فقال رسول الله ﷺ: ما بي ما تقولون ما جئتكم بما جثتكم به أطلب أموالكم ولا الشرف فيكم ولا الملك عليكم ولكن الله تعالى بعثني إليكم رسولا وأنزل علي كتابا وأمرني أن أكون لكم بشيرا ونذيرا فبلغتكم رسالة ربي ونصحت لكم فإن تقبلوا مني ما جئتكم به فهو حظكم في الدنيا والآخرة وإن تردوه علي أصبر لأمر الله تعالى حتى يحكم الله تعالى بيني وبينكم فقالوا: يا محمد فإن كنت غير قابل منا ما عرضنا عليك فقد علمت أنه ليس أحد من الناس أضيق بلادا ولا أقل مالا ولا أشد عيشا منا فاسأل ربك الذي بعثك بما بعثك به فليسير عنا هذه الجبال التي ضيقت علينا وليبسط لنا بلادنا وليجر فيها أنهارا كأنهار الشام والعراق وليبعث لنا من قد مضى من آياتنا وليكن فيمن يبعث لنا منهم قصي بن كلاب فإنه كان شيخا صدوقا فنسألهم عما تقول حق هو أم باطل فإن
İbn İshâk ve bir topluluk İbn Abbâs'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ şunu rivayet etmiştir: Rebîa'nın oğulları Utbe ve Şeybe, Ebû Süfyân b. Harb, el-Esved b. el-Muttalib, Zem'a b. el-Esved, el-Velîd b. el-Mugîre, Ebû Cehil, Abdullah b. Ebî Ümeyye, Ümeyye b. Halef ve başka insanlar güneş battıktan sonra Kâbe'nin yanında toplandılar. Birbirlerine: 'Muhammed'e haber gönderin ve onunla konuşun ki hakkında mazeretiniz kalmasın' dediler. Ona haber gönderdiler; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, kendisi hakkında yeni bir fikir edindiklerini sanarak hemen yanlarına geldi. Zira o, onların doğru yolu bulmalarına pek düşkündü ve sıkıntıya düşmeleri ona ağır gelirdi. Yanlarına oturduğunda şöyle dediler: 'Ey Muhammed! Biz sana hakkında mazeretimiz kalmasın diye haber gönderdik. Vallahi biz Araplar içinde kavminin başına senin getirdiğin gibi bir bela getiren başka bir adam bilmiyoruz. Atalarımıza sövdün, dinimizi ayıpladın, akıllarımızı beyinsizlik saydın, ilahlarımıza hakaret ettin ve birliğimizi bozdun. Bizimle senin aranda yapmadığın hiçbir çirkin şey kalmadı. Şayet sen bu sözü mal elde etmek için getirdiysen, içimizde en çok mala sahip olanın sen olacağın kadar aramızda sana mal toplayalım. Eğer içimizde şeref istiyorsan seni kendimize reis yapalım. Eğer hükümdarlık istiyorsan seni üzerimize hükümdar kılalım. Yok eğer sana gelen bu şey seni mağlup eden bir cin görmesi (rüyet/sara) ise, seni ondan kurtarıncaya yahut hakkında mazeretimiz kalıncaya kadar tedavisi için mallarımızı harcayalım.' Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Söyledikleriniz bende yoktur. Ben size getirdiğim şeyi mallarınızı istemek, aranızda şeref kazanmak veya üzerinize hükümdar olmak için getirmedim. Fakat Allah Teâlâ beni size bir elçi olarak gönderdi, bana bir kitap indirdi ve size bir müjdeci ve uyarıcı olmamı emretti. Ben de Rabbimin risaletini size tebliğ ettim ve size nasihatte bulundum. Eğer size getirdiğim şeyi benden kabul ederseniz, bu sizin dünyada ve ahiretteki nasibinizdir. Şayet onu bana geri çevirirseniz, Allah Teâlâ benimle sizin aranızda hükmedinceye kadar Allah Teâlâ'nın emrine sabrederim.» Dediler ki: 'Ey Muhammed! Eğer sana sunduğumuz şeyleri kabul etmiyorsan, bilmiş ol ki insanlardan beldesi bizden daha dar, malı bizden daha az ve geçimi bizden daha zor olan hiç kimse yoktur. Seni gönderdiği şeyle gönderen Rabbine dua et de bizi sıkıştıran şu dağları bizden uzaklaştırsın, memleketimizi genişletsin, orada Şam ve Irak nehirleri gibi nehirler akıtsın ve geçmiş atalarımızı bizim için diriltsin; diriltecekleri arasında Kusayy b. Kilâb da bulunsun, zira o doğru sözlü bir ihtiyar idi. Biz de onlara senin söylediklerinin hak mı yoksa batıl mı olduğunu soralım. Eğer
صنعت ما سألناك وصدقوك صدقناك وعرفنا به منزلتك عند الله تعالى وأنه بعثك رسولا فقال رسول الله ﷺ ما بهذا بعثت إنما جئتكم من عند الله تعالى بما بعثني به فقد بلغتكم ما أرسلت به إليكم فإن تقبلوه فهو حظكم في الدنيا والآخرة وإن تردوه علي أصبر لأمر الله تعالى حتى يحكم الله تعالى بيني وبينكم قالوا فإن لم تفعل لنا هذا فخذ لنفسك فاسأل ربك أن يبعث ملكا يصدقك بما تقول فيراجعنا عنك وتسأله أن يجعل لك جنانا كنوزا وقصورا من ذهب وفضة ويغنك عما نراك تبتغي فإنك تقول بالأسواق وتلتمس المعاش كما نلتمسه حتى نعرف منزلتك من ربك إن كنت رسولا كما تزعم فقال ﷺ: ما أنا بفاعل ما أنا بالذي يسأل ربه هذا وما بعثت إليكم بهذا ولكن الله تعالى بعثني بشيرا ونذيرا فإن تقبلوا ما جئتكم به فهو حظكم في الدنيا والآخرة وإن تردوه علي أصبر لأمر الله تعالى حتى يحكم الله تعالى بيني وبينكم قالوا: فتسقط السماء كما زعمت أن ربك إن شاء فعل فإنا لن نؤمن لك إلا أن تفعل فقال رسول الله ﷺ: ذلك إلى الله تعالى إن شاء فعل بكم ذلك فقالوا: يا محمد فاعلم ربك أنا سنجلس معك ونسألك عما سألناك عنه ونطلب منك ما نطلب فيتقدم إليك ويعلمك ما تراجعنا به ويخبرك مما هو صانع في ذلك بنا إذا لم نقبل منك ما جئتنا به فقد بلغنا أنه إنما يعلمك هذا رجل باليمامة يقال له الرحمن وإنا والله لا نؤمن بالرحمن أبدا فقد أعذرنا إليك يا محمد أما والله لا نتركك وما فعلت بنا حتى نهلكك أو تهلكنا وقال قائلهم: لن نؤمن لكن حتى تأتي بالله والملائكة قبيلا فلما قالوا ذلك قام رسول الله ﷺ عنهم وقام معه عبد الله بن أبي أمية فقال: يا محمد عرض عليك قومك ما عرضوا فلم تقبله منهم ثم سألوك لأنفسهم
