Binûn

İsrâ Suresi — 12. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حتى إذا ما التأمت مفاصله ... وناء في شق الشمال كاهله

Nihayet eklemleri birleştiğinde ... ve sol tarafına dayanarak omuzu doğrulduğunda

أي نهض متوكئا على شماله، وفسر نهض هنا بأسرع والكلام على تقدير مضاف أي أسرع بصرف جانبه، وقيل: معناه تثاقل عن أداء الشكر فعل المعرض وَإِذا مَسَّهُ الشَّرُّ من مرض أو فقر أو نازلة من النوازل كانَ

Yani soluna dayanarak doğruldu. Buradaki 'doğruldu/kalktı' ifadesi 'acele etti' şeklinde tefsir edilmiştir ve söz muzaf takdiri üzeredir; yani 'yanını çevirmede acele etti' demektir. Bir görüşe göre ise anlamı: Yüz çevirenin yaptığı gibi şükrü ifa etmekten geri durup ağır davrandı demektir. { وَإِذا مَسَّهُ الشَّرُّ } “Ona bir şer dokunduğunda ise” hastalık, fakirlik veya musibetlerden bir musibet dokunduğunda { كانَ } “olur”

يَؤُساً

{ يَؤُساً } “pek umutsuz”

شديد اليأس من رحمتنا لأنه لم يحسن معاملتنا في الرخاء حتى يرجو فضلنا في الشدة، وفي إسناد المساس إلى الشر بعد إسناد الأنعام إلى ضميره تعالى إيذان بأن الخير مراد بالذات والشر ليس كذلك لأن ذلك هو الذي يقتضيه الكرم المطلق والرحمة الواسعة وإلى ذلك الإشارة

Rahmetimizden son derece ümitsiz olur; çünkü bolluk zamanında bizimle muamelesini güzel yapmamıştır ki darlık zamanında lütfumuzu umabilsin. Nimet vermenin Cenâb-ı Hakk'ın zamirine isnad edilmesinden sonra dokunmanın şerre isnad edilmesinde, hayrın bizzat murad edildiğine, şerrin ise böyle olmadığına dair bir işaret vardır; zira mutlak kerem ve geniş rahmetin gerektirdiği budur. Şu hadiste de buna işaret vardır:

بقوله ﷺ «اللهم إن الخير بيديك والشر ليس إليك»

Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğudur: «اللهم إن الخير بيديك والشر ليس إليك» “Allahım! Şüphesiz hayır Senin iki elindedir, şer ise Sana [nisbet edilmez] nisbet edilemez.”

وللفلاسفة ومن يحذو حذوهم في ذلك بحث طويل لا بأس بالاطلاع عليه ليؤخذ منه ما صفا ويترك منه ما كدر قالوا: إن الأول تعالى تام القدرة والحكمة والعلم كامل في جميع أفاعيله لا يتصور بخله بإفاضة الخيرات وليس الداعي له لذلك إلا علمه بوجوه الخير ومصالح الغير الذي هو عين ذاته كسائر صفاته وأما النقائص والشرور الواقعة في ضرب من الممكنات وعدم وصولها إلى كمالها المتصور في حقها فهي لقصور قابلياتها ونقص استعداداتها لا من بخل الحق تعالى مجده عن ذلك.

Filozofların ve bu hususta onların izinden gidenlerin uzun bir araştırması vardır; arı-duru olanı alınıp bulanık olanı terk edilmek üzere buna muttali olmakta bir beis yoktur. Şöyle demişlerdir: 'İlk Varlık Teâlâ kudreti, hikmeti ve ilmi tam olandır; bütün fiillerinde yetkindir. O'nun hayırları taşırıp vermede cimrilik etmesi düşünülemez. O'nu buna sevk eden sâik de diğer sıfatları gibi bizzat zâtının aynı olan hayır yönlerini ve başkalarının maslahatlarını bilmesinden başkası değildir. Mümkinatın bir kısmında meydana gelen noksanlıklar ve şerler ile haklarında tasavvur edilen kemallerine ulaşamamalarına gelince; bu, Hakk Teâlâ'nın cimriliğinden değil -ki O bundan pek yücedir-, onların kabiliyetlerinin yetersizliğinden ve istidatlarının noksanlığındandır.'

وقصور القابلية ينتهي في الآخرة إلى لوازم الماهيات الإمكانية ومنبعها الإمكان وتحقيق ذلك أن الشر يطلق عرفا على معنيين: أحدهما ما هو عدم كالفقر والجهل البسيط وهذا على ضربين: الأول عدم محض ليس بإزاء الوجود الذي يطلبه طباع الشيء ولا مما يمكن حصوله له من الكمالات والخيرات كقصور الممكن عن الوجود الواجبي والوجوب الذاتي وقصور بعض الممكنات عن بعض كقصور الأجسام عن النفوس فالخير الذي يقابل هذا منحصر في الواجب تعالى إذ له الكمال المطلق والوجود الحق بلا جهة إمكانية بوجه من الوجوه وما عداه من المهيئات المعروضة للوجود لا يخلو من شوب شرية ما وظلمة ما على تفاوت إمكاناتهم حسب تفاوت طبقاتهم في البعد عن ينبوع الوجود ومطلع نور الخير والجود، وهذا الشر منبعه الإمكان الذاتي، والثاني ما يكون عدم ما يطلبه الشيء أو ما يمكن حصوله له من الكمالات ولا يتصور هذا في غير الماديات إذ الإبداعيات يكون وجودها على أكمل ما يتصور في حقها فلا يكون لها شرية بهذا المعنى وما عداها من المتعلقة بالمادة لا تخلو من شرية على تفاوت إمكاناتها الاستعدادية بحسب تفاوت مراتبها في التعلق بالهيولى وهذا الشر منبعه الهيولى ومنبعها الإمكان إذ لولاه ما صدرت من مصدرها فآل الشر إلى الإمكان كما سمعت أولا.

Kabiliyetin yetersizliği nihayetinde imkânî mâhiyetlerin gereklerine varıp dayanır; bunun menbaı da imkândır. Bunun tahkiki şudur: Şer örfte iki anlama ıtlak olunur: Birincisi, fakirlik ve basit cehalet gibi yokluk (adem) olan şeydir. Bu da iki kısımdır: Birincisi, ne şeyin tabiatının talep ettiği varlığın karşılığı olan ne de kemalat ve hayırlardan kendisi için husulü mümkün olan sırf yokluktur; mümkinin vacip varlıktan ve zâtî vücubdan geri kalması yahut cisimlerin nefislerden geri kalması gibi bazı mümkinlerin diğerlerinden noksan kalması gibi. Bu duruma mukabil olan hayır, Vâcib Teâlâ'da münhasırdır; zira hiçbir cihetten imkân yönü bulunmayan mutlak kemal ve hakiki varlık O'na aittir. O'nun dışındaki varlığa konu olan mahiyetler ise, varlık pınarından ve hayır ile cömertlik nurunun doğuş yerinden uzaklıktaki tabakalarının farklılığına göre, imkânlarının farklılığı nisbetinde bir tür şerlik şâibesinden ve bir tür karanlıktan hâli değildir. Bu şerrin kaynağı zâtî imkândır. İkincisi ise, şeyin talep ettiği yahut kemalâttan kendisi için husulü mümkün olan şeyin yokluğudur; bu da maddî varlıklar dışındakilerde tasavvur olunamaz. Zira ibdâî (maddesiz) varlıklar, haklarında tasavvur edilen en mükemmel varlık üzeredir, dolayısıyla onlar için bu anlamda bir şerlik söz konusu olamaz. Bunların dışında maddeye taalluk edenler ise, heyûlâya taalluktaki mertebelerinin farklılığına göre istidâdî imkânlarının farklılığı nisbetinde şerlikten hâli değildir. Bu şerrin kaynağı heyûlâdır; onun kaynağı da imkândır, zira imkân olmasaydı kaynağından sâdır olmazdı. Böylece şer, ilk başta işittiğin gibi imkâna dönüp dayanmış oldu.

وثانيهما ما يمنع الشيء عن الوصول إلى الخير الممكن في حقه من الوجود أو كمال الوجود كالبرد والحر المفسدين للثمار والمطر المانع للقصار عن تبييض الثياب والأخلاق الذميمة المانعة للنفس عن وصولها إلى كمالها العقلي كالبخل والإسراف والجهل المركب والسفاهة والأفعال الذميمة كالزنا والسرقة والنميمة وأشباه ذلك من الآلام والغموم وغير ذلك من الأشياء الوجودية لكن يتبعها إعدام، وإطلاق الشر عندهم على المعنى الأول حقيقة وعلى الثاني مجاز لأن الشر الحقيقي لا ذات له بل هو إما عدم ذات أو عدم كمال لذات، والبرهان عليه أنه لو كان أمرا وجوديا فلا يخلو إما أن يكون شرا لنفسه أو لغيره والأول باطل وإلا لما وجد إذ الشيء لا يقتضي لذاته عدمه أو عدم كماله كيف وجميع الأشياء طالبة لكمالاتها لا مقتضية لعدمها مع أنه لو اقتضى كان الشر ذلك العدم لا نفسه وكذا الثاني لأن كونه لغيره إما لأنه لعدم ذلك الغير أو لأنه لعدم بعض كمالاته فإنه لو لم يكن معدما لشيء أصلا لا لوجوده ولا لكمال وجوده لم يكن شرا لذلك الشيء ضرورة أن كل ما لا يوجب عدم شيء ولا عدم كمال له لا يكون شرا له فإذا ليس الشر إلا عدم ذلك الشيء أو عدم كماله لا نفس الأمر الوجودي المعدم بل هو في ذاته من الكمالات النفسانية أو الجسمانية كالظلم فإنه وإن كان شرا بالقياس إلى المظلوم وإلى النفس الناطقة التي كمالها في تسخير قواها وكسرها لكنه خير بالقياس إلى القوة الغضبية التي كمالها بالانتقام، وكذا الإحراق كمال للنار وشر لمن يتضرر به فعلم أن الشر إما عدم ذات أو عدم كمال لها فالوجود من حيث إنه وجود خير محض والعدم من حيث إنه عدم شر محض، ثم إنك

İkincisi ise, varlıktan yahut varlığın kemalinden şeyin hakkında mümkün olan hayra ulaşmasına engel olan şeydir; meyveleri bozan soğuk ve sıcak, çamaşırcının elbiseleri beyazlatmasına mani olan yağmur, nefsin aklî kemaline ulaşmasını engelleyen cimrilik, israf, cehl-i mürekkeb ve sefahat gibi yerilmiş ahlaklar, zina, hırsızlık ve koğuculuk gibi yerilmiş fiiller ve bunlara benzer acılar, kederler ve diğer varlıksal (vücûdî) şeyler gibi; ancak bunların peşinden yokluklar gelir. Onlara göre şerrin birinci anlama ıtlakı hakikat, ikinci anlama ıtlakı ise mecazdır; zira hakiki şerrin bir zâtı yoktur, bilakis o ya bir zâtın yokluğudur yahut bir zât için kemalin yokluğudur. Bunun delili şudur: Eğer o varlıksal bir emir olsaydı, ya kendisi için şer olması ya da başkası için şer olması gerekirdi; birincisi batıldır, aksi halde var olamazdı, zira bir şey zâtı gereği kendi yokluğunu veya kemalinin yokluğunu iktiza etmez; nasıl etsin ki bütün varlıklar kendi kemallerini talep eder, yokluklarını gerektirmez! Bununla birlikte şayet iktiza etseydi, şer onun kendisi değil o yokluk olurdu. İkincisi de böyledir; zira onun başkası için [şer] olması, ya o başkasının yokluğu için yahut onun bazı kemallerinin yokluğu içindir. Çünkü eğer hiçbir şekilde bir şeyin ne varlığını ne de varlığının kemalini yok edici olmasaydı, o şey için şer olmazdı; zira bir şeyin ne yokluğunu ne de bir kemalinin yokluğunu gerektirmeyen her şeyin onun için şer olmayacağı apaçıktır. O halde şer, o şeyin yokluğundan veya kemalinin yokluğundan ibarettir; yok edici olan varlıksal emrin bizzat kendisi değildir. Bilakis o zâtı itibariyle zulüm gibi nefsanî veya cismanî kemalatttandır; nitekim mazluma ve kemali güçlerini boyunduruk altına alıp kırmakta olan nâtık nefse kıyasla şer olsa da, kemali intikam almakta olan öfke gücüne kıyasla hayırdır. Aynı şekilde yakmak ateş için bir kemal, ondan zarar gören kimse için ise bir şerdir. Böylece anlaşıldı ki şer, ya bir zâtın yokluğu yahut onun bir kemalinin yokluğudur; dolayısıyla varlık, varlık olması hasebiyle sırf hayırdır; yokluk da yokluk olması hasebiyle sırf şerdir. Sonra sen,

قد علمت أن الشر الذي هو بمعنى العدم منه ما هو من لوازم الماهيات التي لا علة لها ومنه ما لا يكون من هذا القبيل بل قد يلحق الماهيات لا من ذاتها فلا بد له من علة والكلام ليس في الأول الذي لا لمية له إذ قد تقرر أنه ليس للماهيات في كونها ممكنة ولا في حاجتها إلى علة لوجودها علة ولا لقصور الممكن عن الواجب بذاته ولا لتفاوت مراتب هذا النقصان في الماهيات علة بل إنما ذلك لاختلاف الماهيات في حدود ذاتها لا لأمر خارج عنها كيف ولو كان النقص في جميعها متشابها لكانت الماهيات ماهية واحدة بل الكلام في الثاني وهو عدم ما هو من الأمور الزائدة على مقتضى النوع كالجهل بالفلسفة للإنسان مثلا فإن ذلك ليس شرا له لأجل كونه إنسانا بل لأجل أنه فقد لما اقتضاه شخص مستعد له مشتاق إليه من حيث إنه وجد فيه هذا الاستحقاق والاشتياق الذي لا صلاح في أن يعم.

Yokluk anlamındaki şerrin bir kısmının illetleri bulunmayan mâhiyetlerin gereklerinden olduğunu, bir kısmının ise bu kabilden olmayıp mâhiyetlere kendi zâtlarından ötürü değil sonradan lâhık olduğunu ve bunun için mutlaka bir illetin gerektiğini öğrenmiş oldun. Söz, 'niçin'i (illetselliği) olmayan birinci kısım hakkında değildir; zira mâhiyetlerin mümkin oluşlarında, varlıkları için bir illete muhtaç oluşlarında bir illet bulunmadığı, mümkinin zâtı gereği vacipten geri kalmasında ve bu noksanlığın mâhiyetlerdeki mertebelerinin farklılığında da bir illet bulunmadığı, bilakis bunun dışsal bir emirden ötürü değil mâhiyetlerin kendi zâtî sınırlarının farklılığından kaynaklandığı sabit olmuştur. Nasıl olmasın ki! Şayet noksanlık hepsinde birbirine benzeseydi, mâhiyetler tek bir mâhiyet olurdu. Bilakis söz ikinci kısım hakkındadır; bu da türün muktezasından fazla olan hususların yokluğudur; mesela insanın felsefeyi bilmemesi gibi. Zira bu, insan olması hasebiyle onun için bir şer değildir; bilakis buna müstaid ve iştiyak duyan bir şahsın iktiza ettiği şeyin -genelleşmesinde maslahat bulunmayan bu liyakat ve iştiyakın kendisinde bulunması hasebiyle- yokluğundan ötürüdür.

وهذا الشر إنما يوجد في الأشياء على سبيل الندرة فكل ما وجد فهو خير محض أو خيره أكثر من شره، وأما ما يكون شرا محضا أو مستولي الشرية أو متساوي الطرفين فمما لا وجود له أصلا حتى يحتاج فيه إلى منشأ سوى الواجب تعالى الذي هو خير محض لا يوجد منه شر أصلا كما توهمه كفرة المجوس، ثم كل ما كان خيرا محضا أو كان خيره أكثر يصدر من الواجب بمقتضى أن من شأنه إفاضة الخير لأن ترك الأول شر محض وترك الثاني شر غالب، وعالم العناصر من القسم الثاني فإن إيجابه للشرور على الوجه النادر ولا تسوغ عناية المبدع ورحمة الجواد إهماله وإلا لزم خير كثير لشر قليل وهو شر كثير على أنها إنما تكون للنفع في أشياء لو لم تخلق لخلق سربال الوجود وقصر رداء الجود وبقي في كتم العدم عوالم كثيرة ونفائس جمة غفيرة فمن هذه الحيثية يكون ذلك الشر القليل مقتضيا بالذات وهي مع ذلك إنما توجد تحت كرة القمر في بعض جوانب الأرض التي هي حقيرة بل لا شيء بالنسبة إلى ما عند ربك سبحانه وتكون لبعض الأشخاص في بعض الأوقات وليست أيضا شرورا بالنسبة إلى نظام الكل فإذا تصورت ذرة الشر في أبحر أشعة شمس الخير لا يضرها بل يزيدها بهاء وجمالا وضياء وكمالا كالشامة السوداء على الصورة المليحة البيضاء يزيدها حسنا وملاحة وإشراقا وصباحة.

