Binûn

İsrâ Suresi — 11. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وللبحث في ذلك مجال.

Bu hususta inceleme ve tartışmaya yer vardır.

ومذهب الإمام أبي حنيفة عدم جواز جمع صلاتي الظهر والعصر في وقت إحداهما والمغرب والعشاء كذلك مطلقا إلا بعرفات فيجمع فيها بين الظهر والعصر بسبب النسك وإلا بمزدلفة فيجمع فيها بين المغرب والعشاء بسبب ذلك أيضا واستدل بما استدل. وفي الصحيحين وسنن أبي داود وغيره ما لا يساعده على التخصيص، وأنت تعلم أن الاحتياط فيما ذهب إليه الإمام رضي الله تعالى عنه فالمحتاط لا يخرج صلاة الظهر مثلا عن وقتها المتيقن الذي لا خلاف فيه إلى وقت فيه خلاف، وقد صرح غير واحد بأنه إذا وقع التعارض يقدم الأحوط وتعارض الأخبار في هذا الفصل مما لا يخفى على المتتبع، هذا وزعم بعضهم أن المراد بالصلاة المأمور بإقامتها صلاة المغرب والتحديد المذكور بيان لمبدأ وقتها ومنتهاه على أن الغاية خارجة واستدل به على امتداده إلى غروب الشفق وهو خلاف ما

İmam Ebû Hanîfe'nin mezhebi; öğle ile ikindi namazlarının ikisinden birinin vaktinde cem' edilmesinin ve aynı şekilde akşam ile yatsı namazlarının da hiçbir surette mutlak olarak cem' edilmesinin caiz olmadığı yönündedir; ancak Arafat'ta menâsik sebebiyle öğle ile ikindi cem' edilir, bir de Müzdelife'de yine aynı sebeple akşam ile yatsı cem' edilir. [İmam] kendince deliller getirmiştir. Ancak Sahîhayn'da, Sünen-i Ebî Dâvûd'da ve diğer kaynaklarda onun bu tahsisine imkân vermeyen [rivayetler] vardır. Sen de bilirsin ki ihtiyat, İmam'ın radıyallâhu teâlâ anh benimsediği görüştedir. Zira ihtiyatlı davranan kimse, örneğin öğle namazını hakkında ihtilaf bulunmayan kesin vaktinden çıkarıp hakkında ihtilaf olan bir vakte ertelemez. Nitekim birden fazla âlim, tearuz (çelişki) vuku bulduğunda en ihtiyatlı olanın takdim edileceğini açıkça ifade etmiştir; bu fasıldaki rivayetlerin tearuzu ise araştıran kimseye gizli kalmaz. Bununla birlikte kimi âlimler, kılınması emredilen namazdan kastın akşam namazı olduğunu, zikredilen sınırlandırmanın da gaye (sınır) hariç tutulmak üzere vaktin başlangıcını ve sonunu beyan ettiğini ileri sürmüş ve bunu vaktin şafağın batışına kadar uzandığına delil getirmişlerdir; bu ise şunun hilafınadır:

ذهب إليه الإمام الشافعي رضي الله تعالى عنه في الجديد من أنه ينقضي بمضي قدر زمن وضوء وغسل وتيمم، وطلب خفيف وإزالة خبث مغلظ يعم البدن والثوب والمحل وستر عورة واجتهاد في القبلة وأذان وإقامة وألحق بهما سائر سنن الصلاة المتقدمة كتعمم وتقمص ومشي لمحل الجماعة وأكل جائع حتى يشبع وسبع ركعات ولعل الزمان الذي يسع كل هذا يزيد على زمن ما بين غروب الشمس وغروب الشفق أي شفق كان في أكثر الإعراض، ثم لا يخفى أنه إذا كان المراد من غسق الليل وقت العشاء وفسر الغسق باجتماع الظلمة وشدتها كان ذلك مؤيدا لما في ظاهر الرواية عن الإمام أبي حنيفة رضي الله تعالى عنه من أن أول وقت العشاء حين يغيب الشفق بمعنى البياض الذي يعقب الخمرة في الأفق الغربي لأن الظلمة لا تجتمع ولا تشتد ما لم يغب، ولا يأبى ذلك أن الأحاديث الصحيحة صريحة في أن أول وقتها حين يغيب الشفق وهو اللغة الحمرة المعلومة لأن تفسيره بالبياض قد جاء أيضا، وروي ذلك عن أبي بكر الصديق وعمر ومعاذ بن جبل وعائشة رضي الله تعالى عنهم أجمعين، ورواه عبد الرازق عن أبي هريرة وعن عمر بن عبد العزيز، وبه قال الأوزاعي والمزني وابن المنذر والخطابي، واختاره المبرد وثعلب، وما

İmam Şâfiî'nin radıyallâhu teâlâ anh cedîd (yeni) kavlinde benimsediği; abdest, gusül ve teyemmüm, hafif bir arama, bedeni, elbiseyi ve mekanı kaplayan galiz necasettin giderilmesi, avret yerinin örtülmesi, kıble için ictihad edilmesi, ezan ve kamet getirilmesi kadar bir sürenin geçmesiyle vaktin sona ereceğidir. Bunlara sarık sarmak, gömlek giymek, cemaat mahalline yürümek, aç kimsenin doyuncaya kadar yemesi ve yedi rekat namaz kılmak gibi namazdan önceki diğer sünnetler de eklenmiştir. Bütün bunları alacak kadar bir zaman, pek çok enlemde güneşin batışından şafağın -hangi şafak olursa olsun- batışına kadar olan süreden daha uzun sürebilir. Sonra gizli değildir ki şayet gecenin karanlığından (gasaki'l-leyl) maksat yatsı vakti ise ve 'gasak' karanlığın toplanıp koyulaşması olarak tefsir edilirse bu, İmam Ebû Hanîfe'den radıyallâhu teâlâ anh zâhirü'r-rivâyede nakledilen; yatsı vaktinin ilk başlangıcının, batı ufkunda kırmızılığı takip eden beyazlık anlamındaki şafağın kaybolduğu an olduğu görüşünü teyit eder. Zira o kaybolmadıkça karanlık toplanıp koyulaşmaz. Sahih hadislerin, vaktin başlangıcının şafağın kaybolduğu an olduğuna -ki dilde şafak bilinen kırmızılıktır- sarih olması buna engel teşkil etmez; zira onun beyazlık olarak tefsiri de varid olmuştur. Bu Ebû Bekir es-Sıddîk, Ömer, Muâz bin Cebel ve Âişe'den radıyallâhu teâlâ anhüm ecmaîn rivayet edilmiştir; Abdürrezzâk da bunu Ebû Hureyre'den ve Ömer bin Abdilazîz'den rivayet etmiştir. Evzâî, Müzenî, İbnü'l-Münzir ve Hattâbî de bunu söylemiş, Müberred ve Sa'leb de bunu tercih etmiştir. Ve...

رواه الترمذي عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه عن النبي ﷺ أنه قال: «أول وقت العشاء حين يغيب الأفق»

Tirmizî'nin Ebû Hureyre'den radıyallâhu teâlâ anh, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: "Yatsının ilk vakti, ufuk kaybolduğu zamandır" buyurduğuna dair yaptığı rivayet de...

ظاهر في كون الشفق البياض إذ لا غيبوبة للأفق إلا بسقوطه نعم ذهب صاحباه إلى أنه الحمرة وهو (١) قول ابن عباس وابن عمر رضي الله تعالى عنهم، ورواه أسد بن عمرو عن الإمام أيضا لكنه خلاف ظاهر الرواية عنه، والصحيح المفتي به عندنا ما جاء في ظاهر الرواية، وقد نص على ذلك المحقق ابن الهمام والعلامة قاسم وابن نجيم وغيرهما، وما قاله الإمام أبو المفاخر من أن الإمام رجع إلى قولهما وقال إنه الحمرة لما ثبت عنده من حمل عامة الصحابة إياه على ذلك وعليه الفتوى وتبعه المحبوبي وصدر الشريعة ليس بشيء لأن الرجوع لم يثبت ودون إثباته مع نقل الكافة عن الكافة خلافه خرط القتاد، وكذا دعوى حمل عامة الصحابة خلاف المنقول كما سمعت حتى أن البيهقي لم يرو أن الشفق الحمرة إلا عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما.

şafağın beyazlık olduğu konusunda açıktır; zira ufkun kaybolması ancak onun düşmesiyle (batmasıyla) olur. Evet, İmam'ın iki talebesi (İmâmeyn) şafağın kırmızılık olduğu görüşüne gitmişlerdir ki bu İbn Abbas ve İbn Ömer'in radıyallâhu teâlâ anhüm kavlidir. Esed bin Amr bunu İmam'dan da rivayet etmiştir; ancak bu, ondan gelen zâhirü'r-rivâyeye aykırıdır. Bizim katımızda sahih ve fetvaya esas olan, zâhirü'r-rivâyede gelendir. Muhakkik İbnü'l-Hümâm, Allâme Kāsım, İbn Nüceym ve başkaları bunu açıkça belirtmişlerdir. İmam Ebü'l-Mefâhir'in; İmam'ın onların görüşüne döndüğü, sahâbenin ekserisinin bunu böyle anladığı kendisince sabit olunca şafağın kırmızılık olduğunu söylediği ve fetvanın buna göre olduğu yönündeki sözü -ki Mahbûbî ve Sadruşşerîa da ona uymuştur- bir şey ifade etmez; zira rücû sabit olmamıştır. Bütün ulemanın bütünden aksini nakletmesi karşısında bunu ispat etmek ise deveye hendek atlatmaktan zordur. Aynı şekilde sahâbenin ekserisinin böyle anladığı iddiası da işittiğin gibi nakledilene aykırıdır; nitekim Beyhakî, şafağın kırmızılık olduğuna dair rivayeti yalnızca İbn Ömer'den radıyallâhu teâlâ anhümâ nakletmiştir.

وما

Nitekim...

رواه الدارقطني عنه قال قال رسول الله ﷺ «الشفق الحمرة فإذا غاب وجبت الصلاة»

Dârekutnî'nin ondan rivayet ettiğine göre o, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem: "Şafak kırmızılıktır; o kaybolduğunda namaz farz olur" buyurduğunu söylemiştir.

قال البيهقي والنووي فيه الصحيح أنه موقوف على ابن عمر رضي الله تعالى عنهما ومثل هذا الاختلاف الاختلاف في أول وقت العصر فقال الإمام: هو إذا صار ظل كل شيء مثليه بعد ظل الزوال وقالا: إذا صار ظل كل شيء مثله بعد ظل الزوال، وفتوى المحققين على قوله رحمة الله تعالى عليه بل قال ابن نجيم: إن الإفتاء بغيره لا يجوز وقد أطال الكلام في ذلك في رسالته رفع الغشاء عن وقتي العصر والعشاء وَقُرْآنَ الْفَجْرِ عطف على مفعول «أقم» أو نصب على الإغراء كما قال الزجاج وأبو البقاء والجمهور على الأول، والمراد بقرآن الفجر صلاته كما روي عن ابن عباس ومجاهد، وسميت قرآنا أي قراءة لأنها ركنها كما سميت ركوعا وسجودا وهذه حجة على ابن علية. والأصم في زعمهما أن القراءة ليست بركن في الصلاة قاله في الكشاف ورد بأن ذلك لا يدل على الركنية لجواز كون مدار التجوز كون القراءة مندوبة فيها وفي الكشف أنه مدفوع بأن العلاقة المعتبرة في إطلاق غير الصلاة وإرادة الصلاة هي علاقة الكل والجزء بدليل النظائر وهاهنا إذ ورد تجوزا فحمله على معلوم النظير من الاستقراء واجب على أن الندبية لا تصلح علاقة معتبرة إلا بالتكلف، وجعل، سبح بمعنى صلى لأن التسبيح بمعنى التنزيه البالغ والمصلى مسبح قولا بقراءة الفاتحة بل بالتكبير الواجب بالاتفاق وفعلا أيضا بالركوع والسجود مثلا الدالين على كمال التعظيم والتبجيل فهو الركن كله لا لأن التسبيح بمعنى

Beyhakî ve Nevevî bu [rivayet] hakkında şöyle demişlerdir: Sahih olan, bunun İbn Ömer’e radıyallâhu anhümâ mevkuf olmasıdır. Bu ihtilafın bir benzeri de ikindi vaktinin başlangıcındaki ihtilaftır. İmam [Ebû Hanîfe]: "Zeval gölgesinden sonra her şeyin gölgesi iki misline ulaştığı zamandır" demiştir. İmâmeyn (Ebû Yûsuf ve İmam Muhammed) ise: "Zeval gölgesinden sonra her şeyin gölgesi bir misline ulaştığı zamandır" demişlerdir. Muhakkik âlimlerin fetvası onun rahmetullâhi teâlâ aleyh görüşü üzerinedir; hatta İbn Nüceym: "Bundan başkasıyla fetva vermek caiz değildir" demiş ve Ref‘u’l-Ğışâ ‘an Vakteyi’l-‘Asr ve’l-‘İşâ adlı risalesinde bu konudaki sözü etraflıca uzatmıştır. { وَقُرْآنَ الْفَجْرِ } “Ve fecir vaktinde Kur'an [okumayı da yerine getir]” [ifadesi], { أَقِمِ } [emrinin] mef‘ûlüne (nesnesine) matuftur veya Zeccâc ve Ebu’l-Bekâ’nın dediği gibi iğrâ (teşvik) üzere mensûbdur. Cumhur ise birinci görüştedir. Fecir Kur'an'ından maksat, İbn Abbâs ve Mücâhid’den rivayet edildiği üzere fecir (sabah) namazıdır. [Namaz], onun bir rüknü olduğu için Kur'an yani kıraat olarak isimlendirilmiştir; tıpkı rükû ve sücûd (secde) olarak isimlendirildiği gibi. Bu, namazda kıraatin rükün olmadığını iddia eden İbn Uleyye ve el-Asamm aleyhine bir delildir. Bunu [Zemahşerî] el-Keşşâf’ta söylemiştir. Buna ise şöyle itiraz edilmiştir: Bu [isimlendirme] rükn oluşa delalet etmez; zira mecazın dayanağının, kıraatin namazda mendup olması ihtimali mevcuttur. el-Keşf’te ise buna şöyle cevap verildiği belirtilmiştir: Namaz dışındaki bir lafzın zikredilip de namazın kastedilmesinde muteber olan alaka, benzer örneklerin delaletiyle küll-cüz (bütün-parça) alakasıdır. Burada da [kelime] mecaz olarak vârid olduğuna göre, istikrâ (tümevarım) yoluyla bilinen benzerine hamledilmesi vaciptir. Kaldı ki mendubiyet, ancak bir zorlama ile muteber bir alaka olmaya elverişli olur. 'Sebbeha' (سَبَّحَ) [kelimesinin] 'namaz kıldı' anlamına kılınması da böyledir; çünkü tesbih, son derece tenzih etmek demektir. Namaz kılan kimse ise sözlü olarak Fâtiha kıraatiyle, hatta ittifakla vacip olan tekbirle, fiilî olarak da rükû ve secde gibi tam bir tazim ve tebcile delalet eden [fiillerle] tesbih etmektedir. Dolayısıyla bu, rüknün tamamıdır; yoksa tesbihin...

قول سبحان الله ليقال تجوز عن الصلاة بما هو مندوب فيها. وتعقب بأن الاكتفاء بعلاقة الندبية التي يقول بها الأصم وابن علية لا تكلف فيه فإن القرآن جزء من الصلاة الكاملة فيكون ذلك كالنظائر بلا ضرر ولا ضير، وبأن مذهبهما في التكبير غير معلوم فدعوى الاتفاق غير مسلمة منه ولو كان كما ذكره لكان الوجوب كافيا في علاقة أخرى وهي اللزوم وفيه بحث، وأبقى الجصاص القرآن على حقيقته وقال في الآية دلالة على وجوب القراءة في صلاة الفجر لأن التقدير فيها وأقم قرآن الفجر والأمر للوجوب ولا قراءة في ذلك الوقت واجبة إلا في الصلاة وزعم أن كون المعنى صلوا الفجر غلط من وجهين الأول أنه صرف عن الحقيقة بغير دليل، والثاني أن فَتَهَجَّدْ بِهِ فيما بعد يأباه إذ لا معنى للتهجد بصلاة الفجر، وفيه أن الدليل قائم وهو أَقِمِ لاشتهار أَقِمِ الصَّلاةَ دون أقم القراءة وضمير بِهِ فيما بعد يجوز أن يرجع إلى القرآن بمعناه الحقيقي استخداما وهو أكثر من أن يحصى ثم متى دلت الآية على وجوب القراءة في صلاة الفجر نصا كان ثبوت وجوبها في غيرها من الصلاة قياسا، وذكر بعضهم أن في التعبير عن صلاة الفجر بخصوصها بما ذكر إشارة إلى أنه يطلب فيها من تطويل القراءة ما لم يطلب في غيرها وهو حسن، وقال الإمام: إن في الآية دلالة على أنه يسن التغليس في صلاة الفجر لأنه أضيف فيها القرآن إلى الفجر على معنى أقم قرآن الفجر والأمر للوجوب والفجر أول طلوع الصبح لانفجار ظلمة الليل عن نور الصباح حينئذ ولذلك سمي الفجر فجرا فيقتضي ذلك وجوب إقامة صلاة الفجر أول الطلوع وحيث أجمع على عدم وجوب ذلك بقي الندب لأن الوجوب عبارة عن رجحان مانع الترك فإذا منع مانع من تحقق الوجوب كالإجماع هنا وجب أن يرتفع المنع من الترك وأن يبقى أصل الرجحان حتى تقل مخالفة الدليل.