istediğimiz şeyleri yaparsan ve onlar da seni tasdik ederlerse, biz de seni tasdik ederiz ve bununla senin Allah Teâlâ katındaki dereceni ve O'nun seni elçi gönderdiğini anlarız.' Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ben bununla gönderilmedim. Ben size sadece Allah Teâlâ katından beni kendisiyle gönderdiği şeyi getirdim. Size gönderildiğim şeyi tebliğ ettim. Eğer onu kabul ederseniz bu sizin dünyada ve ahiretteki nasibinizdir. Şayet onu bana geri çevirirseniz, Allah Teâlâ benimle sizin aranızda hükmedinceye kadar Allah Teâlâ'nın emrine sabrederim» buyurdu. Dediler ki: 'Eğer bunu bizim için yapmıyorsan, o halde kendin için bir şeyler al; Rabbine dua et de söylediklerini tasdik eden ve senin adına bize cevap veren bir melek göndersin; O'ndan senin için altın ve gümüşten bahçeler, hazineler ve köşkler yapmasını ve seni peşinde koştuğunu gördüğümüz geçim derdinden kurtarmasını iste. Zira sen çarşılarda dolaşıyor ve bizim aradığımız gibi rızık arıyorsun. Böylece iddia ettiğin gibi peygamber isen Rabbin katındaki dereceni bilelim.' Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ben bunu yapacak değilim; Rabbinden bunu isteyecek olan da ben değilim ve ben size bununla gönderilmedim. Fakat Allah Teâlâ beni bir müjdeci ve uyarıcı olarak gönderdi. Eğer size getirdiğim şeyi kabul ederseniz bu sizin dünyada ve ahiretteki nasibinizdir. Şayet onu bana geri çevirirseniz, Allah Teâlâ benimle sizin aranızda hükmedinceye kadar Allah Teâlâ'nın emrine sabrederim» buyurdu. Dediler ki: 'O halde Rabbinin dilerse yapacağını iddia ettiğin gibi göğü üzerimize parça parça düşür! Zira bunu yapmadıkça sana asla inanmayacağız.' Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «O iş Allah Teâlâ'ya aittir; dilerse bunu size yapar» buyurdu. Dediler ki: 'Ey Muhammed! O halde Rabbine bildir ki biz seninle oturacağız, sana bu sorduklarımızı soracağız ve senden bu istediklerimizi isteyeceğiz; O da sana önceden gelip bize ne cevap vereceğini öğretsin ve sana getirdiğin şeyi kabul etmediğimiz takdirde bize ne yapacağını sana haber versin. Bize ulaştığına göre bunu sana Yemâme'de bulunan ve Rahman denilen bir adam öğretiyormuş. Vallahi biz Rahman'a ebediyen inanmayız. Ey Muhammed, sana karşı mazeretimizi bildirdik. Vallahi ya sen bizi helak edinceye ya da biz seni helak edinceye kadar seni ve bize yaptıklarını rahat bırakmayacağız.' İçlerinden biri de: 'Sen Allah'ı ve melekleri karşımıza getirmedikçe sana asla inanmayacağız' dedi. Onlar bunu söyleyince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanlarından kalktı. Abdullah b. Ebî Ümeyye de onunla birlikte kalkıp şöyle dedi: 'Ey Muhammed! Kavmin sana teklif edeceklerini sundu, sen onlardan kabul etmedin. Sonra kendileri için
أمورا يتعرفوا بها منزلتك من الله تعالى فلم تفعل ثم سألوك أن تعجل ما يخوفهم به من العذاب فو الله لا نؤمن بك أبدا حتى تتخذ إلى السماء سلما ثم نرقى فيه وأنا أنظر حتى تأتيها وتأتي معك بنسخة منشورة معك بأربعة من الملائكة يشهدون لك أنك كما تقول وايم الله لو فعلت ذلك لظننت أني لأصدقك ثم انصرف وانصرف رسول الله ﷺ إلى أهله حزينا آسفا لما فاته مما كان طمع فيه من قومه حين دعوه ولما رأى من مباعديهم فأنزل عليه هذه الآيات وقوله تعالى: كَذلِكَ أَرْسَلْناكَ فِي أُمَّةٍ قَدْ خَلَتْ [الرعد: ٣٠] الآية وقوله سبحانه: وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ [الرعد: ٣١]
senin Allah Teâlâ katındaki dereceni öğrenecekleri şeyler istediler, yapmadın. Sonra kendilerini korkuttuğun azabı çabuklaştırmanı istediler. Vallahi sen göğe bir merdiven kurup ben bakarken oraya tırmanmadıkça, oraya varıp da yanında senin dediğin gibi olduğuna şahitlik edecek dört melekle birlikte açılmış bir nüsha getirmedikçe sana asla inanmam. Allah'a yemin olsun ki bunu yapsan bile seni tasdik edeceğimi sanmıyorum!' Sonra dönüp gitti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de, kavmi kendisini çağırdığında onlardan umduğu şeyin boşa çıkmasından ve onların kendisinden uzaklaştıklarını görmesinden ötürü son derece üzgün ve kederli bir halde ailesinin yanına döndü. Bunun üzerine ona bu ayetler ile Allah Teâlâ'nın: { كَذلِكَ أَرْسَلْناكَ فِي أُمَّةٍ قَدْ خَلَتْ } [er-Ra'd: 30] ayeti ve Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ } [er-Ra'd: 31]
الآية اه والله تعالى أعلم.
ayeti indi. [Rivayet] burada bitti. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
وَما مَنَعَ النَّاسَ أي الذين حكيت أباطيلهم أَنْ يُؤْمِنُوا مفعول منع وقوله تعالى: إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى ظرف منع أو يؤمنوا أي ما منعهم وقت مجيء الوحي المقرون بالمعجزات المستدعية للإيمان أن يؤمنوا بالقرآن وبنبوتك أو ما منعهم أن يؤمنوا وقت مجيء ما ذكر إِلَّا أَنْ قالُوا فاعل منع أي إلا قولهم: أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَراً رَسُولًا منكرين أن يكون رسول الله ﵊ من جنس البشر وليس المراد أن هذا القول صدر عن بعض فمنع آخرين بل المانع هو الاعتقاد الشامل للكل المستتبع لهذا القول منهم.
{ وَما مَنَعَ النَّاسَ } “İnsanları alıkoyan hiçbir şey olmadı” yani batıl iddiaları anlatılan kimseleri { أَنْ يُؤْمِنُوا } “iman etmekten” men' fiilinin mef'ûlüdür. Allah Teâlâ'nın: { إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى } “kendilerine hidayet geldiği zaman” buyruğu ise men' fiilinin veya yü'minû fiilinin zarfıdır; yani imanı gerektiren mucizelerle birlikte vahyin geldiği vakitte Kur'an'a ve senin peygamberliğine iman etmekten yahut zikredilen şey geldiği vakit iman etmekten onları hiçbir şey alıkoymadı { إِلَّا أَنْ قالُوا } “ancak şöyle demeleri [alıkoydu]” men' fiilinin fâilidir; yani sadece şu sözleri: { أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَراً رَسُولًا } “Allah bir insanı mı elçi gönderdi?” Allah'ın elçisinin aleyhisselâm insan cinsinden olmasını inkâr ederek [bunu söylediler]. Kastedilen bu sözün bazılarından sadır olup diğerlerini engellemesi değil, aksine engel olan şeyin hepsini kapsayan ve kendilerinden bu sözün çıkmasına yol açan inanç olmasıdır.