Bu şer varlıklarda ancak nadir olarak bulunur; dolayısıyla var olan her şey ya sırf hayırdır yahut hayrı şerrinden çoktur. Sırf şer olan yahut şerliği galip gelen veya iki tarafı eşit olan şeye gelince; Mecûsî kâfirlerin vehmettiği gibi, kendisinden asla şer sadır olmayan sırf hayır Vâcib Teâlâ'dan başka bir kaynağa ihtiyaç duyulsun diye asla böyle bir şeyin varlığı söz konusu değildir. Sonra, sırf hayır olan veya hayrı daha çok olan her şey, şânı hayır akıtmak olan Vâcib'den sâdır olur; zira birincisini terk etmek sırf şer, ikincisini terk etmek ise galip şerdir. Unsurlar âlemi ikinci kısımdandır; nitekim onun şerleri gerektirmesi nadir bir tarzdadır; Yaratıcı'nın inâyeti ve Cömert olanın rahmeti onu ihmal etmeyi caiz görmez; aksi takdirde az bir şer için çok hayrın terk edilmesi gerekirdi ki bu da çok şerdir. Kaldı ki bunlar birtakım faydalar içindir; şayet yaratılmasalardı varlık elbisesi yırtılır, cömertlik kaftanı kısalır ve nice âlemler ile sayılamayacak kadar pek çok kıymetli varlık yokluk karanlığında kalırdı. İşte bu açıdan bakıldığında o az şer bizzat muktezâ olur; bununla birlikte o şer ancak ay küresinin altında, yeryüzünün -Rabb Teâlâ'nın katındakilere kıyasla pek hakir, hatta bir hiç mesabesindeki- bazı taraflarında bulunur; bazı şahıslar için bazı vakitlerde söz konusu olur ve bütünün nizamına nisbetle de şer değildirler. Hayır güneşinin ışık denizleri içinde bir şer zerresini tasavvur ettiğin zaman, [görürsün ki] bu ona zarar vermez; aksine beyaz ve güzel bir yüzdeki siyah benin onun güzelliğini, tatlılığını, ışıltısını ve parlaklığını artırması gibi onun görkemini, güzelliğini, aydınlığını ve kemalini artırır.

ولا يخفى أن هذا إنما يتم على القول بأنه تعالى لا يمكن أن تكون إرادته متساوية النسبة إلى الشيء ومقابله بلا داع ومصلحة كما هو مذهب الأشاعرة وإلا فقد يقال: إن الفاعل للكل إذا كان مختارا فله أن يختار أيما شاء من الخيرات والشرور لكن الحكماء وأساطين الإسلام قالوا: إن اختياره تعالى أرفع من هذا النمط وأمور العالم منوطة بقوانين كلية وأفعاله تعالى مربوطة بحكم ومصالح جلية وخفية.

Gizli değildir ki bu [açıklama], ancak Eş'arîlerin mezhebi olduğu üzere, bir sâik ve maslahat olmaksızın Cenâb-ı Hakk'ın iradesinin bir şeye ve onun zıddına eşit nisbette olmasının mümkün olmadığı görüşüne göre tamamlanır. Aksi halde şöyle denilebilir: Her şeyin faili muhtar olduğuna göre, hayır ve şerlerden dilediğini seçebilir. Ancak hikmet ehli ve İslam'ın önde gelen âlimleri dediler ki: Cenâb-ı Hakk'ın ihtiyarı bu tarzın çok üzerindedir; âlemin işleri küllî kanunlara bağlıdır ve Cenâb-ı Hakk'ın fiilleri açık ve gizli hikmetlere ve maslahatlara merbuttur.

وقول الإمام: إن الفلاسفة لما قالوا بالإيجاب والجبر في الأفعال فخوضهم في هذا المبحث من جملة الفضول والضلال لأن السؤال بلم عن صدورها غير وارد كصدور الإحراق من النار لأنه يصدر عنها لذاتها ناشىء من التعصب لأن محققيهم يثبتون الاختيار وليس صدور الأفعال من الله تعالى عندهم صدور الإحراق من النار، وبعد فرض التسليم بحثهم عن كيفية وقوع الشر في هذا العالم لأجل أن الباري تبارك اسمه خير محض بسيط عندهم ولا يجوزون صدور الشر عما لا جهة شرية فيه أصلا فيلزم عليهم في بادىء النظر إثبات ما افترته الثنوية من مبدأين خيري وشري فتخلصوا عن ذلك بذلك البحث فهو فضل لا فضول، وبالجملة ما يصدر عنه تعالى إما ما هو بريء بالكلية عن الشر وإما ما يلزمه شر قليل وفي تركه شر كثير ولا يصدر عنه تعالى ذلك أيضا في حق شخص إلا بعد طلب ماهيته له في نفسها كما يشير إليه قوله تعالى: أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى [طه: ٥٠] إلى غير ذلك من الآيات.

İmam [Râzî]'nin şu sözü: 'Filozoflar fiillerde icap ve cebir görüşünü benimsediklerine göre, onların bu bahse dalmaları fuzulilikten ve sapıklıktan ibarettir; zira yakmanın ateşten bizzat zâtı sebebiyle sâdır olması gibi, fiillerin O'ndan sâdır olması hakkında 'niçin' sorusu varit olmaz.' [Râzî'nin bu sözü] taassuptan kaynaklanmaktadır; çünkü onların muhakkikleri ihtiyarı ispat ederler ve Allah Teâlâ'dan fiillerin sâdır olması onlara göre yakmanın ateşten sâdır olması gibi değildir. Bunun kabul edildiği farz edilse bile, onların bu âlemde şerrin nasıl vuku bulduğunu araştırmaları, Bârî -ismi mübarek olsun- onlara göre sırf ve basit hayır olduğu ve kendisinde hiçbir şekilde şer ciheti bulunmayan bir varlıktan şerrin sâdır olmasını caiz görmedikleri içindir; böyle olunca ilk bakışta Seneviyye'nin (düalistlerin) uydurduğu hayır ve şer şeklinde iki ilkeyi ispat etmeleri lâzım gelirdi, işte bu araştırma ile bundan kurtulmuş oldular. Dolayısıyla bu bir fazilettir, fuzulilik değildir. Hasılı O'ndan Teâlâ sâdır olan şey, ya bütünüyle şerden uzaktır yahut kendisine az bir şer lâzım gelen ve terkinde çok şer bulunan şeydir. Bu da O'ndan Teâlâ bir şahıs hakkında ancak mahiyetinin bizzat kendisinde bunu talep etmesinden sonra sâdır olur; nitekim Cenâb-ı Hakk'ın: { أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى } [Tâhâ: 50] “Her şeye yaratılışını verdi, sonra da yolunu gösterdi” ayeti ve diğer ayetler buna işaret etmektedir.

وفي الإشارات وشروحها كلام طويل يتعلق بهذا المقام ولعل فيما ذكرنا كفاية لذوي الأفهام.

el-İşârât'ta ve onun şerhlerinde bu makamla ilgili uzun sözler vardır; anlayış sahipleri için zikrettiklerimizde kâfi miktar bulunsa gerektir.

هذا ثم إنه سبحانه بعد أن ذكر حال القرآن بالنسبة إلى المؤمنين وإلى الكافرين وبين حال الكافر في حالي الإنعام ومقابله ذكر ما يصلح جوابا لم يقول: لم كان الأمر كذلك؟ فقال عز قائلا: قُلْ كُلٌّ أي واحد من المؤمن والكافر والمعرض والمقبل والراجي والقانط يَعْمَلُ عمله عَلى شاكِلَتِهِ أي على مذهبه وطريقته التي تشاكل حاله وما هو عليه في نفس الأمر وتشابهه في الحسن والقبح من قولهم طريق ذو شواكل أي طرق تتشعب منه وهو مأخوذ من الشكل بفتح الشين أي المثل والنظير ويقال لست من شكلي ولا شاكلتي وأما الشكل بكسر الشين فالهيئة يقال جارية حسنة الشكل أي الهيئة، وظاهر عبارة القاموس أن كلا من الشكل والشكل يطلق على المثل والهيئة.

Bundan sonra şüphesiz O Sübhânehu, Kur'an'ın müminlere ve kâfirlere nisbetle durumunu zikredip nimet ve zıddı hallerinde kâfirin durumunu açıkladıktan sonra 'İş niçin böyle oldu?' diyen kimseye cevap olmaya elverişli hususu zikretti ve söyleyenlerin en yücesi şöyle buyurdu: { قُلْ كُلٌّ } “De ki: Herkes” yani mümin, kâfir, yüz çeviren, yönelen, ümit eden ve ümitsizliğe düşen her bir fert { يَعْمَلُ } “amel eder” amelini işler { عَلى شاكِلَتِهِ } “kendi seciyesine göre” yani mezhebine ve işin aslında kendi hâline ve bulunduğu duruma uyan, iyilik ve kötülükte ona benzeyen yoluna göre [amel eder]. Bu, Arapların 'şevâkili olan yol' yani kendisinden yollar dallanıp budaklanan yol sözünden gelir. Bu da şîn harfinin fethasıyla şekl (شَكْل) kelimesinden alınmıştır; yani benzer ve denk demektir. 'Sen benim şeklimden ve şâkilemden değilsin' denilir. Şîn harfinin kesresiyle şikl (شِكْل) kelimesine gelince, o heyettir; 'şekli yani heyeti güzel cariye' denilir. el-Kâmûs'un ibaresinin zahirine göre ise gerek fetha gerek kesre ile olan her iki kelime de hem benzer hem heyet için kullanılır.

وهذا التفسير مروي عن الفراء والزجاج واختاره الزمخشري وغيره لقوله تعالى: فَرَبُّكُمْ الذي برأكم متخالفين أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدى سَبِيلًا أسد طريقا وأبين منهاجا وفسر مجاهد الشاكلة بالطبيعة على أنها من شكلت الدابة إذا قيدتها أي على طبيعته التي قيدته لأن سلطان الطبيعة على الإنسان ظاهر وهو ضابط له وقاهر. وروي ذلك عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما ومثل ذلك في المأخذ تفسير بعضهم بالعادة ومن مشهور كلامهم العادات قاهرات، وكذا تفسير ابن زيد لها بالدين وكلا التفسيرين دون الأولين. ولعل الدين هنا بمعنى الحال وهو أحد معانيه.

Bu tefsir Ferrâ ve Zeccâc'dan rivayet edilmiş olup Zemahşerî ve başkaları da Cenâb-ı Hakk'ın şu buyruğundan ötürü bunu tercih etmiştir: { فَرَبُّكُمْ } “O halde Rabbiniz” sizi birbirinizden farklı yaratan Rabbiniz { أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدى سَبِيلًا } “kimin en doğru yolda olduğunu daha iyi bilir” yolu en doğru ve yöntemi en açık olanı daha iyi bilir. Mücâhid ise şâkileyi tabiat olarak tefsir etmiştir; bu da hayvanı bağladığın zaman kullanılan 'şekeltü'd-dâbbe' tabirinden gelir; yani kendisini bağlayan tabiatı üzeredir; zira tabiatın insan üzerindeki hâkimiyeti açıktır, onu zapt edicidir ve kahredicidir. Bu İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan da rivayet edilmiştir. Alınış yeri bakımından bunun bir benzeri de bazılarının onu âdet ile tefsir etmesidir; nitekim meşhur sözlerindendir: 'Âdetler kahredicidir.' İbn Zeyd'in onu din ile tefsir etmesi de böyledir; her iki tefsir de ilk iki tefsirden daha aşağı mertebededir. Belki de buradaki din hâl manasındadır ki bu da onun anlamlarından biridir.

وجوز الإمام وغيره أن يكون المراد أن كل أحد يفعل على وفق ما شاكل جوهر نفسه ومقتضى روحه فإن كانت نفسا مشرقة حرة طاهرة علوية صدرت عنه أفعال فاضلة كريمة وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ [الأعراف: ٥٨] وإن كانت نفسا كدرة نذلة خبيثة ظلمانية سفلية صدرت عنه أفعال خسيسة فاسدة وَالَّذِي خَبُثَ لا يَخْرُجُ إِلَّا نَكِداً [الأعراف: ٥٨] واختار أن النفوس الناطقة البشرية مختلفة الماهية ولذا اختلفت آثارها، وسيأتي الكلام على ذلك إن شاء الله تعالى قريبا، ولا يرد أن خسة الأفعال وشرافتها إذا كانتا تابعتين لخسة النفس وشرافتها وهما أمران خلقيان لا مدخل لاختيار فيهما فعلام المدح والذم والثواب والعقاب لأنهم قالوا: إن ذلك لأمر ذاتي وهو حسن استعداد النفس في نفسها وسوء استعدادها أيضا في نفسها ولا تثاب النفس ولا تعاقب إلا لاستعدادها في الأزل وطلبها لذلك بلسان حالها والمشهور إطلاق القول بأن ذلك غير مجعول وإنما المجعول وجوده وإبرازه على طبق ما هو عليه في نفسه فاعملوا فكل ميسر لما خلق له ومن وجد خيرا فليحمد الله تعالى ومن وجد غير ذلك فلا يلومن إلا نفسه وقال بعض:

İmam [Râzî] ve başkaları, muradın herkesin kendi nefsinin cevherine ve ruhunun muktezasına uygun olarak davranması olduğunu caiz görmüşlerdir; nitekim nefis nurlu, hür, temiz ve ulvî ise ondan faziletli ve kerîm ameller sâdır olur; { وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ } [el-A'râf: 58] “Güzel memleketin bitkisi Rabbinin izniyle çıkar”; şayet nefis bulanık, alçak, habis, karanlık ve süflî ise ondan değersiz ve fasık ameller sâdır olur; { وَالَّذِي خَبُثَ لا يَخْرُجُ إِلَّا نَكِداً } [el-A'râf: 58] “Kötü olandan ise darlıktan başka bir şey çıkmaz”. O, insanî nâtık nefislerin mâhiyetlerinin farklı olduğunu, bu yüzden eserlerinin de farklılaştığını tercih etmiştir; buna dair söz inşâallahu teâlâ yakında gelecektir. 'Amellerin alçaklığı ve şerefi nefsin alçaklığına ve şerefine tâbi ise ve bunlar da kendilerinde ihtiyar bulunmayan yaratılıştan gelen iki husus ise o halde övgü, yergi, sevap ve ceza neyedir?' şeklinde bir itiraz vârit olmaz; zira onlar dediler ki: Bu zâtî bir emirden ötürüdür; o da nefsin bizzat kendisindeki istidadının güzelliği ve yine bizzat kendisindeki istidadının kötülüğüdür. Nefis ancak ezeldeki istidadı ve hâl diliyle bunu talep etmesi sebebiyle sevap görür veya cezalandırılır. Meşhur olan ise bunun 'mec'ûl' (sonradan var edilmiş) olmadığını, mec'ûl olanın ancak onun kendi zâtında bulunduğu şekil üzere var edilmesi ve ortaya çıkarılması olduğunu mutlak olarak söylemektir: 'Amel ediniz; zira herkes ne için yaratıldıysa ona müyesser kılınmıştır. Hayır bulan kimse Allah Teâlâ'ya hamdetsin, bundan başkasını bulan ise ancak kendini kınasın.' Bazıları da şöyle dedi:

إنه مجعول بالجعل البسيط على معنى أنه أثر الفيض الأقدس الذي هو مقتضى ذاته ﷿ بطريق الإيجاب ويجري نحو هذا في الوجهين الأولين.

O, icap yoluyla O'nun azze ve celle zâtının muktezası olan feyz-i akdesin bir eseri olması anlamında basit bir kılma (ce'l-i basît) ile mec'ûldür. İlk iki vecihte de buna benzer bir durum cereyan eder.

وقال بعض المتأخرين من فلاسفة الإسلام المتصدين للجمع برأيهم بين الشريعة والفلسفة إن ذات الإنسان بحسب الفطرة الأصلية لا تقتضي إلا الطاعة واقتضاؤها للمعصية بحسب العوارض الغريبة الجارية مجرى المرض والخروج عن الحالة الطبيعية فيكون ميلها للمعصية مثل ميل منحرف المزاج الأصلي إلى أكل الطين، وقد ثبت في الحكمة أن الطبيعة بسبب عارض غريب تحدث في جسم المريض مزاجا خاصا يسمى مرضا فالمرض من الطبيعة بتوسط العارض الغريب كما أن الصحة منها،

Şeriat ile felsefeyi kendi görüşlerince telif etmeye yönelen İslam filozoflarının müteahhirîninden biri şöyle demiştir: İnsanın zâtı aslî fıtratı hasebiyle itaatten başkasını iktiza etmez; masiyeti iktiza etmesi ise hastalık ve tabii durumun dışına çıkma mesabesinde olan arızî ve yabancı haller sebebiyledir. Dolayısıyla onun masiyete meyli, aslî mizacı bozulmuş kimsenin toprak yemeye olan meyli gibidir. Hikmet ilminde sabit olmuştur ki tabiat, yabancı bir arıza sebebiyle hastanın bedeninde hastalık adı verilen özel bir mizaç meydana getirir; dolayısıyla sıhhat tabiattan olduğu gibi hastalık da yabancı arızanın vasıtasıyla tabiattandır.

وفي الحديث القدسي «إني خلقت عبادي كلهم حنفاء وإنهم أتتهم الشياطين فاجتالتهم عن دينهم»

Kudsî hadiste şöyle buyrulmuştur: «إني خلقت عبادي كلهم حنفاء وإنهم أتتهم الشياطين فاجتالتهم عن دينهم» “Ben kullarımı tertemiz muvahhidler olarak yarattım; ancak onlara şeytanlar geldi ve onları dinlerinden saptırdı.”

،

,

وفي الأثر «كل مولود يولد على فطرة الإسلام ثم أبواه يهودانه وينصرانه ويمجسانه»

Rivayette de şöyle geçmektedir: «كل مولود يولد على فطرة الإسلام ثم أبواه يهودانه وينصرانه ويمجسانه» “Her doğan İslam fıtratı üzere doğar; sonra anne-babası onu Yahudileştirir, Hıristiyanlaştırır ve Mecusileştirir.”