"Sübhânallâh" demek anlamına geldiği için namazdan, namazda mendup olan bir şeyle mecaz yapıldığı söylenemez. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Asamm ve İbn Uleyye'nin benimsediği mendubiyet alakasıyla yetinmekte bir zorlama yoktur; zira Kur'an kâmil namazın bir parçasıdır ve hiçbir sakınca ve zarar olmaksızın benzerleri gibi olur. Ayrıca onların tekbir konusundaki mezhepleri bilinmemektedir, dolayısıyla ittifak iddiası ondan kabul edilemez. Şayet zikrettiği gibi olsaydı, vücûbiyet diğer bir alaka olan lüzum için kafi gelirdi; bu hususta da inceleme/tartışma vardır. Cessâs ise Kur'an'ı hakiki manasında bırakmış ve şöyle demiştir: Ayette sabah namazında kıraatin vacip olduğuna delalet vardır; zira buradaki takdir "ve ekim Kur'âne'l-fecr" (sabahın Kur'an'ını da ikame et) şeklindedir; emir ise vücub içindir ve o vakitte namaz haricinde vacip bir kıraat yoktur. Mananın "sabah namazını kılın" şeklinde olmasının iki yönden yanlış olduğunu iddia etmiştir: Birincisi, bunun delilsiz olarak hakiki manadan çevrilmiş olmasıdır. İkincisi ise sonraki { فَتَهَجَّدْ بِهِ } ibaresinin buna engel olmasıdır; zira sabah namazıyla teheccüd kılmanın bir anlamı yoktur. Buna karşı denilmiştir ki: Delil mevcuttur, o da "akımü'l-kırâete" değil "akımi's-salâte" kullanımının meşhur olması sebebiyle { أَقِمِ } emridir. Sonraki { بِهِ } zamirinin istihdâm yoluyla hakiki manasındaki Kur'an'a dönmesi caizdir ki bunun örnekleri sayılamayacak kadar çoktur. Sonra ayet sabah namazında kıraatin vücubuna nassen delalet edince, diğer namazlardaki vücubunun sübûtu kıyas yoluyla olur. Bazıları zikretmiştir ki sabah namazının özellikle bu şekilde ifade edilmesinde, onda diğer namazlarda istenmeyen ölçüde kıraati uzatmanın talep edildiğine bir işaret vardır ki bu güzel bir izahtır. İmam [Fahreddin er-Râzî] şöyle demiştir: Ayette sabah namazını tağlis ile (alacakaranlıkta) kılmanın sünnet olduğuna delalet vardır; zira ayette Kur'an, "sabahın Kur'an'ını ikame et" manasında fecire izafe edilmiştir, emir de vücub içindir. Fecir ise gecenin karanlığının sabahın aydınlığından yarılıp ayrıldığı an olması sebebiyle sabahın ilk doğuşudur; nitekim fecir bu sebeple 'fecir' diye isimlendirilmiştir. Bu durum, sabah namazını ilk doğuş anında ikame etmenin vacip olmasını gerektirir. Bunun vacip olmadığına icma edildiğine göre mendubiyet baki kalır. Çünkü vücub, terke engel olan bir tercihten ibarettir. Buradaki icma gibi vücubun tahakkukuna bir engel mani olduğunda, terke engel olma durumu kalkar ve delile muhalefet asgariye insin diye tercihin aslı baki kalır.

وأنت تعلم ما للعلماء من الخلاف في الباقي بعد رفع الوجوب، وما ذكر قول في المسألة لكنه لا يفيد المطلوب لأن صلاة الفجر اسم للصلاة المخصوصة سواء وقعت بغلس أم اسفار، والأخبار الصحيحة تدل على سنية الأسفار بها

Sen vücubun kalkmasından sonra geriye neyin kalacağı konusunda ulema arasındaki ihtilafı bilirsin. Zikredilen husus meselede bir görüştür; fakat matluba fayda vermez. Zira fecir namazı ister tağlis (alacakaranlıkta) ister isfar (aydınlıkta) vaktinde eda edilsin o özel namazın adıdır. Sahih rivayetler ise sabah namazını isfar vaktinde kılmanın sünnet olduğuna delalet etmektedir;

كخبر الترمذي وهو كما قال: حسن صحيح «أسفروا بالفجر فإنه أعظم للأجر»

Tirmizî'nin -kendisinin de belirttiği gibi hasen-sahih olan- şu hadisi gibi: "Sabah namazını aydınlıkta kılınız; zira bu ecir bakımından daha büyüktür."

وحمله على تبين الفجر حتى لا يكون شك في طلوعه ليس بشيء إذ ما لم يتبين لا يحكم بجواز الصلاة فضلا عن إصابة الأجر المفاد بآخر الخبر ولو حمل أعظم فيه على عظيم ورد أن المناسب في التعليل فإنه لا تصح الصلاة بدونه على أنه على ما فيه ينفيه رواية الطحاوي أسفروا بالفجر فكلما أسفرتم فهو أعظم الأجر أو لأجوركم أو كما قال، وروي بسنده الصحيح عن إبراهيم قال: ما اجتمع أصحاب رسول الله ﷺ على شيء ما اجتمعوا على التنوير، ومحال نظرا إلى علو شأنهم أن يجتمعوا على خلاف ما فارقهم عليه حبيبهم رسول الله ﵊.

Bunu, doğuşunda şüphe kalmayacak şekilde fecrin belirginleşmesine hamletmek bir şey ifade etmez; zira belirginleşmedikçe, hadisin sonunda ifade edilen ecre nail olmak şöyle dursun, namazın cevazına dahi hükmedilmez. Eğer oradaki "a'zam" (daha büyük) kelimesi "azîm" (büyük) manasına hamledilirse buna; gerekçelendirmede "zira onsuz namaz sahih olmaz" denmesinin daha münasip düşeceği itirazı gelir. Kaldı ki bu tevildeki sakıncayı Tahâvî'nin: "Sabah namazını aydınlıkta kılınız; ne kadar aydınlıkta kılarsanız ecir bakımından o kadar büyüktür -veya ecirleriniz için daha büyüktür-" -yahut buyurduğu gibi- rivayeti çürütmektedir. Sahih senediyle İbrâhim'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabı, sabah namazını aydınlıkta kılmak (tenvîr) üzerinde birleştikleri kadar hiçbir şey üzerinde birleşmediler." Onların şanlarının yüceliği göz önüne alındığında, habibleri Resûlullah'ın aleyhisselâm kendilerini üzerinde bıraktığı halin aksine icma etmeleri imkansızdır.

وفي الصحيحين عن ابن مسعود وما رأيت رسول الله ﷺ صلى صلاة لميقاتها إلا صلاتين صلاة المغرب والعشاء بجمع وصلى الفجر يومئذ قبل ميقاتها مع أنه كان بعد الفجر كما يفيده لفظ البخاري

Sahîhayn'da İbn Mes'ûd'dan şöyle nakledilmiştir: "Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem iki namaz müstesna hiçbir namazı vaktinin dışında kıldığını görmedim; Cem'de (Müzdelife'de) akşam ile yatsı namazı, bir de o gün sabah namazını vaktinden önce kıldı." Halbuki Buhârî'nin lafzının ifade ettiği üzere bu, fecirden sonra idi.

فيكون المراد قبل ميقاتها الذي اعتاد الأداء فيه، والظاهر أنه ﵊ لم يكن يعتاد التغليس إلا أنه فعله يومئذ ليمتد الوقوف، ونحن نقول بسنيته بفجر جمع لهذا الحديث.

Dolayısıyla maksat, eda etmeyi adet edindiği vaktinden öncedir. Zahir olan odur ki o aleyhisselâm tağlisi (alacakaranlığı) adet edinmezdi; ancak vakfe süresi uzasın diye o gün öyle yapmıştır. Biz de bu hadis sebebiyle Müzdelife fecrinde [tağlisin] sünnet olduğunu söylemekteyiz.

وخبر عائشة رضي الله تعالى عنها «كان ﷺ يصلي الصبح بغلس فتشهد معه نساء ملتفعات بمروطهن ثم يرجعن إلى بيوتهن ما يعرفهن أحد من الغلس»

Âişe'nin radıyallâhu teâlâ anhâ şu hadisine gelince: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sabah namazını alacakaranlıkta kılardı; örtülerine bürünmüş kadınlar da onunla birlikte [namaza] katılırlardı, sonra alacakaranlıktan dolayı kimse onları tanıyamadan evlerine dönerlerdi."

حمل الغلس فيه بعض أصحابنا على غلس داخل المسجد، ويأباه قولها: ثم يرجعن إلى بيوتهن ما يعرفهن أحد من الغلس إذ لا يمكن حمل هذا الغلس المانع من معرفتهن في طريق رجوعهن إلى بيوتهن على غلس داخل المسجد، وكون المراد ما يعرفهن أحد في داخل المسجد من الغلس خلاف الظاهر على تقدير جعل الجملة حالا من ضمير يرجعن.

Bazı ashabımız (Hanefî âlimlerimiz) buradaki 'gales'i (alacakaranlığı) mescidin içindeki karanlığa hamletmişlerdir; fakat onun "Sonra alacakaranlıktan dolayı kimse onları tanıyamadan evlerine dönerlerdi" sözü buna engeldir; zira evlerine dönüş yolunda tanınmalarına mani olan bu alacakaranlığı mescidin içindeki karanlığa hamletmek mümkün değildir. Cümlenin "yercı'ne" (dönerler) fiilinin zamirinden hal yapılması takdirinde, kastın 'mescidin içinde kimse onları alacakaranlıktan tanıyamazdı' şeklinde olması zahire aykırıdır.

والظاهر ما أشرنا إليه، وكذا جعل الجملة حالا من نساء أو صفة لها كأنه قيل فتشهد معه نساء ملتفعات بمروطهن ما يعرفهن أحد من الغلس ثم يرجعن إلى بيوتهن، وقيل كان ذلك في يوم غيم، ويبعده كان فإنها شائعة الاستعمال فيما كان يداوم عليه ﵊، وقيل هو منسوخ كما يدل عليه اجتماع الصحابة على التنوير، ويبعد ذلك أن النسخ يقتضي سابقية وجود المنسوخ، وقول ابن مسعود: ما رأيت إلخ يفيد أن لا سابقية له. وقال بعضهم: ترجح في الأخبار المتعارضة هنا رواية الرجال خصوصا مثل ابن مسعود فإن الحال أكشف لهم في صلاة الجماعة فتأمل.

Zahir olan bizim işaret ettiğimizdir. Cümlenin "nisâun" kelimesinden hal yahut sıfat kılınması da böyledir; sanki "Onunla birlikte örtülerine bürünmüş, alacakaranlıktan kimsenin tanıyamadığı kadınlar hazır bulunur, sonra evlerine dönerlerdi" denilmiş gibi olur. Bunun bulutlu bir günde olduğu da söylenmiştir; fakat "kâne" lafzı bunu uzak kılmaktadır, zira o aleyhisselâm'ın devam ettiği hususlarda yaygın olarak kullanılır. Sahabenin tenvir üzerinde birleşmesinin gösterdiği gibi bunun mensuh olduğu da söylenmiştir; ancak neshin mensuhun daha önce var olmasını gerektirmesi ve İbn Mes'ûd'un "Görmedim..." sözünün ise bunun bir önceliğinin bulunmadığını ifade etmesi bu ihtimali uzaklaştırmaktadır. Kimi âlimler ise şöyle demiştir: Buradaki tearuz eden rivayetlerde, özellikle cemaat namazında durum kendilerine daha aşikar olan İbn Mes'ûd gibi erkeklerin rivayeti tercih edilir; iyi düşün.

وذكر الطحاوي أن الذي ينبغي الدخول في الفجر وقت التغليس والخروج وقت الأسفار، وهو قول الإمام أبي حنيفة وصاحبيه وهو خلاف ما يذكره الأصحاب عنهم من البدء والختم في الأسفار وهو الذي يفيده حديث الترمذي وغيره والله تعالى أعلم، ثم إن صلاة الفجر وإن كانت إحدى الصلوات الخمس التي فرضت ليلة الإسراء عليه ﷺ وعلى أمته ودلت هذه الآية على وجوب إقامتها كذلك إلا أنه ﵊ لم يصلها صبح تلك الليلة لعدم العلم بكيفيتها حينئذ وإنما علم الكيفية بعد.

Tahâvî, yapılması gerekenin sabah namazına tağlis (alacakaranlık) vaktinde girip isfar (aydınlık) vaktinde çıkmak olduğunu zikretmiştir; bu İmam Ebû Hanîfe ile iki talebesinin kavlidir. Bu ise ashabın (Hanefî fukahasının) onlardan naklettiği; namaza isfar vaktinde başlayıp isfar vaktinde bitirme görüşünün hilafınadır ki Tirmizî ve diğerlerinin hadisinin ifade ettiği de budur; doğrusunu Allah Teâlâ bilir. Sonra sabah namazı, İsrâ gecesinde kendisine sallallâhu aleyhi ve sellem ve ümmetine farz kılınan beş vakit namazdan biri olmasına ve bu ayet de aynı şekilde ikame edilmesinin vücubuna delalet etmesine rağmen o aleyhisselâm, o sırada keyfiyeti bilinmediği için o gecenin sabahında bu namazı kılmamış; keyfiyeti ancak daha sonra öğrenmiştir.

وقد قدمنا قريبا أن البداءة وقعت في صلاة الظهر إشارة إلى أن دينه ﵊ سيظهر على الأديان ظهورها على بقية الصلوات، ونوه سبحانه هنا بشأن صلاة الفجر بقوله ﷿:

Kısa bir süre önce, onun aleyhisselâm dininin diğer dinlere galip geleceğine (zuhur edeceğine) -öğle namazının diğer namazlara üstünlüğü gibi- bir işaret olmak üzere ilk başlananın öğle namazı olduğunu belirtmiştik. Sübhânehu ve Teâlâ burada aziz ve celil olan şu buyruğuyla sabah namazının şanını yüceltmiştir:

إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ حيث لم يقل سبحانه إنه كانَ مَشْهُوداً

Sübhânehu “innehu” (şüphesiz o) demeyip { إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا } “Çünkü sabah Kur'an'ı şahitlidir.” [buyurmuştur].

أخرج أحمد والنسائي وابن ماجه والترمذي والحاكم وصححاه وجماعة عن أبي هريرة عن النبي ﷺ أنه قال في تفسير ذلك: تشهده ملائكة الليل وملائكة النهار،

Ahmed, Nesâî, İbn Mâce, Tirmizî, Hâkim -her ikisi de sahih olduğunu belirtmiştir- ve bir topluluk Ebû Hureyre'den, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem bunun tefsirinde şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: "Ona gece melekleri ile gündüz melekleri şahitlik eder."

وفي الصحيحين عنه رضي الله تعالى عنه أنه قال: «قال النبي ﷺ تجتمع ملائكة الليل وملائكة النهار في صلاة الفجر

Sahîhayn'da yine ondan radıyallâhu teâlâ anh şöyle dediği nakledilmiştir: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Gece melekleri ile gündüz melekleri sabah namazında bir araya gelirler' buyurdu."

ثم قال أبو هريرة: «اقرؤوا إن شئتم وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً» .

Sonra Ebû Hureyre: "Dilerseniz { وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا } “Sabah Kur'an'ını da [kıl]. Çünkü sabah Kur'an'ı şahitlidir” [ayetini] okuyun" dedi.

والمراد بهؤلاء الملائكة الكتبة والحفظة فتنزل ملائكة النهار وتصعد ملائكة الليل وتلتقي الطائفتان في ذلك الوقت، وكذا تلتقي الطائفتان وأمر النزول والصعود على العكس وقت العصر كما جاء في الآثار، وهذا مما يعكر على الإمام في زعمه أن هذا أيضا دليل قوي على أن التغليس أفضل من التنوير لأن الإنسان إذا شرع في الصلاة من أول الصبح يكون ملائكة الليل حاضرين لبقاء الظلمة فإذا امتدت الصلاة بسبب ترتيل القراءة وتكثيرها زالت الظلمة وظهر الضوء وحضر ملائكة النهار فإنه يلزمه على هذا البيان الذي لا يروج إلا على الصبيان القول بأن تأخير صلاة العصر إلى أن يزول الضوء وتظهر الظلمة وهو لا يقول به بل لا يقول به أحد.

Bu meleklerden maksat yazıcı ve koruyucu meleklerdir; gündüz melekleri iner, gece melekleri yükselir ve o vakitte iki taife karşılaşır. Eserlerde (hadislerde) geçtiği üzere ikindi vaktinde de iniş ve yükseliş aksi yönde olmak üzere iki taife yine karşılaşır. Bu durum, İmam'ın [Fahreddin er-Râzî'nin] bunun da tağlisin tenvirden daha faziletli olduğuna dair kuvvetli bir delil olduğu yönündeki iddiasını zedelemektedir; zira ona göre insan sabahın başlangıcında namaza başladığında karanlığın sürmesi sebebiyle gece melekleri hazır bulunur, kıraatin tertil üzere yapılması ve çoğaltılması sebebiyle namaz uzayınca karanlık zail olup aydınlık ortaya çıkar ve gündüz melekleri hazır bulunur. Halbuki ancak çocukları kandırabilecek bu izaha göre onun, ikindi namazını aydınlığın kaybolup karanlığın ortaya çıkmasına kadar geciktirmeyi söylemesi gerekir; oysa ne o ne de bir başkası bunu söylemektedir.

وهل الطائفة التي تشهد اليوم مثلا تشهد غدا أو كل يوم تشهد طائفة أخرى لم تشهد قبل ولا تشهد بعد فيه خلاف، وسيأتي الكلام إن شاء الله تعالى فيما يتعلق بذلك.

Örneğin bugün şahit olan taifenin yarın da şahit olup olmayacağı veya her gün daha önce şahit olmamış ve sonradan da şahit olmayacak başka bir taifenin mi şahit olacağı hususunda ihtilaf vardır; buna dair açıklama inşâallâhu teâlâ gelecektir.

وقيل يشهد الكثير من المصلين في العادة، وقيل من حقه أن تشهده الجماعة الكثيرة، وقيل تشهده وتحضر فيه شواهد القدرة من تبدل الضياء بالظلمة والانتباه بالنوم الذي هو أخو الموت، وهو احتمال أبداه الإمام وبسط الكلام فيه، ثم قال: وهذا المراد من قوله تعالى إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً ثم ذكر احتمال كون المراد مشهودا بالجماعة الكثيرة وبسط الكلام أيضا في تحقيقه، وأنت تعلم أنه لا وجه للحصر المدلول عليه بقوله: وهذا هو المراد، ثم إبداء ذلك الاحتمال على أنه بعد ما صح تفسير النبي ﷺ له بما سمعت لا ينبغي أن يقال في غيره هذا هو المراد، ولا يخفى ما في هذه الجملة من الترغيب والحث على الاعتناء بأمر صلاة الفجر لأن العبد في ذلك الوقت مشيع كراما ومتلقى كراما فينبغي أن يكون على أحسن حال يتحدث به الراحل ويرتاح له النازل.