وإنما عبر عنه بالقول إيذانا بأنه مجرد قول يقولونه بأفواههم من غير أن يكون له مفهوم ومصداق، وحصر المانع فيما ذكر مع أن لهم موانع شتى لما أنه معظمها أو لأنه هو المانع بحسب الحال أعني عند سماع الجواب بقوله تعالى: هَلْ كُنْتُ إِلَّا بَشَراً رَسُولًا إذ هو الذي يتشبثون به حينئذ من غير أن يخطر ببالهم شبهة أخرى من شبههم الواهية، وفيه على هذا إيذان بكمال عنادهم حيث يشير إلى أن الجواب المذكور مع كونه حاسما لمواد شبههم مقتضيا للإيمان يعكسون الأمر ويجعلونه مانعا قاله بعض المحققين، وظاهر ذلك أن القوم لا يقولون برسالة أحد من الرسل المشهورين كإبراهيم وموسى ﵉ أصلا، وصرح بعضهم بأنهم لم ينكروا إرسال غيره ﷺ منهم وبأن قولهم هذا كان تعنتا وهذا خلاف الظاهر هنا، ولعل القوم كانوا في ريب وتردد لا يستقيمون على حال فتدبر.
Bunun bir 'söz' olarak ifade edilmesi, hiçbir mefhumu ve gerçekliği olmaksızın sırf dilleriyle söyledikleri kuru bir laftan ibaret olduğunu bildirmek içindir. Birçok engelleri bulunmasına rağmen engelin sadece bunda hasredilmesi, ya engellerin en büyüğü olmasındandır yahut hâle göre engelin bu olmasındandır; yani Allah Teâlâ'nın: { هَلْ كُنْتُ إِلَّا بَشَراً رَسُولًا } “Ben sadece insan bir elçi değil miyim?” cevabını işittikleri andaki engel olmasındandır. Zira o esnada akıllarına diğer çürük şüphelerinden hiçbiri gelmeksizin sadece buna sarılmışlardır. Bazı muhakkiklerin belirttiğine göre bunda, zikredilen cevabın onların şüphe maddelerini kökünden kesen ve imanı gerektiren bir mahiyette olmasına rağmen, onların meseleyi tersine çevirip onu bir engele dönüştürdüklerine işaret etmek suretiyle aşırı inatçılıklarını bildirme manası vardır. Bunun zahiri, kavmin İbrahim ve Musa aleyhimesselâm gibi meşhur peygamberlerden hiçbirinin risaletini asla kabul etmediğidir. Bazıları ise onların Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dışındaki diğer peygamberlerin gönderilmesini inkâr etmediklerini ve bu sözlerinin sırf bir inatlaşma olduğunu açıkça belirtmişlerdir; ancak bu buradaki zahire aykırıdır. Muhtemelen kavim hiçbir hâl üzere sabit duramayan bir şüphe ve tereddüt içindeydi, iyi düşün.
والظاهر أن الآية إخبار منه عز مجده عن الأمر المانع إياهم عن الإيمان، ويظهر من كلام ابن عطية أن هذا الكلام
Zahir olan, ayetin onların iman etmelerine engel olan husus hakkında şânı yüce olan Allah'tan bir haber olmasıdır. İbn Atiyye'nin sözünden ise bu sözün
منه ﵊ قاله على معنى التوبيخ والتلهف وحاشا من له أدنى ذوق من أن يذهب إلى ذلك قُلْ لهم أولا من قبلنا تبيينا للحكمة وتحقيقا للحق المزيح للريب لَوْ كانَ أي لو وجد فِي الْأَرْضِ بدل البشر مَلائِكَةٌ يَمْشُونَ كما يمشي البشر ولا يطيرون إلى السماء فيسمعوا من أهلها ويعلموا ما يجب علمه مُطْمَئِنِّينَ ساكنين مقيمين فيها، وقال الجبائي أي مطمئنين إلى الدنيا ولذاتها غير خائفين ولا متعبدين بشرع لأن المطمئن من زال الخوف عنه لَنَزَّلْنا عَلَيْهِمْ مِنَ السَّماءِ مَلَكاً رَسُولًا يعلمهم ما لا تستقل قدرهم بعلمه ليسهل عليهم الاجتماع به والتلقي منه وأما عامة البشر فلا يسهل عليهم ذلك لبعد ما بين الملك وبينهم فلا يبعث إليهم وإنما يبعث إلى خواصهم لأن الله تعالى قد وهبهم نفوسا زكية وأيدهم بقوى قدسية وجعل لهم جهتين جهة ملكية بها من الملك يستفيضون وجهة بشرية بها على البشر يفيضون، وجعل كل البشر كذلك مخل بالحكمة، وأنزل الملك عليهم على وجه يسهل التلقي منه بأن يظهر لهم بصورة بشر كما ظهر جبريل ﵇ مرارا في صورة دحية الكلبي.
Peygamber aleyhisselâm tarafından kınama ve teessüf manasında söylendiği anlaşılmaktadır; en ufak bir zevki olan kimse böyle bir görüşe gitmekten fersah fersah uzaktır. { قُلْ } “De ki” hikmeti açıklamak ve şüpheyi gideren hakkı ortaya koymak üzere ilk olarak bizim tarafımızdan onlara şöyle de: { لَوْ كانَ } “Eğer olsaydı” yani bulunsaydı { فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde” insanların yerine { مَلائِكَةٌ } “melekler” { يَمْشُونَ } “yürüyen” insanların yürüdüğü gibi yürüyen, göğe uçup da oranın ehlinden işitmeyen ve bilinmesi gerekenleri bilmeyen melekler { مُطْمَئِنِّينَ } “yerleşip kalan” orada ikamet edip yerleşen [melekler olsaydı]. el-Cübbâî şöyle demiştir: Yani dünyada ve onun lezzetlerinde mutmain olan, korkmayan ve bir şeriatla ibadet etmekle mükellef tutulmayan; çünkü mutmain, kendisinden korku zail olan kimsedir. { لَنَزَّلْنا عَلَيْهِمْ مِنَ السَّماءِ مَلَكاً رَسُولًا } “elbette onlara gökten elçi olarak bir melek indirirdik.” Güçlerinin bilmeye yetmediği şeyleri onlara öğretsin, onunla bir araya gelip ondan vahiy almaları kendilerine kolay olsun diye [bir melek indirirdik]. Avam insanlara gelince, melekle onlar arasındaki uzaklıktan ötürü bu onlara kolay gelmez; dolayısıyla melek onlara doğrudan gönderilmez. Melek ancak insanların havassına (seçkinlerine) gönderilir; çünkü Allah Teâlâ onlara tertemiz nefisler bahşetmiş, onları kudsî kuvvetlerle desteklemiş ve onlara iki yön vermiştir: Bir melekî yön ki onunla melekten feyiz alırlar, bir de beşerî yön ki onunla insanlara feyiz verirler. Bütün insanları böyle kılmak ise hikmete aykırıdır. Kendisinden vahiy almanın kolaylaşacağı şekilde melek onlara bir insan suretinde indirilirdi; nitekim Cibrîl aleyhisselâm defalarca Dıhye el-Kelbî suretinde görünmüştür.