أي بواسطة الشياطين أو المراد بهم ما يعم شياطين الإنس والجن أو الشياطين كناية عن العوارض الغريبة فالخلق لو لم يحصل لهم مس من الشيطان ما عصو أو لبقوا على فطرتهم لكن مسهم الشيطان ففسدت عليهم فطرتهم الأصلية

Yani şeytanlar vasıtasıyla; yahut onlarla kastedilen, insan ve cin şeytanlarını içine alan genel anlamdır ya da şeytanlar, [insan fıtratına sonradan arız olan] yabancı hallerden (el-avârıdu'l-garîbe) kinayedir. Dolayısıyla yaratılmışlar, kendilerine şeytandan bir dokunuş isabet etmemiş olsaydı isyan etmez veya fıtratları üzere kalırlardı; fakat şeytan onlara dokundu da böylece aslî fıtratları bozuldu.

فاقتضوا أشياء منافية لهم مضادة لجوهرهم البهي الإلهي من الهيئات الظلمانية ونسوا أنفسهم وما جبلوا عليه:

Bunun üzerine karanlık heyetlerden kendilerine zıt ve parlak ilahî cevherlerine aykırı şeyleri iktiza ettiler ve nefislerini de yaratılış gayelerini de unuttular:

ولولا المزعجات من الليالي ... ما ترك القطا طيب المنام

Gecelerin ürpertici musibetleri olmasaydı ... bağırtlak kuşu o tatlı uykusunu terk etmezdi.

ولذا احتاجوا إلى رسل يبلغونهم آيات الله تعالى ويسنون لهم ما يذكرهم عهد ذواتهم من نحو الصلاة والصيام والزكاة وصلة الأرحام ليعودوا إلى فطرتهم الأصلية ومقتضى ذاتهم البهية ويعتدل مزاجهم ويتقوم اعوجاجهم، ولذا قيل:

Bu sebeple, aslî fıtratlarına ve o parlak zâtlarının muktezasına dönsünler, mizaçları itidal bulsun ve eğrilikleri doğrulsun diye onlara Allah Teâlâ'nın ayetlerini tebliğ edecek ve namaz, oruç, zekât ve sıla-i rahim gibi zâtlarının ahdini kendilerine hatırlatacak şeyleri vazedecek elçilere muhtaç oldular. İşte bu yüzden şöyle denilmiştir:

الأنبياء أطباء وهم أعرف بالداء والدواء، ثم إن ذلك المرض الذي عرض لذواتهم والحالة المنافية التي قامت بهم لولا أن وجدوا من ذواتهم قبولا لعروضهما لهم ورخصة في حلوقهما بهم لم يكونا يعرضان ولا يلحقان فإذا كان مما تقتضيه ذواتهم أن تلحقهم أمور منافية مضادة لجواهرهم فإذا لحقتهم تلك الأمور اجتمعت فيها جهتان الملاءمة والمنافاة أما كونها ملائمة فلكون ذواتهم اقتضتها، وأما كونها منافية فلأنها اقتضتها على أن تكون منافية لهم فلو لم تكن منافية لم يكن ما فرض مقتضى لها بل أمرا آخر، وانظر إلى طبيعة التي تقتضي يبوسة حافظة لأي شكل كان حتى صارت ممسكة للشكل القسري المنافي لكرويتها الطبيعية ومنعت عن العود إليها فعروض ذلك الشكل للأرضية لكونها مقسورة من وجه ومطبوعة من وجه فالإنسان عند عروض مثل هذا المنافي ملتذ متألم سعيد شقي ملتذ ولكن لذته ألمه سعيد ولكن سعادته شقاوته وهذا لعمرك أمر عجيب لكنه أوضح بنمط غريب، ومن تأمل وأنصف ظهر له أن لا ملخص لكثير من الشبهات في هذا الفصل إلا بالذهاب إلى القول بالاستعداد الأزلي وأن لكل شيء حالة في نفسه مع قطع النظر عن سائر الاعتبارات لا يفاض عليه إلا هي لئلا يلزم انقلاب العلم جهلا وهو من أعظم المستحيلات والإثابة والتعذيب تابعان لذلك فسبحان الحكيم المالك فتثبت فكم قد زلت في هذا المقام أقدام أعلام كالأعلام نسأل الله تعالى أن ينور أفهامنا ويثبت أقدامنا ولا حول ولا قوة إلا بالله العلي العظيم.

'Peygamberler hekimlerdir; derdi ve devayı en iyi onlar bilir.' Sonra, zâtlarına arız olan o hastalık ve kendilerinde meydana gelen o zıt hâl, şayet zâtlarında bu ikisinin kendilerine arız olmasına bir kabiliyet ve bunlara yapışmalarına bir ruhsat bulmasalardı ne arız olur ne de yapışırdı. O halde zâtlarının iktiza ettiği şeylerden biri de cevherlerine aykırı zıt hususların kendilerine yapışması olduğuna göre, bu hususlar kendilerine yapıştığında onlarda iki cihet birleşmiş olur: Uygunluk ve aykırılık. Uygun olmasına gelince; zâtları bunu iktiza ettiği içindir. Aykırı olmasına gelince; zâtları bunu kendilerine aykırı olmak üzere iktiza ettiği içindir; şayet aykırı olmasaydı farz olunan şey onun muktezası değil başka bir şey olurdu. Hangi şekil olursa olsun koruyan bir kuruluğu iktiza eden tabiatına bir bak; öyle ki tabii küreselliğine zıt olan zoraki şekli tutar hale gelmiş ve ona geri dönmeye engel olmuştur. Dolayısıyla bu şeklin yeryüzüne arız olması bir yönden zorlanmış, bir yönden de tabiatı gereği olmasındandır. İşte insan böyle zıt bir şey arız olduğunda hem lezzet alan hem acı çeken, hem bahtiyar hem bedbahttır; lezzet almaktadır ama lezzeti acısıdır, bahtiyardır ama saadeti şekavetidir. Ömrüme yemin olsun ki bu şaşılacak bir iştir; fakat pek garip bir tarzda açıklanmıştır. İnsafla tefekkür eden kimseye açık olur ki bu fasıldaki şüphelerin pek çoğunun ezelî istidat görüşüne gitmekten başka bir çıkış yolu yoktur; her şeyin sair mülahazalardan tecrit edilmiş olarak kendi nefsinde bir hâli vardır ve ilmin cehalete dönüşmesi gibi en büyük imkânsızlıklardan biri lâzım gelmesin diye üzerine ancak o hâl akıtılır; sevap vermek ve azap etmek de buna tâbidir. Hüküm ve mülk sahibi olan Allah her türlü noksandan münezzehtir; öyleyse sebat et; zira nice yüce dağlar gibi ulu zatların ayakları bu makamda kaymıştır. Allah Teâlâ'dan anlayışlarımızı nurlandırmasını ve ayaklarımızı sabit kılmasını dileriz. Güç ve kuvvet ancak pek yüce ve pek ulu olan Allah iledir.

ثم اعلم أنه روي عن أبي بكر الصديق رضي الله تعالى عنه أنه قال: لم أر في القرآن أرجى من هذه الآية لا يشاكل بالعبد إلا العصيان ولا يشاكل بالرب إلا الغفران قال ذلك حين تذاكروا القرآن. فقال عمر: لم أر آية أرجى من التي فيها غافِرِ الذَّنْبِ وَقابِلِ التَّوْبِ [غافر: ٣] قدم الغفران قبل قبول التوبة، وقال عثمان: لم أر آية أرجى من نَبِّئْ عِبادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ [الحجر: ٤٩] .

Sonra bil ki Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu teâlâ anh'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Kur'an'da bu ayetten daha ümit verici bir ayet görmedim; kula ancak isyan yaraşır, Rabbe ise ancak mağfiret yaraşır.' Bunu Kur'an'ı müzakere ettikleri sırada söylemiştir. Ömer şöyle demiştir: 'Şu ayetten daha ümit verici bir ayet görmedim: { غافِرِ الذَّنْبِ وَقابِلِ التَّوْبِ } [el-Mü'min: 3] “Günahı bağışlayan ve tevbeyi kabul eden”; tevbeleri kabul etmeden önce mağfireti öne almıştır.' Osman ise şöyle demiştir: 'Şu ayetten daha ümit verici bir ayet görmedim: { نَبِّئْ عِبادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ } [el-Hicr: 49] “Kullarıma haber ver ki gerçekten Ben çok bağışlayanım, çok merhamet edenim”.'

وقال علي كرم الله تعالى وجهه: لم أر أرجى من يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ [الزمر: ٥٣] الآية،

Ali kerremallâhu teâlâ vecheh ise şöyle demiştir: '{ يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ } [ez-Zümer: 53] “Ey nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım!” ayetinden daha ümit verici bir ayet görmedim.'

وقيل في الأرجى غير ذلك وسيمر عليك إن شاء الله تعالى لكن ما قاله الصديق لا يتأتى إلا على تقدير أن يراد كل أحد مطلقا يعمل على شاكلته فافهم.

En ümit verici ayet hakkında bundan başkası da söylenmiştir ve inşâallahu teâlâ karşına çıkacaktır; fakat Sıddîk'ın söylediği ancak mutlak olarak herkesin kendi seciyesine göre amel etmesinin murad edilmesi takdirinde geçerli olur; iyi anla!

وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ الظاهر عند المنصف أن السؤال كان عن حقيقة الروح الذي هو مدار البدن الإنساني ومبدأ حياته لأن ذلك من أدق الأمور التي لا يسع أحدا إنكارها ويشرئب كل إلى معرفتها وتتوفر دواعي العقلاء إليها وتكل الأذهان عنها ولا تكاد تعلم إلا بوحي، وزعم ابن القيم أن المسئول عنه الروح الذي أخبر الله تعالى عنه في كتابه أنه يقوم يوم القيامة مع الملائكة ﵈ قال لأنهم إنما يسألونه ﵊ عن أمر لا يعرف إلا بالوحي وذلك هو الروح الذي عند الله تعالى لا يعلمه الناس، وأما أرواح بني آدم فليست من الغيب إلى آخر ما قال وقد أطال، وفي البحور الزاخرة أن هذا هو الذي عليه أكثر السلف بل كلهم، والحق ما ذكرنا وهو الذي عليه الجمهور كما نص

{ وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ } “Sana ruhtan soruyorlar”; insaflı kimseye göre zahir olan, bu sorunun insan bedeninin dayanağı ve hayatının kaynağı olan ruhun hakikati hakkında olduğudur. Zira bu, hiç kimsenin inkâr etmeye güç yetiremeyeceği, herkesin öğrenmeye can attığı, akıl sahiplerinin bilme arzularının yoğunlaştığı, zihinlerin ise kavramaktan aciz kaldığı ve neredeyse ancak vahiy ile bilinebilen en ince meselelerdendir. İbnü'l-Kayyim ise hakkında soru sorulanın, Allah Teâlâ'nın kitabında kıyamet günü meleklerle birlikte duracağını aleyhimüsselâm haber verdiği Ruh olduğunu ileri sürmüştür. O şöyle demiştir: “Çünkü onlar ona aleyhisselâm ancak vahiy yolu dışında bilinemeyecek bir hususu sormaktaydılar; o da Allah Teâlâ'nın katında olan ve insanların bilmediği Ruh'tur. Âdemoğullarının ruhlarına gelince, onlar gaybdan değildir...” diyerek sözlerini uzatmıştır. el-Buhûrü'z-Zâhire'de, selefin çoğunun -hatta tamamının- üzerinde bulunduğu görüşün bu olduğu belirtilmiştir. Hak olan ise bizim zikrettiğimizdir ve nitekim [el-Bahr'da] açıkça ifade edildiği üzere cumhurun görüşü de budur.

عليه في البحر. وغيره، نعم ما زعمه ابن القيم مروي عن بعض السلف فقد أخرج عبد بن حميد وأبو الشيخ عن ابن عباس أنه قال: الروح خلق من خلق الله تعالى وصورهم على صورة بني آدم وما ينزل من السماء ملك إلا ومعه واحد من الروح ثم تلا يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلائِكَةُ [النبأ: ٣٨] .

Nass olarak belirtildiği üzere cumhurun benimsediği de budur. Evet, İbnü'l-Kayyim'in iddia ettiği görüş selefin bazısından rivayet edilmiştir; nitekim Abd b. Humeyd ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmişlerdir: 'Ruh, Allah Teâlâ'nın yarattıklarından bir varlıktır ve suretleri Âdemoğullarının sureti üzeredir. Gökten inen her bir meleğin yanında mutlaka Ruh'tan biri bulunur.' Sonra şu ayeti okudu: { يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلائِكَةُ } [en-Nebe': 38] “O gün Ruh ve melekler saf saf kıyama dururlar”.

وأخرج أبو الشيخ وغيره من طريق عطاء عنه رضي الله تعالى عنه أنه قال في الروح المسئول عنه: هو ملك واحد له عشرة آلاف جناح جناحان منها ما بين المشرق والمغرب له ألف وجه لكل وجه لسان وعينان وشفتان يسبح الله تعالى بذلك إلى يوم القيامة.

Ebü'ş-Şeyh ve başkaları Atâ yoluyla İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'nın kendisinden sorulan Ruh hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: 'O, on bin kanadı olan tek bir melektir; iki kanadının arası doğu ile batı arası kadardır. Bin yüzü vardır; her yüzün bir dili, iki gözü ve iki dudağı vardır; kıyamet gününe kadar bunlarla Allah Teâlâ'yı tesbih eder.'

وأخرج هو وغيره أيضا عن علي كرم الله تعالى وجهه أنه قال فيه: هو ملك من الملائكة له سبعون ألف وجه لكل وجه منها سبعون ألف لسان لكل لسان منها سبعون ألف لغة يسبح الله تعالى بتلك اللغات كلها يخلق الله تعالى من كل تسبيحة ملكا يطير مع الملائكة إلى يوم القيامة

Yine Ebü'ş-Şeyh ve başkaları Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten onun hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'O meleklerden bir melektir; yetmiş bin yüzü vardır, her yüzünün yetmiş bin dili vardır, her dilinin yetmiş bin lügatı vardır; o lügatlerin hepsiyle Allah Teâlâ'yı tesbih eder. Allah Teâlâ her tesbihten kıyamet gününe kadar meleklerle beraber uçan bir melek yaratır.'

. وتعقب هذا بأنه لا يصح عن علي كرم الله تعالى وجهه وطعن الإمام في ذلك بما طعن.

Bu rivayet, Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten sahih olmadığı gerekçesiyle tenkit edilmiş ve İmam [Râzî] de onda ettiği tenkitleri etmiştir.

وأخرج ابن الأنباري في كتاب الأضداد عن مجاهد أنه قال: الروح خلق من الملائكة ﵈ لا يراهم الملائكة كما لا ترون أنتم الملائكة.

İbnü'l-Enbârî Kitâbü'l-Ezdâd'da Mücâhid'den şöyle dediğini nakletmiştir: 'Ruh, meleklerden aleyhimüsselâm bir mahluktur; sizin melekleri görmediğiniz gibi melekler de onları görmez.'

وأخرج أبو الشيخ عن سلمان أنه قال: الإنس والجن عشرة أجزاء فالإنس جزء والجن تسعة أجزاء والملائكة والجن عشرة أجزاء فالجن من ذلك جزء والملائكة تسعة والملائكة والروح عشرة أجزاء فالملائكة من ذلك جزء والروح تسعة أجزاء والروح والكروبيون عشرة أجزاء فالروح من ذلك جزء والكروبيون تسعة أجزاء، وقال الحسن وقتادة:

Ebü'ş-Şeyh Selmân'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'İnsanlar ve cinler on parçadır; insanlar bir parça, cinler dokuz parçadır. Melekler ve cinler on parçadır; cinler bundan bir parça, melekler dokuz parçadır. Melekler ve Ruh on parçadır; melekler bundan bir parça, Ruh dokuz parçadır. Ruh ve Kerrûbiyyûn on parçadır; Ruh bundan bir parça, Kerrûbiyyûn dokuz parçadır.' Hasan ve Katâde ise şöyle demişlerdir:

الروح هو جبرائيل ﵇ وقد سمي روحا في قوله تعالى: نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ [الشعراء: ١٩٣، ١٩٤] والسؤال عن كيفية نزوله وإلقائه الوحي إليه ﵊، وقال بعضهم هو القرآن وقد سمي روحا في قوله تعالى: وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا [الشورى: ٥٢] وقيل غير ذلك.

'Ruh, Cebrâil aleyhisselâm'dır; nitekim Cenâb-ı Hakk'ın: { نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ } [eş-Şuarâ: 193-194] “Onu Rûhu'l-Emîn (Cebrâil) senin kalbine indirmiştir” buyruğunda Ruh olarak isimlendirilmiştir. Soru da onun iniş keyfiyeti ve ona aleyhisselâm vahyi nasıl ulaştırdığı hakkındadır.' Bazıları da 'O Kur'an'dır; nitekim Cenâb-ı Hakk'ın: { وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا } [eş-Şûrâ: 52] “İşte böylece sana da emrimizden bir ruh vahyettik” buyruğunda Ruh olarak isimlendirilmiştir' demişlerdir. Başka şeyler de söylenmiştir.

وزعم بعضهم أن السؤال عن حدوث الروح بالمعنى الأول وقدمه وليس بشيء كما ستسمع إن شاء الله تعالى.

Bazıları sorunun birinci anlamdaki ruhun hadis mi yoksa kadim mi olduğu hakkında olduğunu iddia etmişlerdir; fakat inşâallahu teâlâ duyacağın üzere bu bir şey değildir.

وضمير يسألون لليهود

«يسألون» fiilindeki zamir Yahudilere aittir.