Âdet olduğu üzere ona çok sayıda cemaatin şahitlik ettiği de söylenmiştir. Çok sayıda cemaatin ona şahitlik etmesinin onun hakkı olduğu da söylenmiştir. Karanlığın yerini aydınlığa, ölümün kardeşi olan uykunun yerini uyanıklığa bırakması gibi kudret şahitlerinin onda müşahede edilip hazır bulunduğu da söylenmiştir ki bu, İmam'ın [Râzî'nin] ortaya koyduğu ve üzerinde sözü uzattığı bir ihtimaldir. Ardından şöyle demiştir: "Allah Teâlâ'nın { إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا } buyruğundan kastedilen budur." Sonra çok sayıda cemaatin şahitliği ihtimalini zikredip bunun tahlilinde de sözü uzatmıştır. Sen bilirsin ki onun "Kastedilen budur" sözüyle ifade edilen hasrın ve ardından o ihtimali ortaya koymasının bir veçhi yoktur; zira Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem bunu işittiğin şekilde tefsir etmesi sahih olduktan sonra başkası hakkında "kastedilen budur" denilmesi uygun düşmez. Bu cümlede sabah namazına özen göstermeye yönelik teşvik ve yönlendirmenin varlığı gizli değildir; çünkü kul o vakitte şerefli [melekler] tarafından uğurlanmakta ve şerefli [melekler] tarafından karşılanmaktadır; dolayısıyla ayrılanın [övgüyle] anlatacağı, gelenin de hoşnut olacağı en güzel hal üzere bulunması gerekir.

وَمِنَ اللَّيْلِ قيل أي وعليك بعض الليل، وظاهره أنه من باب الإغراء كما نقل عن الزجاج وأبي البقاء في قوله تعالى: وَقُرْآنَ الْفَجْرِ وتعقبه أبو حيان بأن المغرى به لا يكون حرفا، ولا يجدي نفعا كون من للتبعيض لأن ذلك لا يجعلها اسما ألا ترى إجماع النحاة على أن واو مع حرف وإن قدرت بمع، وأجيب بأنه يحتمل أن يكون القائل بذلك قائلا باسمية مِنَ في مثل ذلك كما قالوا باسمية الكاف في نحو فَجَعَلَهُمْ كَعَصْفٍ مَأْكُولٍ [الفيل: ٥] وعن في نحو من عن يمين تارة وشمالي وعلى نحو من عليه، وكذا القائل بأن ذلك نصب على الظرفية بمقدر أي وقم بعض الليل، واختار الحوفي أن من متعلقة بفعل دل عليه معنى الكلام أي وأسهر من الليل فالفاء في قوله تعالى:

{ وَمِنَ اللَّيْلِ } "Gecenin bir kısmında da..." [ifadesi için] denilmiştir ki: Yani "Gecenin bir kısmı senin üzerine olsun." Zahiri, Zeccâc ve Ebü'l-Bekā'dan Allah Teâlâ'nın { وَقُرْآنَ الْفَجْرِ } buyruğu hakkında nakledildiği üzere iğrâ (teşvik) kabilinden olduğudur. Ebû Hayyân buna, iğrâ olunan şeyin harf olamayacağı şeklinde itiraz etmiştir. "Min" (مِن) edatının teb'îz (kısmîlik) ifade etmesi de fayda vermez; zira bu onu isim kılmaz. Görmez misin ki nahivciler, "ma'a" (ile) anlamında takdir edilse bile mâiyyet vâv'ının harf olduğu hususunda icma etmişlerdir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bunu söyleyen kimsenin, { فَجَعَلَهُمْ كَعَصْفٍ مَأْكُولٍ } ayetindeki "kâf"ın, "min 'an yemînin târaten ve şimâlî" ifadesindeki "an"ın ve "min aleyhi" ifadesindeki "alâ"nın isim olduğunu söyledikleri gibi bu kabil yerlerde "min" edatının isim olduğunu benimsemiş olması muhtemeldir. Aynı şekilde bunun mukadder bir fiille zarfiyyet üzere mensup olduğunu söyleyen kimse de "Gecenin bir kısmında kalk" takdirini yapmıştır. Havfî ise "min"in sözün manasının delalet ettiği bir fiile müteallık olduğunu tercih etmiştir ki takdiri "Gecenin bir kısmında uykusuz kal" şeklindedir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğundaki fâ (ف) ise:

فَتَهَجَّدْ بِهِ إما عاطفة على ذلك المقدر أو مفسرة بناء على أنه من أسلوب وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ [البقرة: ٤٠] وفي الكشف أن الإغراء هو الظاهر هاهنا بخلافه فيما تقدم لأن النصب على التفسير والصلات مختلفة لا يتضح كل الاتضاح، ومعنى الإغراء من السابق واللاحق تتعاضد الأدلة عليه، وفيه منع ظاهر، والتهجد على ما نقل عن الليث الاستيقاظ من النوم للصلاة ويطلق على نفس الصلاة بعد القيام من النوم ليلا يقال: تهجد أي صلى في الليل بعد الاستيقاظ وكذا هجد وهذا يقتضي سابقية النوم في تحقق التهجد فلو لم ينم وصلى ما شاء لا يقال له تهجد، وهو المروي عن مجاهد والأسود وعلقمة وغيرهم، وقال المبرد: هو السهر للصلاة أو لذكر الله تعالى، وقيل: السهر للطاعة وظاهره عدم اشتراط سابقية النوم في تحققه، والمشهور أن ذلك يسمى قياما وما بعد النوم يسمى تهجدا، وأغرب الحجاج بن عمرو المازني فإنه روي عنه أنه قال: أيحسب أحدكم إذا قام من الليل فصلى حتى يصبح أنه قد تهجد إنما التهجد الصلاة بعد الرقاد ثم صلاة أخرى بعد رقدة ثم صلاة أخرى بعد رقدة هكذا كانت صلاة رسول الله ﷺ وأنا أقول: إن تخلل النوم بين الصلوات جاء في صحيح مسلم من رواية حصين عن حبيب بن أبي ثابت، وهي مما استدركها الدارقطني على مسلم لاضطرابها فقد قال وروي عنه على سبعة أوجه وخالف فيه الجمهور يعني الخبر الذي فيه تخلل النوم، والكثير من الروايات ليس فيه ذلك فليحفظ. واشترط أن لا تكون الصلاة إحدى الخمس فلو نام عن العشاء ثم قام فصلاها لا يسمى متهجدا ولا ضرر في كونها واجبة كأن نام عن الوتر ثم قام إليها، وفي القاموس الهجود النوم كالتهجد وتهجد استيقظ كهجد ضد، وقال ابن الأعرابي: هجد الرجل صلى من الليل وهجد نام بالليل، وقال أبو عبيدة: الهاجد النائم والمصلي، وفي مجمع البيان أنه يقال هجدته إذا أنمته، وعليه قول لبيد:

{ فَتَهَجَّدْ بِهِ } “onunla teheccüd kıl” buyruğundaki [fâ], ya o mukadder fiile matuftur yahut { وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ } üslubundan olduğu kabulüne dayanılarak tefsiriyyedir. el-Keşf'te; önceki ayetin aksine burada iğrânın zahir olduğu, zira tefsir üzere nasb ve sıla harflerinin farklı olmasının tam olarak açıklık taşımadığı, iğrâ manasını ise önceki ve sonraki ifadelerdeki delillerin desteklediği ifade edilmiştir; ancak bunda açık bir itiraz vardır. Leys'ten nakledildiğine göre teheccüd, namaz kılmak için uykudan uyanmaktır; gece uykudan kalktıktan sonra bizzat namazın kendisine de bu isim verilir. "Teheccede" yani uyanmanın ardından gece namaz kıldı denilir, aynı şekilde "hecede" de denir. Bu durum teheccüdün tahakkuku için uykunun önceden geçmiş olmasını gerektirir; şayet uyumayıp dilediği kadar namaz kılsa ona teheccüd denmez. Mücâhid, Esved, Alkame ve başkalarından rivayet edilen de budur. Müberred şöyle demiştir: O, namaz veya Allah Teâlâ'yı zikir için uykusuz kalmaktır. İtaat için uykusuz kalmaktır da denilmiştir ki zahiri bunun tahakkukunda uykunun önceliğinin şart koşulmamasıdır. Meşhur olan ise buna 'kıyâm' denmesi, uykudan sonrakine ise 'teheccüd' denmesidir. Haccâc bin Amr el-Mâzinî ise garip bir görüş belirterek ondan şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Sizden biri gece kalkıp sabaha kadar namaz kıldığında teheccüd kıldığını mı sanır? Teheccüd ancak uykudan sonra namaz kılmak, sonra bir uyku çekip yine namaz kılmak, sonra yine bir uyku çekip yine namaz kılmaktır; Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem namazı böyleydi." Ben de derim ki: Namazların arasında uykuya dalınması Sahîh-i Müslim'de Husayn'ın Habîb bin Ebî Sâbit'ten rivayetinde geçmektedir; bu rivayet muztarib olması sebebiyle Dârekutnî'nin Müslim'e yönelttiği istidraklardandır. Nitekim o şöyle demiştir: Ondan yedi vecih üzere rivayet edilmiş ve bunda cumhura muhalefet edilmiştir; yani içinde uykunun araya girmesi zikredilen rivayette. Rivayetlerin pek çoğunda ise bu yoktur; bu husus hatırda tutulmalıdır. Namazın beş vakit farzdan biri olmaması şart koşulmuştur; şayet yatsıyı kılmadan uyur da sonra kalkıp onu kılarsa teheccüd kılmış sayılmaz. Ancak vitir kılmadan uyuyup sonra kalkıp onu kılması gibi vacip bir namaz olmasında sakınca yoktur. el-Kāmûs'ta [şöyle geçer]: Hucûd (الهجود), teheccüd gibi uyumak demektir; teheccede (تهجد) ise hecede (هجد) gibi zıt anlamlı olarak uyandı demektir. İbnü'l-A'râbî şöyle demiştir: "Hecede'r-raculü", gece namaz kıldı; "hecede" ise gece uyudu demektir. Ebû Ubeyde: "Hâcid, hem uyuyan hem de namaz kılan kimsedir" demiştir. Mecma'u'l-Beyân'da "Onu uyuttuğumda heccedtühû (هجدته) denir" diye geçmektedir; Lebîd'in şu sözü de bu kabildendir:

قلت هجدنا فقال طال السرى ونقل عن ابن برزخ أنه يقال: هجدته إذا أيقظته ومصدر هذا التهجيد، وصرح في القاموس بأنه من الأضداد أيضا.

"Ona 'uyuduk' dedim, o da 'gece yürüyüşü uzadı' dedi." İbn Berzah'tan nakledildiğine göre "Onu uyandırdığımda heccedtühû (هجدته) denir" ki bunun masdarı tehcîddir (التهجيد). el-Kāmûs'ta bunun da zıt anlamlı kelimelerden (ezdâd) olduğu açıkça belirtilmiştir.

وذكر بعضهم أن المعروف في كلام العرب كون الهجود بمعنى النوم وفسر التهجد بترك الهجود أي النوم على أن التفعل للسلب كالتأثم والتحنث وهو مأخذ من فسره بالاستيقاظ، ويجوز أن يقال: إن التفعل للتكلف أي تكلف الهجود بمعنى اليقظة، ورجح هذا بأن مجيء التفعل للتكلف أكثر من مجيئه للسلب.

Bazıları, Arap kelamında bilinenin hücûdun uyku manasına gelmesi olduğunu zikretmiş ve teheccüdü hücûdu yani uykuyu terk etmek olarak tefsir etmişlerdir; tefe‘‘ul kalıbı teessüm ve tehannüste olduğu gibi selb (giderme) içindir ki onu uyanmakla tefsir edenin dayanağı da budur. Şöyle denmesi de caizdir: Tefe‘‘ul tekellüf (zahmet çekme) içindir; yani uyanıklık manasındaki hücûda katlanmaktır. Tefe‘‘ul kalıbının tekellüf için gelişinin selb için gelişinden daha fazla olması sebebiyle bu görüş tercih edilmiştir.

وعورض بأن استعمال الهجود في اليقظة مختلف في ثبوته وإن ثبت فهو أقل من استعماله في النوم، والضمير المجرور في بِهِ للقرآن من حيث هو لا بقيد إضافته إلى الفجر، واستدل بذلك على تطويل القراءة في صلاة التهجد، وقد صرح العلماء بندب ذلك،

Buna, hücûdun uyanıklık manasında kullanımının sübutunda ihtilaf bulunduğu, şayet sabit olsa bile uyku anlamındaki kullanımından daha az olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir. { بِهِ } ifadesindeki mecrur zamir, fecire izafeti kaydı olmaksızın bizatihi Kur'an'a aittir. Bununla teheccüd namazında kıraati uzatmaya delil getirilmiştir; nitekim ulema bunun mendup olduğunu açıkça ifade etmiştir.

وفي صحيح مسلم من حديث حذيفة «صليت وراء النبي ﷺ ذات ليلة فافتتح البقرة فقلت يركع عند المائة ثم مضى فقلت يصلي بها في ركعة فمضى فقلت يركع بها ثم افتتح النساء فقرأها ثم افتتح آل عمران فقرأها يقرأ مترسلا إذا مر بآية تسبيح سبح» الخبر

Sahîh-i Müslim'de Huzeyfe hadisinde [şöyle nakledilmiştir]: "Bir gece Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem arkasında namaz kıldım; Bakara sûresine başladı. Yüzüncü ayette rükûya gider dedim, devam etti. Bununla bir rekat kılacak dedim, devam etti. Bununla rükûya varacak dedim, sonra Nisâ sûresine başlayıp onu okudu, sonra Âl-i İmrân sûresine başlayıp onu okudu; tane tane okuyor, tesbih ayetine geldiğinde tesbih ediyordu..." [hadisin sonuna kadar].

ويجوز أن يكون للبعض المفهوم من قوله تعالى:

[Zamirin], Allah Teâlâ'nın şu buyruğundan anlaşılan 'bazı' (bir kısım) kelimesine ait olması da caizdir:

وَمِنَ اللَّيْلِ والباء للظرفية أي فتهجد في ذلك البعض.

{ وَمِنَ اللَّيْلِ } [buyruğundaki manaya ait olması caizdir] ve bâ (ب) harfi-i cerri zarfiyyet içindir; yani "O kısmın içinde teheccüd kıl" demektir.

وقال ابن عطية: هو عائد على الوقت المقدر في النظم الكريم أي قم وقتا من الليل فتهجد فيه نافِلَةً لَكَ فريضة زائدة على الصلوات الخمس المفروضة خاصة بك دون الأمة، ولعله الوجه في تأخير ذكرها عن ذكر صلاة الفجر مع تقدم وقتها على وقتها، واستدل به على أن ما أمر به ﷺ فأمته مأمورون به أيضا إلا أن يدل دليل على الاختصاص كما هنا ويدل على أن المراد ما ذكر ما أخرجه ابن جرير وابن أبي حاتم وابن مردويه عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال في ذلك يعني خاصة للنبي ﷺ أمر بقيام الليل وكتب عليه لكن صحح النون أنه نسخ عنه ﵊ فرضية التهجد ونقله أبو حامد من الشافعية وقالوا إنه الصحيح.

İbn Atıyye şöyle demiştir: "O, yüce nazımda takdir edilen vakte racidir; yani 'Gecenin bir vaktinde kalk ve onda teheccüd kıl' [demektir]." { نَافِلَةً لَكَ } "Sana mahsus bir nâfile olarak" yani ümmete değil yalnızca sana mahsus olarak, farz kılınan beş vakit namaza ilave bir farz [olarak kıl]. Vakti onun vaktinden önce olmasına rağmen bunun zikrinin sabah namazının zikrinden sonraya bırakılmasının vechi de belki budur. Bununla, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ne ile emrolunmuşsa -burada olduğu gibi hususiliğe bir delil bulunmadıkça- ümmetinin de onunla emrolunduğuna delil getirilmiştir. Kastedilenin bu zikredilen husus olduğuna; İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbas'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ naklettiği şu rivayet delalet etmektedir: "O, bu konuda yani gece namazı yalnızca Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem has kılınmış ve ona farz yazılmıştır demiştir." Fakat Nevevî, o aleyhisselâm'dan teheccüdün farziyetinin neshedildiğini tashihe kavuşturmuş; Şâfiîlerden Ebû Hâmid de bunu nakletmiş ve sahih olanın bu olduğunu söylemişlerdir.

وقيل الخطاب في لَكَ له ﷺ والمراد هو وأمته على حد الخطاب في أَقِمِ الصَّلاةَ فيما سبق أي فريضة زائدة على الصلوات الخمس لنفعكم ففيه دليل على فرضية التهجد عليه ﵊ وعلى أمته لكن نسخ ذلك في حق الأمة وبقي في حقه ﵊ بناء على ما أخرجه ابن أبي حاتم عن الضحاك قال: نسخ قيام الليل إلا عن النبي ﷺ أو ونسخ في حقه ﷺ أيضا بناء على الصحيح، وهو خلاف الظاهر جدا، ويجوز أن يراد بالنافلة الفضيلة إما لأنه ﵊ فضل على أمته بوجوبها وأن نسخ بعد أو لأنها فضيلة له ﷺ وزيادة في درجاته وليست بالنسبة إليه مكفرة للذنوب وسادّة للخلل الواقع في الفرائض كما أنها وسائر النوافل بالنسبة إلى الأمة كذلك لكونه ﵊ قد غفر له ما تقدم من ذنبه وما تأخر وفرائضه وسائر تعبداته واقعة على الوجه الأكمل.