وقد صح أن أعرابيا جاء وعليه أثر السفر إلى رسول الله ﷺ فسأله عن الإسلام والإيمان والإحسان وغيرها فأجابه ﵊ بما أجابه ثم انصرف ولم يعرفه أحد من الصحابة رضي الله تعالى عنهم فقال ﷺ هذا جبريل جاءكم يعلمكم أمر دينكم مما لا يجدي نفعا لأولئك الكفرة كما قال تعالى جده وَلَوْ جَعَلْناهُ مَلَكاً لَجَعَلْناهُ رَجُلًا وَلَلَبَسْنا عَلَيْهِمْ ما يَلْبِسُونَ [الأنعام: ٩]
Nitekim sahih rivayette sabit olduğuna göre üzerinde yolculuk eseri bulunan bir bedevî Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gelip İslam, iman ve ihsan gibi şeyleri sormuş, o da aleyhisselâm gerekli cevapları vermiş, sonra o zat dönüp gitmiş ve sahâbeden radıyallâhu teâlâ anhüm hiç kimse onu tanıyamamıştı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bu Cibrîl idi; size dininizin işlerini öğretmek için geldi» buyurmuştur. Ancak bu durum o kâfirlere hiçbir fayda sağlamazdı; nitekim şânı yüce olan Allah şöyle buyurmuştur: { وَلَوْ جَعَلْناهُ مَلَكاً لَجَعَلْناهُ رَجُلًا وَلَلَبَسْنا عَلَيْهِمْ ما يَلْبِسُونَ } [el-En'âm: 9]
وقيل علة تنزيل الملك عليهم أن الجنس إلى الجنس إلى الجنس أميل وهو به آنس، ولعل الأول أولى وإن زعم خلافه.
Bir görüşe göre meleğin onlara indirilmesinin illeti, kendi cinsinin kendi cinsine daha meyilli olması ve onunla daha çok ünsiyet kurmasıdır. Aksi iddia edilse de muhtemelen birinci görüş daha evladır.
وحكى الطبرسي عن بعضهم أنه قال في الآية: إن العرب قالوا كنا ساكنين مطمئنين فجاء محمد ﷺ فأزعجنا وشوش علينا أمرنا فبين سبحانه أنه لو كان ملائكة مطمئنين لأوجبت الحكمة إرسال الرسل إليهم ولم يمنع اطمئنانهم الإرسال فكذلك الناس لا يمنع كونهم مطمئنين إرسال الرسل إليهم، وأنت تعلم أن هذا بمراحل عن السياق ولا يصح فيه أثر كما لا يخفى على المتتبع.
et-Tabresî bazılarından ayet hakkında şöyle dediklerini nakletmiştir: 'Araplar, biz huzur ve sükûn içinde oturuyorduk, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem geldi, bizi rahatsız etti ve işimizi karıştırdı dediler. Bunun üzerine Cenâb-ı Hak açıkladı ki, şayet yeryüzünde yerleşmiş melekler olsaydı, hikmet onlara peygamber gönderilmesini gerektirirdi ve onların sükûnet içinde olmaları peygamber gönderilmesine engel olmazdı; aynı şekilde insanların da huzur içinde olmaları kendilerine peygamber gönderilmesine engel değildir.' Sen de bilirsin ki bu görüş bağlamdan fersah fersah uzaktır ve araştıran kimseye gizli kalmayacağı üzere bu hususta sahih bir rivayet de yoktur.
ونصب مَلَكاً يحتمل أن يكون على الحالية من رسولا الواقع مفعولا لنزلنا وسوغ ذلك التقدم، ويحتمل أن يكون على المفعولية لنزلنا ورسولا صفة له، وكذا الكلام في قوله تعالى أبعث الله بشرا رسولا، ورجع غير واحد الأول بأنه أكثر موافقة للمقام وأنسب، ووجه ذلك القطب وصاحب التقريب بأنه على الحالية يفيد المقصود بمنطوقه وعلى الوصفية يفيد خلاف المقصود بمفهومه، أما الأول فلأن منطوقه ابعث الله تعالى رسولا حال كونه بشرا لا ملكا ولنزلنا عليهم رسولا حال كونه ملكا لا بشرا وهو المقصود، وأما الثاني فلأن التقييد بالصفة يفيد أبعث الله تعالى بشرا مرسلا لا بشرا غير مرسل ولنزلنا عليهم ملكا مرسلا لا ملكا غير مرسل وهو خلاف المقصود بل غير مستقيم، وقال صاحب الكشف تبعا لشيخه العلامة الطيبي في ذلك: لأن التقديم إزالة عن موضعه الأصلي دلالة على أنه مصب الإنكار في الأول أعني أبعث الله بشرا رسولا فيدل على أن البشرية منافية لهذا الثابت- أعني الرسالة- كما تقول أضربت قائما زيدا ولو قلت أضربت زيادا قائما أو القائم لم يفد تلك الفائدة لأن الأول يفيد أن المنكر ضربه قائما لا الضرب مطلقا، والثاني يفيد أن المنكر ضرب زيد لاتصافه بهذه الصفة المانعة ولا يفيد أن أصل الضرب حسن ومسلم والجهة منكرة هذا إن جعل التقديم للحصر وإن جعل للاهتمام دل على كونه مصب الإنكار وإن لم يدل على ثبوت مقابله، وعلى التقديرين فائدة التقديم لائحة اه، وهو أكثر تحقيقا. واستشكل بعضهم هذه الآية بأنها ظاهرة في أنه إنما يرسل إلى كل قبيل ما يناسبه ويجانسه كالبشر للبشر والملك للملك ولا يرسل إلى قبيل مالا يناسبه ولا يجانسه وهو ينافي كونه ﷺ مرسلا إلى الجن كالإنس إجماعا معلوما من الدين بالضرورة فيكفر منكره ومن نازع في ذلك وهم وأجيب بمنع كونها
{ مَلَكاً } lafzının mansup olması, nezzelnâ fiilinin mef'ûlü olan rasûlen kelimesinden hâl olmasına muhtemeldir; öne geçmesi de bunu caiz kılmıştır. Nezzelnâ fiilinin mef'ûlü olup rasûlen kelimesinin onun sıfatı olması da muhtemeldir. Allah Teâlâ'nın { أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَراً رَسُولًا } buyruğundaki durum da böyledir. Pek çok âlim, makama daha uygun ve daha münasip olduğu gerekçesiyle birinciyi tercih etmiştir. el-Kutb ve et-Takrîb sahibi bunu şöyle açıklamışlardır: Hâl olması durumunda mantûkuyla kastedileni ifade eder; vasıf olması durumunda ise mefhûmuyla kastedilenin aksini ifade eder. Birincisine gelince: Çünkü onun mantûku 'Allah Teâlâ melek değil insan olarak bir elçi mi gönderdi?' ve 'Biz onlara insan değil melek olarak bir elçi indirirdik' demektir ki kastedilen de budur. İkincisine gelince: Çünkü sıfatla kayıtlamak, 'Allah Teâlâ gönderilmemiş bir insanı değil, gönderilmiş bir insanı mı elçi yaptı?' ve 'Biz onlara gönderilmemiş bir meleği değil, gönderilmiş bir meleği indirirdik' manasını verir ki bu kastedilenin aksidir, hatta tutarsızdır. el-Keşf sahibi bu hususta hocası Allâme et-Tîbî'ye tabi olarak şöyle demiştir: Çünkü öne almak asıl yerinden çıkarmaktır; bu da birincisinde inkârın asıl merkezinin bu olduğunu gösterir; yani { أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَراً رَسُولًا } ifadesinde beşeriyetin bu sabit olan şeye -yani risalete- aykırı olduğunu gösterir. Nitekim 'Zeyd'i ayakta iken mi dövdün?' demen gibidir; şayet 'Zeyd'i ayaktaki dövdün' desen bu faydayı vermez. Çünkü birincisi, inkâr edilen şeyin mutlak dayak değil ayakta dövülüş olduğunu ifade eder; ikincisi ise inkâr edilenin bu engelleyici vasıfla nitelendiği için Zeyd'in dövülmesi olduğunu bildirir, fakat dayağın aslının güzel ve kabul edilmiş olduğunu, sadece cihetin inkâr edildiğini bildirmez. Bu, öne almanın hasr için kabul edilmesi durumundadır; şayet ihtimam için kabul edilirse, mukabilinin sübutuna delalet etmese bile inkârın asıl odağı olduğuna delalet eder. Her iki takdirde de öne almanın faydası açıktır [el-Keşf'ten nakil bitti]; bu ise daha tahkikli bir görüştür. Bazıları bu ayeti müşkül görerek şöyle demişlerdir: Bu ayet, her zümreye ancak kendisiyle uyuşan ve kendi cinsinden olanın gönderileceğine delalet etmektedir; insanlara insan, meleklere melek gibi. Kendi cinsinden ve uyuşmayan zümreye ise gönderilmez. Oysa bu durum, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem insanlara gönderildiği gibi cinlere de gönderildiğine dair dinden zaruri olarak bilinen icmaya aykırıdır; dolayısıyla bunu inkâr eden kâfir olur, bu hususta ihtilaf eden de vehme düşmüştür. Buna şöyle cevap verilmiştir: Ayetin buna