فقد أخرج الشيخان. وغيرهما عن ابن مسعود رضي الله تعالى عنه قال: كنت أمشي مع النبي ﷺ في خرب المدينة وهو متكىء على عسيب فمر بقوم من اليهود فقال بعضهم لبعض سلوه عن الروح وقال بعضهم: لا تسألوه فسألوه فقالوا: يا محمد ما الروح؟ فما زال متوكئا على العسيب فظننت أنه يوحى إليه فلما نزل الوحي قال وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ الآية

Nitekim Şeyhân (Buhârî ve Müslim) ve başkaları İbn Mes'ûd radıyallâhu teâlâ anh'tan şöyle rivayet etmişlerdir: 'Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Medine harabelerinde yürüyordum; kendisi hurma dalından bir bastona yaslanmıştı. Bir grup Yahudinin yanından geçti; birbirlerine 'Ona ruhtan sorun' dediler. Bazıları da 'Ona sormayın' dedi. Sonunda sordular ve 'Ey Muhammed! Ruh nedir?' dediler. Hurma dalına yaslanmış olarak durdu; ben kendisine vahyolunduğunu zannettim. Vahiy inince { وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ } “Sana ruhtan sorarlar...” ayetini okudu.'

، وقال بعضهم: لقريش لما أخرج أحمد. والنسائي والترمذي. والحاكم وصححاه وابن حبان وجماعة عن ابن عباس قال قالت قريش لليهود أعطونا شيئا نسأل هذا الرجل فقالوا سلوه عن الروح فسألوه فنزلت وَيَسْئَلُونَكَ إلخ.

Bazıları ise Kureyş'e ait olduğunu söylemiştir; zira Ahmed, Nesâî, Tirmizî, Hâkim -ki ikisi tashih etmiştir-, İbn Hibbân ve bir cemaat İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmişlerdir: 'Kureyş Yahudilere: Bize bir şey verin de şu adama soralım, dediler. Onlar da: Ona ruhtan sorun, dediler. Bunun üzerine sordular ve { وَيَسْئَلُونَكَ } vb. ayeti indi.'

وفي السير عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن قريشا بعثت النضر بن الحارث. وعقبة بن أبي معيط إلى أحبار يهود بالمدينة وقالوا لهم سلوهم محمدا فإنهم أهل كتاب عندهم من العلم ما ليس عندنا فخرجا حتى قدما المدينة فسألوهم فقالوا سلوه عن أصحاب الكهف وعن ذي القرنين وعن الروح فإن أجاب عنها أو سكت فليس بنبي وإن أجاب عن بعض وسكت عن بعض فهو نبي فجاؤوا وسألوه فبين لهم ﷺ قضيتين وأبهم أمر الروح وهو مبهم في التوراة، والآية على هذا وما قبله مكية وعلى خبر الصحيحين مدنية وجمع بعضهم بين ذلك بأن الآية نزلت مرتين فتدبر، وأيا ما كان فوجه تعقيب ما تقدم بها إن فسر الروح بالقرآن ظاهر ملائم لقوله تعالى: وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ ما هُوَ شِفاءٌ وَرَحْمَةٌ ولما بعده من الامتنان عليه وعلى متبعيه بحفظه في الصدور والبقاء وكذلك إن فسر بجبرائيل ﵇، وأما على قول الجمهور فقد ورد معترضا دلالة على خسار الظالمين وضلالهم وأنهم مشتغلون عن تدبر الكتاب

Siyer kitaplarında İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan nakledildiğine göre Kureyş, Nadr b. el-Hâris ile Ukbe b. Ebî Muayt'ı Medine'deki Yahudi hahamlarına gönderdi ve onlara: 'Onlara Muhammed'i sorun; çünkü onlar ehli kitaptır, bizde olmayan ilim onlarda vardır' dediler. İkisi çıkıp Medine'ye geldiler ve onlara sordular. Hahamlar dediler ki: 'Ona Ashâb-ı Kehf'i, Zülkarneyn'i ve Ruh'u sorun; şayet hepsine cevap verir yahut susarsa nebi değildir; bazısına cevap verir bazısından susarsa nebidir.' Geldiler ve ona sordular; Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem onlara iki meseleyi açıkladı, Ruh meselesini ise müphem bıraktı; o Tevrat'ta da müphemdir. Bu ve bundan önceki rivayete göre ayet Mekkîdir; Sahîhayn'ın haberine göre ise Medenîdir. Bazıları ayetin iki defa inmiş olduğunu söyleyerek bu rivayetleri cem etmiştir; iyi düşün. Her ne olursa olsun, Ruh Kur'an ile tefsir edilirse önceki ayetlerin peşinden bunun getirilme vechi açıktır ve Cenâb-ı Hakk'ın: { وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ ما هُوَ شِفاءٌ وَرَحْمَةٌ } [el-İsrâ: 82] “Biz Kur'an'dan şifa ve rahmet olan şeyleri indiriyoruz” buyruğuna ve ondan sonra gelen onun göğüslerde korunması ve baki kalmasıyla kendisine ve tâbilerine yapılan minnete uygundur. Aynı şekilde Cebrâil aleyhisselâm ile tefsir edilirse de böyledir. Cumhurun kavline göre ise zâlimlerin hüsranına ve sapıklığına, onların Kitab'ı tefekkür etmekten

والانتفاع به إلى التعنت بسؤال ما اقتضت الحكمة سد طريق معرفته، ويقال نحو هذا على القول المروي عن بعض السلف قُلِ الرُّوحُ أظهر في مقام الإضمار إظهارا لكمال الاعتناء مِنْ أَمْرِ رَبِّي كلمة مِنْ تبعيضية، وقيل:

Ve ondan faydalanmaktan yüz çevirip hikmetin bilinme yolunu kapatmayı iktiza ettiği bir şeyi inatla sormakla meşgul olduklarına delalet etmek üzere bir ara cümle (i'tirâziyye) olarak gelmiştir. Selefin bazısından rivayet edilen kavle göre de buna benzer söylenir. { قُلِ الرُّوحُ } “De ki: Ruh”; tam bir ihtimam göstermek maksadıyla zamir makamında açık isim olarak getirilmiştir. { مِنْ أَمْرِ رَبِّي } “Rabbimin emrindendir”; 'min' (مِنْ) kelimesi teb'îziyyedir (kısmiyet bildirir). Bir görüşe göre ise

بيانية والأمر واحد الأمور بمعنى الشأن والإضافة للاختصاص العلمي لا الإيجادي إذ ما من شيء إلا وهو مضاف إليه ﷿ بهذا المعنى، فيها من تشريف المضاف ما لا يخفى كما في الإضافة الثانية من تشريف المضاف إليه أي هي من جنس ما استأثر الله تعالى بعلمه من الأسرار الخفية التي لا تكاد تدركها عيون عقول البشر.

Beyâniyyedir; 'el-emr' ise şân manasında olan 'el-umûr'un tekilidir. İzâfet var etme değil ilimsel ihtisas içindir; zira hiçbir şey yoktur ki bu anlamda O'na azze ve celle muzâf olmasın. İkinci izâfette muzâfun ileyhin şereflendirilmesi bulunduğu gibi, bu izâfette de muzâfın gizli kalmayacak bir şereflendirilmesi vardır; yani o, beşer akıllarının gözlerinin neredeyse idrak edemeyeceği gizli sırlardan olup Allah Teâlâ'nın ilmini zâtına tahsis ettiği şeyler cinsindendir.

وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا لا يمكن تعلقه بأمثال ذلك، وهذا على ما قيل ترك للبيان ونهي لهم عن السؤال.

{ وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا } “Size ilimden pek az bir şey verilmiştir”; bunun böylesi şeylere taalluk etmesi mümkün değildir. Söylendiğine göre bu, açıklamayı terk etmek ve onları soru sormaktan nehyetmektir.

أخرج ابن إسحاق وابن جرير عن عطاء بن يسار قال: نزلت هذه الآية بمكة فلما هاجر ﷺ إلى المدينة أتاه أحبار يهود فقالوا: يا محمد ألم يبلغنا عنك أنك تقول وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا

İbn İshâk ve İbn Cerîr, Atâ b. Yesâr'dan şöyle rivayet etmişlerdir: Bu ayet Mekke'de indi; Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye hicret edince Yahudi hahamları ona gelip: 'Ey Muhammed! Senin { وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا } “Size ilimden pek az bir şey verilmiştir” dediğin bize ulaşmadı mı?' dediler.

أفعنيتنا أم قومك قال: كلا قد عنيت قالوا: فإنك تتلو أنا أوتينا التوراة وفيها تبيان كل شيء فقال رسول الله ﷺ: هي في علم الله تعالى قليل وقد آتاكم الله تعالى ما إن عملتم به انتفعتم فأنزل الله تعالى وَلَوْ أَنَّما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ- إلى قوله سبحانه- إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ

'Bizi mi kastettin yoksa kendi kavmini mi?' dediler. [Resûlullah]: 'Her ikinizi de kastettim' buyurdu. Onlar: 'Sen bize Tevrat'ın verildiğini ve onda her şeyin açıklaması olduğunu okuyorsun ya!' dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'O, Allah Teâlâ'nın ilmine nisbetle pek azdır; fakat Allah Teâlâ size öyle bir şey vermiştir ki onunla amel ederseniz faydalanırsınız' buyurdu. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَلَوْ أَنَّما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ } ayetinden Sübhânehu'nun: { إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ }

[لقمان: ٢٧- ٢٨] وكأنه ﷺ أشار إلى أن المراد في الآية- تبيانا لكل شيء- من الأمور الدينية ولا شك أنها أقل قليل بالنسبة إلى معلومات الله تعالى التي لا نهاية لها، وبهذا يرد على القائل بالعموم الحقيقي.

[Lokmân: 27-28] “Eğer yeryüzündeki ağaçlar kalem olsa... Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir” kavline kadar olan ayeti indirdi. Sanki Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem ayetteki 'her şeyin açıklaması' ifadesiyle dinî meselelerin murad edildiğine işaret etmiştir; şüphe yok ki bunlar Allah Teâlâ'nın nihayetsiz malumatına nisbetle en azın azıdır. Bununla, hakiki umum olduğunu söyleyen kimseye reddiye yapılmış olur.

وفي رواية النسائي وابن حبان والترمذي والحاكم وصححاها أن اليهود قالوا حين نزلت الآية: أوتينا علما كثيرا أوتينا التوراة ومن أوتي التوراة فقد أوتي خيرا كثيرا فأنزل الله تعالى: قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ [الكهف: ١٠٩] الآية

Nesâî, İbn Hibbân, Tirmizî ve Hâkim'in -ki ikisi tashih etmiştir- rivayetinde ise Yahudiler ayet indiğinde: 'Bize çok ilim verildi, bize Tevrat verildi; kime Tevrat verilmişse muhakkak ona pek çok hayır verilmiştir' dediler; bunun üzerine Allah Teâlâ: { قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ } [el-Kehf: 109] “De ki: Eğer deniz [mürekkep olsa...]” ayetini indirdi.

، ولا يخفى أن هذا أيضا لا يلزم منه التناقض لأن الكثرة والقلة من الأمور الإضافية فالشيء يكون قليلا بالنسبة إلى ما فوقه وكثيرا بالنسبة إلى ما تحته فما في التوراة قليل بالنسبة إلى ما في علم الله تعالى شأنه كثير بالنسبة إلى أمر آخر،

Gizli değildir ki bundan da bir çelişki doğması gerekmez; zira çokluk ve azlık izâfî (göreceli) hususlardandır. Dolayısıyla bir şey, kendi üstündekine nisbetle az, kendi altındakine nisbetle çok olabilir. Nitekim Tevrat'ta bulunan şey, şânı yüce olan Allah Teâlâ'nın ilmindekine nisbetle az, başka bir şeye nisbetle ise çoktur.

وفي رواية أخرجها ابن مردويه عن عكرمة أنه ﷺ لما قال ذلك قال اليهود: نحن مختصون بهذا الخطاب فقال: بل نحن وأنتم فقالوا: ما أعجب شأنك ساعة تقول: وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً [البقرة: ٢٦٩] وساعة تقول:

İbn Merdûye'nin İkrime'den rivayet ettiğine göre, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem bunu söyleyince Yahudiler: 'Biz bu hitaba özel miyiz?' dediler. Resûlullah: 'Bilakis biz ve siz [birlikte kastedildik]' buyurdu. Bunun üzerine: 'Senin durumun ne kadar da şaşırtıcı! Bir vakit { وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً } [el-Bakara: 269] “Kime hikmet verilmişse, muhakkak ona pek çok hayır verilmiştir” diyorsun, bir vakit de

هذا فنزل وَلَوْ أَنَّما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ

bunu söylüyorsun' dediler. Bunun üzerine: { وَلَوْ أَنَّما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ } “Eğer yeryüzündeki ağaçlar kalem olsa...”

إلخ، ولا يلزم منه التناقض أيضا على نحو ما تقدم بأن يقال:

ayeti nâzil oldu. Daha önce geçtiği üzere bundan da bir çelişki gerekmez; şöyle ki:

الحكمة الإنسانية أن يعلم من الخير ما تسعه القوة البشرية بل ما ينتظم به أمر المعاش والمعاد وهو قليل بالنسبة إلى معلوماته تعالى كثير بالنسبة إلى غيرها، وإلى تعميم الخطاب بحيث يشمل الناس أجمعين ذهب ابن جريج كما أخرجه عنه ابن جرير. وابن المنذر لكن يعكر على القول بالعموم ظاهر قراءة ابن مسعود والأعمش «وما أوتوا» فإنه يقتضي الاختصاص بالسائلين، والحديث الأخير الذي هو نص فيه قال العراقي: إنه غير صحيح، والحديث الأول الله تعالى أعلم بحاله، وقال غير واحد: معنى كون الروح من أمره تعالى أنه من الإبداعيات الكائنة بالأمر التكويني من غير تحصل من مادة وتولد من أصل كالجسد الإنساني فالمراد من الأمر واحد الأوامر أعني كن والسؤال عن الحقيقة والجواب إجمالي، ومآله أنا لروح من عالم الأرض مبدعة من غير مادة لا من عالم الخلق وهو من الأسلوب الحكيم كجواب موسى ﵇ سؤال فرعون إياه ما رب العالمين إشارة إلى أن كنه حقيقته مما لا يحيط به دائرة إدراك البشر وإنما الذي يعلم هذا المقدار الإجمالي المندرج تحت ما استثني بقوله تعالى: وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا أي إلا علما قليلا تستفيدونه من طرق الحواس فإن تعقل المعارف النظرية إنما هو في الأكثر من إحساس الجزئيات ولذلك قيل: من فقد حسا فقد فقد علما، ولعل أكثر الأشياء لا يدركه الحس لكونه غير محسوس أو محسوسا منع من إحساسه مانع كالغيبة مثلا وكذا لا يدرك شيئا من عرضياته ليرسمه بها فضلا عن أن ينتقل منها الفكر إلى الذاتيات

İnsani hikmet; hayırdan, beşerî gücün yeteceği kadarını, hatta dünya ve ahiret işinin kendisiyle düzene gireceği kadarını bilmektir. Bu da Allah Teâlâ'nın malumatına nisbetle pek az, diğer şeylere nisbetle ise çoktur. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in kendisinden rivayet ettiğine göre İbn Cüreyc, hitabın bütün insanları kapsayacak şekilde umumi olduğu görüşüne meyletmiştir. Ancak İbn Mes'ûd ve el-A'meş'in «وَمَا أُوتُوا» şeklindeki kıraatinin zâhiri umumi olduğu görüşünü bulandırmaktadır; zira bu kıraat, hitabın soranlara has olmasını gerektirir. Bu konuda nass olan son hadis hakkında Irâkî: 'O sahih değildir' demiştir. İlk hadisin durumunu ise en iyi Allah Teâlâ bilir. Birçok âlim şöyle demiştir: Ruhun Allah Teâlâ'nın emrinden olmasının anlamı; onun, insan bedeni gibi bir maddeden meydana gelmeksizin ve bir asıldan türemeksizin tekvînî emirle var olan ibdâî (yoktan var edilen) varlıklardan olmasıdır. Dolayısıyla emirden murat, emirlerin bir teki, yani 'Kün' (Ol) [emri]dir. Soru mahiyet hakkındadır, cevap ise icmâlîdir. Bunun neticesi; ruhun yaratılış (halk) âleminden değil, maddesiz olarak ibdâ edilen emir âleminden olmasıdır. Bu, Firavun'un Mûsâ aleyhisselâm'a âlemlerin Rabbinin ne olduğunu sormasına onun verdiği cevap gibi üslûb-ı hakîm kabilindendir; ruhun hakikatinin künhünün, beşerin idrak dairesinin kuşatamayacağı şeylerden olduğuna işarettir. Bilinen ise ancak Allah Teâlâ'nın { وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا } “Size ilimden pek az bir şey verilmiştir” buyruğuyla istisna ettiği şeyin altına giren bu icmâlî miktardır; yani duyular vasıtasıyla elde ettiğiniz az bir ilimdir. Zira nazarî mârifetlerin akledilmesi çoğunlukla cüzîlerin hissedilmesinden kaynaklanır; bu sebeple 'Bir duyusunu kaybeden, bir ilmi kaybetmiştir' denilmiştir. Muhtemelen eşyanın çoğu, hissedilir olmaması veya hissedilir olup da gayb gibi bir engelin hissedilmesine mani olması sebebiyle duyu tarafından idrak edilemez. Aynı şekilde onun zâtî özelliklerini tarif edebilmek için arazî özelliklerinden bir şey idrak edemez; nerede kaldı ki fikir onlardan zâtîlere intikal etsin de

ليقف على الحقيقة، وظاهر كلام بعضهم أن الوقوف على كنه الروح غير ممكن فلا فرق عنده بين الجوابين.

hakikate vâkıf olsun. Bazılarının sözünün zâhiri, ruhun künhüne vâkıf olmanın mümkün olmadığı yönündedir; dolayısıyla ona göre iki cevap arasında bir fark yoktur.