{ لَكَ } "Sana" ifadesindeki hitabın ona sallallâhu aleyhi ve sellem yönelik olduğu, ancak daha önceki { أَقِمِ الصَّلاةَ } hitabında olduğu gibi kendisinin ve ümmetinin kastedildiği de söylenmiştir; yani "Sizin menfaatiniz için beş vakit namaza ilave bir farz" [demektir]. Bunda teheccüdün ona aleyhisselâm ve ümmetine farz olduğuna delil vardır; fakat İbn Ebî Hâtim'in Dahhâk'ten: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem müstesna gece namazı neshedildi" dediği rivayetine dayanılarak ümmet hakkında neshedilmiş, onun aleyhisselâm hakkında ise baki kalmıştır. Yahut sahih görüşe dayanılarak onun sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında da neshedilmiştir; bu ise zahire son derece aykırıdır. Nâfile ile faziletin kastedilmiş olması da caizdir; ya sonradan neshedilmiş olsa bile onun vacip kılınmasıyla ümmetine üstün kılındığı için yahut kendisinin sallallâhu aleyhi ve sellem geçmiş ve gelecek günahları bağışlandığı, farzları ve diğer ibadetleri en kâmil vecih üzere vuku bulduğu için -ümmet hakkında kendisi ve diğer nafileler günahlara kefaret ve farzlardaki eksiklikleri giderici olsa da- onun hakkında günahlara kefaret olmayıp sadece bir fazilet ve derecelerinde bir artış olması sebebiyledir.

وقد أخرج هذا الأخير البيهقي في الدلائل وابن جرير وغيرهما عن مجاهد، وابن أبي حاتم عن قتادة، وابن المنذر عن الحسن، واستحسنه الإمام، وضعفه الطبري، وجوز ابن عطية عموم الخطاب كما سمعت آنفا إلا أنه حمل نافلة على تطوعا وليس بشيء أيضا، وربما يختلج في بعض الأذهان بناء على ما تقدم عن أبي البقاء في قوله تعالى:

Bu son görüşü Beyhakî ed-Delâil'de, İbn Cerîr ve diğerleri Mücâhid'den; İbn Ebî Hâtim Katâde'den; İbnü'l-Münzir de Hasan'dan rivayet etmişlerdir. İmam [Râzî] bunu güzel bulmuş, Taberî ise zayıf görmüştür. İbn Atıyye az önce işittiğin gibi hitabın umumiliğini caiz görmüş, ancak nâfileyi 'tatavvu' (gönüllü nafile) manasına hamletmiştir ki bu da bir şey ifade etmez. Ebü'l-Bekā'dan daha önce Allah Teâlâ'nın şu buyruğu hakkında geçen izaha dayanılarak bazı zihinlere şöyle bir vehim gelebilir:

سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنا من أنه بتقدير اتبع سنة كما قال سبحانه: فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ [الأنعام: ٩٠] احتمال أن يكون قوله تعالى: أَقِمِ الصَّلاةَ إلخ بيانا للاتباع المأمور به، وهو متضمن للأمر بالصلوات الخمس، وقد كان الأنبياء عليهم الصلاة والسلام يصلونها على ما يدل قول جبريل ﵇ في خبر تعليمه ﵊ كيفية الصلاة بعد صلاته الخمس: هذا وقت الأنبياء من قبلك فإنه ظاهر في أنهم ﵈ كانوا يصلونها، غاية ما في الباب أنه على القول بأنها لم تجتمع لغير نبينا ﷺ وهو الصحيح يحتمل أن المراد أنه وقتهم على الإجمال وإن اختص من اختص منهم بوقت، حيث ورد أن الصبح لآدم، والظهر لداود، وفي رواية لإبراهيم، والعصر لسليمان، وفي رواية ليونس، والمغرب ليعقوب، وفي رواية لعيسى، والعشاء ليونس، وفي رواية لموسى ﵈ إلا أن ذلك لا يضر بل هو أنسب بالأمر باتباع سنة جميعهم، وقد استدل الإمام على أنه ﷺ أفضل من سائر الأنبياء ﵈ بقوله تعالى: «فبهداهم اقتده» من جهة أنه ﵊ أمر بالاقتداء بهدي جميعهم وامتثل ذلك فكان عنده من الهدى ما عند الجميع فيكون أفضل من كل واحد منهم، وحينئذ يقال معنى كون ذلك نافلة له ﵊ أنه زائد على الصلوات الخمس خاص به ﷺ دون سائر الأنبياء ﵈ المأمور باتباع سنتهم، وهو مما لا ينبغي أن يلتفت إليه ويعول عليه بل اللائق به أن يجعل من قبيل حديث النفس وتخيلها بحرا من مسك موجه الذهب فإن فساده تأصيلا وتفريعا مما لا يخفى على من له أدنى مسكة وأقل اطلاع، والله تعالى العاصم من الزلل والحافظ من الخطأ والخطل، وانتصاب نافِلَةً إما على المصدرية بتقدير تنفل وقدر الحوفي نفلناك أو بجعل تهجد بمعنى تنفل أو بجعل نافلة بمعنى تهجدا، فإن ذلك عبادة زائدة، وإما على الحال من الضمير الراجع إلى القرآن أي حال كونه صلاة نافلة كما

{ سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنَا } “Senden önce gönderdiğimiz peygamberlerimizin sünneti [olarak]” [ayetinin], Sübhânehu'nun { فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ } “Onların hidayetine uy” buyurduğu gibi "Sünnete uy" takdirinde olmasına dayanılarak; Allah Teâlâ'nın { أَقِمِ الصَّلَاةَ } ilh. buyruğunun emredilen ittibânın beyanı olması ve beş vakit namaz emrini içermesi ihtimali [zihinlere gelebilir]. Zira Cebrâîl'in aleyhisselâm, beş vakit namazı kıldırdıktan sonra ona aleyhisselâm namazın keyfiyetini öğretmesine dair hadisteki: "Bu, senden önceki peygamberlerin vaktidir" sözünün delalet ettiği üzere peygamberler aleyhimüssalâtü vesselâm bu namazları kılmaktaydılar. Nitekim bu söz, onların aleyhimüsselâm bu namazları kıldıkları konusunda açıktır. Mesele şu ki beş vakit namazın Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem dışındakilerde toplanmadığı görüşüne göre -ki sahih olan da budur- maksadın, içlerinden biri belirli bir vakitle tahsis edilmiş olsa bile bunun icmâlî olarak onların vakti olduğu muhtemeldir. Zira sabahın Âdem'e, öğlenin Dâvûd'a -bir rivayette İbrâhim'e-, ikindinin Süleyman'a -bir rivayette Yûnus'a-, akşamın Ya'kūb'a -bir rivayette Îsâ'ya-, yatsının Yûnus'a -bir rivayette Mûsâ'ya- aleyhimüsselâm ait olduğu rivayet edilmiştir. Ancak bunun bir zararı yoktur; bilakis hepsinin sünnetine uyma emrine daha uygundur. İmam [Râzî], { فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ } “Onların hidayetine uy” ayetiyle onun sallallâhu aleyhi ve sellem diğer bütün peygamberlerden aleyhimüsselâm daha faziletli olduğuna şu yönden delil getirmiştir: Kendisi onların hepsinin hidayetine uymakla emrolunmuş ve bunu yerine getirmiştir; dolayısıyla hepsinde bulunan hidayet onda toplanmıştır, böylece onların her birinden daha faziletli olur. Bu durumda bunun onun aleyhisselâm için nâfile olmasının manası; sünnetlerine uymakla emrolunduğu diğer peygamberlere aleyhimüsselâm değil sadece ona sallallâhu aleyhi ve sellem mahsus olarak beş vakit namaza ilave kılınmış olmasıdır, denilir. Bu ise itibar edilmemesi ve dayanılmaması gereken bir husustur; bilakis bunu nefsin kuruntusu ve dalgası altından olan bir misk denizi tahayyül etmesi kabilinden saymak daha uygundur. Çünkü bunun hem asıl hem de fer' bakımından bozukluğu, en ufak bir idraki ve azıcık vukufiyeti olan kimseye gizli değildir. Hatalardan koruyan, yanılgı ve saçmalıktan muhafaza eden ancak Allah Teâlâ'dır. { نَافِلَةً } kelimesinin nasbı; ya "teneffel" (nafile ibadet et) takdiriyle masdar oluşu üzeredir -Havfî bunu "neffelnâke" (sana nafile kıldık) takdiriyle açıklamıştır-, ya "tehecced" fiilinin "teneffel" manasına kılınmasıyla yahut "nâfileten" kelimesinin "teheccüden" manasına kılınmasıyladır, zira bu ilave bir ibadettir; ya da...

قال أبو البقاء، وإما على المفعول لتهجد كما جوزه الحوفي إذا كان بمعنى صل، وجعل الضمير المجرور للبعض المفهوم، أو للوقت المقدر أي فصل فيه نافلة لك عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ الذي يبلغك إلى كمالك اللائق بك من بعد الموت الأكبر لما انبعثت من الموت الأصغر بالصلاة والعبادة، فالمعنى على التعليل والتهوين لمشقة قيام الليل حتى زعم بعضهم أن عسى بمعنى كي، وهو وهم بل هي كما قال أهل المعاني للأطماع، ولما كان إطماع الكريم إنسانا بشيء ثم حرمانه منه غرورا والله ﷿ أجل وأكرم من أن يغر أحدا فيطمعه في شيء ثم لا يعطيه قالوا هي للوجوب منه تعالى مجده على معنى أن المطمع به يكون ولا بد للوعد، وقيل هي على بابها للترجي لكن يصرف إلى المخاطب أي لتكن على رجاء من أن يبعثك ربك مَقاماً مَحْمُوداً وهي تامة وأَنْ يَبْعَثَكَ فاعلها ورَبُّكَ فاعله ومَقاماً كما قال جمع منصوب على الظرفية إما على إضمار فعل الإقامة أو على تضمين الفعل المذكور ذلك أي عسى أن يبعثك فيقيمك مقاما أي في مقام، أو يقيمك في مقام محمود باعثا إذ لا يصح أن يعمل في مثل هذا الظرف إلا فعل فيه معنى الاستقرار خلافا للكسائي، واستظهر في البحر كونه معمولا ليبعثك، وهو مصدر من غير لفظ الفعل لأن نبعث بمعنى نقيم تقول أقيم من قبره، وبعث من قبره.

Ebü'l-Bekā'nın dediği gibi Kur'an'a dönen zamirden nâfile bir namaz olması haliyle hal oluşu üzeredir; yahut "tehecced" fiili "kıl" manasında olduğunda Havfî'nin caiz gördüğü üzere onun mefulü oluşu üzeredir ki mecrur zamiri anlaşılan parçaya yahut takdir edilen vakte ait kılmış olur; yani "Onun içinde sana mahsus nâfile [namaz] kıl" demektir. { عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ } “Umulur ki Rabbin seni ulaştırır/diriltir” yani namaz ve ibadetle küçük ölümden (uykudan) kalktığın gibi, seni sana layık olan kemâline ulaştıracak olan Rabbin büyük ölümden sonra seni diriltir/gönderir. Mana gece namazının meşakkatini gerekçelendirme ve hafifletme üzerinedir; hatta bazıları "asâ" (عَسَى) edatının "key" (için/-sın diye) manasında olduğunu iddia etmişlerdir ki bu bir vehimdir; bilakis meânî ehlinin belirttiği gibi umdurmak (itmâ') içindir. Cömert birinin bir insanı bir şeye umdurup sonra onu bundan mahrum etmesi bir aldatma olacağından ve Allah azze ve celle bir kimseyi aldatıp bir şeye umdurup da sonra onu vermemekten çok daha yüce ve kerîm olduğundan; O'ndan -şânı yüce olsun- gelen bu edatın, vaat sebebiyle umdurulan şeyin muhakkak vuku bulacağı manasında vücub (kesinlik) ifade ettiğini söylemişlerdir. Onun kendi asli manasında tereccî (umut) için olduğu, ancak muhataba yöneltildiği de söylenmiştir; yani "Rabbinin seni ulaştırmasını/göndermesini umut et" demektir. { عَسَى } edatı tam fiildir, { أَنْ يَبْعَثَكَ } onun failidir, { رَبُّكَ } ise [yeb'aseke fiilinin] failidir. { مَقَامًا مَحْمُودًا } “övülmüş bir makama” ifadesindeki { مَقَامًا } ise bir topluluğun belirttiği gibi ya 'ikāme' fiilinin izmârıyla (gizlenmesiyle) yahut zikredilen fiilin bunu tazmin etmesiyle zarfiyyet üzere mensuptur; yani "Umulur ki seni diriltip bir makamda ikame eder (yerleştirir)" yahut "Seni göndererek övülmüş bir makamda ikame eder" demektir. Zira Kisâî'nin hilafına, bu gibi zarflarda ancak istikrar manası taşıyan bir fiil amel edebilir. el-Bahr'da ise onun gayr-i lâfzî masdar olarak "yeb'aseke" fiilinin mamulü olduğu zâhir görülmüştür; çünkü "neba'sü" (diriltiriz/kaldırırız), "nukīmü" (ikame ederiz/yerleştiririz) manasındadır; nitekim "kabirden kaldırıldı" ve "kabirden diriltildi" denir.

وجوز أبو البقاء وغيره كونه حالا بتقدير مضاف أي نبعثك ذا مقام، وقيل يجوز أن يكون مفعولا به ليبعثك على تضمينه معنى نعطيك، وجوز أبو حيان أن تكون عسى ناقصة ورَبُّكَ الفاعل على تقدير أن ينتصب مَقاماً بمحذوف لا يبعث لئلا يلزم الفصل بين العامل والمعمول بأجنبي، وتنكير مَقاماً للتعظيم، والمراد بذلك المقام مقام الشفاعة العظمى في فصل القضاء حيث لا أحد إلا وهو تحت لوائه ﷺ

Ebü'l-Bekā ve başkaları, muzâf takdiriyle hal olmasını da caiz görmüşlerdir; yani "Seni makam sahibi olarak diriltiriz/göndeririz" demektir. "Yeb'aseke" fiilinin "sana veririz" manasını tazmin etmesi üzere mef'ûlün bih olması da caiz görülmüştür. Ebû Hayyân, âmil ile mamul arasının ecnebi bir lafızla ayrılması gerekmesin diye "makāmen" kelimesinin "yeb'as" ile değil de mahzuf bir fiille nasbedilmesi takdiriyle "asâ"nın nâkıs fiil, "Rabbüke" lafzının da fail olması ihtimalini caiz görmüştür. { مَقَامًا } kelimesinin tenvinli (belirsiz) gelişi tazim içindir. Bu makamdan maksat ise hiç kimsenin onun sallallâhu aleyhi ve sellem sancağının altında bulunmaktan hariç kalamayacağı, hükmün verilmesi (fasl-ı kazâ) esnasındaki Şefâat-i Uzmâ (en büyük şefaat) makamıdır.

فقد أخرج البخاري وغيره عن ابن عمر قال:

Nitekim Buhârî ve diğerleri İbn Ömer'den rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir:

«سمعت رسول الله ﷺ يقول: إن الشمس لتدنو حتى يبلغ العرق نصف الأذن فبينما هم كذلك استغاثوا بآدم فيقول لست بصاحب ذلك ثم موسى فيقول كذلك ثم محمد فيشفع فيقضي الله تعالى بين الخلق فيمشي حتى يأخذ بحلقة باب الجنة فيومئذ يبعثه الله تعالى مقاما محمودا يحمده أهل الجمع كلهم» .

"Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: 'Güneş iyice yaklaşır, öyle ki ter kulağın yarısına kadar ulaşır. İnsanlar bu haldeyken Âdem'den yardım dilerler; o: Ben bu işin ehli değilim der. Sonra Mûsâ'ya [giderler], o da aynısını söyler. Sonra Muhammed'e [gelirler], o şefaat eder ve Allah Teâlâ mahlûkat arasında hükmünü verir. Derken yürür ve cennet kapısının halkasını tutar. İşte o gün Allah Teâlâ onu, toplanan mahşer halkının tamamının öveceği makâm-ı mahmûda ulaştırır/gönderir.'"

وأخرج الترمذي وحسنه عن أبي سعيد الخدري قال: قال رسول الله ﷺ: «أنا سيد ولد آدم يوم القيامة ولا فخر ويبدي لواء الحمد ولا فخر وما من نبي يومئذ آدم فمن سواه إلا تحت لوائي وأنا أول من تنشق عنه الأرض ولا فخر فيفزع الناس ثلاث فزعات فيأتون آدم فيقولون أنت أبونا فاشفع لنا إلى ربك فيقول إني أذنبت ذنبا أهبطت منه إلى الأرض ولكن ائتوا نوحا فيأتون نوحا فيقول إني دعوت على أهل الأرض دعوة فأهلكوا ولكن اذهبوا إلى إبراهيم فيأتون إبراهيم فيقول ائتوا موسى (١) فيقول إني قتلت نفسا ولكن ائتوا عيسى فيقول إني عبدت من دون الله تعالى ولكن ائتوا محمدا فيأتوني فأنطلق معهم فآخذ بحلقة باب الجنة فأقعقعها فيقال من هذا فأقول محمد فيفتحون لي ويقولون مرحبا فأخر ساجدا فيلهمني الله تعالى من الثناء والحمد والمجد فيقال ارفع رأسك سل تعط واشفع تشفع وقل يسمع لقولك فهو المقام المحمود الذي قال الله تعالى: عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً.