ظاهرة في ذلك بل قصارى ما تدل عليه أن القول أنكروا أن يبعث الله تعالى إلى البشر بشرا وزعموا أنه يجب أن يكون المبعوث إليهم ملكا ومرامهم نفي أن يكون النبي ﷺ مبعوثا إليهم فأجيبوا بما حاصله أن الحكمة تقتضي بعث الملك إلى الملائكة لوجود المناسبة المصححة للتلقي لا إلى عامة البشر لانتفاء تلك المناسبة فأمر الوجوب الذي يزعمونه بالعكس وليس في هذا أكثر من الدلالة على أن أمر البعث منوط بوجود المناسبة فمتى وجدت صح البعث ومتى لم توجد لا يصح البعث وأنها موجودة بين الملك والملك لا بينه وبين عامة البشر كالمنكرين المذكورين وهذا لا ينافي بعثته ﷺ إلى الجن لأنه ﵊ متى صح فيه المناسبة المصححة للاجتماع مع الملك والتلقي منه صح فيه المناسبة المصححة للاجتماع مع الجن والإلقاء إليهم كيف لا وهو ﵊ نسخة الله تعالى الجامعة وآيته الكبرى الساطعة وإذا قلنا إن اجتماعه ﵊ بالجن وإلقاءه عليهم بعد تشكلهم له فأمر المناسبة أظهر وليس تشكل الملك لو أرسل إلى البشر بمجد لما سمعت آنفا، ويقال نحو هذا في إرساله ﷺ إلى الملائكة لما فيه ﵊ من قوة الإلقاء إليهم كالتلقي منهم، وإلى كونه ﵊ مرسلا إليهم ذهب من الشافعية تقي الدين السبكي والبارزي والجلال المحلي في خصائصه، ومن الحنابلة ابن تيمية وابن مفلح في كتاب الفروع، ومن المالكية عبد الحق وقال ابن تيمية: لا نزاع بين العلماء في جنس تكليفهم بالأمر والنهي.
delalet ettiği kabul edilmez; aksine ayetin en fazla delalet ettiği husus şudur: Kavim, Allah Teâlâ'nın insanlara bir insan göndermesini inkâr etmiş ve kendilerine gönderilenin mutlaka melek olması gerektiğini iddia etmiştir; maksatları ise Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerine gönderilmiş olduğunu nefyetmektir. Onlara verilen cevabın özeti şudur: Vahiy almayı sahih kılan münasebet bulunduğu için hikmet, meleğin meleklere gönderilmesini gerektirir; bu münasebet bulunmadığı için avam insanlara gönderilmesini gerektirmez. Dolayısıyla onların iddia ettiği lüzum meselesi tam tersinedir. Bunda, peygamber gönderme işinin münasebetin bulunmasına bağlı olduğuna delaletten başka bir şey yoktur; münasebet bulunduğunda peygamber göndermek sahih olur, bulunmadığında sahih olmaz. Bu münasebet melek ile melek arasında vardır; melek ile zikredilen münkirler gibi avam insanlar arasında ise yoktur. Bu durum Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem cinlere gönderilmesine de aykırı değildir. Çünkü onda aleyhisselâm melekle bir araya gelmeyi ve ondan vahiy almayı sahih kılan münasebet bulunduğunda, cinlerle bir araya gelmeyi ve onlara tebliğde bulunmayı sahih kılan münasebet de evleviyetle sahih olur. Nasıl olmasın ki o aleyhisselâm Allah Teâlâ'nın cem edici nüshası ve apaçık en büyük ayetidir! Şayet onun aleyhisselâm cinlerle bir araya gelmesinin ve onlara tebliğ etmesinin cinlerin onun için şekle girmesinden sonra olduğunu söylersek münasebet meselesi daha da açıktır. İnsanlara melek gönderilecek olsaydı meleğin şekle girmesi ise az önce işittiğin gibi bir fayda sağlamazdı. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem meleklere gönderilmesi hakkında da buna benzer bir şey söylenir; zira onda aleyhisselâm onlardan vahiy alma gücü bulunduğu gibi onlara tebliğ etme gücü de vardır. Şâfiîlerden Takıyyüddîn es-Sübkî, el-Bârizî ve Hasâis'inde Celâleddîn el-Mahallî; Hanbelîlerden İbn Teymiyye ve el-Furû' adlı kitabında İbn Müflih; Mâlikîlerden Abdülhak onun aleyhisselâm meleklere de peygamber olarak gönderildiği görüşüne varmışlardır. İbn Teymiyye şöyle demiştir: 'Âlimler arasında meleklerin emir ve nehiy ile mükellef tutulmaları cinsinde hiçbir ihtilaf yoktur.'
وقال إبراهيم اللقاني: لا شك في ثبوت أصل التكليف بالطاعات العملية في حقهم وأما نحو الإيمان فهو فيهم ضروري فيستحيل تكليفهم به، وقال السبكي في فتاويه: الجن مكلفون بكل شيء من هذه الشريعة لأنه إذا ثبت أنه ﵊ مرسل إليهم كما هو مرسل إلى الإنس وأن الدعوة عامة والشريعة كذلك لزمتهم جميع التكاليف التي توجد فيهم أسبابها لا أن يقوم دليل على تخصيص بعضها فنقول: إنه يجب عليهم الصلاة والزكاة إن ملكوا نصابا بشرطه والحج وصوم رمضان وغيرها من الواجبات ويحرم عليهم كل حرام في الشريعة بخلاف الملائكة فإنا لا نلتزم أن هذه التكاليف كلها ثابتة في حقهم إذا قلنا بعموم الرسالة إليهم بل يحتمل ذلك ويحتمل الرسالة في شيء خاص اه.
İbrâhîm el-Lekānî şöyle demiştir: 'Onlar hakkında ameli taatlerle mükellefiyetin aslının sabit olduğunda şüphe yoktur; imana gelince, bu onlarda zaruridir, dolayısıyla onunla mükellef tutulmaları muhaldir.' es-Sübkî Fetâvâ'sında şöyle demiştir: 'Cinler bu şeriatın her şeyiyle mükelleftirler; çünkü onun aleyhisselâm insanlara gönderildiği gibi onlara da gönderildiği, davetin umumi ve şeriatın da genel olduğu sabit olunca, sebepleri kendilerinde bulunan bütün mükellefiyetler onlara da lazım gelir; meğerki bazısının tahsis edildiğine dair bir delil bulunsun. Dolayısıyla deriz ki: Şartları dahilinde nisap miktarı mala sahip olurlarsa zekât, namaz, hac, Ramazan orucu ve diğer farzlar onlara da farzdır; şeriattaki bütün haramlar onlara da haramdır. Melekler ise böyle değildir; zira biz risaletin onlara şamil olduğunu söylesek bile bu tekliflerin tamamının onlar hakkında sabit olduğunu kabul etmeyiz; aksine bu da muhtemeldir, risaletin özel bir hususta olması da muhtemeldir' [es-Sübkî'den nakil bitti].