وفرق الخفاجي بأن بيان كنه الروح ممكن بخلاف كنه الذات الأقدس، وفي الكشف أن سبيل معرفة الروح إزالة الغشاء عن أبصار القلوب باجتلاء كحل الجواهر من كلام علام الغيوب فهو عند المكتحلين أجلى جلي وعند المشتغلين أخفى خفي، ويشكل على هذا ما أخرجه ابن أبي حاتم عن عبد الله بن بريدة قال: لقد قبض النبي ﷺ وما يعلم الروح، ولعل عبد الله هذا يزعم أنها يمتنع العلم بها وإلا فلم يقبض رسول الله ﷺ حتى علم كل شيء يمكن العلم به كما يدل عليه ما

el-Hafâcî, Zât-ı Akdes'in künhünün aksine ruhun künhünü açıklamanın mümkün olduğunu belirterek fark gözetmiştir. el-Keşşâf'ta ise ruhu bilmenin yolunun, gaybları hakkıyla bilen [Allah]'ın kelâmından cevherlerin sürmesiyle kalp gözlerindeki perdenin kaldırılması olduğu belirtilmiştir; bu, sürme çekenlerin yanında en açık bir şekilde zâhir, onunla meşgul olanların yanında ise en gizli bir şekilde bâtındır. Buna, İbn Ebî Hâtim'in Abdullah b. Büreyde'den rivayet ettiği şu söz müşkil olmaktadır: 'Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem ruhu bilmeden vefat etti.' Muhtemelen bu Abdullah, ruhu bilmenin imkânsız olduğunu zannetmiştir; aksi takdirde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, bilinmesi mümkün olan her şeyi bilmeden vefat etmemiştir; nitekim şu rivayet de buna delalet etmektedir:

أخرجه الإمام أحمد والترمذي وقال: حديث صحيح وسبيل البخاري عنه فقال: حديث حسن صحيح عن معاذ رضي الله تعالى عنه أنه ﵊ قال: «إني قمت من الليل فصليت ما قدر لي فنعست في صلاتي حتى استثقلت فإذا أنا بربي ﷿ في أحسن صورة فقال: يا محمد فيم يختصم الملأ الأعلى قال: يا محمد فيم يختصم الملأ الأعلى؟ قلت: لا أدري رب قال: يا محمد فيم يختصم الملأ الأعلى قلت لا أدري رب قلت لا أدري رب فرأيته وضع كفه بين كتفي حتى وجدت برد أنامله بين صدري وتجلى لي كل شيء وعرفت» الحديث

İmam Ahmed ve Tirmizî -ve Tirmizî 'sahih hadistir' demiştir; Buhârî'nin tavrı da onun gibidir ve 'hasen sahih hadistir' demiştir- Muâz radıyallâhu anh'tan rivayet etmişlerdir; o aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Gece kalktım, benim için takdir olunduğu kadar namaz kıldım. Namazımda uyukladım, nihayet ağırlık çöktü. Bir de baktım ki Rabbim azze ve celle en güzel surette tecelli etti ve: 'Ey Muhammed! Mele-i A'lâ ne hakkında tartışıyor?' buyurdu. Resûlullah buyurdu ki: 'Ey Muhammed! Mele-i A'lâ ne hakkında tartışıyor?' buyurdu. Ben: 'Bilmiyorum ya Rabbi' dedim. [Allah]: 'Ey Muhammed! Mele-i A'lâ ne hakkında tartışıyor?' buyurdu. Ben: 'Bilmiyorum ya Rabbi, bilmiyorum ya Rabbi' dedim. Derken O'nun avucunu iki omzumun arasına koyduğunu gördüm; öyle ki parmak uçlarının serinliğini göğsümün arasında hissettim. Bunun üzerine bana her şey tecelli etti ve [her şeyi] bildim» hadisi.

و «رأيت» يعلم في الخبر السابق في بعض الكتب مضبوطا بالبناء للمفعول والروح مضبوطا بالرفع والإشكال على ذلك أوهن إلا أنه خلاف الظاهر.

Önceki haberde 'bana bildirildi' (يُعْلَمُ) fiilinin bazı kitaplarda meçhul sîgasıyla ve 'er-Rûh' kelimesinin de merfû olarak harekelendiği görülmüştür. Buna göre müşkillik daha da zayıflar; ancak bu, zâhire aykırıdır.

ويفهم من كلام بعض متأخري الصوفية أنه يمتنع الوقوف على حقيقة الروح بل ذكر هذا البعض أن حقيقة جميع الأشياء لا يوقف عليها وهو مبني على ما لا يخفى عليك ورده أو قبوله مفوض إليك. ثم إن لي في هذا الوجه وقفة فإن الظاهر أن إطلاق عالم الأمر على الكائن من غير تحصل من مادة وتولد من أصل وإطلاق عالم الخلق على خلافه محض اصطلاح لا يعرف للعرب ولا يعرفونه، وفي الاستدلال عليه بقوله تعالى: أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ [الأعراف:

Son dönem mutasavvıflarından bazılarının sözlerinden ruhun hakikatine vâkıf olmanın imkânsız olduğu anlaşılmaktadır; hatta bu zevattan bazıları bütün eşyanın hakikatine vâkıf olunamayacağını zikretmiştir. Bu da senin için gizli olmayan bir esasa dayanmaktadır; onu reddetmek veya kabul etmek sana bırakılmıştır. Sonra bu vecihte benim bir duraksamam vardır: Zira zâhir olan şudur ki maddeden meydana gelmeksizin ve bir asıldan türemeksizin var olan şeye emir âlemi, bunun aksine ise halk âlemi adının verilmesi sırf bir ıstılahtır; Araplarca bilinmez ve onlar bunu bilmezler. Buna Allah Teâlâ'nın: { أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ } [el-A'râf: 54] “Haberiniz olsun ki yaratmak da emretmek de O'na aittir” kavliyle istidlal edilmesindeki [zayıflık],

٥٤] ما لا يخفى على منصف، هذا وذكر الإمام أن السؤال عن الروح يقع على وجوه كثيرة وليس في قوله تعالى:

insaf ehline gizli değildir. İmam [er-Râzî] ruh hakkındaki sorunun birçok vecih üzere vâkî olduğunu zikretmiştir. Allah Teâlâ'nın:

وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ ما يدل على وجه منها إلا أن الجواب المذكور لا يليق إلا بوجهين منها الأول كونه سؤالا عن الماهية: والثاني كونه سؤالا عن القدم والحدوث، وحاصل الجواب على الأول أنها جوهر بسيط مجرد محدث بأمر الله تعالى وتكوينه وتأثيره إفادة الحياة للجسد ولا يلزم من عدم العلم بحقيقته المخصوصة فإن أكثر حقائق الأشياء ماهياتها مجهولة ولم يلزم من كونها مجهولة نفيها ويشير إليه وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا ومبنى هذا أيضا الفرق بين عالم الأمر وعالم الخلق وقد سمعت ما فيه، وحاصل الجواب على الثاني أنه حادث حصل بفعل الله تعالى وتكوينه وإيجاده، وجعل قوله تعالى: وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا احتجاجا على الحدوث بمعنى أن الأرواح في مبدأ الفطرة تكون خالية عن العلوم والمعارف ثم يحصل فيها ذلك فلا تزال في تغير من حال إلى حال وهو من أمارات الحدوث، وأنت تعلم أن حمل السؤال على ما ذكر وجعل الجواب إخبارا بالحدوث مع عدم ملاءمته لحال السائلين لا يساعده التعرض لبيان قلة علمهم فإن ما سألوا عنه مما يفي به علمهم حينئذ وقد أخبر عنه وجعل ذلك احتجاجا على الحدوث من أعجب الحوادث كما لا يخفى على ذي روح والله تعالى أعلم.

{ وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ } “Sana ruhtan soruyorlar” kavlinde bu vecihlerden birine delalet eden bir şey yoktur; ancak zikredilen cevap bunlardan sadece iki veche uygundur: Birincisi, mahiyet hakkında bir soru olması; ikincisi ise kıdem ve hudûs (sonradan yaratılma) hakkında bir soru olmasıdır. Birinciye göre cevabın özeti: Ruh; basit, soyut, Allah Teâlâ'nın emri ve tekvîni ile sonradan yaratılmış bir cevherdir, tesiri ise bedene hayat kazandırmaktır. Onun özel hakikatinin bilinmemesinden bir şey gerekmez; zira eşyanın hakikatlerinin çoğunun mahiyeti meçhuldür ve meçhul olmalarından yoklukları gerekmez. { وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا } “Size ilimden pek az bir şey verilmiştir” ayeti de buna işaret eder. Bunun dayanağı da emir âlemi ile halk âlemi arasındaki farktır; bunun durumunu da işitmiştin. İkinciye göre cevabın özeti: Ruh; Allah Teâlâ'nın fiili, tekvîni ve icâdıyla meydana gelmiş bir hâdistir (sonradan var olandır). Allah Teâlâ'nın: { وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا } “Size ilimden pek az bir şey verilmiştir” kavli de hudûsa delil kılınmıştır; yani ruhlar fıtratın başlangıcında ilimlerden ve mârifetlerden hâlîdir, sonra onda bu [ilimler] hâsıl olur; dolayısıyla hâlden hâle değişip durur, bu da hudûsun alametlerindendir. Sen bilirsin ki soruyu zikredilen anlama hamletmek ve cevabı da soranların durumuna uygun düşmemekle birlikte hudûsu haber vermek kılmak, onların ilminin azlığını beyan etme bağlamına uymaz; zira o takdirde sordukları şey ilimlerinin yeteceği bir husustur ve kendilerine bildirilmiştir; bunu hudûsa delil kılmak ise ruh sahibi olan bir kimseye gizli kalmayacağı üzere en şaşırtıcı hadiselerdendir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

وهاهنا أبحاث لا بأس بإيرادها: البحث الأول في شرح مذاهب الناس في حقيقة الإنسان، وظاهر كلام الإمام أن الاختلاف في حقيقته عين الاختلاف في حقيقة الروح، وفي القلب من ذلك ما فيه فذهب جمهور المتكلمين إلى أنه عبارة عن هذه البنية المحسوسة والهيكل المجسم المحسوس وهو الذي يشير إليه الإنسان بقوله أنا وأبطل ذلك

Burada zikredilmesinde bir beis olmayan birtakım bahisler (araştırmalar) vardır: Birinci bahis, insanların insanın hakikati hakkındaki mezheplerinin (görüşlerinin) açıklanmasıdır. İmam [er-Râzî]'nin sözünün zahiri; insanın hakikati hakkındaki ihtilafın, bizzat ruhun hakikati hakkındaki ihtilaf olduğu yönündedir; fakat kalpte bundan dolayı [tereddüt ve şüphe] vardır. Kelamcıların cumhuru (çoğunluğu), insanın bu hissedilen bünyeden (yapıdan) ve hissedilen cisimleşmiş heykelden (bedenden) ibaret olduğu ve insanın "ben" derken buna işaret ettiği görüşüne varmışlardır. İmam [er-Râzî] bunu

الإمام يسبع عشرة حجة نقلية وعقلية لكن للبحث في بعضها مجال، منها ما تقدم من أن أجزاء البنية متغيرة زيادة ونقصانا وذبولا ونموا والعلم الضروري قاض بأن الإنسان من حيث هو أمر باق من أول العمر إلى آخره وغير الباقي غير الباقي، ومنها أن الإنسان قد يعتريه ما يشغله عن الالتفات إلى أجزاء بنيته كلا وبعضا ولا يغفل عن نفسه المعينة بدليل أنه يقول مع ذلك الشاغل فعلت وتركت مثلا وغير المعلوم غير المعلوم.

naklî ve aklî on yedi delille iptal etmiştir; ancak bazılarında inceleme yapmaya yer vardır. Bunlardan biri daha önce geçen şu husustur: Bedenin cüzleri artma, eksilme, solma ve büyüme ile değişmektedir; zaruri ilim ise insanın, insan olması hasebiyle ömrün başından sonuna kadar baki kalan bir şey olduğuna hükmeder; baki olmayan ise baki olandan başkadır. Bunlardan bir diğeri: İnsana, bedeninin parçalarının tamamına veya bir kısmına yönelmekten kendisini alıkoyan bir şey ârız olabilir; buna rağmen o meşguliyetle birlikte mesela 'yaptım', 'terk ettim' demesi deliliyle belirli zâtından gafil olmaz; malum olmayan ise malum olandan başkadır.

ومنها أنه قد توجد البنية المخصوصة وحقيقة الإنسان غير حاصلة فإن جبريل ﵇ كثيرا ما رؤي في صورة دحية الكلبي وإبليس عليه اللعنة رؤي في صورة شيخ نجدي وقد تنتفي البنية مع بقاء حقيقة الإنسان فإن الممسوخ مثلا قردا باقية حقيقته مع انتفاء البنية المخصوصة وإلا لم يتحقق مسخ بل إماتة لذلك الإنسان وخلق قرد، ومنها أنه جاء في الخبر أن الميت إذا حمل على النعش رفرف روحه فوق النعش ويقول: يا أهلي. ويا ولدي لا تلعبن بكم الدنيا كما لعبت بي جمعت المال من حله ومن غير حله ثم تركته لغيري فالهناء له والتبعة علي فاحذروا مثل ما حل بي فصرح ﷺ بأن هناك شيئا ينادي غير المحمول كان الأهل أهلا له وكان الجامع للمال من الحلال والحرام وليس ذلك إلا الإنسان إلى غير ذلك مما ذكره في تفسيره، وقيل: إن الإنسان هو الروح الذي في القلب، وقيل: إنه جزء لا يتجزأ في الدماغ، وقيل: إنه أجزاء نارية مختلطة بالأرواح القلبية والدماغية وهي المسماة بالحرارة الغريزية، وقيل: هو الدم الحال في البدن، وقيل وقيل إلى نحو ألف قول والمعول عليه عند المحققين قولان، الأول أن الإنسان عبارة عن جسم نوراني علوي حي متحرك مخالف بالماهية لهذا الجسم المحسوس سار فيه سريان الماء في الورد والدهن في الزيتون والنار في الفحم لا يقبل التحلل والتبدل والتفرق والتمزق مفيد للجسم المحسوس الحياة وتوابعها ما دام صالحا لقبول الفيض لعدم حدوث ما يمنع من السريان كالأخلاط الغليظة ومتى حدث ذلك حصل الموت لانقطاع السريان والروح عبارة عن ذلك الجسم واستحسن هذا الإمام فقال هو مذهب قوي وقول شريف يجب التأمل فيه فإنه شديد المطابقة لما ورد في الكتب الإلهية من أحوال الحياة والموت، وقال ابن القيم في كتابه- الروح: إنه الصواب ولا يصح غيره وعليه دل الكتاب والسنة وإجماع الصحابة وأدلة العقل والفطرة وذكر له مائة دليل وخمسة أدلة فليراجع.

Bunlardan biri: Bazen özel yapı mevcut olabilir ama insanın hakikati hâsıl olmaz; nitekim Cibrîl aleyhisselâm çoğu kez Dihye el-Kelbî suretinde görülmüş, lânetlenmiş İblis de Necidli bir ihtiyar suretinde görülmüştür. Bazen de özel yapı yok olduğu halde insanın hakikati baki kalabilir; nitekim mesela maymuna dönüştürülen (mesh edilen) kimsenin özel yapısı yok olduğu halde hakikati bakidir; aksi takdirde mesh gerçekleşmez, o insanın öldürülmesi ve bir maymunun yaratılması gerçekleşmiş olurdu. Bunlardan biri de: Haberde rivayet edildiğine göre ölü tabuta konulduğunda ruhu tabutun üzerinde çırpınır ve şöyle der: 'Ey ailem! Ey evladım! Dünya benimle oynadığı gibi sakın sizinle de oynamasın; malı helalinden ve helal olmayanından topladım, sonra onu başkasına bıraktım. Sefa sürmesi ona, vebali bana kaldı; benim başıma gelenin benzerinden sakının!' Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem taşınanın dışında seslenen bir şeyin var olduğunu, ailenin onun ailesi olduğunu, malı helalden ve haramdan toplayanın o olduğunu açıkça ifade etmiştir ki bu da insandan başkası değildir. Tefsirinde zikrettiği diğer deliller de böyledir. Denildi ki: İnsan kalpteki ruhtur. Denildi ki: O, beyindeki bölünmez bir parçadır (cüz-i lâ yetecezzâ). Denildi ki: Kalbî ve dimağî ruhlara karışmış ateşî parçalardır ki buna harâret-i garîziyye (doğuştan gelen hararet) adı verilir. Denildi ki: O, bedende bulunan kandır. Denildi ki denildi, yaklaşık bin görüşe kadar vardı. Muhakkiklerin nezdinde itibar edilen ise iki görüştür: Birincisi; insanın mahiyet itibarıyla bu hissedilen cisme aykırı, onda gül suyunda suyun, zeytinde yağın ve kömürde ateşin sirayet etmesi gibi sirayet eden, ayrışma, değişme, parçalanma ve yırtılmayı kabul etmeyen, yoğun hıltlar gibi sirayete mani bir şey ortaya çıkmadığı sürece feyzi kabule elverişli kaldığı müddetçe hissedilen cisme hayatı ve onun gereklerini kazandıran nuranî, ulvî, diri ve hareketli bir cisimden ibaret olmasıdır. Bu durum ortaya çıktığında sirayetin kesilmesi sebebiyle ölüm gerçekleşir; ruh da işte bu cisimden ibarettir. İmam bunu güzel bulmuş ve şöyle demiştir: 'Bu güçlü bir mezhep ve üzerinde düşünülmesi gereken şerefli bir sözdür; zira ilahî kitaplarda hayat ve ölüm hallerine dair vârit olan şeylere son derece uygundur.' İbnü'l-Kayyim de Kitâbu'r-Rûh'unda şöyle demiştir: 'Doğru olan budur, başkası sahih değildir; Kitap, Sünnet, sahabe icmâı, akıl ve fıtrat delilleri buna delalet etmiştir.' Buna yüz beş delil zikretmiştir; oraya müracaat edilsin.