Tirmizî -hasen olduğunu belirterek- Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Kıyamet gününde Âdemoğlunun efendisi benim, övünmek yok! Hamd sancağı açılır, övünmek yok! O gün Âdem ve onun dışındaki hiçbir peygamber yoktur ki benim sancağımın altında olmasın! Ve yerin kendisinden ilk yarılacağı kişi benim, övünmek yok! İnsanlar üç kez feryat edip dehşete kapılırlar ve Âdem'e gelip: 'Sen bizim babamızsın, Rabbine bizim için şefaat et!' derler. O da: 'Ben bir günah işledim ve bu sebeple yeryüzüne indirildim; lâkin Nûh'a gidin' der. Nûh'a gelirler; o da: 'Ben yeryüzü halkı aleyhine bir dua ettim de helak edildiler; lâkin İbrâhim'e gidin' der. İbrâhim'e gelirler; o: 'Mûsâ'ya gidin' der. (١) [Mûsâ] da: 'Ben bir cana kıydım; lâkin Îsâ'ya gidin' der. [Îsâ] da: 'Ben Allah Teâlâ'nın peşi sıra ilah edinildim; lâkin Muhammed'e gidin' der. Bunun üzerine bana gelirler. Ben de onlarla birlikte gider, cennet kapısının halkasını tutup çalarım. 'Bu kim?' denilir; 'Muhammed' derim. Bana kapıyı açarlar ve 'Hoş geldin!' derler. Hemen secdeye kapanırım; Allah Teâlâ bana öyle övgü, hamd ve yüceltmeler ilham eder ki... Sonra 'Başını kaldır, iste sana verilsin; şefaat et şefaatin kabul edilsin; söyle sözün dinlensin!' denilir. İşte Allah Teâlâ'nın: { عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا } “Umulur ki Rabbin seni övülmüş bir makama ulaştırır” buyurduğu Makâm-ı Mahmûd budur."

وجاء في بعض الروايات أنه ﵊ يسجد أربع سجدات

Bazı rivayetlerde onun aleyhisselâm dört secde edeceği gelmiştir;

أي كسجود الصلاة كما هو الظاهر تحت العرش فيجاب لما فزعوا إليه، وذكر الغزالي في الدرة الفاخرة أن بين إتيانهم نبيا وإتيانهم ما بعده ألف سنة ولا أصل له كما قال الحافظ ابن حجر، وقيل هو مقام الشفاعة لأمته ﷺ لما

yani zahir olduğu üzere Arş'ın altında namaz secdesi gibi secde eder ve insanların kendisine sığındığı hususta duasına icabet olunur. Gazzâlî ed-Dürretü'l-Fâhire'de, bir peygambere gitmeleri ile ondan sonrakine gitmeleri arasında bin yıl olduğunu zikretmiştir; fakat Hâfız İbn Hacer'in belirttiği gibi bunun aslı yoktur. Şunun sebebiyle onun Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetine şefaat makamı olduğu da söylenmiştir:

أخرجه أحمد والترمذي والبيهقي في الدلائل

[Bunu] Ahmed, Tirmizî ve ed-Delâil'de Beyhakî rivayet etmiştir.

عن أبي هريرة عن النبي ﷺ أنه سئل عن المقام المحمود في الآية فقال: «هو المقام الذي شفع فيه لأمتي»

Ebû Hureyre'den, Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem ayetteki Makâm-ı Mahmûd'un sorulduğu ve onun: "O, ümmetime şefaat edeceğim makamdır" buyurduğuna dair yaptığı rivayet.

وأجاب من ذهب إلى الأول بأنه يحتمل أن يكون المراد المقام الذي أشفع فيه أولا لأمتي

Birinci görüşe gidenler, maksadın "ümmetime ilk olarak şefaat edeceğim makamdır" şeklinde olmasının muhtemel olduğu cevabını vermişlerdir.

فقد أخرج الشيخان وغيرهما عن أبي هريرة أيضا من حديث طويل في الشفاعة فيه فزع الناس إلى آدم ونوح وإبراهيم وموسى وعيسى ﵈ واعتذار كل منهم ما عدا عيسى ﵇ بذنب أنه ﷺ قال: «فيأتوني- يعني الناس- بعد من علمت من الأنبياء ﵈ فيقولون يا محمد أنت رسول الله وخاتم الأنبياء وقد غفر الله تعالى لك ما تقدم من ذنبك وما تأخر اشفع لنا إلى ربك ألا ترى إلى ما نحن فيه فأنطلق فآتي تحت العرش فأقع ساجدا لربي ثم يفتح الله تعالى علي من محامده وحسن الثناء عليه شيئا لم يفتحه على أحد قبلي ثم يقال يا محمد ارفع رأسك سل تعطه واشفع تشفع فأرفع رأسي فأقول أمتي يا رب فيقال يا محمد أدخل من أمتك من لا حساب عليهم من الباب الأيمن من أبواب الجنة وهم شركاء الناس فيما سوى ذلك من الأبواب»

Nitekim Şeyhân (Buhârî ve Müslim) ve diğerleri, yine Ebû Hureyre'den insanların Âdem, Nûh, İbrâhim, Mûsâ ve Îsâ'ya aleyhimüsselâm sığınmalarını ve Îsâ aleyhisselâm dışındakilerin her birinin bir günah mazereti ileri sürmesini içeren uzun şefaat hadisinde Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: "Bildiğin o peygamberlerden aleyhimüsselâm sonra -yani insanlar- bana gelirler ve: 'Ey Muhammed! Sen Allah'ın Resûlü ve peygamberlerin sonuncususun; Allah Teâlâ senin geçmiş ve gelecek günahlarını bağışlamıştır, Rabbine bizim için şefaat et! İçinde bulunduğumuz hali görmüyor musun?' derler. Bunun üzerine ben gidip Arş'ın altına varırım ve Rabbime secdeye kapanırım. Sonra Allah Teâlâ, benden önce hiç kimseye açmadığı hamdlerini ve O'na güzel övgüleri bana açar (ilham eder). Sonra: 'Ey Muhammed! Başını kaldır; iste, sana verilsin; şefaat et, şefaatin kabul edilsin!' denilir. Ben de başımı kaldırır ve: 'Ümmetim ya Rabbi!' derim. Bunun üzerine: 'Ey Muhammed! Ümmetinden hesapsız olanları cennet kapılarından sağ kapıdan içeri al; onlar diğer kapılarda da insanların ortaklarıdırlar' buyrulur."

ومن الناس من فسره بمقام الشفاعة في موقف الحشر حيث يعترف الجميع بالعجز أعم من أن تكون عامة كالشفاعة لفصل القضاء أو خاصة كالشفاعة لبعض عصاة أمته ﷺ في العفو عنهم، والاقتصار على أحد الأمرين في بعض الأخبار لنكتة اقتضاها الحال ولكل مقام مقال، وحمل هذا الشفاعة للأمة في خبر أبي هريرة المتقدم على الشفاعة لبعض عصاتهم في الموقف قبل دخولهم النار وإلا فلو أريد الشفاعة لهم بعد الحساب ودخول أهل الجنة الجنة وأهل النار النار كما روي عن أبي سعيد لم يتيسر الجمع بين الروايات إلا بأن يقال: المقام المحمود هو مقام الشفاعة أعم من أن تكون في الموقف عامة وخاصة وأن تكون بعد ذلك ويكون الاقتصار لنكتة، وقد جاء تفسيره بمقام الشفاعة مطلقا،

İnsanlardan bir kısmı da onu, herkesin acziyetini itiraf ettiği mahşer yerindeki şefaat makamı olarak tefsir etmişlerdir; bu ister hükmün verilmesi (fasl-ı kazâ) için olan umumi şefaat olsun, isterse onun sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetinin bazı günahkârlarının affedilmesi için olan hususi şefaat olsun daha geneldir. Bazı rivayetlerde bu iki durumdan biriyle yetinilmesi, halin gerektirdiği bir nükteden ötürüdür; zira her makamın bir sözü vardır. Bu [görüş], Ebû Hureyre'nin geçen rivayetindeki ümmete şefaati, onların ateşe girmelerinden önce mahşer yerindeki bazı günahkârlarına şefaat edilmesine hamletmiştir. Aksi takdirde, Ebû Saîd'den rivayet edildiği gibi hesaptan, cennetliklerin cennete ve cehennemliklerin cehenneme girmesinden sonra onlar için şefaat kastedilmiş olsaydı, rivayetlerin arasını cem etmek ancak şöyle demekle mümkün olurdu: Makâm-ı Mahmûd, ister mahşer yerinde umumi ve hususi olsun, isterse bundan sonra olsun, daha genel anlamda şefaat makamıdır ve [bazı rivayetlerdeki] sınırlama bir nükteden ötürüdür. Nitekim onun mutlak olarak şefaat makamı olduğuna dair tefsir de gelmiştir.

فقد أخرج ابن مردويه عن سعد بن أبي وقاص قال: سئل النبي ﷺ عن المقام المحمود فقال: هو الشفاعة

Nitekim İbn Merdûye, Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem Makâm-ı Mahmûd soruldu, o da: "O şefaattir" buyurdu

،

.

وأخرج ابن جرير عن وهب عن أبي هريرة «أن رسول الله ﷺ قال: المقام المحمود الشفاعة» .

İbn Cerîr de Vehb tarikiyle Ebû Hureyre'den "Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Makâm-ı Mahmûd şefaattir' buyurduğunu" rivayet etmiştir.

وأخرج ابن جرير والطبراني وابن مردويه من طرق عن ابن عباس أنه فسره بذلك، ثم الشفاعة من حيث هي وإن شاركه فيها ﷺ غيره من الملائكة والأنبياء ﵈ وبعض المؤمنين إلا أن الشفاعة الكاملة والأنواع الفاضلة لا تثبت لغيره ﵊، وقد أوصل بعضهم الشفاعة المختصة به ﷺ إلى عشر وذكره بعض شراح البخاري فليراجع، ووصف المقام بأنه محمود على ما ذكر باعتبار أن النبي ﷺ يحمد فيه على أنعامه الواصل إلى الخاص والعام من أصناف الأنام.

İbn Cerîr, Taberânî ve İbn Merdûye çeşitli yollardan İbn Abbâs'ın bunu böyle tefsir ettiğini rivayet etmişlerdir. Sonra, şefaat olması bakımından melekler, peygamberler aleyhimüsselâm ve bazı müminler her ne kadar onda Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem ortak olsalar da kâmil şefaat ve en faziletli türler ondan aleyhisselâm başkası için sabit olmaz. Bazıları Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem has olan şefaati ona kadar çıkarmışlardır; Buhârî şarihlerinden bazıları bunu zikretmiştir, oraya müracaat edilsin. Makamın "mahmûd" (övülmüş) olarak nitelenmesi, zikredildiğine göre Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem orada yaratılmışların her sınıfından havassa ve avama ulaşan nimetleri sebebiyle övüleceği mülahazasıyladır.

وأخرج النسائي والحاكم وصححه وجماعة عن حذيفة رضي الله تعالى عنه قال: «يجمع الناس في صعيد واحد يسمعهم الداعي وينفذهم البصر حفاة عراة كما خلقوا قياما لا تكلم نفس إلا بإذنه فينادي يا محمد فيقول: لبيك وسعديك والخير في يديك والشر ليس إليك والمهدي من هديت وعبدك بين يديك وبك وإليك لا ملجأ ولا منجى منك إلا إليك تباركت وتعاليت سبحانك رب البيت»

Nesâî, Hâkim -sahih olduğunu belirterek- ve bir topluluk Huzeyfe'den radıyallâhu teâlâ anh şöyle dediğini rivayet etmiştir: "İnsanlar tek bir düzlükte toplanırlar; çağıran sesini onlara işittirir, bakış onları delip geçer; yaratıldıkları gibi yalınayak ve çıplak, ayakta dururlar. Hiçbir kimse O'nun izni olmadan konuşamaz. Sonra: 'Ey Muhammed!' diye seslenilir. O da şöyle der: 'Buyur, emrine amadeyim; hayır Senin iki elindedir, şer Sana nispet edilmez; hidayete eren Senin hidayet ettiğindir; kulun Senin huzurundadır; [varlığım] Seninledir ve [dönüşüm] Sanadır; Senden yine Sana sığınmaktan başka hiçbir sığınak ve kurtuluş yoktur. Sen yücelerden yücesin, mübareksin; Sen [her türlü noksanlıktan] münezzehsin ey Beyt'in Rabbi!'"

فهذا المقام المحمود

İşte Makâm-ı Mahmûd budur.

وأخرج الطبراني عن ابن عباس أنه قال في الآية: يجلسه فيما بينه وبين جبريل ﵇ ويشفع لأمته فذلك المقام المحمود.

Taberânî, İbn Abbâs'tan ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Onu Kendisi ile Cibrîl aleyhisselâm arasına oturtur ve o da ümmetine şefaat eder; işte Makâm-ı Mahmûd budur."

وأخرج ابن جرير عن مجاهد أنه قال: المقام المحمود أن يجلسه معه على عرشه، وأنت تعلم أن الحمد على أكثر ما في هذه الروايات مجاز عند من يقول: إنه مختص بالثناء على الأنعام، وأما عند من يقول بعدم الاختصاص فلا مجاز، وتعقب الواحدي القول بأن المقام المحمود إجلاسه ﷺ ﷿ على العرش بعد ذكر روايته عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما بأنه قول رذل موحش فظيع لا يصح مثله عن ابن عباس، ونص الكتاب ينادي بفساده من وجوه، الأول أن البعث ضد الإجلاس يقال بعث الله تعالى الميت إذا أقامه من قبره وبعثت البارك والقاعد فانبعث فتفسيره به تفسير الضد بالضد، الثاني لو كان جالسا ﷾ على العرش لكان محدودا متناهيا فيكون محدثا تعالى عن

İbn Cerîr Mücâhid'den onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Makâm-ı Mahmûd, onu Kendisi ile birlikte Arş'ının üzerine oturtmasıdır." Sen bilirsin ki, bu rivayetlerdeki şeylerin çoğunda "hamd", onun nimetlere övgüye mahsus olduğunu söyleyenlere göre mecazdır; mahsus olmadığını söyleyenlere göre ise mecaz yoktur. Vâhidî, İbn Abbâs'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ rivayetini zikrettikten sonra, Makâm-ı Mahmûd'un Allah'ın azze ve celle Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem Arş'a oturtması olduğu görüşünü eleştirerek şöyle demiştir: "Bu, değersiz, ürkütücü ve çirkin bir sözdür; İbn Abbâs'tan böyle bir şey sahih olamaz. Kitabın lafzı da bunun bozukluğunu birkaç açıdan haykırmaktadır: Birincisi, 'ba's' (göndermek/diriltmek) 'iclâs'ın (oturtmanın) zıddıdır; Allah Teâlâ ölüyü kabrinden kaldırdığında 'baase' denir, çökmüş ve oturmuş olanı kaldırdığında da 'baastü' denir ve o da kalkar; dolayısıyla onu bununla tefsir etmek, zıddı zıtla tefsir etmektir. İkincisi, eğer O celle celâlühû Arş'ın üzerinde oturuyor olsaydı, sınırlı ve sonlu olurdu; böylece sonradan yaratılmış (muhdes) olurdu; Allah bundan

ذلك علوا كبيرا، الثالث أنه سبحانه قال مَقاماً ولم يقل مقعدا والمقام موضع القيام لا القعود، الرابع أن الحمقى والجهال يقولون: إن أهل الجنة كلهم يجلسون معه تعالى ويسألهم عن أحوالهم الدنياوية فلا مزية له ﷺ بإجلاسه معه ﷿ الخامس أنه إذا قيل: بعث السلطان فلانا يفهم منه أنه أرسله إلى قوم لإصلاح مهماتهم ولا يفهم منه أنه أجلسه مع نفسه انتهى. وأبو عمر لم يطلع إلا على رواية ذلك عن مجاهد فقال: إن مجاهدا وإن كان أحد الأئمة بتأويل القرآن حتى قيل: إذا جاءك التأويل عن مجاهد فحسبك إلا أن له قولين مهجورين عند أهل العلم، أحدهما تأويل المقام المحمود بهذا الإجلاس، والثاني تأويل إلى ربها ناظرة بانتظار الثواب.

son derece yücedir. Üçüncüsü, O Sübhânehu { مَقَامًا } buyurmuş, 'mak'aden' dememiştir; makam ise oturma yeri değil kalkma yeridir. Dördüncüsü, ahmaklar ve cahiller şöyle derler: 'Cennetliklerin hepsi Allah Teâlâ ile birlikte oturur ve O onlara dünyevi hallerini sorar.' Bu durumda onu Kendisiyle azze ve celle birlikte oturtmasında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için bir üstünlük kalmaz. Beşincisi, 'Sultan falancayı gönderdi (baase)' dendiğinde, bundan onun işlerini düzeltmek için onu bir kavme elçi gönderdiği anlaşılır; onu kendisiyle birlikte oturttuğu anlaşılmaz." [Vâhidî'nin sözü] bitti. Ebû Ömer ise bunun sadece Mücâhid'den gelen rivayetine muttali olmuş ve şöyle demiştir: "Mücâhid, Kur'an'ın tevilinde 'Sana tevil Mücâhid'den geldiğinde o sana yeter' denilecek derecede imamlardan biri olsa da, ilim ehli nezdinde metruk iki görüşü vardır: Biri Makâm-ı Mahmûd'u bu oturtma ile tevil etmesi, diğeri ise 'Rablerine bakarlar' ayetini sevabı beklemekle tevil etmesidir."

وذكر النقاش عن أبي داود السجستاني أنه قال: من أنكر هذا الحديث فهو عندنا متهم فما زال أهل العلم يحدثون به، قال ابن عطية: أراد من أنكره على تأويله فهو متهم وقد يؤول قوله ﷺ يجلسني معه على رفع محله وتشريفه على خلقه كقوله تعالى: إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ [الأعراف: ٢٠٦] وقوله سبحانه: حكاية ابْنِ لِي عِنْدَكَ بَيْتاً [التحريم: ١١] وقوله تعالى: وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ [العنكبوت: ٦٩] إلى غير ذلك مما هو كناية عن المكانة لا عن المكان.

Nakkâş, Ebû Dâvûd es-Sicistânî'den onun şöyle dediğini zikretmiştir: "Bu hadisi kim inkâr ederse o bizim yanımızda töhmet altındadır; zira ilim ehli bunu rivayet edegelmiştir." İbn Atıyye der ki: "O, hadisi teviline göre inkâr edenin töhmet altında olduğunu kastetmiştir. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem 'Beni Kendisiyle birlikte oturtur' sözü, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ } [el-A'râf: 206] “Şüphesiz Rabbinin katında olanlar” kavli, Sübhânehu'nun naklettiği: { ابْنِ لِي عِنْدَكَ بَيْتًا } [et-Tahrîm: 11] “Bana katında bir ev yap” kavli ve Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ } [el-Ankebût: 69] “Şüphesiz Allah muhsinlerle beraberdir” kavli ve mekândan değil makam ve mertebeden kinaye olan benzeri diğer ayetler gibi onun makamının yüceltilmesine ve mahlûkatı üzerindeki şerefine tevil edilebilir."