ولا مانع من أن يكلفهم كلهم بما جاءه من ربه ﷻ بواسطة بعضهم على أنه ليس كل ما جاء به ﵊ حاصلا بوساطة الملك فيمكن أن يكون ما كلفوا به لم يكن بوساطة أحد منهم، وأنكر بعضهم إرساله ﷺ إليهم وبعدم الإرسال إليهم جزم الحليمي والبيهقي من الشافعية ومحمود بن حمزة الكرمائي في كتابه العجائب والغرائب من الحنفية بل نقل البرهان النسفي والفخر الرازي في تفسيريهما الإجماع عليه وجزم به من المتأخرين زين الدين العراقي في نكته على ابن الصلاح والجلال المحلي في شرح جمع الجوامع وصريح آية لِيَكُونَ لِلْعالَمِينَ نَذِيراً [الفرقان: ١] إذ العالم ما سوى الله تعالى وصفاته، وخبر مسلم أرسلت إلى الخلق كافة يؤيد المذهب الأول، نعم استدل أهل هذا المذهب بما استدلوا به وفيه ما فيه، وقد ادعى بعض الناس أن الآية تؤيد مذهبهم لأنه تعالى خص فيها الملك بالإرسال إلى الملائكة فيتعين أن يكون هو الرسول إليهم لا البشر سواء كان بينه وبينهم مناسبة أم لا وقد سمعت ما نقل عن العلامة القطب وصاحب التقريب من أن المراد لنزلنا عليهم رسولا حال كونه ملكا لا بشرا، وأجيب بأنه بعد إرخاء العنان لا تدل الآية إلا على تعيين إرسال الملك إلى الملائكة إذا كانوا في الأرض يمشون مطمئنين بدل البشر ولا يلزم منه أن لا يصح إرسال البشر إليهم إذا لم يكونوا كذلك لجواز أن يكون حكمة التعيين في الصورة الأولى سوى المناسبة المترتب عليها سهولة الاجتماع والتلقي شيء آخر لا يوجد في الصورة الثانية وذلك أنه إذا كان أهل الأرض ملائكة وأرسل إليهم بشر له قوة الإلقاء إليهم والإفاضة عليهم، نحو إرسال رسل البشر ﵈ إليهم صعب بحسب الطبع على ذلك الرسول بقاؤه معهم زمنا يعتد بهم كما يبقى رسل البشر مع البشر كذلك إلا أن يجعل
Rabbinden celle celâlüh gelen şeylerle bazılarının vasıtasıyla hepsinin mükellef kılınmasına bir engel yoktur; kaldı ki onun aleyhisselâm getirdiği her şey melek vasıtasıyla hasıl olmuş değildir, dolayısıyla mükellef tutuldukları şeyin onlardan birinin vasıtasıyla olmaması da mümkündür. Bazıları ise onun sallallâhu aleyhi ve sellem meleklere peygamber olarak gönderilmesini inkâr etmiştir. Şâfiîlerden el-Halîmî ve el-Beyhakî, Hanefîlerden el-Acâib ve'l-Garâib adlı kitabında Mahmûd b. Hamza el-Kirmânî onun meleklere gönderilmediğini kesin bir dille belirtmişlerdir; hatta el-Burhân en-Nesefî ve Fahreddin er-Râzî tefsirlerinde bu hususta icma nakletmişlerdir. Müteahhirînden Zeynüddîn el-Irâkî İbnü's-Salâh üzerine yazdığı Nüket'inde ve Celâleddîn el-Mahallî Şerhu Cem'i'l-Cevâmi'de bunu kesin olarak ifade etmişlerdir. { لِيَكُونَ لِلْعالَمِينَ نَذِيراً } [el-Furkān: 1] ayetinin sarahati -çünkü âlem, Allah Teâlâ ve sıfatları dışındaki her şeydir- ve Müslim'in «Ben bütün mahlukata gönderildim» hadisi birinci mezhebi desteklemektedir. Evet, bu mezhep mensupları kendilerince bazı deliller getirmişlerdir fakat bu delillerde tartışılacak noktalar vardır. Bazı kimseler bu ayetin kendi mezheplerini desteklediğini iddia etmişlerdir; zira Allah Teâlâ bu ayette meleklere peygamber göndermeyi meleğe tahsis etmiştir, dolayısıyla aralarında münasebet olsun ya da olmasın onlara gönderilen elçinin insan değil mutlaka melek olması gerekir. Allâme el-Kutb ve et-Takrîb sahibinden muradın 'Biz onlara insan değil melek olarak bir elçi indirirdik' şeklinde olduğu naklini işitmiştin. Buna şöyle cevap verilmiştir: Müsamaha ile yaklaşıldığında bile ayet, meleklerin yeryüzünde insanların yerine yerleşip yürümeleri durumunda onlara meleğin elçi olarak gönderilmesinin tayin edildiğine delalet eder; böyle olmadıkları takdirde onlara insanın elçi gönderilmesinin sahih olmayacağını gerektirmez. Çünkü birinci suretteki tayin hikmetinin, kolayca bir araya gelme ve vahiy almanın terettüp ettiği münasebetten başka, ikinci surette bulunmayan ayrı bir şey olması caizdir. Şöyle ki: Yeryüzü halkı meleklerden oluşsaydı ve kendilerine -insan peygamberlerin aleyhimüsselâm insanlara gönderilmesi gibi- onlara tebliğde bulunma ve feyiz akıtma gücüne sahip bir insan gönderilseydi, fıtrat gereği o elçinin, insan peygamberlerin insanlarla kaldığı gibi meleklerle kayda değer bir süre kalması zor olurdu; meğerki
مشاركا لهم فيما جبلوا عليه ويلحق بهم وهو أشبه شيء بإخراجه عن الطبيعة البشرية بالمرة فيكون العدول عن إرسال ملك إلى إرساله أشبه شيء بالعبث المنافي للحكمة اه فتدبر.
onların yaratılış özelliklerine ortak kılınsın ve onlara katılsın ki bu da onu tamamen beşerî tabiatından çıkarmaya benzer; bu durumda bir melek göndermekten vazgeçip insan göndermek hikmete aykırı bir abese benzer [nakil bitti], bunu iyi düşün.