الثاني أنه ليس بجسم ولا جسماني وهو الروح وليس بداخل العالم ولا خارجه ولا متصل به ولا منفصل عنه ولكنه متعلق بالبدن تعلق التدبير والتصرف وهو قول أكثر الإلهيين من الفلاسفة. وذهب إليه جماعة عظيمة من المسلمين منهم الشيخ أبو القاسم الراغب الأصفهاني وحجة الإسلام أبو حامد الغزالي ومن المعتزلة معمر بن عباد السلمي ومن الشيعة الشيخ المفيد ومن الكرامية جماعة ومن أهل المكاشفة والرياضة أكثرهم وقد قدمنا لك الأدلة على ذلك، ومن أراد الإحاطة بذلك فليرجع إلى كتب الشيخين أبي علي وشهاب الدين المقتول وإلى كتب الإمام الرازي كالمباحث المشرقية وغيره، وللشيخ الرئيس رسالة مفردة في ذلك سماها بالحجج الغر أحكمها وأتقنها ما يبتني على تعقل النفس لذاتها وابن القيم زيف حججه في كتابه وهو كتاب مفيد جدا يهب للروح روحا ويورث للصدر شرحا، واستدل الإمام على ذلك في تفسيره بالآية المذكورة فقال: إن الروح لو كان جسما منتقلا من حالة إلى حالة ومن صفة إلى صفة لكان مساويا للبدن في كونه متولدا من أجسام اتصفت بصفات مخصوصة بعد أن كانت موصوفة بصفات أخر فإذا سئل رسول الله ﷺ عنه وجب أن يبين أنه جسم كان كذا ثم صار كذا وكذا حتى صار روحا مثل ما ذكر في كيفية تولد البدن أنه كان نطفة ثم علقة ثم مضغة فلما لم يقل ذلك وقال. هو من أمر ربي بمعنى أنه لا يحدث ولا يدخل في الوجود إلا لأجل أن الله تعالى قال له كن فيكون دل ذلك على أنه جوهر ليس من جنس الأجسام بل هو جوهر قدسي مجرد، ولا يخفى أن ذلك من الإقناعيات الخطابية وهي كثيرة في هذا الباب، منها قوله تعالى:

İkincisi; onun cisim ve cismanî olmadığıdır, o da ruhtur; âlemin ne içinde ne dışında, ne ona bitişik ne de ondan ayrıdır; fakat bedene tedbir ve tasarruf taalluku ile bağlıdır. Bu, felsefecilerden ilahiyatçıların çoğunun sözüdür. Müslümanlardan büyük bir cemaat de buna meyletmiştir; aralarında Şeyh Ebu'l-Kāsım er-Râgıb el-İsfahânî, Hüccetü'l-İslâm Ebû Hâmid el-Gazzâlî, Mu'tezile'den Ma'mer b. Abbâd es-Sülemî, Şîa'dan Şeyh Müfîd, Kerrâmiyye'den bir cemaat ve mükâşefe ile riyazet ehlinin çoğu bulunmaktadır. Buna dair delilleri daha önce sana sunmuştuk. Bunu ihata etmek isteyen kimse iki Şeyh'in (Ebû Alî [İbn Sînâ] ve Maktûl Şihâbüddin [Sühreverdî]) kitaplarına ve İmam er-Râzî'nin el-Mebâhisü'l-Meşrikıyye ve diğer kitaplarına müracaat etsin. Şeyhürreîs'in bu hususta 'el-Hucecü'l-Gurar' adını verdiği müstakil bir risalesi vardır; onların en muhkemi ve en sağlamı, nefsin zâtını akletmesine dayananıdır. İbnü'l-Kayyim ise kitabında onun delillerini çürütmüştür; o, ruha bir ruh bağışlayan ve göğse inşirah veren çok faydalı bir kitaptır. İmam, tefsirinde buna mezkûr ayetle istidlal etmiş ve şöyle demiştir: 'Ruh eğer bir halden diğerine, bir sıfattan diğerine intikal eden bir cisim olsaydı; başka sıfatlarla vasıflanmış iken sonradan belirli sıfatlarla vasıflanan cisimlerden türemiş olması bakımından bedene eşit olurdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ondan sorulduğunda; bedenin oluşum keyfiyetinde önce nutfe, sonra alaka, sonra mudga olduğunun zikredildiği gibi, onun da şöyle iken sonra şöyle ve şöyle olup nihayet ruh haline gelen bir cisim olduğunu açıklaması gerekirdi. Bunu söylemeyip de: «O, Rabbimin emrindendir» yani ancak Allah Teâlâ'nın ona «Ol» demesiyle meydana gelir ve varlığa girer, buyurunca; bu durum onun cisimler cinsinden olmayan bir cevher, bilakis kudsî ve mücerred bir cevher olduğuna delalet etmiştir.' Gizli değildir ki bu, iknâî ve hitâbî delillerdendir; bu babta onlar pek çoktur. Bunlardan biri Allah Teâlâ'nın şu kavlidir:

وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي [الحجر: ٢٩، ص: ٧٢] وقوله سبحانه: وَكَلِمَتُهُ أَلْقاها إِلى مَرْيَمَ [النساء: ١٧١] فإن هذه الإضافة مما تنبه على شرف الجوهر الإنسي وكونه عريا عن الملابس الحسية، ومنها

{ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي } [el-Hicr: 29, Sâd: 72] “Ve ona ruhumdan üflediğim zaman” ve Sübhânehu'nun şu kavlidir: { وَكَلِمَتُهُ أَلْقاها إِلى مَرْيَمَ } [en-Nisâ: 171] “ve Meryem'e ulaştırdığı kelimesidir”. Zira bu izâfet, insanî cevherin şerefine ve onun hissî elbiselerden soyutlanmış olduğuna dikkat çeken hususlardandır. Bunlardan biri de

قوله ﵊: «أنا النذير العريان»

onun aleyhisselâm şu buyruğudur: «Ben çırılçıplak bir uyarıcıyım.»

ففيه إلى تجرد الروح عن علائق الأجرام،

Bunda ruhun cisimlerin bağlarından soyutlanmasına [işaret vardır].

وقوله ﷺ: «إن الله تعالى خلق آدم على صورة الرحمن

Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğu da bundandır: «Şüphesiz Allah Teâlâ Âdem'i Rahmân'ın suretinde yaratmıştır»

وفي رواية «على صورته»

ve bir rivayette «Kendi suretinde» [buyrulmuştur]

،

;

وقوله ﵊: «أبيت عند ربي يطعمني ويسقيني»

ve onun aleyhisselâm şu buyruğu da bundandır: «Ben Rabbimin katında gecelerim; O beni yedirir ve içirir.»

ففي ذلك إيذان بشرف الروح وقربه من ربه قربا بالذات والصفات مجردا عن علائق الأجرام وعوائق الأجسام إلى غير ذلك مما لا يحصى وهو على هذا المنوال وللبحث فيه مجال أي مجال، وكان ثابت بن قرة يقول: إن الروح متعلق بأجسام سماوية نورانية لطيفة غير قابلة للكون والفساد والتفرق والتمزق وتلك الأجسام سارية في البدن وهي ما دامت سارية كان الروح مدبرا للبدن وإذا انفصلت عنه انقطع التعلق، وهو قول ملفق وأنا لا أستبعده.

Bunda ruhun şerefine, cisimlerin bağlarından ve bedenlerin engellerinden soyutlanmış olarak zât ve sıfatlar bakımından Rabbine yakınlığına dair bir bildirim vardır. Bu minval üzere sayılamayacak kadar çok delil vardır ve bunda inceleme yapmaya son derece geniş yer vardır. Sâbit b. Kurra şöyle derdi: 'Ruh, oluş ve bozuluşu, parçalanma ve yırtılmayı kabul etmeyen latif, nuranî semavî cisimlere bağlıdır; o cisimler de bedene sirayet etmiştir. Onlar sirayet ettiği müddetçe ruh bedeni sevk ve idare eder; ondan ayrıldığında taalluk kesilir.' Bu meczedilmiş bir sözdür ve ben bunu uzak görmüyorum.

«البحث الثاني في اختلاف الناس في حدوث الروح وقدمه» أجمع المسلمون على أنه حادث حدوثا زمانيا كسائر أجزاء العالم إلا أنهم اختلفوا في أنه هل هو حادث قبل البدن أم بعده فذهب طائفة إلى الحدوث قيل منهم محمد بن نصر المروزي. وأبو محمد بن حزم الظاهري وحكاه إجماعا وقد افترى، واستدل لذلك بما

«İkinci İnceleme: İnsanların ruhun hudûsu ve kıdemi hakkındaki ihtilafı»: Müslümanlar, ruhun âlemin diğer parçaları gibi zamansal bir hudûsla hâdis (sonradan yaratılmış) olduğu hususunda icmâ etmişlerdir; ancak bedenden önce mi yoksa sonra mı hâdis olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bir topluluk [bedenden] önce hâdis olduğu görüşüne gitmiştir; Muhammed b. Nasr el-Mervezî ve Ebû Muhammed İbn Hazm ez-Zâhirî bunlardandır; İbn Hazm bunu bir icmâ olarak nakletmiştir ki iftira etmiştir. Buna dair delil olarak şu rivayeti getirmiştir:

في الصحيحين من حديث عائشة رضي الله تعالى عنها أن النبي ﷺ قال: «الأرواح جنود مجندة فما تعارف منها ائتلف وما تناكر منها اختلف»

Sahîhayn'da Âişe radıyallâhu anhâ'dan gelen hadiste Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Ruhlar bir araya getirilmiş ordulardır; onlardan birbiriyle tanışanlar kaynaşır, tanışmayanlar ise ayrışır.»

قال ابن الجوزي في تبصرته: قال أبو سليمان الخطابي معنى هذا الحديث الأخبار عن كون الأرواح مخلوقة قبل الأجساد، وزعم ابن حزم أنها في برزخ وهو منقطع العناصر فإذا استعد جسد لشيء منها هبط إليه وأنها تعود إلى ذلك البرزخ بعد الوفاة ولا دليل لهذا من كتاب أو سنة.

İbnü'l-Cevzî Tebsıra'sında şöyle demiştir: 'Ebû Süleyman el-Hattâbî, bu hadisin manasının ruhların cesetlerden önce yaratılmış olduğunu haber vermek olduğunu söyledi.' İbn Hazm, ruhların berzahta yani unsurların kesildiği yerde bulunduğunu, bir ceset onlardan birine hazır hale gelince ona indiğini ve vefattan sonra tekrar o berzaha döndüğünü iddia etmiştir; buna Kitap veya Sünnet'ten bir delil yoktur.

وبعضهم استدل على ذلك بخبر خلق الله تعالى الأرواح قبل الأجساد بألفي عام، وتعقبه ابن القيم بأنه لا يصح إسناده، وذهب آخرون منهم حجة الإسلام الغزالي إلى الحدوث بعد، ومن أدلة ذلك كما

Bazıları buna 'Allah Teâlâ ruhları cesetlerden iki bin yıl önce yarattı' haberiyle istidlal etmişlerdir; İbnü'l-Kayyim ise bunun isnadının sahih olmadığını belirterek itiraz etmiştir. Hüccetü'l-İslâm el-Gazzâlî'nin de aralarında bulunduğu diğerleri ise [bedenden] sonra hâdis olduğu görüşüne gitmişlerdir. Bunun delillerinden biri,

قال ابن القيم الحديث الصحيح «إن خلق ابن آدم يجمع في بطن أمه أربعين يوما دما ثم يكون علقة مثل ذلك ثم يكون مضغة مثل ذلك ثم يرسل إليه الملك فينفخ فيه الروح»

İbnü'l-Kayyim'in söylediği gibi şu sahih hadistir: «Âdemoğlunun yaratılışı annesinin karnında kırk gün nutfe olarak toplanır, sonra bir o kadar sürede alaka olur, sonra bir o kadar sürede mudga olur. Sonra ona melek gönderilir ve ona ruhu üfler.»

ووجه الاستدلال أن الروح لو كان مخلوقا قبل لقيل، ثم يرسل إليه الملك بالروح فيدخله فيه، وصرح في روضة المحبين ونزهة المشتاقين باختيار هذا القول فقال إن القول بأن الأرواح خلقت قبل الأجساد قول فاسد وخطأ صريح، والقول الصحيح الذي دل عليه الشرع والعقل أنها مخلوقة مع الأجساد وأن الملك ينفخ الروح أي يحدثه بالنفخ في الجسد إذا مضى على النطفة أربعة أشهر ودخلت في الخامس، ومن قال إنها مخلوقة قبل فقد غلط، وأقبح منه قول من قال إنها قديمة انتهى، وفيه تأمل، ويوافق مذهب الحدوث قوله تعالى: ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ [المؤمنون: ١٤] فليفهم.

İstidlal yönü şudur: Eğer ruh daha önce yaratılmış olsaydı, 'sonra melek ona ruhla gönderilir ve onu içine girdirir' denilirdi. Ravzatü'l-Muhibbîn ve Nüzhetü'l-Müştâkîn'de bu görüşü tercih ettiğini açıkça ifade ederek şöyle demiştir: 'Ruhların cesetlerden önce yaratıldığı sözü fasit bir söz ve açık bir hatadır. Şeriatın ve aklın delalet ettiği sahih söz; onların cesetlerle birlikte yaratıldığı ve nutfenin üzerinden dört ay geçip beşinciye girdiğinde meleğin ruhu üflediği, yani nefih ile onu cesette var ettiği şeklindedir. Onların daha önce yaratıldığını söyleyen yanılmıştır; onların kadîm olduğunu söyleyenin sözü ise bundan daha çirkindir.' [İbnü'l-Kayyim'in sözü] bitti. Bunda düşünülecek yönler vardır. Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ } [el-Mü'minûn: 14] “Sonra onu bambaşka bir yaratılışla inşa ettik” kavli de hudûs mezhebine uygundur; iyi anlaşılsın.

وذهب أفلاطون ومن تقدمه من الفلاسفة إلى قدم الروح وذهب المعلم الأول إلى حدوثها مع حدوث البدن المستعد له كما ذهب إليه بعض الإسلاميين، وقد تقدم الكلام في استدلال كل جرحا وتعديلا، ويقال هنا: إن المعلم الأول قائل كغيره من الفلاسفة بتجرد الروح المسماة بالنفس الناطقة عندهم عن المادة فكيف يسعه القول بحدوثها مع قولهم كل حادث زماني يحتاج إلى مادة، وأجيب بأن المادة هاهنا أعم من المحل والمتعلق به والبدن مادة للنفس بهذا المعنى، وأنت تعلم أن استعداد الشيء للشيء لا يكون إلا فيما إذا كان ذلك مقترنا به لا مباينا عنه فالأولى أن يقال: إن البدن الإنساني لما استدعي لمزاجه الخاص صورة مدبرة له متصرفة فيه أي أمرا موصوفا بهذه الصفة من حيث هو كذلك وجب على مقتضى جود الواهب الفياض وجود أمر يكون مبدأ للتدابير الإنسية والأفاعيل البشرية ومثل هذا الأمر لا يمكن إلا أن يكون ذاتا مدركة للكليات مجردة في ذاتها فلا محالة قد فاض عليه حقيقة النفس لا من

Eflâtun ve ondan önceki felsefeciler ruhun kıdemi görüşüne gitmişlerdir. Muallim-i Evvel [Aristo] ise, bazı İslâm âlimlerinin de benimsediği gibi, onun kendisine hazır olan bedenin hudûsuyla birlikte hâdis olduğu görüşüne gitmiştir. Her birinin istidlali hakkında cerh ve ta'dîl bağlamında açıklamalar daha önce geçmişti. Burada şöyle denilir: Muallim-i Evvel de diğer felsefeciler gibi, onlara göre nâtık nefis olarak adlandırılan ruhun maddeden mücerred olduğunu söylemektedir; o halde 'her zamansal hâdis bir maddeye muhtaçtır' demeleriyle birlikte onun hudûsunu söylemeye nasıl imkân bulabilmiştir? Buna şöyle cevap verilmiştir: Buradaki madde; mahal ve taalluk edilen şeyden daha umumidir ve beden de bu anlamda nefis için bir maddedir. Bilirsin ki bir şeyin bir şeye istidadı (hazır oluşu), ancak o şey ona mukarin (bitişik) olduğunda gerçekleşir, ondan tamamen ayrı olduğunda değil. Dolayısıyla en evlâ olan şöyle denilmesidir: İnsan bedeni, hususi mizacı sebebiyle kendisini sevk ve idare eden, kendisinde tasarrufta bulunan bir sureti, yani bu şekilde olduğu hasebiyle bu sıfatla vasıflanmış bir emri talep ettiğinde; Fart-ı Cûd olan Feyyâz'ın cömertliğinin muktezası gereğince, insanî tedbirlerin ve beşerî fiillerin mebdei olacak bir emrin varlığı vacip olmuştur. Böyle bir emir ise ancak küllîleri idrak eden ve zâtında mücerred olan bir zât olabilir; dolayısıyla nefsin hakikati kaçınılmaz olarak onun üzerine taşmıştır; bu da

حيث إن البدن استدعاها بل من حيث عدم انفكاكها عما استدعاه فالبدن استدعى باستعداده الخاص أمرا ماديا وجود المبدأ الفياض أفاد جوهرا قدسيا وكما أن الشيء الواحد قد يكون على ما قرروه جوهرا وعرضا باعتبارين كذلك يكون أمر واحد مجردا وماديا باعتبارين فالنفس الإنسانية مجردة ذاتا مادية فعلا فهي من حيث الفعل من التدبير والتحريك مسبوقة باستعداد البدن مقترنة به وأما من حيث الذات والحقيقة فمنشأ وجودها وجود المبدأ الواهب لا غير فلا يسبقها من تلك الحيثية استعداد البدن ولا يلزمها الاقتران في وجودها به ولا يلحقها شيء من مثالب الماديات إلا بالعرض.

bedenin onu talep etmesi hasebiyle değil, talep ettiği şeyden ayrılmaz olması hasebiyledir. Dolayısıyla beden, kendi özel istidadıyla maddî bir şeyi talep etmiş; Feyyâz Mebde'nin varlığı ise kudsî bir cevher bahşetmiştir. Nitekim tek bir şey onların takrir ettiği üzere iki itibarla hem cevher hem araz olabildiği gibi, tek bir emir de iki itibarla hem mücerred hem maddî olabilir. Bu durumda insanî nefis; zâtı itibarıyla mücerred, fiili itibarıyla maddîdir. Dolayısıyla o; tedbir ve hareket ettirme fiili açısından bedenin istidadıyla öncelenmiş ve ona mukarin kılınmıştır. Zâtı ve hakikati açısından ise varlığının menşei yalnız Vâhib Mebde'nin varlığıdır; bu haysiyetten bedenin istidadı onu öncelemez, varlığında ona mukarenet lâzım gelmez ve arazî olanlar müstesna maddiyatın kusurlarından hiçbir şey ona ilişmez.