وأنت تعلم أنه لا ينبغي لمجاهد ولا لغيره أن يفسر المقام المحمود بالإجلاس على العرش حسبما سمعت من غير أن يثبت عنده ذلك الإجلاس

Sen bilirsin ki, ne Mücâhid'e ne de başkasına, işittiğin üzere Makâm-ı Mahmûd'u, o oturtma kendisinde sabit olmaksızın Arş'a oturtmakla tefsir etmek yakışmaz;

في خبر كخبر الديلمي عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما قال: «قال رسول الله ﷺ في قوله سبحانه: عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ إلخ يجلسني معه على السرير»

İbn Ömer'den radıyallâhu teâlâ anhümâ Deylemî'nin rivayet ettiği şu hadiste olduğu gibi; o şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Sübhânehu'nun { عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ } “Umulur ki seni ulaştırır...” ilh. kavli hakkında: 'Beni Kendisiyle birlikte tahtın üzerine oturtur' buyurdu."

فإن تمسك المفسر بهذا أو نحوه لم يناظر إلا بالطعن في صحته وبعد إثبات الصحة لا مجال للمؤن إلا التسليم، وما ذكره الواحدي لا يستلزم عدم الصحة فكم وكم من حديث نصوا على صحته ويلزم من ظاهره المحال كحديث أبي سعيد الخدري المشتمل على رؤية المؤمنين الله ﷿ ثم إتيانه إياهم في أدنى صورة من التي رأوه فيها، وقوله تعالى لهم: أَنَا رَبُّكُمْ [الأنبياء: ٩٢] وقولهم نعوذ بالله تعالى منك حتى يكشف لهم عن ساق فيسجدون ثم يرفعون رؤوسهم وقد تحول في صورته التي رأوه فيها أول مرة وهو في الصحيحين،

Eğer müfessir buna veya benzerine tutunursa, ancak sıhhatine ta'n edilerek münazara edilir; sıhhati sabit olduktan sonra ise mümin için teslimiyetten başka çare yoktur. Vâhidî'nin zikrettiği şeyler ise [hadisin] sahih olmamasını gerektirmez; nitekim sıhhatini açıkça belirttikleri halde zahirinden muhal şeyler gereken nice hadisler vardır; Ebû Saîd el-Hudrî'nin müminlerin Allah'ı azze ve celle görmelerini, sonra O'nun kendilerine O'nu gördükleri suretten daha aşağı bir surette gelmesini, Allah Teâlâ'nın onlara: { أَنَا رَبُّكُمْ } [el-Enbiyâ: 92] “Ben sizin Rabbinizim” buyurmasını, onların da 'Senden Allah Teâlâ'ya sığınırız' demelerini, nihayet onlara bir baldırdan açılıp secdeye kapanmalarını, sonra başlarını kaldırdıklarında O'nun kendisini ilk defa gördükleri surete dönüşmüş olduğunu içeren ve Sahîhayn'da bulunan hadisi gibi,

وحديث لقيط بن عامر المشتمل على قوله ﷺ: «تلبثون ما لبثتم ثم يتوفى نبيكم ثم تلبثون ما لبثتم ثم تبعث الصائحة- لعمر إلهك- لا تدع على ظهرها شيئا إلا مات والملائكة الذين مع ربك ﷿ فأصبح ربك يطوف في الأرض وخلت عليه البلاد» الحديث

Ve Lakît b. Âmir'in, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şu sözünü içeren hadisi gibi: "Kaldığınız kadar kalırsınız, sonra peygamberiniz vefat eder; sonra kaldığınız kadar kalırsınız, sonra o korkunç çığlık gönderilir -ilahının ömrüne yemin olsun ki- yeryüzünde ölmeyen hiçbir şey bırakmaz, Rabbin azze ve celle ile beraber olan melekler de [ölür]; böylece Rabbin yeryüzünde dolaşır hale gelir ve beldeler O'na boş kalır..." hadisi.

، وقد رواه أئمة السنة في كتبهم وتلقوه بالقبول وقابلوه بالتسليم والانقياد إلى ما لا يحصى من هذا القبيل، ومذاهب المحدثين وأهل الفكر من العلماء في الكلام على ذلك مما لا تخفى، ومتى أجريت هناك فلتجر هنا فالكل قريب من قريب. والصوفية يقولون: إن لله ﷿ الظهور فيما يشاء على ما يشاء وهو سبحانه في حال ظهوره باق على إطلاقه حتى عن قيد الإطلاق فإنه العزيز الحكيم ومتى ظهر جل وعلا في صورة أجريت عليه سبحانه أحكامها من حيث الظهور فيوصف عز مجده عندهم بالجلوس ونحوه من تلك الحيثية وينحل بذلك أمور كثيرة إلا أنه مبني على ما دون إثباته خرط القتاد ويرد على ما ذكره الواحدي في الوجه الثالث أن المقام وإن كان في الأصل بمعنى محل القيام إلا أنه شاع في مطلق المحل ويطلق على الرتبة والشرف، وعلى ما ذكره في الوجه الأول أنه ليس هناك إلا تفسير المقام المحمود بالإجلاس لا تفسير البعث بالإجلاس نعم فيه مسامحة، والمراد أن إحلاله في المحل المحمود هو إجلاسه على العرش، وهذا المعنى يتأتى بإبقاء البعث على معناه وتقدير فيقيمك بمعنى فيحلك وبتفسيره بالإقامة بمعنى الإحلال، وقد يقال: لا مسامحة والمراد من المقام الرتبة، والبعث متضمن معنى الإعطاء أي عسى يعطيك ربك رتبة محمودة وهي إجلاسه إياك على عرشه باعثا، وما ذكره في الوجه الثاني حق لو أريد من الجلوس على العرش ظاهره أن أريد معنى آخر فلا نسلم اللازم وباب التأويل واسع، وقد أول

Sünnet imamları bunu kitaplarında rivayet etmiş, kabul ile karşılamış, teslimiyet ve boyun eğmeyle karşılamışlardır; bu kabil rivayetler sayılamayacak kadar çoktur. Muhaddislerin ve ilim ehlinden fikir sahiplerinin bu konudaki sözlerine dair mezhepleri gizli değildir; orada ne uygulandıysa burada da o uygulanmalıdır, zira hepsi birbirine yakındır. Tasavvuf ehli derler ki: Allah'ın azze ve celle dilediği şeyde dilediği surette zuhur etmesi vardır; O Sübhânehu zuhuru esnasında ıtlak kaydından bile mutlaklığı üzere bâkîdir, zira O Azîz'dir, Hakîm'dir. O Celâl ve Alâ sahibi bir surette zuhur ettiğinde, zuhur hasebiyle O Sübhânehu'ya o suretin hükümleri icra edilir; böylece şanı yüce olan Allah onların nezdinde bu açıdan oturmak ve benzeri vasıflarla nitelenir. Bununla pek çok mesele çözülür; ancak bu, ispatı 'katâd ağacını çıplak elle soymaktan' (خرط القتاد) daha zor olan bir esasa dayanır. Vâhidî'nin üçüncü veçhede zikrettiğine şöyle itiraz edilir: Makam her ne kadar asılda kıyam (ayakta durma) yeri manasında olsa da mutlak mekân anlamında yaygınlaşmıştır ve rütbe ile şeref için de kullanılır. Birinci veçhede zikrettiğine ise şöyle itiraz edilir: Burada Makâm-ı Mahmûd'un oturtmakla tefsir edilmesinden başka bir şey yoktur, 'ba's'ın oturtmakla tefsir edilmesi yoktur; evet bunda bir müsamaha vardır, maksat ise onu övülmüş mekâna yerleştirmesinin onu Arş'a oturtması olduğudur. Bu mana, 'ba's'ın kendi manasında bırakılması ve 'seni ikame eder' yani 'seni yerleştirir' şeklinde takdir edilmesiyle de, yerleştirme manasındaki ikame ile tefsir edilmesiyle de hasıl olur. Şöyle de denilebilir: Müsamaha yoktur; makamdan maksat rütbedir, 'ba's' ise verme manasını tazammun eder, yani 'Umulur ki Rabbin sana övülmüş bir rütbe verir, o da gönderen olarak seni Arş'ı üzerine oturtmasıdır.' İkinci veçhede zikrettiği husus, eğer Arş'ın üzerinde oturmaktan onun zahiri kastedilirse doğrudur; şayet başka bir mana kastedilirse bu lazımı kabul etmeyiz ve tevil kapısı geniştir. Nitekim

الإجلاس معه على رفع المحل والتشريف وهو مقول بالتشكيك فمتى صح أن أهل الجنة كلهم يجلسون معه آمنا به مع إثبات المزية للرسول ﷺ فاندفع ما ذكره في الوجه الرابع، ويرد على ما في الوجه الخامس أن الإجلاس معه لم يفهم من مجرد البعث وما ادعى أحد ذلك فكون بعث السلطان فلانا يفهم منه أنه أرسله إلى قوم لإصلاح مهماتهم ولا يفهم منه أنه أجلسه مع نفسه لا يضرنا كما لا يخفى على منصف.

onunla beraber oturtulması makamın yüceltilmesi ve şereflendirilmesi şeklinde tevil edilmiştir; bu ise teşkilidir (dereceli bir kavramdır). Cennetliklerin hepsinin O'nunla oturacağı sahih olduğunda, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için üstünlüğü sabit kılarak buna iman ederiz; böylece dördüncü veçhede zikrettiği şey de savuşturulmuş olur. Beşinci veçhedeki hususa ise şöyle cevap verilir: O'nunla birlikte oturtulması sadece 'ba's' kelimesinden anlaşılmamıştır ve hiç kimse bunu iddia etmemiştir; dolayısıyla sultanın falancayı göndermesinden, işlerini düzeltmek için onu bir kavme gönderdiğinin anlaşılması ve kendisiyle birlikte oturttuğunun anlaşılmaması, insaf ehline gizli kalmayacağı üzere bize zarar vermez.

وبالجملة كل ما قيل أو يقال لا يصغى إليه إن صح التفسير عن رسول الله ﷺ لكن يبقى حينئذ أنه يلزم التعارض بين ظواهر الروايات، ومن هنا قال بعضهم: المراد بالمقام المحمود ما ينتظم كل مقام يتضمن كرامة له ﷺ، والاقتصار في بعض الروايات على بعض لنكتة نحو ما مر، ووصفه بكونه محمودا إما باعتبار أنه ﷺ يحمد لله تعالى عليه أبلغ الحمد أو باعتبار أن كل من يشاهده يحمده ولم يشترط أن يكون الحمد في مقابلة النعمة ويدخل في هذا كل مقام له ﷺ محمود في الجنة.

Hülasa, eğer tefsir Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem sahih olarak gelmişse söylenen veya söylenecek olan hiçbir şeye kulak asılmaz; fakat bu durumda rivayetlerin zahirleri arasında bir teâruzun (çelişkinin) gerekeceği ortada kalır. Buradan hareketle bazısı şöyle demiştir: Makâm-ı Mahmûd'dan maksat, onun sallallâhu aleyhi ve sellem için bir kerameti içeren her makamı içine alan şeydir; bazı rivayetlerde bazısıyla yetinilmesi ise geçen benzeri bir nükteden ötürüdür. Onun "mahmûd" (övülmüş) olarak nitelenmesi, ya onun sallallâhu aleyhi ve sellem bundan dolayı Allah Teâlâ'ya en beliğ şekilde hamt edeceği mülahazasıyladır veya onu müşahede eden herkesin onu öveceği mülahazasıyladır; hamdin nimet karşılığında olması şart koşulmamıştır. Buna, onun sallallâhu aleyhi ve sellem cennetteki her övülmüş makamı da dâhil olur.

وكذا يدخل فيه ما جوز مفتي الصوفية سيدي شهاب الدين السهروردي أن يكون المقام المحمود وهو إعطاؤه ﵊ مرتبة من العلم لم تعط لغيره من الخلق أصلا فإنه ذكر في رسالة له في العقائد أن علم عوام المؤمنين يكون يوم القيامة كعلم علمائهم في الدنيا ويكون علم العلماء إذ ذاك كعلم الأنبياء ﵈ ويكون علم الأنبياء كعلم نبينا ﷺ ويعطى نبينا ﵊ من العلم ما لم يعط أحد من العالمين ولعله المقام المحمود ولم أر ذلك لغيره عليه الرحمة والله تعالى أعلم.

Aynı şekilde buna, tasavvuf müftüsü Seyyid Şihâbüddin es-Sühreverdî'nin Makâm-ı Mahmûd olabileceğini caiz gördüğü şey de dâhil olur ki o, ona aleyhisselâm yaratılmışlardan hiç kimseye asla verilmeyen bir ilim mertebesinin verilmesidir. Zira o, akaide dair bir risalesinde şöyle zikretmiştir: Kıyamet gününde avam müminlerin ilmi, dünyadaki âlimlerinin ilmi gibi olur; o gün âlimlerin ilmi, peygamberlerin aleyhimüsselâm ilmi gibi olur; peygamberlerin ilmi de Peygamberimiz'in sallallâhu aleyhi ve sellem ilmi gibi olur. Peygamberimiz'e aleyhisselâm ise âlemlerden hiç kimseye verilmeyen bir ilim verilir; umulur ki Makâm-ı Mahmûd budur. Bunu ondan başkası için görmedim -ona rahmet olsun-, en doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

ثم هذا الاختلاف في المقام المحمود هنا لم يقع فيه في دعاء الأذان بل ادعى العلامة ابن حجر الهيتمي أنه فيه مقام الشفاعة العظمى لفصل القضاء اتفاقا فتأمل في هذا المقام والله تعالى ولي الإنعام والإفهام.

Sonra, buradaki Makâm-ı Mahmûd hakkındaki bu ihtilaf ezan duasındaki hakkında vâki olmamıştır; bilakis Allâme İbn Hacer el-Heytemî, oradakinin ittifakla hükmün verilmesi (fasl-ı kazâ) için olan Şefaat-i Uzmâ makamı olduğunu iddia etmiştir. Bu makamı iyi düşün; nimet veren ve fehm ettiren Allah Teâlâ'dır.

وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ أي إدخالا مرضيا جيدا لا يرى فيه ما يكره، والإضافة للمبالغة.

{ وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ } “De ki: 'Rabbim! Beni sıdk (hoşnut olunacak ve güzel) bir girişle girdir'” yani içinde hoşlanılmayacak bir şey görülmeyen, razı olunmuş ve güzel bir girdirişle girdir; tamlama mübalağa içindir.

وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ نظير الأول واختلف في تعيين المراد من ذلك فأخرج الزبير بن بكار عن زيد بن أسلم أن المراد إدخال المدينة والإخراج من مكة ويدل عليه ما قيل قوله تعالى: وَإِنْ كادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ إلخ.

{ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ } “Ve beni sıdk (hoşnut olunacak ve güzel) bir çıkışla çıkar'” birincisinin benzeridir. Bundan maksadın tayininde ihtilaf edilmiştir: Zübeyr b. Bekkâr, Zeyd b. Eslem'den maksadın Medine'ye giriş ve Mekke'den çıkış olduğunu rivayet etmiştir; Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ كَادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ } “Neredeyse seni tedirgin edip çıkaracaklardı...” ilh. kavlinin buna delalet ettiği söylenmiştir.

وأيد بما أخرجه أحمد والطبراني والترمذي وحسنه والحاكم وصححه وجماعة عن ابن عباس قال: كان النبي ﷺ بمكة ثم أمر بالهجرة فأنزل الله تعالى عليه وَقُلْ رَبِّ الآية، وبدأ بالإدخال لأنه الأهم. وأخرج ابن جرير وابن أبي حاتم عن ابن عباس أنه الإدخال في القبر والإخراج منه وأيد بذكره بعد البعث، وقيل إدخال مكة ظاهرا عليها بالفتح وإخراجه ﷺ منها آمنا من المشركين، وقيل إخراجه من المدينة وإدخال مكة بالفتح، وقال محمد بن المنكدر: إدخاله الغار وإخراجه منه، وقيل الإدخال في الجنة والإخراج من مكة، وقيل الإدخال في الصلاة والإخراج منها، وقيل الإدخال في المأمورات والإخراج عن المنهيات وقيل الإدخال فيما حمله ﷺ من أعباء النبوة وأداء الشرع وإخراجه منه مؤديا لما كلفه من غير تفريط، وقيل الإدخال في بحار التوحيد والتنزيه والإخراج من الاشتغال بالدليل إلى معرفة المدلول والتأمل في الآثار إلى الاستغراق في معرفة الواحد القهار. وقيل وقيل والأظهر أن المراد إدخاله ﵊ في كل ما يدخل فيه ويلابسه من مكان أو أمر وإخراجه منه فيكون عاما في جميع الموارد والمصادر واستظهر ذلك أبو حيان وفي الكشف أنه الوجه الموافق لظاهر اللفظ والمطابق لمقتضى النظم فسابقه ولا حقه لا يختصان بمكان دون آخر، وكفاك قوله تعالى وَاجْعَلْ لِي إلخ شاهد صدق على إيثاره.