فلعل الله سبحانه يمن عليك بما يروي الغليل وتأمل في جميع ما تقدم فلعلك توفق بعون الله تعالى إلى الجرح والتعديل قُلْ لهم ثانيا من جهتك بعد ما قلت لهم من قبلنا ما قلت وبينت لهم ما تقتضيه الحكمة في البعثة ولم يرفعوا إليه رأسا كَفى بِاللَّهِ ﷿ وحده شَهِيداً على أني قد أديت ما علي من مواجب الرسالة أكمل أداء وإنكم فعلتم ما فعلتم من التكذيب والعناد، وقيل شهيدا على أني رسول الله تعالى إليكم بإظهار المعجزة على وفق دعواي، ورجح الأول بأنه أوفق بقوله تعالى: بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وكذا بقوله سبحانه تعليلا للكفاية إِنَّهُ كانَ بِعِبادِهِ أي الرسل والمرسل إليهم خَبِيراً بَصِيراً أي محيطا بظواهرهم وبواطنهم فيجازيهم على ذلك، وزعم الخفاجي أن الثاني أوفق بالسباق منه إذ يكون الكلام عليه كالسابق ردا لإنكارهم أن يكون الرسول بشرا وإلى ذلك ذهب الإمام وأن كون الأول أوفق بقوله تعالى إِنَّهُ كانَ إلخ لا وجه له لأن معناه التهديد والوعيد بأنه سبحانه يعلم ظواهرهم وبواطنهم وأنهم إنما ذكروا هذه الشبهة للحسد وحب الرياسة والاستنكاف عن الحق وفيه من التسلية لحبيبه ﷺ ما فيه، وأنت تعلم أن إنكار كون الأول أوفق بذلك مما لا وجه له لظهور خلافه، ولا ينافيه تضمن الجملة الوعيد والتسلية، وأيضا يبقى أمر أوفقيته بيني وبينكم في البين ومع ذلك في تصدير الكلام بقل نوع تأييد لإرادة الأول كما لا يخفى على الذكي، هذا وإنما لم يقل سبحانه بيننا تحقيقا للمفارقة وإبانة للمباينة، ونصب شَهِيداً أما على الحال أو على التمييز وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ كلام مبتدأ غير داخل في حيز قُلْ يفصل ما أشار إليه الكلام السابق من مجازاة العباد لما أن علمه تعالى في مثل هذا الموضع مستعمل بمعنى المجازاة أي من يهد الله تعالى إلى الحق فَهُوَ الْمُهْتَدِ إليه وإلى ما يؤدي إليه من الثواب أو المهتدي إلى كل مطلوب والأكثرون حذفوا ياء المهتدي وَمَنْ يُضْلِلْ يخلق فيه الضلال لسوء اختياره وقبح استعداده كهؤلاء المعاندين فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِياءَ أي أنصارا مِنْ دُونِهِ ﷿ يهدونهم إلى طريق الحق أو إلى طريق يوصلهم إلى مطالبهم الدنيوية والأخروية أو إلى طريق النجاة من العذاب الذي يستدعيه ضلالهم على معنى لن تجد لأحد منهم وليا على ما يقتضيه قضية مقابلة الجمع بالجمع من انقسام الآحاد على الآحاد على ما هو المشهور وقيل قال سبحانه: أَوْلِياءَ مبالغة لأن الأولياء إذا لم تنفعهم فكيف الولي الواحد، وضمير لَهُمْ عائد على من باعتبار معناه كما أن (هو) عائد عليه باعتبار لفظه فلذا أفرد الضمير تارة وجمع أخرى.
Umulur ki Allah Teâlâ sana susuzluğunu giderecek olanı lütfeder; bütün bu geçenleri etraflıca düşün ki Allah Teâlâ'nın yardımıyla cerh ve tadil yapmaya muvaffak olasın. { قُلْ } “De ki” bizim tarafımızdan sana söyleneni onlara söyledikten ve peygamberlikteki hikmetin gereğini kendilerine açıkladıktan sonra onlar buna hiç aldırış etmeyince, ikinci olarak kendi tarafından onlara şöyle de: { كَفى بِاللَّهِ } “Allah yeter” tek başına Azze ve Celle { شَهِيداً } “şahit olarak” risaletin üzerime yüklediği vecibeleri en mükemmel şekilde yerine getirdiğime ve sizin de yaptığınız yalanlama ve inadı sergilediğinize şahit olarak [Allah yeter]. Bir görüşe göre iddiama uygun olarak mucize göstermesiyle benim size Allah Teâlâ'nın elçisi olduğuma şahit olarak demektir. Birincisi, Allah Teâlâ'nın: { بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ } “benimle sizin aranızda” buyruğuna ve aynı şekilde kâfi oluşun illeti sadedindeki Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنَّهُ كانَ بِعِبادِهِ } “Şüphesiz O, kullarından” yani peygamberlerden ve kendilerine peygamber gönderilenlerden { خَبِيراً بَصِيراً } “hakkıyla haberdardır, onları hakkıyla görendir” yani onların zahirlerini ve batınlarını kuşatıcıdır ve buna göre onları cezalandırır/mükâfatlandırır buyruğuna daha uygun olduğu için tercih edilmiştir. el-Hafâcî ikincisinin bağlama daha uygun olduğunu iddia etmiştir; zira bu durumda söz öncekiler gibi elçinin insan olmasını inkâr etmelerine bir ret olur. İmam [Râzî] de bu görüşe gitmiştir; birincisinin Cenâb-ı Hakk'ın { إِنَّهُ كانَ } vb. buyruğuna daha uygun olmasının bir dayanağı olmadığını, çünkü bunun anlamının O'nun onların zahirlerini ve batınlarını bildiği, bu şüpheyi sırf haset, reislik sevgisi ve haktan büyüklenerek zikrettikleri yönünde bir tehdit ve vaîd olduğunu ve bunda sevgilisi sallallâhu aleyhi ve sellem için teselli bulunduğunu söylemiştir. Sen de bilirsin ki birincisinin buna daha uygun oluşunu inkâr etmenin tutar bir yanı yoktur, zira aksinin zahir olduğu ortadadır; cümlenin tehdit ve teselli içermesi de buna aykırı değildir. Ayrıca 'benimle sizin aranızda' ifadesinin daha uygun oluşu meselesi de ortadadır. Bununla birlikte söze 'kul' (de ki) ile başlanmasında akıllı kimseye gizli kalmayacağı üzere birinci mananın kastedildiğine bir tür destek vardır. Cenâb-ı Hakk'ın ayrılığı pekiştirmek ve zıtlığı ortaya koymak için 'aramızda' demediği de bilinmelidir. { شَهِيداً } kelimesinin nasbı ya hâl ya da temyiz olmasındandır. { وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ } “Allah kime hidayet verirse” { قُلْ } emrinin kapsamına girmeyen yeni bir söz başıdır; önceki kelamın işaret ettiği kulların karşılık görmesi meselesini tafsil eder; zira Allah Teâlâ'nın ilmi bu gibi yerlerde karşılık verme manasında kullanılır. Yani Allah Teâlâ kime hakka giden yolu gösterirse { فَهُوَ الْمُهْتَدِ } “doğru yolu bulan odur.” Hakka ve onun ulaştırdığı sevaba yahut arzu edilen her şeye ulaşan odur. Çoğunluk el-Mühtedî kelimesinin yâ'sını hazfederek okumuştur. { وَمَنْ يُضْلِلْ } “Kimi de saptırırsa” bu inatçılar gibi kötü tercihi ve çirkin istidadı sebebiyle içinde dalaleti yaratırsa { فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِياءَ } “onlar için hiçbir dost bulamazsın” yani hiçbir yardımcı [bulamazsın] { مِنْ دُونِهِ } “O'ndan başka” Azze ve Celle'den başka, onları hak yola veya dünya ve ahiretteki maksatlarına ulaştıracak yahut sapıklıklarının gerektirdiği azaptan kurtaracak [hiçbir yardımcı bulamazsın]. Meşhur olan kural gereği çoğulun çoğulla karşılanmasının fertlerin fertlere bölünmesini gerektirmesine göre mana 'onlardan hiçbiri için bir dost bulamazsın' demektir. Bir görüşe göre Cenâb-ı Hak mübalağa için { أَوْلِياءَ } buyurmuştur; zira pek çok dost bile onlara fayda vermezken tek bir dost nasıl fayda versin? { لَهُمْ } zamiri manası itibariyle 'men' şart ismine racidir; nitekim { هُوَ } zamiri de lafzı itibariyle ona racidir; bu sebeple zamir bir yerde müfred, diğer yerde cemi kılınmıştır.