ويمكن تأويل ما نقل عن أفلاطون في باب قدم النفس إلى هذا بوجه لطيف كذا قاله بعض صدور المتأخرين فتأمله.

Nefsin kıdemi babında Eflâtun'dan nakledilen şeyleri de latif bir vecihle buna tevil etmek mümkündür; son dönem ileri gelenlerinden bazıları böyle demiştir, bunu iyice düşün.

«البحث الثالث» اختلف الناس في الروح والنفس هل هما شيء واحد أم شيئان فحكى ابن زيد عن أكثر العلماء أنهما شيء واحد فقد صح في الأخبار إطلاق كل منهما على الآخر وما

«Üçüncü İnceleme»: İnsanlar ruh ile nefsin tek bir şey mi yoksa iki ayrı şey mi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Zeyd âlimlerin çoğundan onların tek bir şey olduğunu nakletmiştir; nitekim haberlerde her birinin diğeri yerine kullanılması sahih olmuştur. Şu rivayet de

أخرجه البزار بسند صحيح عن أبي هريرة رفعه «أن المؤمن ينزل به الموت ويعاين ما يعاين يود لو خرجت نفسه والله تعالى يحب لقاءه وأن المؤمن تصعد روحه إلى السماء فتأتيه أرواح المؤمنين فيستخبرونه عن معارفه من أهل الدنيا» الحديث

Bezzâr'ın sahih bir senetle Ebû Hüreyre'den merfû olarak rivayet ettiği şu hadistir: «Mümine ölüm geldiğinde ve gördüklerini gördüğünde nefsinin çıkmasını arzu eder; Allah Teâlâ da ona kavuşmayı sever. Müminin ruhu semaya yükselir; müminlerin ruhları ona gelir ve dünyadaki tanıdıklarını sorarlar...» hadisi

ظاهر في ذلك.

bu hususta açıktır.

وقال ابن حبيب: هما شيئان فالروح هو النفس المتردد في الإنسان والنفس أمر غير ذلك لها يدان ورجلان ورأس وعينان وهي التي تلتذ وتتألم وتفرح وتحزن وإنها هي التي تتوفى في المنام وتخرج وتسرح وترى الرؤيا وييقى الجسد دونها بالروح فقط لا يلتذ ولا يفرح حتى تعود، واحتج بقوله تعالى: اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ [الزمر: ٤٢] الآية، وحكى ابن منده عن بعضهم أن النفس طينية نارية والروح نورية روحانية، وعن آخر أن النفس ناسوتية والروح لاهوتية، وذكر أن أهل الأثر على المغايرة وأن قوام النفس بالروح والنفس صورة العبد والهوى والشهوة والبلاء معجون فيها ولا عدو أعدى لا بن آدم من نفسه لا تريد إلا الدنيا ولا تحب إلا إياها، والروح تدعو إلى الآخرة وتؤثرها، وظاهر كلام بعض محققي الصوفية القول بالمغايرة ففي منتهى المدارك للمحقق الفرغاني أن النفس المضافة إلى الإنسان عبارة عن بخار ضبابي منبعث من باطن القلب الصنوبري حامل لقوة الحياة متجنس بأثر الروح الروحانية المرادة بقوله تعالى: وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي [الحجر: ٢٩، ص: ٧٢] الثابت تعينها في عالم الأروح وأثرها واصل إلى هذا البخار الحامل للحياة فالنفس إذن أمر مجتمع من البخار ووصف الحياة وأثر الروح الروحانية وهذه النفس يحكم تجنسها بأثر الروح الروحانية متعينة لتدبير البدن الإنساني قابلة لمعالي الأمور وسفاسفها كما قال ﷾: فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَتَقْواها [الشمس: ٨] والروح الروحانية أمر لا يكتنه والحق أنهما قد يتحدان إطلاقا وقد يتغايران، وابن القيم اعتمد ما عليه الأكثرون من الاتحاد ذاتا، وذكر غير واحد أنه هو الذي عليه الصوفية بيد أنهم قالوا: إن النفس هي الأصل في الإنسان فإذا صقلت بالرياضة وأنواع الذكر والفكر صارت روحا ثم قد تترقى إلى أن تصير سرا من أسرار الله تعالى.

İbn Habîb ise şöyle demiştir: 'Onlar iki ayrı şeydir; ruh insanda gidip gelen nefestir. Nefis ise bundan başka bir şeydir; onun iki eli, iki ayağı, bir başı ve iki gözü vardır; lezzet alan, acı çeken, sevinen ve üzülen odur. Uykuda vefat ettirilen (kabzedilen), çıkıp dolaşan ve rüya gören odur; beden ise o olmaksızın sadece ruhla kalır, o dönünceye kadar lezzet almaz ve sevinmez.' Allah Teâlâ'nın: { اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ } [ez-Zümer: 42] “Allah nefisleri vefat ettirir” ayetiyle istidlal etmiştir. İbn Mende bazılarından nefsin topraktan ve ateşten, ruhun ise nuranî ve ruhanî olduğunu nakletmiştir. Bir başkasından ise nefsin nâsûtî (insani), ruhun ise lâhûtî (ilahi) olduğunu nakletmiştir. Eser ehlinin başkalık (tağâyür) görüşünde olduğunu, nefsin kıvamının ruh ile olduğunu, nefsin kulun sureti olup hevâ, şehvet ve belanın onda yoğrulduğunu, Âdemoğluna nefsinden daha azılı bir düşman olmadığını, nefsin dünyadan başkasını istemediğini ve ondan başkasını sevmediğini; ruhun ise ahirete çağırdığını ve onu tercih ettiğini zikretmiştir. Muhakkik mutasavvıflardan bazılarının sözünün zâhiri de başkalık görüşüdür. Nitekim Muhakkik Fergānî'nin Müntehe'l-Medârik'inde şöyle denilmektedir: 'İnsana izâfe edilen nefis; çam kozalağı şeklindeki kalbin bâtınından çıkan, hayat kuvvetini taşıyan, Allah Teâlâ'nın: { وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي } [el-Hicr: 29, Sâd: 72] “Ve ona ruhumdan üflediğim zaman” kavliyle murat edilen ve ruhlar âleminde taayyünü sabit olup eseri hayatı taşıyan bu buhara ulaşan ruhanî ruhun eseriyle hemcinsleşmiş sisli bir buhardan ibarettir. O halde nefis; buhar, hayat vasfı ve ruhanî ruhun eserinden mürekkep bir şeydir. Bu nefis, ruhanî ruhun eseriyle hemcins olması hükmüyle insan bedenini tedbir etmeye tayin edilmiş olup, azametli olan [Allah]'ın: { فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَتَقْواها } [eş-Şems: 8] “Sonra da ona kötülüğünü ve takvasını ilham edene” buyurduğu gibi yüce işleri de bayağı işleri de kabule elverişlidir. Ruhanî ruh ise künhüne ulaşılamayan bir şeydir.' Hak olan şudur ki onlar ıtlak bakımından bazen birleşir, bazen de ayrışırlar. İbnü'l-Kayyim, çoğunluğun benimsediği zât bakımından ittihad görüşünü benimsemiştir. Birçok kimse mutasavvıfların da bu görüşte olduğunu zikretmiştir; ancak onlar şöyle demişlerdir: 'İnsanda asıl olan nefistir; riyazetle, zikir ve fikir çeşitleriyle cilalandığında ruh olur, sonra Allah Teâlâ'nın sırlarından bir sır oluncaya kadar terakki edebilir.'

وتفصيل الكلام حينئذ في هذا المقام أن للنفس مراتب تترقى فيها، الأولى تهذيب الظاهر باستعمال النواميس الإلهية من القيام والصيام وغيرهما، الثانية تهذيب الباطن عن الملكات الردية والأخلاق الدنية، الثالثة تحلي النفس بالصور القدسية، الرابعة فناؤها عن ذاتها وملاحظتها جلال رب العالمين ﷻ، ويقال في كيفية الترقي في هذه المراتب أن الإنسان أول ما يولد فهو كباقي الحيوانات لا يعرف إلا الأكل والشرب ثم بالتدريج يظهر له باقي صفات النفس من الشهوة والغضب والحرص والحسد وغير ذلك من الهيآت التي هي نتائج الاحتجاب والبعد من معدن الجود والصفات الكمالية ثم إذا تيقظ من سنة الغفلة وقام من نوم الجهل وبان له أن وراء هذه اللذات البهيمية لذات أخر وفوق هذه المراتب مراتب أخر كمالية يتوب عن اشتغاله بالمنهيات الشرعية وينيب إلى الله تعالى بالتوجه إليه فيشرع في ترك

Bu makamda sözün tafsilatı şudur: Nefsin içinde terakki ettiği mertebeleri vardır: Birincisi; namaz, oruç ve benzeri ilahî hükümleri tatbik ederek zâhirin tehzîbidir (arındırılmasıdır). İkincisi; bâtının kötü melekelerden ve aşağı ahlaktan arındırılmasıdır. Üçüncüsü; nefsin kudsî suretlerle süslenmesidir. Dördüncüsü; zâtından fâni olması ve âlemlerin Rabbi celle celâluhu'nun celâlini müşahede etmesidir. Bu mertebelerdeki terakkinin keyfiyeti hakkında şöyle denilir: İnsan ilk doğduğunda diğer hayvanlar gibidir; yeme ve içmeden başkasını bilmez. Sonra derece derece onda nefsin diğer sıfatları olan şehvet, gazap, hırs, haset ve cömertlik madeninden ve kemal sıfatlarından perdelenmenin ve uzak kalmanın neticeleri olan diğer heyetler zâhir olur. Sonra gaflet uykusundan uyanıp cehalet uykusundan kalktığında ve bu hayvani lezzetlerin ötesinde başka lezzetlerin, bu mertebelerin fevkinde başka kemal mertebelerinin bulunduğunu anladığında, şer'î menhiyâtla meşgul olmaktan tövbe eder ve O'na yönelmek suretiyle Allah Teâlâ'ya inâbe eder. Böylece terk etmeye başlar

الفضول الدنيوية طلبا للكمالات الأخروية ويعزم عزما تاما ويتوجه إلى السلوك إلى ملك الملوك من مقام نفسه فيهاجر منه ويقع في الغربة ويا طوبى للغرباء وإن قيل: إنما الغربة للأحرار ذبح ثم إذا دخل في الطريق يزهد عن كل ما يعوقه عن مقصوده ويصده عن معبوده فيتصف بالورع والتقوى والزهد الحقيقي ثم يحاسب نفسه دائما في أقواله وأفعاله ويتهمها في كل ما تأمر به وإن كان عبادة فإنها مجبولة على حب الشهوات ومطبوعة على الدسائس الخفيات فلا ينبغي أن يأمنها ويكون على ثقة منها.

uhrevî kemalleri talep etmek için dünyevî fuzuliyatı; tam bir azimle karar verip nefsinin makamından Mülûk-i Mülûk'a seyrüsülûke yönelir, oradan hicret eder ve gurbete düşer. Ne mutlu gariplere! Her ne kadar 'Gurbet hürler için boğazlanmaktan ibarettir' denilmiş olsa da. Sonra yola girdiğinde, kendisini maksadından alıkoyan ve mabudundan çeviren her şeyden yüz çevirir; vera', takva ve hakiki zühd ile vasıflanır. Sonra sözlerinde ve fiillerinde daima nefsini hesaba çeker; ibadet bile olsa emrettiği her şeyde onu itham eder; zira o şehvetleri sevmeye meyilli ve gizli desiseler üzerine yaratılmıştır; dolayısıyla ondan emin olmamalı ve ona güvenmemelidir.

يحكى عن بعض الأكابر أن نفسه لم تزل تأمره بالجهاد وتحثه عليه فاستغرب ذلك ثم فطن أنها تريد أن تستريح من نصب القيام والصيام بالموت فلم يجبها إلى ذلك فإذا خلص منها وصفا وقته وطاب عيشه بما يجده في طريق المحبوب يتنور باطنه ويظهر له لوامع أنوار الغيب وينفتح له باب الملكوت وتلوح منه لوائح مرة بعد أخرى فيشاهد أمورا غيبية في صور مثالية فإذا ذاق شيئا منها يرغب في العزلة والخلوة والذكر والمواظبة على الطهارة والعبادة والمراقبة والمحاسبة ويعرض عن الملاذ الحسية كلها ويفرغ القلب عن محبتها فيتوجه باطنه إلى الحق تعالى بالكلية فيظهر له الوجد والسكر والشوق والعشق والهيمان ويجعله فانيا عن نفسه غافلا عنها فيشاهد الحقائق السرية والأنوار الغيبية فيتحقق بالمشاهدة والمعاينة والمكاشفة ويظهر له أنوار حقيقية تارة وتختفي أخرى حتى يتمكن ويتخلص من التلوين وينزل عليه السكينة الروحية والطمأنينة الإلهية ويصير ورود هذه البوارق والأحوال له ملكة فيدخل في عوالم الجبروت ويشاهد العقول المجردة والأنوار القاهرة من الملائكة المقربين والمهيمين ويتحقق بأنوارهم فيظهر له أنوار سلطان الأحدية وسواطع العظمة والكبرياء الإلهية فتجعله هباء منثورا ويندك حيئنذ جبال إنيته فيخر لله تعالى خرورا ويتلاشى في التعين الذاتي ويضمحل وجوده في الوجود الإلهي وهذا مقام الفناء والمحو وهو غاية السفر الأول للسالكين فإن بقي في الفناء والمحو ولم يجىء إلى البقاء والصحو صار مستغرقا في عين الجمع محجوبا بالحق عن الخلق لا يزيغ بصره عن مشاهدة جماله عز شأنه وأنوار ذاته وجلاله فاضمحلت الكثرة في شهوده واحتجب التفصيل عن وجوده وذلك هو الفوز العظيم، وفوق ذلك مرتبة يرجع فيها إلى الصحو بعد المحو وينظر إلى التفصيل في عين الجمع ويسع صدره الحق والخلق فيشاهد الحق في كل شيء ويرى كل شيء بالحق على وجه لا يوجب التكثر والتجسم وهو طور وراء طور العقل، ووقع في عبارة بعضهم أنه قد يصير العارف متخلقا بأخلاق الله تعالى بالحقيقة لا بمعنى صيرورة صفاته تعالى عرضا قائما بالنفس فإن هذا مما لا يتصور أبدا، والقول به خروج عن الشريعة والطريقة والحقيقة بل بمعنى علاقة أخرى أتم من علاقتها مع الصفات الكونية البدنية وغيرها لا تعلم حقيقتها، ولعل مرادهم بالمرتبة التي تترقى إليها النفس فتكون سرا من أسرار الله تعالى هي هذه المرتبة والاطلاع عليها يحتاج إلى سلوك طريقة الأبرار ولا يتم بمجرد الأنظار والأفكار والله تعالى الموفق للسلوك والمتفضل بالغنى على الصعلوك.