Bu, Ahmed, Taberânî, Tirmizî -hasen olduğunu belirterek-, Hâkim -sahih olduğunu belirterek- ve bir topluluğun İbn Abbâs'tan rivayet ettiği şu sözle teyit edilmiştir: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'de idi, sonra hicretle emrolundu; bunun üzerine Allah Teâlâ ona { وَقُلْ رَبِّ } ayetini indirdi." Girdirmeye önce başlamıştır, çünkü daha mühim olan odur. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan bunun kabre girdirilme ve oradan çıkarılma olduğunu rivayet etmişler ve bunun 'ba's'tan sonra zikredilmesiyle teyit edildiğini söylemişlerdir. [Bir görüşe göre] fetihle üstün gelmiş olarak Mekke'ye girdirilmesi ve müşriklerden güvende olarak oradan sallallâhu aleyhi ve sellem çıkarılmasıdır denilmiştir. Medine'den çıkarılması ve fetihle Mekke'ye girdirilmesi olduğu da söylenmiştir. Muhammed b. el-Münkedir: "Mağaraya girdirilmesi ve oradan çıkarılmasıdır" demiştir. Cennete girdirilmesi ve Mekke'den çıkarılması olduğu söylenmiştir. Namaza girdirilmesi ve ondan çıkarılması olduğu söylenmiştir. Emredilen şeylere girdirilmesi ve nehyedilen şeylerden çıkarılması olduğu söylenmiştir. Peygamberlik yüklerinden ve şeriatı tebliğden yüklendiği sallallâhu aleyhi ve sellem vazifelere girdirilmesi ve kusur etmeksizin mükellef kılındığı şeyleri yerine getirmiş olarak oradan çıkarılması olduğu söylenmiştir. Tevhit ve tenzih denizlerine daldırılması ve delille meşgul olmaktan medlûlü (Allah'ı) tanımaya, eserler üzerinde düşünmekten Vâhid ve Kahhâr olanı tanımaya dalmaya çıkarılması olduğu söylenmiştir. Şöyle de şöyle de denilmiştir... En zahir olanı ise onun aleyhisselâm girdiği ve temas ettiği her mekâna veya işe girdirilmesi ve oradan çıkarılmasıdır; böylece bütün giriş ve çıkış yerlerinde umumi olur. Ebû Hayyân bunu zahir görmüştür. el-Keşşâf'ta bunun lafzın zahirine muvafık ve nazmın muktezasına mutabık olan vecih olduğu belirtilmiştir; zira onun öncesi ve sonrası bir mekâna mahsus olup diğerine mahsus değildir. Allah Teâlâ'nın: { وَاجْعَلْ لِي } “Bana kıl...” ilh. kavli bunu tercih etmeye sadık bir şahit olarak sana yeter.

وقرأ قتادة وأبو حيوة وحميد وإبراهيم بن أبي عبلة «مدخل» و «مخرج» بفتح الميم فيهما، قال صاحب اللوامح:

Katâde, Ebû Hayve, Humeyd ve İbrâhim b. Ebî Able her ikisinde de mim harfinin fethasıyla «مدخل» (medhal) ve «مخرج» (mahrec) şeklinde okumuşlardır. Levâmi' sahibi şöyle demiştir:

وهما مصدران من دخل وخرج لكنهما جاءا من معنى أدخلني وأخرجني السابقين دون لفظهما ومثل ذلك أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً [نوح: ١٧] ويجوز أن يكونا اسمي مكان وانتصابهما على الظرفية، وقال غيره من المحققين: هما مصدران منصوبان على تقدير فعلين ثلاثيين إذ مصدر المزيدين مضموم الميم كما في القراءة المتواترة أي أدخلني فادخل مدخل صدق وأخرجني فاخرج مخرج صدق.

"Bu ikisi دخل (dehale) ve خرج (harace) fiillerinin masdarıdır; ancak lafızları değil manaları itibarıyla önceki أَدْخِلْنِي ve أَخْرِجْنِي fiillerinden gelmişlerdir; bunun benzeri { أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَبَاتًا } [Nûh: 17] “Sizi yerden bir bitki olarak bitirdi” ayetidir. Bu ikisinin ism-i mekân olup zarfiyyet üzere mensub olmaları da caizdir." Diğer muhakkikler ise şöyle demişlerdir: Bunlar takdiri sülâsî iki fiilin mensub masdarlarıdır; zira mezid fiillerin masdarı mütevâtir kıraatte olduğu gibi mim'in zammesi iledir; yani 'Beni girdir ki sıdk girişiyle gireyim ve beni çıkar ki sıdk çıkışıyla çıkayım' demektir.

وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطاناً نَصِيراً أي حجة تنصرني على من خالفني وهو مراد مجاهد بقوله حجة بينة، وفي رواية أخرى عنه أنه كتاب يحوي الحدود والأحكام وعن الحسن أنه أريد التسلط على الكافرين بالسيف وعلى المنافقين بإقامة الحدود، وقريب ما قيل إن المراد قهرا وعزا تنصر به الإسلام على غيره.

{ وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطَانًا نَصِيرًا } “Bana katından yardımcı bir güç ver” yani bana muhalefet edene karşı bana yardım edecek bir hüccet ver. Mücâhid'in "apaçık bir hüccet" sözüyle muradı da budur. Ondan gelen diğer bir rivayette bunun hadleri ve hükümleri içeren bir kitap olduğu zikredilmiştir. Hasen'den ise kılıçla kâfirlere, hadleri ikame etmekle de münafıklara galip gelmenin kastedildiği rivayet edilmiştir. Bununla İslâm'ı başkalarına karşı üstün kılacağın bir galebe ve izzetin kastedildiği yönündeki söz de buna yakındır.

وزعم بعضهم أنه فتح مكة، وقيل السلطان أحد السلاطين الملوك فكأن المراد الدعاء بأن يكون في كل عصر ملك ينصر دين الله تعالى، قيل وهو ظاهر ما أخرجه البيهقي في الدلائل والحاكم وصححه عن قتادة قال: أخرجه الله تعالى من مكة مخرج صدق وأدخله المدينة مدخل صدق وعلم نبي الله أنه لا طاقة له بهذا الأمر إلا بسلطان فسأل سلطانا نصيرا لكتاب الله تعالى وحدوده وفرائضه فإن السلطان عزة من الله ﷿ جعلها بين أظهر عباده لولا ذلك لأغار بعضهم على بعض وأكل شديدهم ضعيفهم وفيه نظر، وفعيل على سائر الأوجه مبالغ في فاعل.

Bazıları bunun Mekke'nin fethi olduğunu ileri sürmüştür. Sultanın melik sultanlardan biri olduğu, dolayısıyla her asırda Allah Teâlâ'nın dinine yardım edecek bir melikin bulunması için dua etmenin kastedildiği de söylenmiştir. Beyhakî'nin ed-Delâil'de ve Hâkim'in -sahih olduğunu belirterek- Katâde'den rivayet ettiği şu sözün zahirinin de bu olduğu söylenmiştir: "Allah Teâlâ onu Mekke'den sıdk çıkışıyla çıkardı ve Medine'ye sıdk girişiyle girdirdi. Allah'ın Peygamberi bildi ki bir güç (sultan) olmadan bu işe güç yetiremez; bu sebeple Allah Teâlâ'nın Kitabına, hadlerine ve farzlarına yardımcı olacak bir güç istedi. Zira sultan, Allah'ın azze ve celle kulları arasına koyduğu bir izzettir; şayet o olmasaydı bir kısmı diğerine baskın yapar ve güçlüleri zayıflarını yerdi." Bunda düşünülmesi gereken bir yön vardır. 'Faîl' vezni diğer bütün vecihlerde 'fâil' için mübalağadır.

وجوز أن يكون في بعضها بمعنى مفعول، والحق أن المراد من السلطان كل ما يفيده الغلبة على أعداء الله تعالى وظهور دينه جل شأنه ووصفه بنصيرا للمبالغة وَقُلْ جاءَ الْحَقُّ الإسلام والدين الثابت الراسخ.

Bazı vecihlerde 'mef'ûl' manasında olması da caiz görülmüştür. Hak olan şudur ki, sultandan maksat, Allah Teâlâ'nın düşmanlarına karşı ona galebe sağlayacak ve şanı yüce olan dinini üstün kılacak her şeydir; mübalağa için 'nasîr' olarak nitelenmiştir. { وَقُلْ جَاءَ الْحَقُّ } “Ve de ki: 'Hak geldi'” yani İslâm ve sabit, köklü din geldi.

والجملة عطف على جملة قُلْ أولا واحتمال أنها من مقول القول الأول لما فيها من الدلالة على الاستجابة في غاية البعد.

Bu cümle birinci { قُلْ } cümlesine matuftur; icabete delalet etmesi sebebiyle birinci kavlin makulü (sözü) olması ihtimali ise son derece uzaktır.

وَزَهَقَ الْباطِلُ أي زال واضمحل ولم يثبت الشرك والكفر وتسويلات الشيطان من زهقت نفسه إذا خرجت من الأسف، وعن قتادة أن الحق القرآن والباطل الشيطان، وعن ابن جريج أن الأول الجهاد والثاني الشرك وعن مقاتل الحق عبادة الله تعالى والباطل عبادة الشيطان وهذا قريب مما ذكرنا.

{ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ } “Batıl yok oldu” yani zail olup silindi ve şirk, küfür ve şeytanın aldatmacaları tutunamadı; 'زهقت نفسه' canı üzüntüden çıktığı zaman söylenir. Katâde'den hakkın Kur'an, batılın şeytan olduğu rivayet edilmiştir. İbn Cüreyc'den birincinin cihad, ikincinin şirk olduğu; Mukâtil'den ise hakkın Allah Teâlâ'ya ibadet, batılın ise şeytana ibadet olduğu rivayet edilmiştir; bu da zikrettiğimize yakındır.

إِنَّ الْباطِلَ كائنا ما كان كانَ زَهُوقاً مضمحلا غير ثابت الآن أو فيما بعد أو مطلقا لكونه كان لم يكن، وصيغة فعول للمبالغة.

{ إِنَّ الْبَاطِلَ } her ne olursa olsun batıl, { كَانَ زَهُوقًا } “Şüphesiz batıl yok olucudur” silinip gidicidir, şu anda veya sonrasında ya da hiç var olmamış gibi olması hasebiyle mutlak olarak sabit değildir. 'Faûl' sîgası mübalağa içindir.

أخرج الشيخان وجماعة عن ابن مسعود قال: دخل النبي ﷺ مكة وحول البيت ستون وثلاثمائة نصب فجعل يطعنها بعود في يده وقول جاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْباطِلُ إِنَّ الْباطِلَ كانَ زَهُوقاً جاء الحق وما يبدىء الباطل وما يعيد،

Şeyhân (Buhârî ve Müslim) ve bir topluluk İbn Mes'ûd'dan şöyle rivayet etmişlerdir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'ye girdi; Beyt'in etrafında üç yüz altmış dikili put vardı. Elindeki bir değnekle onları dürtmeye başladı ve: { جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ إِنَّ الْبَاطِلَ كَانَ زَهُوقًا } “Hak geldi, batıl yok oldu. Şüphesiz batıl yok olucudur”, 'Hak geldi; batıl ne bir şey başlatabilir ne de geri getirebilir' diyordu.

وفي رواية الطبراني في الصغير والبيهقي في الدلائل عن ابن عباس أنه ﷺ جاء ومعه قضيب فجعل يهوي به إلى كل صنم منها فيخر لوجهه فيقول جاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْباطِلُ إِنَّ الْباطِلَ كانَ زَهُوقاً حتى مر عليها كلها.

Taberânî'nin es-Sağîr'inde ve Beyhakî'nin ed-Delâil'inde İbn Abbâs'tan gelen rivayette ise şöyledir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem yanında bir bastonla geldi; onlardan her bir puta doğru bastonuyla işaret etmeye başladı, put da yüzüstü yıkılıyordu; o da: { جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ إِنَّ الْبَاطِلَ كَانَ زَهُوقًا } “Hak geldi, batıl yok oldu. Şüphesiz batıl yok olucudur” diyordu; nihayet hepsinin üzerinden geçti.

وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ ما هُوَ شِفاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ أي ما هو في تقديم دينهم واستصلاح نفوسهم كالدواء الشافي للمرضى، ومِنَ للبيان وقدم اهتماما بشأنه، وأنكر أبو حيان جواز التقديم واختار هنا كون من لابتداء الغاية وهو إنكار غير مسموع فيفيد أن كل القرآن كذلك.

{ وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ } “Biz Kur'an'dan müminler için şifa ve rahmet olan şeyleri indiriyoruz” yani dinlerini yüceltmede ve nefislerini ıslah etmede hastalar için şifalı ilaç gibi olan şeyleri [indiriyoruz]. { مِنَ } harf-i ceri beyan (açıklama) içindir ve şanına ehemmiyet verilerek öne geçirilmiştir. Ebû Hayyân öne geçirilmesinin caiz olduğunu inkâr etmiş ve burada { مِنْ }'in ibtidâ-i gâye (başlangıç) için olduğunu tercih etmiştir; ancak bu dinlenmeyecek bir inkârdır; dolayısıyla Kur'an'ın tamamının böyle olduğunu ifade eder.

وفي الخبر من لم يستشف بالقرآن فلا شفاه الله تعالى

Hadiste: "Kur'an ile şifa aramayana Allah Teâlâ şifa vermesin" buyrulmuştur.

أو للتبعيض ومعناه على ما في الكشف وننزل ما هو شفاء أي تدرج في نزوله شفاء فشفاء وليس معناه أنه منقسم إلى ما هو شفاء وليس بشفاء والمنزل الأول كما وهم الحوفي فأنكر جواز إرادة التبعيض وإنما المعنى أن ما لم ينزل بعد ليس بشفاء للمؤمنين لعدم الاطلاع وأن كل ما ينزل فهو شفاء لداء خاص يتجدد نزول الشفاء كفاء تجدد الداء.

Veya [min] teb'îz (kısmiyet) içindir. Bunun el-Keşşâf'taki manası şöyledir: Şifa olan şeyleri indiriyoruz; yani inişinde aşama aşama şifa ardına şifa olarak inmektedir; yoksa Hûfî'nin vehmedip teb'îz iradesinin caiz oluşunu inkâr ettiği gibi onun şifa olan ve şifa olmayan şeklinde kısımlara ayrıldığı ve indirilenin birincisi olduğu manasında değildir. Bilakis mana şudur: Henüz inmeyen kısım, muttali olunmadığı için müminlere şifa değildir; inen her bir şey ise özel bir hastalığın şifasıdır ve derdin yenilenmesine denk olarak şifanın inişi de yenilenir.

وفيه أيضا أن هذا الوجه أوفق لمقتضى المقام ولا يخفى عليك بعده ولذا اختير في توجيه التبعيض أنه باعتبار الشفاء الجسماني وهو من خواص بعض دون بعض ومن البعض الأول الفاتحة وفيها آثار مشهورة، وآيات الشفاء وهي ست وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ [التوبة: ١٤] شِفاءٌ لِما فِي الصُّدُورِ [يونس: ٥٧] ، فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ [النحل: ٦٩] وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ ما هُوَ شِفاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَإِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ [الشعراء: ٨٠] قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدىً وَشِفاءٌ [فصلت: ٤٤] .

Orada yine bu vechin makamın muktezasına daha muvafık olduğu söylenmiştir; ancak bunun uzaklığı sana gizli değildir. Bu sebeple teb'îzin izahında onun cismani şifa itibarıyla olduğu tercih edilmiştir; bu ise diğerlerinin değil bazısının özelliğidir. Bu birinciden biri Fâtiha'dır ve bu hususta meşhur rivayetler vardır. Şifa ayetleri ise altıdır: { وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ } [et-Tevbe: 14] “Ve mümin bir kavmin göğüslerine şifa versin”, { شِفَاءٌ لِمَا فِي الصُّدُورِ } [Yûnus: 57] “Göğüslerde olana bir şifa”, { فِيهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ } [en-Nahl: 69] “Onda insanlar için şifa vardır”, { وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ } [el-İsrâ: 82] “Biz Kur'an'dan müminler için şifa ve rahmet olan şeyleri indiriyoruz”, { وَإِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ } [eş-Şuarâ: 80] “Hastalandığım zaman bana şifa veren O'dur”, { قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدًى وَشِفَاءٌ } [Fussilet: 44] “De ki: 'O, iman edenler için bir hidayet ve şifadır'”.

قال السبكي: وقد جربت كثيرا، وعن القشيري أنه مرض له ولد أيس من حياته فرأى الله تعالى في منامه فشكى له سبحانه ذلك فقال له: اجمع آيات الشفاء واقرأها عليه أو اكتبها في إناء واسقه فيه ما محيت به ففعل فشفاه الله تعالى، والأطباء معترفون بأن من الأمور والرقى ما يشفي بخاصية روحانية كما فصله الأندلسي في مفرداته، وكذا داود في الجلد الثاني من تذكرته، ومن ينكر لا يعبأ به، نعم اختلف العلماء في جواز نحو ما صنعه القشيري عن الرؤيا وهو نوع من النشرة وعرفوها بأنها أن يكتب شيء من أسماء الله تعالى أو من القرآن ثم يغسل بالماء ثم يمسح به المريض أو يسقاه فمنع ذلك الحسن والنخعي ومجاهد،

Sübkî: "Bunlar çokça tecrübe edilmiştir" demiştir. Kuşeyrî'den rivayet edildiğine göre bir çocuğu hastalanmış ve hayatından ümit kesilmişti; rüyasında Allah Teâlâ'yı gördü ve O Sübhânehu'ya bundan şikâyette bulundu. Allah da ona: "Şifa ayetlerini topla ve ona oku ya da onları bir kaba yaz ve silindiği suyu ona içir" buyurdu; o da bunu yaptı ve Allah Teâlâ ona şifa verdi. Tabipler, Endelüsî'nin Müfredât'ında ve Dâvûd'un Tezkire'sinin ikinci cildinde tafsilatıyla açıkladığı gibi, bazı hususların ve rukyelerin ruhani bir özellikle şifa verdiğini itiraf etmektedirler; bunu inkâr edene ise itibar edilmez. Evet, Kuşeyrî'nin rüyaya dayanarak yaptığı şeyin benzerinin cevazı hakkında ulema ihtilaf etmiştir ki bu bir tür nüşredir (muskadır). Onu şöyle tarif etmişlerdir: Allah Teâlâ'nın isimlerinden veya Kur'an'dan bir şeyin yazılması, sonra su ile yıkanması, ardından hastanın bununla mesh edilmesi veya ona içirilmesidir. Hasen, Nehaî ve Mücâhid bunu men etmiştir.