وفي إيثار الإفراد والجمع فيما أوثرا فيه تلويح بوحدة طريق الحق وقلة سالكيه وتعدد سبل الضلال وكثرة الضلال، وذكر أبو حيان وتبعه بعضهم أن الجملة الثانية من المواضع التي جاء فيها الحمل على المعنى ابتداء من غير أن يتقدمه الحمل على اللفظ وهي قليلة في القرآن. وتعقب ذلك الخفاجي بأنه لا وجه له فإنه حمل فيها الضمير على اللفظ أولا إذ في قوله تعالى يُضْلِلْ ضمير محذوف مفردا ذو تقديره يضلله على الأصل وهو راجع إلى لفظ من فلا يقال إنه لم يتقدمه حمل على اللفظ ثم قال: وأغرب من ذلك ما قيل إنه قد يقال إن الحمل على اللفظ قد تقدمه في قوله سبحانه مَنْ يَهْدِ اللَّهُ وإن كان في جملة أخرى اه. وفيه أن وجهه جعل أبي حيان من مفعول يُضْلِلْ كما نص عليه في البحر وكذا نص على أنها في الجملة الأولى مفعول «يهد» وحينئذ ليس هناك ضمير مفرد محذوف كما لا يخفى فتفطن، وجوز كون الجملتين داخلتين في حيز قُلْ لمجيء ومن بالواو، وقوله تعالى: وَنَحْشُرُهُمْ أوفق بالأول وفيه التفات من الغيبة إلى التكلم للإيذان لكمال الاعتناء بأمر الحشر، وعلى الاحتمال الثاني يجعل حكاية
Müfred ve ceminin tercih edildikleri yerlerdeki bu tercihte, hak yolun birliğine ve yolcularının azlığına; dalalet yollarının çokluğuna ve sapanların çokluğuna bir işaret vardır. Ebû Hayyân ve ona tabi olan bazıları, ikinci cümlenin lafza hamletme öne geçmeksizin doğrudan manaya hamletmenin vaki olduğu yerlerden olduğunu ve Kur'an'da bunun az bulunduğunu zikretmişlerdir. el-Hafâcî bunu eleştirerek şöyle demiştir: Bunun bir dayanağı yoktur; zira bu cümlede zamir önce lafza hamledilmiştir, çünkü Allah Teâlâ'nın { يُضْلِلْ } buyruğunda müfred mahzuf bir zamir vardır ve aslına göre takdiri 'yudıllehû' şeklindedir; bu da men lafzına racidir. Dolayısıyla lafza hamlin öne geçmediği söylenemez. Sonra şöyle demiştir: 'Bundan daha da garibi, başka bir cümlede olsa bile Allah Teâlâ'nın { مَنْ يَهْدِ اللَّهُ } buyruğunda lafza hamlin öne geçtiğinin söylenebileceğidir' [el-Hafâcî'den nakil bitti]. Ebû Hayyân'ın bu yaklaşımının gerekçesi, el-Bahr'da açıkça belirttiği gibi 'men' lafzını { يُضْلِلْ } fiilinin mef'ûlü kılmasıdır; nitekim birinci cümlede de 'yehdi' fiilinin mef'ûlü olduğunu açıkça belirtmiştir. Bu durumda gizli kalmayacağı üzere orada mahzuf bir müfred zamir yoktur; dikkat et. Ve-men ifadesinin vâv ile gelmesi sebebiyle her iki cümlenin de { قُلْ } emrinin kapsamına dahil olması caiz görülmüştür. Allah Teâlâ'nın: { وَنَحْشُرُهُمْ } “ve biz onları toplayacağız” buyruğu birinci görüşe daha uygundur; onda haşir meselesine son derece önem verildiğini bildirmek için gaybetten mütekellime iltifat sanatı vardır. İkinci ihtimale göre ise Allah Teâlâ'nın celle celâlüh buyurduğu şeyin bir nakli
لما قاله الله تعالى ﵊ يَوْمَ الْقِيامَةِ حين يقومون من قبورهم عَلى وُجُوهِهِمْ في موضع الحال من الضمير المنصوب أي كائنين عليها إما مشيا بأن يزحفون منكبين عليها ويشهد له ما
kılınır. { يَوْمَ الْقِيامَةِ } “kıyamet gününde” kabirlerinden kalktıkları vakit { عَلى وُجُوهِهِمْ } “yüzükoyun” mansup zamirden hâl konumundadır; yani yüzleri üzerinde bulunarak; ya yüzüstü kapanıp sürünerek yürümeleri şeklinde ki buna şu rivayet şahitlik eder:
أخرجه الشيخان وغيرهما عن أنس قال قيل يا رسول الله كيف يحشر الناس على وجوههم؟ قال الذي أمشاهم على أرجلهم قادر على أن يمشيهم على وجوههم
Şeyhân ve diğerleri Enes'ten şunu rivayet etmişlerdir: 'Ey Allah'ın Resûlü! İnsanlar yüzleri üzerinde nasıl haşrolunurlar?' denildi. Şöyle buyurdu: «Onları ayakları üzerinde yürüten [Allah], yüzleri üzerinde de yürütmeye kâdirdir.»
، والمراد كيف يحشر هذا الجنس على الوجه لأن ذلك خاص بالكفار وغيرهم يحشر على وجه آخر.
Kastedilen, bu cinsin (kâfirlerin) yüzleri üzerinde nasıl haşredileceğidir; çünkü bu durum kâfirlere mahsustur, diğerleri ise başka bir şekilde haşredilirler.
فقد أخرج أبو داود والترمذي وحسنه وابن جرير وغيرهم عن أبي هريرة قال قال رسول الله ﷺ: «يحشر الناس يوم القيامة على ثلاثة أصناف صنف مشاة أي على العادة وصنف ركبان وصنف على وجوههم قيل يا رسول الله وكيف يمشون على وجوههم قال: إن الذي أمشاهم على أقدامهم قادر على أن يمشيهم على وجوههم أنهم يتقون بوجوههم كل حدب وشوك، وإما سحبا بأن تجرهم الملائكة منكبين عليها كقوله تعالى يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلى وُجُوهِهِمْ [القمر: ٤٨]
Nitekim Ebû Dâvûd, Tirmizî (hasen olduğunu belirterek), İbn Cerîr ve başkaları Ebû Hüreyre'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «İnsanlar kıyamet gününde üç sınıf olarak haşrolunurlar: Bir sınıf yayadır -yani alışılageldiği üzere-, bir sınıf binitlidir ve bir sınıf da yüzleri üzerindedir.» 'Ey Allah'ın Resûlü! Yüzleri üzerinde nasıl yürürler?' denildi. Şöyle buyurdu: «Onları ayakları üzerinde yürüten [Allah], onları yüzleri üzerinde de yürütmeye kâdirdir; onlar yüzleriyle her türlü tümsekten ve dikenden korunurlar.» Ya da meleklerin onları yüzüstü kapaklanmış olarak sürüklemeleri şeklinde bir çekilmedir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلى وُجُوهِهِمْ } “O gün yüzükoyun ateşte sürüklenecekler” buyruğunda olduğu gibidir.