Büyüklerden biri hakkında nakledilir ki: Nefsi ona durmaksızın cihadı emreder ve onu buna teşvik ederdi; o bu durumu yadırgadı, sonra anladı ki nefsi ölümle namaz ve orucun yorgunluğundan kurtulup rahata ermek istiyor; bunun üzerine onun bu isteğine uymadı. İşte insan nefisten kurtulup vakti durulduğunda ve sevgilinin yolunda bulduğu şeylerle hayatı güzelleştiğinde bâtını nurlanır, gayb nurlarının parıltıları ona zâhir olur, melekût kapısı ona açılır ve oradan birbiri ardınca işaretler belirir; böylece gaybî işleri misalî suretlerde müşahede eder. Bundan bir şey tattığında uzlete, halvete, zikre, taharete, ibadete, murakabeye ve muhasebeye devam etmeye rağbet eder; bütün hissî lezzetlerden yüz çevirir ve kalbi onların sevgisinden boşaltır. Böylece bâtını bütünüyle Hak Teâlâ'ya yönelir; onda vecd, sekr (manevi sarhoşluk), şevk, aşk ve heyemân (kendinden geçme) zâhir olur ve bu durum onu nefsinden fâni, ondan gafil kılar; böylece sırrî hakikatleri ve gaybî nurları müşahede eder; müşahede, muâyene ve mükâşefe ile tahakkuk eder. Bazen hakiki nurlar ona zâhir olur, bazen de temkin buluncaya, telvînden (halden hale geçişten) kurtuluncaya, üzerine ruhanî sekinet ve ilahî itminan ininceye kadar gizlenir. Bu parıltıların ve hallerin gelişi onun için bir meleke haline gelir; böylece ceberût âlemlerine girer, mücerred akılları ve mukarrebîn ile müheyminîn meleklerinin kāhir nurlarını müşahede eder ve onların nurlarıyla tahakkuk eder. Derken ona ehadiyyet sultanının nurları ile ilahî azamet ve kibriyânın parıltıları zâhir olur; bu da onu saçılmış toz zerresi (hebâen mensûrâ) haline getirir. O vakit onun benlik dağları un ufak olur; Allah Teâlâ'ya secdeye kapanır, zâtî taayyünde yok olur ve varlığı ilahî varlıkta erir. Bu, fenâ ve mahv makamıdır ki sâliklerin birinci seferinin nihayetidir. Eğer fenâ ve mahvda kalır da bekā ve sahv (ayık olma) haline gelmezse, cem'in aynında müstağrak olur; Hak ile halktan perdelenir, gözü O'nun şânı yüce cemâlini, zât ve celâlinin nurlarını müşahededen kaymaz; çokluk onun şuhûdunda yok olmuş, tafsilat ise varlığından perdelenmiştir; işte büyük kurtuluş budur. Bunun üstünde bir mertebe daha vardır ki onda mahvden sonra sahve döner; cem'in aynında tafsilata bakar, göğsü Hakk'ı ve halkı içine alacak genişliğe kavuşur; böylece her şeyde Hakk'ı müşahede eder ve her şeyi Hak ile görür; öyle bir tarzda ki çokluğu ve cisimleşmeyi gerektirmez, bu da aklın ötesindeki bir tavırdır. Bazılarının ifadesinde şöyle geçmiştir: Ârif kimse Allah Teâlâ'nın ahlakıyla hakikaten ahlaklanabilir; bu, O Teâlâ'nın sıfatlarının nefiste kaim bir araz haline gelmesi anlamında değildir; zira bu asla tasavvur olunamaz ve bunu söylemek şeriattan, tarikattan ve hakikatten çıkmaktır; bilakis nefsin bedensel ve diğer kevnî sıfatlarla olan alakasından daha kâmil, hakikati bilinmeyen başka bir alaka anlamındadır. Muhtemelen nefsin terakki edip Allah Teâlâ'nın sırlarından bir sır haline geldiği mertebeden muratları işte bu mertebedir; buna vâkıf olmak ise ebrârın tarikatına sülûk etmeyi gerektirir, sırf nazar ve fikirlerle tamamlanmaz. Sülûke muvaffak kılan ve yoksula zenginlik ihsan eden Allah Teâlâ'dır.

«البحث الرابع» اختلف الناس في الروح هل تموت أم لا؟ فذهبت طائفة إلى أنها تموت لأنها نفس وكل نفس ذائقة الموت وقد دل الكتاب على أنه لا يبقى إلا الله تعالى وحده وهو يستدعي هلاك الأرواح كغيرها من المخلوقات وإذا كانت الملائكة ﵈ يموتون فالأرواح البشرية أولى، وأيضا أخبر سبحانه عن أهل النار أنهم يقولون أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ [غافر: ١١] ولا تحقق الإماتتان إلا بإماتة البدن مرة وإماتة الروح أخرى.

«Dördüncü İnceleme»: İnsanlar ruhun ölüp ölmeyeceği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bir fırka öleceği görüşüne gitmiştir; zira o bir nefistir ve her nefis ölümü tadacaktır. Kitap da ancak tek başına Allah Teâlâ'nın baki kalacağına delalet etmiştir; bu da diğer mahlukat gibi ruhların da helak olmasını iktiza eder. Melekler aleyhimüsselâm öldüklerine göre beşerî ruhlar evleviyetle ölür. Ayrıca Sübhânehu cehennem ehlinin şöyle diyeceğini haber vermiştir: { أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ } [Gāfir: 11] “Bizi iki defa öldürdün, iki defa dirilttin”; iki öldürme ise ancak bir kez bedenin, bir kez de ruhun öldürülmesiyle tahakkuk eder.

وقالت طائفة: إنها تموت للأحاديث الدالة على نعيمها وعذابها بعد المفارقة إلى أن يرجعها الله تعالى إلى الجسد، وإن قلنا بموتها لزم انقطاع النعيم والعذاب، والصواب أن يقال: موت الروح هو مفارقتها الجسد فإن أريد بموتها هذا القدر فهي ذائقة الموت وإن أريد أنها تعدم وتضمحل فهي لا تموت بل تبقى مفارقة ما شاء الله تعالى ثم تعود إلى

Diğer bir fırka ise ruhun [bedenden] ayrıldıktan sonra Allah Teâlâ onu cesede iade edinceye kadar nimet veya azap içinde olacağına delalet eden hadisler sebebiyle onun ölmeyeceğini söylemiştir; zira eğer onun öldüğünü söylersek nimet ve azabın kesilmesi gerekir. Doğrusu şöyle denilmesidir: Ruhun ölümü, cesetten ayrılmasıdır; eğer ölümünden bu miktar kastediliyorsa o ölümü tadıcıdır; şayet onun yok olup helak olması kastediliyorsa o ölmez, bilakis Allah Teâlâ'nın dilediği müddetçe [bedenden] ayrı olarak baki kalır, sonra

الجسد وتبقى معه في نعيم أو عذاب أبد الآبدين ودهر الداهرين وهي مستثناة ممن يصعق عند النفخ في الصور على أن الصعق لا يلزم منه الموت والهلاك ليس مختصا بالعدم بل يتحقق بخروج الشيء عن حد الانتفاع به ونحو ذلك، وما ذكر في تفسير الإماتتين غير مسلم، وسيأتي إن شاء الله تعالى الكلام فيه.

cesede döner ve ebediyyen, sonsuza dek onunla birlikte nimet veya azap içinde kalır. O, Sûr'a üflendiğinde bayılan/ölen kimselerden istisna edilmiştir; kaldı ki sa'k (çarpılma) durumundan ölüm gerekmez ve helak da sırf yokluğa mahsus değildir, bilakis bir şeyin kendisinden faydalanma sınırından çıkması ve benzeri şekillerde de tahakkuk eder. İki öldürmenin tefsirinde zikredilen husus ise kabul edilmiş değildir; inşâallahu Teâlâ buna dair açıklama gelecektir.

وإلى أنها لا تموت بموت البدن ذهبت الفلاسفة أيضا، واحتج الشيخ عليه بأن قال: قد ثبت أن النفس يجب حدوثها عند حدوث البدن فلا يخلو إما أن يكونا معا في الوجود أو لأحدهما تقدم على الآخر فإن كانا معا فلا يخلو إما أن يكونا معا في الماهية أولا في الماهية والأول باطل وإلا لكانت النفس والبدن متضايفين لكنهما جوهران هذا خلف وإن كانت المعية في الوجود فقط من غير أن يكون لأحدهما حاجة في ذلك الوجود إلى الآخر فعدم كل واحد منهما يوجب عدم تلك المعية إما لا يوجب عدم الآخر وإما إن كان لأحدهما حاجة في الوجود إلى الآخر فلا يخلو إما أن يكون المقدم هو النفس أو البدن فإن كان المقدم في الوجود هو النفس فذلك التقدم إما أن يكون زمانيا أو ذاتيا والأول باطل لما ثبت أن النفس ليست موجودة قبل البدن، وأما الثاني فباطل أيضا لأن كل موجود يكون وجوده معلول شيء كان عدمه معلول عدم ذلك الشيء إذ لو انعدم ذلك المعلول مع بقاء العلة لم تكن تلك العلة كافية في إيجابها فلا تكون العلة علة بل جزء من العلة هذا خلف فإذا لو كان البدن معلولا لا متنع عدم البدن إلا لعدم النفس، والتالي بطلان البدن قد ينعدم لأسباب أخر مثل سوء المزاج أو سوء التركيب أو تفرق الاتصال فبطل أن تكون النفس علة للبدن، وباطل أيضا أن يكون البدن علة للنفس لأن العلل كما عرف أربع ومحال أن يكون البدن علة فاعلية للنفس فإنه لا يخلو إما أن يكون علة فاعلية لوجود النفس بمجرد جسميته أو لأمر زائد على جسميته والأول باطل وإلا لكان كل جسم كذلك، والثاني باطل أما أولا فلما ثبت أن الصور المادية إنما تفعل بواسطة الوضع وكل ما لا يفعل إلا بواسطة الوضع استحال أن يفعل أفعالا مجردة عن الحيز والوضع وأما ثانيا فلأن الصور المادية أضعف من المجرد القائم بنفسه والأضعف لا يكون سببا للأقوى ومحال أن يكون البدن علة قابلية لما ثبت أن النفس مجردة مستغنية عن المادة، ومحال أن يكون علة صورية للنفس أو تمامية فإن الأمر أولى أن يكون بالعكس فإذا ليس بين البدن والنفس علاقة واجبة الثبوت أصلا فلا يكون عدم أحدهما علة لعدم الآخر.

Felsefeciler de ruhun bedenin ölümüyle ölmeyeceği görüşüne gitmişlerdir. Şeyh [İbn Sînâ] buna şöyle istidlal etmiştir: Sabit olmuştur ki nefsin bedenin hudûsu anında hâdis olması vaciptir. Bu durumda ikisi varlıkta ya beraberdirler ya da birinin diğerine önceliği vardır. Eğer beraber iseler ya mahiyette beraberdirler ya da mahiyette beraber değildirler. Birincisi bâtıldır; aksi takdirde nefis ve beden mütezâyif (birbirine izâfe edilen) iki şey olurdu, halbuki ikisi iki cevherdir, bu ise muhaldir. Eğer beraberlik birinin o varlıkta diğerine ihtiyacı olmaksızın sırf varlıkta ise, her birinin yokluğu o beraberliğin yokluğunu gerektirir, diğerinin yokluğunu gerektirmez. Eğer varlıkta birinin diğerine ihtiyacı varsa ya öncelikli olan nefistir ya da bedendir. Eğer varlıkta öncelikli olan nefis ise bu öncelik ya zamansaldır ya da zâtîdir. Birincisi bâtıldır; çünkü nefsin bedenden önce mevcut olmadığı sabit olmuştur. İkincisi de bâtıldır; zira varlığı bir şeyin mâlûlü olan her mevcudun yokluğu da o şeyin yokluğunun mâlûlü olur. Çünkü illet baki iken o mâlûl yok olsaydı, o illet onun varlığını gerektirmede yeterli olmazdı; dolayısıyla illet, illet değil illetin bir parçası olurdu ki bu muhaldir. O halde beden mâlûl olsaydı bedenin yokluğu ancak nefsin yokluğu sebebiyle mümkün olurdu. Lâzım ise bâtıldır; çünkü beden mizaç bozukluğu, terkip bozukluğu veya irtibatın kopması gibi başka sebeplerle de yok olabilir; dolayısıyla nefsin bedene illet olması bâtıl olmuştur. Bedenin nefse illet olması da bâtıldır; çünkü illetler bilindiği üzere dörttür. Bedenin nefis için fâil illet olması imkânsızdır; zira o sırf cisimliği sebebiyle ya da cisimliğine zâit bir emir sebebiyle nefsin varlığı için fâil illet olacaktır. Birincisi bâtıldır, aksi takdirde her cisim böyle olurdu. İkincisi de bâtıldır: İlkin, maddî suretlerin ancak konum (vaz') vasıtasıyla fiilde bulunduğu sabit olduğundan; konum vasıtası olmaksızın fiilde bulunamayan her şeyin mekândan ve konumdan mücerred fiiller işlemesi imkânsızdır. İkincisi, maddî suretler kendi zâtıyla kaim olan mücerredden daha zayıftır; daha zayıf olan ise daha güçlü olan için sebep olamaz. Bedenin kābil illet olması da imkânsızdır; çünkü nefsin maddeden mücerred ve müstağni olduğu sabit olmuştur. Nefis için sûrî veya tamâmî illet olması da imkânsızdır; zira durumun aksine olması daha evlâdır. O halde beden ile nefis arasında sübûtu vacip olan hiçbir alaka yoktur; dolayısıyla birinin yokluğu diğerinin yokluğuna illet olamaz.

فإن قيل: ألستم جعلتم البدن علة لحدوث النفس؟ فنقول: قد بين أن الفاعل إذا كان منزها عن التغير ثم صدر عنه الفعل بعد أن كان غير صادر فلا بد وأن يكون لأجل أن شرط الحدوث قد حصل في ذلك الوقت دون ما قبله ثم إن ذلك الشرط لما كان شرطا للحدوث فقط وكان غنيا في وجوده عن ذلك الشيء استحال أن يكون عدم ذلك الشرط مؤثرا في عدم ذلك الشيء، ثم لما اتفق أن كان ذلك الشرط مستعدا لأن يكون آلة للنفس في تحصيل الكمالات والنفس لذاتها مشتاقة إلى الكمال لا جرم حصل للنفس شوق طبيعي إلى التصرف في ذلك البدن والتدبير فيه على الوجه الأصلح ومثل ذلك لا يمكن أن يكون عدمه علة لعدم ذلك الحادث بل ذهب الفلاسفة إلى استحالة انعدام النفس وبرهنوا على ذلك بما برهنوا وعندنا لا استحالة في ذلك.

Şayet: 'Siz bedeni nefsin hudûsuna illet kılmadınız mı?' denilirse, şöyle deriz: Açıklanmıştır ki fâil değişimden münezzeh olup da kendisinden daha önce sâdır olmayan bir fiil sonradan sâdır olduğunda, bu durum mutlaka hudûsun şartının o vakitte hâsıl olup daha öncesinde hâsıl olmamasından ileri gelir. Sonra bu şart yalnızca hudûsun şartı olup varlığında o şeyden müstağni olunca, o şartın yokluğunun o şeyin yokluğunda müessir olması imkânsız olmuştur. Sonra bu şartın, nefis için kemalleri elde etmede bir âlet olmaya hazır olması ve nefsin de zâtı gereği kemale müştak olması ittifak edince, şüphesiz nefiste o bedende en uygun veçhile tasarruf etmeye ve onu sevk ve idare etmeye dair fıtrî bir şevk hâsıl olmuştur. İşte böylesi bir şeyin yokluğunun, o hâdisin yokluğuna illet olması mümkün değildir. Hatta felsefeciler nefsin yok olmasının imkânsız olduğu görüşüne gitmiş ve buna dair getirdikleri delilleri ortaya koymuşlardır; bizce ise bunda bir imkânsızlık yoktur.

«البحث الخامس في تمايز الأرواح بعد مفارقتها الأبدان» نص ابن القيم على أن كل روح تأخذ من بدنها صورة تتميز بها عن غيرها وأن تمايز الأرواح أعظم من تمايز الأبدان إلا أنه زعم أنه لا يمكن التمايز بينها على القول بأنها جوهر مجرد عن المادة وفيه نظر فإن القائلين بذلك قائلون بالتمايز أيضا باعتبار ما يحصل لها من التعلق بالبدن أو بنحو آخر من التمايز، وذكر الشيخ إبراهيم الكوراني في بعض رسائله أن الأرواح بعد مفارقتها أبدانها المخصوصة تتعلق بأبدان أخر مثالية حسبما يليق بها وإلى ذلك الإشارة بالطير الخضر

«Beşinci İnceleme: Bedenlerden ayrıldıktan sonra ruhların birbirinden temayüz etmesi»: İbnü'l-Kayyim her ruhun bedeninden kendisiyle diğerlerinden temayüz edeceği bir suret aldığını ve ruhların temayüzünün bedenlerin temayüzünden daha büyük olduğunu açıkça ifade etmiştir; ancak o, ruhun maddeden mücerred bir cevher olduğu görüşüne göre ruhlar arasında temayüzün mümkün olamayacağını iddia etmiştir. Bunda düşünülecek yön vardır; zira bu görüşü savunanlar, bedenle olan taallukundan hâsıl olan şeyler itibarıyla veya temayüzün başka bir şekliyle de temayüzün gerçekleştiğini söylemektedirler. Şeyh İbrâhim el-Kûrânî bazı risalelerinde, ruhların kendilerine has bedenlerinden ayrıldıktan sonra kendilerine layık olan başka misalî bedenlere taalluk ettiğini zikretmiştir;

في حديث الشهداء ففي صحيح مسلم عن ابن مسعود أن

şehitler hadisindeki yeşil kuşlar ile buna işaret edilmiştir. Nitekim Sahîh-i Müslim'de İbn Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre

أرواح الشهداء في أجواف طير خضر،

şehitlerin ruhları yeşil kuşların karınlarındadır.

وأخرج سعيد بن منصور عن مكحول عن النبي ﷺ أن ذراري المؤمنين أرواحهم في عصافير في شجر في الجنة

Saîd b. Mansûr Mekhûl'den, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Müminlerin [küçük yaşta ölen] çocuklarının ruhları cennetteki ağaçlarda bulunan kuşlardadır.»

أي إنها تكون في أبدان على تلك الصور، ويؤيد ذلك

Yani onlar bu suretlerdeki bedenlerdedir. Bunu şu da teyit etmektedir:

رواية ابن ماجة عن ابن مسعود أرواح الشهداء عند الله تعالى كطير خضر

İbn Mâce'nin İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiği: «Şehitlerin ruhları Allah Teâlâ katında yeşil kuşlar gibidir» rivayeti