وروى أبو داود من حديث جابر أن النبي ﷺ سئل عن النشرة فقال: هي من عمل الشيطان

Ebû Dâvûd, Câbir hadisinden Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem nüşrenin sorulduğunu ve onun: "O şeytanın amelindendir" buyurduğunu rivayet etmiştir

، وأجاز ذلك ابن المسيب، والنشرة التي قال فيها ﷺ ما قال هي النشرة التي كانت تفعل في الجاهلية وهي أنواع، منها ما يفعله أهل التعزيم في غالب الإعصار من قراءة أشياء غير معلومة المعنى ولم تثبت في السنة أو كتابتها وتعليقها أو سقيها، وقال مالك: لا بأس بتعليق الكتب التي فيها أسماء الله تعالى على أعناق المرضى على وجه التبرك بها إذا لم يرد معلقها بذلك مدافعة العين، وعنى بذلك أنه لا بأس بالتعليق بعد نزول البلاء رجاء الفرج والبر.

. İbnü'l-Müseyyeb ise buna cevaz vermiştir. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında diyeceğini dediği nüşre, Câhiliye döneminde yapılan nüşredir ve türleri vardır: Çoğu devirlerde efsuncuların manası bilinmeyen ve sünnette sabit olmayan şeyleri okuması, yazıp asması veya içirmesi bunlardandır. Mâlik şöyle demiştir: 'Hastaların boyunlarına, takan kimse bununla nazar defetmeyi kastetmediği takdirde teberrük amacıyla içinde Allah Teâlâ'nın isimleri bulunan yazıların asılmasında bir beis yoktur.' Bununla, kurtuluş ve iyileşme ümidiyle belanın inmesinden sonra takılmasında bir beis olmadığını kastetmiştir.

كالرقي التي وردت السنة بها من العين، وأما قبل النزول ففيه بأس وهو غريب، وعند ابن المسيب يجوز تعليق العوذة من كتاب الله تعالى في قصبة ونحوها وتوضع عند الجماع، وعند الغائط ولم يقيد بقبل أو بعد، ورخص الباقر في العوذة تعلق على الصبيان مطلقا، وكان ابن سيرين لا يرى بأسا بالشيء من القرآن يعلقه الإنسان كبيرا أو صغيرا مطلقا، وهو الذي عليه الناس قديما وحديثا في سائر الأمصار لكن توجيه التبعيض بما ذكر لا يساعده قوله سبحانه:

Nazar için sünnetin geldiği rukyeler gibi. Belanın inmesinden önce olmasına gelince, bunda beis vardır ki bu garip bir görüştür. İbnü'l-Müseyyeb'e göre Allah Teâlâ'nın Kitabından muskaların kamış ve benzeri içine konularak asılması caizdir; cima ve kaza-i hacet esnasında çıkarılır ve önce veya sonra diye kayıtlanmamıştır. Bâkır, çocuklara muska takılmasına mutlak olarak ruhsat vermiştir. İbn Sîrîn, büyük olsun küçük olsun insanın Kur'an'dan bir şeyi asmasında mutlak olarak bir beis görmezdi; bütün beldelerde geçmişten günümüze insanların üzerinde olduğu uygulama da budur. Ancak teb'îzin zikredilen şekilde tevil edilmesine Sübhânehu'nun şu kavli elverişli değildir:

وَلا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلَّا خَساراً أي لا يزيد القرآن كله أو كل بعض منه الكافرين المكذبين به الواضعين للأشياء في غير موضعها مع كونه في نفسه شفاء لما في الصدور من أدواء الريب وأسقام الأوهام إلا خسارا أي هلاكا بكفرهم وتكذيبهم وزيادتهم من حيث إنهم كلما جددوا الكفر والتكذيب بالآية النازلة تدريجا ازدادوا بذلك هلاكا، وفسر بعضهم الخسار بالنقصان، ورجح أبو السعود الأول بأن ما بهم من داء الكفر والضلال حقيق بأن يعبر عنه بالهلاك لا بالنقصان المنبئ عن حصول بعض مبادئ الإسلام فيهم، وفيه كما قال إيماء إلا أن ما بالمؤمنين من الشبه والشكوك المعترية لهم في أثناء الاهتداء والاسترشاد بمنزلة الأمراض، وما بالكفرة من الجهل والعناد بمنزلة الموت والهلاك، وإسناد الزيادة المذكورة إلى القرآن مع أنهم المزدادون في ذلك لسوء صنيعهم باعتبار كونه سببا لذلك، وفيه تعجيب من أمره من حيث كونه مدارا للشفاء والهلاك:

{ وَلا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلَّا خَساراً } “Ve zalimlere ise ancak ziyan artırır” yani Kur'an'ın tamamı veya her bir cüzü, bizzat kendisinde şüphe dertleri ve vehim hastalıklarından göğüslerde bulunanlara şifa olmasına rağmen, onu yalanlayan ve şeyleri yerli yerine koymayan kâfirlere küfürleri ve yalanlamaları sebebiyle ancak hüsran, yani helak artırır; onların artışları ise derece derece inen ayeti her yalanlayıp inkâr ettikçe bununla helaklerinin artması açısındandır. Bazıları hüsranı noksanlık olarak tefsir etmişlerdir; Ebû's-Suûd ise birincisini tercih ederek onlardaki küfür ve dalalet hastalığının noksanlıkla değil helakle ifade edilmeye layık olduğunu, zira noksanlığın onlarda İslâm'ın bazı başlangıçlarının bulunmasını ihsas ettireceğini belirtmiştir. Bunda onun dediği gibi bir ima vardır; şu kadar var ki müminlerde hidayet ve irşat arayışı esnasında arız olan şüphe ve tereddütler hastalıklar mesabesindedir; kâfirlerdeki cehalet ve inat ise ölüm ve helak mesabesindedir. Söz konusu artırmanın, kötü amelleri sebebiyle bizzat bunda artanlar kendileri olduğu halde Kur'an'a isnat edilmesi, onun buna sebep olması hasebiyledir. Bunda, şifaya ve helake medar olması bakımından onun durumuna karşı bir hayret uyandırma vardır:

كماء صار في الأصداف درا ... وفي ثغر الأفاعي صار سما

İstiridyelerin içine girip inci olan su gibi... / Ve engereklerin ağzında zehir olan [su gibi].

هذا وربما يقال: إن انقسام القرآن إلى ما هو شفاء من أدواء الريب وإسقام الوهم وإلى ما ليس كذلك مما لا ينبغي أن يكون فيه ريب لأن الشافي من أدواء الريب إنما هو الأدلة كالآيات الدالة على بطلان الشرك وثبوت الوحدانية له تعالى وكالآيات الدالة على إمكان الحشر الجسماني وليس كل آيات القرآن كذلك فإن منه ما هو أمر بصلاة وصوم وزكاة ومنه ما هو نهي عن قتل وزنى وسرقة ونحو ذلك وهو لا يشفي به أدواء الريب وإسقام الوهم وكذا آيات

Bununla beraber şöyle de denilebilir: Kur'an'ın şüphe dertlerinden ve vehim hastalıklarından şifa olan ve böyle olmayan kısımlara ayrılması, kendisinde şüphe edilmemesi gereken hususlardandır; çünkü şüphe dertlerine şifa olan şeyler ancak şirkin batıllığına ve O Teâlâ'nın birliğinin sübutuna delalet eden ayetler ile cismani haşrin imkânına delalet eden ayetler gibi delillerdir. Kur'an ayetlerinin hepsi böyle değildir; zira onda namaz, oruç ve zekât emri olanlar da vardır, katil, zina, hırsızlık ve benzerlerinden nehiy olanlar da vardır ki bunlar şüphe dertlerine ve vehim hastalıklarına şifa olmaz; aynı şekilde

القصص، نعم فيما ذكر نفع غير الشفاء من تلك الأدواء فهو رحمة وحينئذ يقال في الآية حذف أي ننزل من القرآن ما هو شفاء وما هو رحمة على معنى ننزل من القرآن آيات هي شفاء وآيات هي رحمة.

kıssa ayetleri de böyledir. Evet, zikredilenlerde o dertlerden şifanın dışında bir fayda vardır ki o rahmettir; bu durumda ayette bir hazif olduğu söylenir, yani 'Kur'an'dan şifa olan ayetler ve rahmet olan ayetler indiriyoruz' manasında 'Kur'an'dan şifa olanı ve rahmet olanı indiriyoruz' demektir.

وفيه أن الريب غير مختص فيما يتعلق بالله ﷿ وبإمكان الحشر بل يكون أيضا في الرسالة وصدقه ﷺ في دعواها، وما من آية في القرآن إلا وهي مستقلة أو لها دخل في الشفاء من ذلك الداء لما فيها من الإعجاز وكذا ما من آية إلا وفيها نفع من جهة أخرى فكل آية رحمة كما أن كلها شفاء لكن كونه رحمة بالنسبة إلى كل واحد واحد من المؤمنين إذ كل مؤمن ينتفع به نوعا من الانتفاع وكونه شفاء بالفعل بالنسبة إلى من عرض له شيء من أدواء الريب وأسقام الوهم وليس كل المؤمنين كذلك، والقول بأن كلا كذلك في أول الإيمان غير مسلم ولا يحتاج إليه كما لا يخفى.

Buna karşı denilir ki: Şüphe sadece Allah'a azze ve celle ve haşrin imkânına taalluk eden hususlara has değildir; bilakis risalette ve onun sallallâhu aleyhi ve sellem bu davasındaki doğruluğunda da olur. Kur'an'daki hiçbir ayet yoktur ki taşıdığı i'câz sebebiyle bu dertten şifada müstakil olmasın veya bir dahli bulunmasın; aynı şekilde hiçbir ayet yoktur ki başka bir yönden bir faydası bulunmasın; dolayısıyla tamamı şifa olduğu gibi her ayet bir rahmettir. Ancak onun rahmet olması her bir mümin için geçerlidir, zira her mümin ondan bir tür fayda elde eder; fiilen şifa olması ise kendisine şüphe dertlerinden ve vehim hastalıklarından bir şey arız olan kimseye göredir ve bütün müminler böyle değildir. İmanın başında herkesin böyle olduğunu söylemek ise kabul edilemez ve gizli olmadığı üzere buna ihtiyaç da yoktur.

والإمام عمم شفائيته وقد أحسن فقال: هو شفاء للأمراض الروحانية وهي نوعان: اعتقادات باطلة وأخلاق مذمومة فلاشتماله على الدلائل الحقة الكاشفة عن المذاهب الباطلة في الإلهيات والنبوات والمعاد والقضاء والقدر المبينة لبطلانها يشفي عن النوع الأول من الأمراض ولاشتماله على تفاصيل الأخلاق المذمومة وتعريف ما فيها من المفاسد والإرشاد إلى الأخلاق الفاضلة والأعمال المحمودة يشفي عن النوع الآخر، والشفاء إشارة إلى التخلية والرحمة إشارة إلى التحلية ولأن الأولى أهم من الثانية قدم الشفاء على الرحمة فتأمل والله تعالى الموفق.

İmam [Râzî] onun şifasını umumileştirmiş ve pek güzel söylemiştir; şöyle demiştir: "O, ruhani hastalıklar için şifadır; bunlar da iki türdür: Batıl inançlar ve kötü ahlak. İlahiyat, nübüvvetler, meâd (ahiret) ve kaza-kader konularındaki batıl mezhepleri açığa çıkaran ve onların batıllığını açıklayan hak delilleri içermesi sebebiyle birinci tür hastalıklara şifa olur; kötü ahlakın ayrıntılarını, onlardaki mefsedetleri tanıtmayı ve faziletli ahlaka, övülmüş amellere irşadı içermesi sebebiyle de diğer türe şifa olur. Şifa tahliyeye (kötülüklerden arınmaya), rahmet ise tahliyeye (güzelliklerle bezenmeye) işarettir. Birincisi ikincisinden daha mühim olduğu için şifa rahmetin önüne geçirilmiştir." İyi düşün; muvaffak kılan Allah Teâlâ'dır.

وقرأ البصريان «ننزل» بالنون والتخفيف، وقرأ مجاهد بالياء والتخفيف ورواها المروزي عن حفص.

Basralı iki kurrâ «ننزل» kelimesini nûn ile ve şeddesiz (nünzilu) okumuşlardır. Mücâhid yâ ile ve şeddesiz (yünzilu) okumuştur; Mervezî de bunu Hafs'tan rivayet etmiştir.

وقرأ زيد بن علي رضي الله تعالى عنهما «شفاء ورحمة» بنصبهما، قال أبو حيان: ويتخرج ذلك على أنهما حالان والخبر للمؤمنين والعامل في الحال ما في الجار والمجرور من الفعل، ونظير ذلك وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ [الزمر: ٦٧] في قراءة نصب «مطويات» وقول الشاعر:

Zeyd b. Ali radıyallâhu teâlâ anhümâ «شفاء ورحمة» lafızlarını nasb ile (şifâen ve rahmeten) okumuştur. Ebû Hayyân der ki: "Bu, ikisinin hâl, haberin ise { لِلْمُؤْمِنِينَ } olması; hâlde amil olanın da harf-i cer ve mecrurdaki fiil olması şeklinde değerlendirilir. Bunun benzeri «مطويات» kelimesinin nasb ile okunuşundaki { وَالسَّماوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ } [ez-Zümer: 67] “Ve gökler O'nun sağ eliyle dürülmüştür” ayeti ve şairin şu sözüdür:

رهط ابن كوز محقبى أدراعهم ... فيهم ورهط ربيعة بن حذار

İbn Kûz'un zırhlarını yüklenmiş cemaati aralarındadır ... ve Rebîa b. Hizâr'ın cemaati de."

ثم قال: وتقديم الحال على العامل فيه من الظرف لا يجوز إلا عند الأخفش، ومن منع جعله منصوبا على إضمار أعني، وأنت تعلم أن من يجوز مجيء الحال من المبتدأ لا يحتاج إلى ذلك وَإِذا أَنْعَمْنا بالصحة والسعة ونحوهما عَلَى الْإِنْسانِ أي جنسه فيكفي في صحة الحكم وجوده في بعض الأفراد ولا يضر وجود نقيضه في البعض الآخر، وقيل المراد به الوليد بن المغيرة أَعْرَضَ عن ذكرنا كأنه مستغن عنا فضلا عن القيام بمواجب شكرنا وَنَأى بِجانِبِهِ لوى عطفه عن طاعتنا وولاها ظهره، وأصل معنى النأي البعد وهو تأكيد للإعراض بتصوير صورته فهو أوفى بتأدية المراد منه، ومثله يجوز عطفه لإيهام المغايرة بينهما وهو أبلغ من ترك العطف على ما بين في محله، على أن ما ذكره أهل المعاني من أن التأكيد يتعين فيه ترك العطف لكمال الاتصال غير مسلم، والجانب على ظاهره والمراد ترك ذلك، ويجوز أن يكون كناية عن الاستكبار فإن ثنى العطف من أفعال المستكبرين ولا يبعد أن يراد بالجانب النفس كما يقال جاء من جانب فلان كذا أي منه وهو كناية أيضا كما يعبر بالمقام والمجلس عن صاحبه، وقرأ ابن عامر برواية ابن ذكوان «وناء» هنا وفي [فصلت: ٥١] فقيل ذلك من باب القلب ووضع العين محل اللام كراء ووراء، وقيل لا قلب وناء بمعنى نهض كما في قوله:

Sonra şöyle dedi: Hâlin zarftaki âmilinin önüne geçirilmesi Ahfeş müstesna caiz değildir; buna mani olanlar ise onu 'a'nî' (kastediyorum) takdiriyle mansub kabul etmişlerdir. Sen de bilirsin ki hâlin mübtedadan gelmesini caiz gören kimse buna ihtiyaç duymaz. { وَإِذا أَنْعَمْنا } [ve Biz nimet verdiğimizde] sıhhat, genişlik ve benzerleriyle { عَلَى الْإِنْسانِ } “insana” yani onun cinsine [nimet verdiğimiz zaman]; dolayısıyla hükmün sıhhati için fertlerin bazısında bulunması yeterlidir, diğer bazısında zıddının bulunması buna zarar vermez. Bununla Velîd b. Mugîre'nin kastedildiği de söylenmiştir. { أَعْرَضَ } “yüz çevirir” sanki bize ihtiyacı yokmuş gibi zikrimizden yüz çevirir, nerede kaldı ki şükrümüzün gereklerini yerine getirsin! { وَنَأى بِجانِبِهِ } “ve yan çizip uzaklaşır” boynunu itaatten çevirir ve sırtını döner. Ne'y (نأي) kelimesinin asıl anlamı uzaklaşmaktır; bu da yüz çevirmenin suretini tasvir ederek onu pekiştirmektir, dolayısıyla murad edilen anlamı eda etmede daha eksiksizdir. Benzer şekilde, aralarında bir başkalık vehmettirmek için atfedilmesi caizdir ve bu, ilgili yerinde açıklandığı üzere atfın terk edilmesinden daha beliğdir. Kaldı ki meânî ehlinin kemâl-i ittisal sebebiyle tekitte atfın terk edilmesinin zorunlu olduğuna dair zikrettikleri husus kabul görmüş değildir. 'Cânib' (yan/taraf) zahiri üzeredir ve murad bunu terk etmektir. Bunun kibirlenmekten kinaye olması da caizdir; zira omuz büküp böbürlenmek kibirlilerin fiillerindendir. Cânib ile nefsin kastedilmiş olması da uzak değildir; nitekim 'falanın cânibinden (tarafından) şöyle geldi' yani 'ondan geldi' denilir; tıpkı makam ve meclis lafızlarıyla o makam/meclis sahibinin ifade edilmesi gibi bu da bir kinayedir. İbn Âmir, İbn Zekvân rivayetiyle burada ve [Fussilet: 51]'de «وناء» şeklinde okumuştur. Bunun kalb (harf değişimi) kabilinden olduğu, 'râe' ve 'verâe' gibi aynü'l-fiilin lâmü'l-fiil yerine konduğu söylenmiştir. Bir görüşe göre ise kalb yoktur; nâe (ناء), şu beyitte olduğu gibi 'kalktı/doğruldu' anlamındadır: