لكن
Fakat
أخرج العقيلي عن أنس عن النبي ﷺ قال: «الكتب كلها تحت العرش فإذا كان يوم القيامة يبعث الله تعالى ريحا فتطيرها إلى الأيمان والشمائل وأول خط فيها اقْرَأْ كِتابَكَ كَفى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً
Ukaylî, Enes'ten, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: "Bütün kitaplar Arş'ın altındadır. Kıyamet günü olduğunda Allah Teâlâ bir rüzgâr gönderir de onları sağlara ve sollara doğru uçurur. Onlardaki ilk yazı satırı şudur: 'Kitabını oku! Bugün sana hesap sorucu olarak kendi nefsin yeter!'
[الإسراء:
[İsrâ:
١٤] وهو ظاهر في أن فاعل الإيتاء ليس الملك إلا أن الخبر يحتاج إلى تنقير فإني لست من صحته على يقين.
14]." Bu rivayet, verme işinin failinin melek olmadığı hususunda açıktır; ancak haberin araştırılmaya ihtiyacı vardır, zira ben onun sıhhatinden emin değilim.
نعم
Evet,
جاء في حديث أخرجه الإمام أحمد عن عائشة الصديقة رضي الله تعالى عنها أنها قالت: «قلت يا رسول الله
İmam Ahmed'in Sıddîka Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ'dan rivayet ettiği bir hadiste şöyle gelmiştir: "Dedim ki: Ey Allah'ın Resûlü!
هل يذكر الحبيب حبيبه يوم القيامة؟ قال: أما عند ثلاث فلا إلى أن قال وعند تطاير الكتب»
Seven sevdiğini kıyamet günü hatırlar mı? Buyurdu ki: 'Üç yerde hayır...' -şöyle buyurana kadar- '...ve kitapların [sağa sola] uçuştuğu anda.'"
وهو مؤيد بظاهره الخبر السابق والله تعالى أعلم.
Bu [hadis], zahiriyle önceki haberi desteklemektedir. Doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
وجاء في بعض الآثار أن أول من يؤتى كتابه بيمينه من هذه الأمة أبو سلمة عبد الله بن عبد الأسد وأول من يؤتى كتابه بشماله أخوه الأسود سود الله تعالى وجهه بعد أن يمد يمينه ليأخذه بها فيخلعها ملك
Bazı rivayetlerde, bu ümmetten kitabı sağına ilk verilecek olan kişinin Ebû Seleme Abdullah b. Abdilesed; kitabı soluna ilk verilecek kişinin ise onu almak için sağ elini uzattıktan sonra bir meleğin onun elini yerinden çıkarması üzerine kardeşi Esved -Allah Teâlâ yüzünü karartsın- olduğu gelmiştir.
، وسبب ذلك مذكور في السير وَمَنْ كانَ من المدعوين المذكورين فِي هذِهِ الدنيا التي فعل بهم فيها من التكريم والتفضيل ما فعل أَعْمى لا يهتدي إلى طريق نجاته من النظر إلى ما أولاه مولاه جل علاوه والقيام بحقوقه وشكره سبحانه بما ينبغي له عز شأنه من الإيمان والعمل فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ التي عبر عنها- بيوم ندعو أَعْمى لا يهتدي أيضا إلى ما ينجيه ولا يظفر بما يجديه لأن العمى الأول موجب للثاني وهو في الموضعين مستعار من آفة البصر.
Bunun sebebi siyer kitaplarında zikredilmiştir. { وَمَنْ كانَ } “Kim de olursa” zikredilen o çağrılanlardan kim [olursa] { فِي هذِهِ } “bu dünyada” kendilerine o kadar ikram ve üstünlük verilmiş olan bu dünyada { أَعْمى } “kör” Yüce Mevlâsının kendisine bahşettiklerine bakmaktan, O'nun haklarını yerine getirmekten ve şânı yüce olan Allah'a iman ve amel ile lâyık olduğu şekilde şükretmekten yana kurtuluş yolunu bulamayan [bir kör olursa], { فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ } “o, ahirette de” -ki bundan 'çağıracağımız gün' diye söz edilmiştir- { أَعْمى } “kör kalacaktır” kendisini kurtaracak şeyi bulamaz ve kendisine fayda sağlayacak şeye nail olamaz; çünkü ilk körlük ikincisini gerektirir. Bu kelime her iki yerde de gözdeki kusurdan istiare yoluyla alınmıştır.
وجوز أن يكون أَعْمى الثاني أفعل تفضيل من عمى البصيرة وهو من العيوب الباطنة التي يجوز أن يصاغ منها أفعل التفضيل كالأحمق والأبله، وبنى على ذلك إمالة أبي عمرو الأول وتفخيمه الثاني وبيان أن الألف في الأول آخر الكلمة كما ترى وتحسن الإمالة في الأواخر وهي في الثاني على تقديره كونه أفعل تفضيل كأنها في وسط الكلمة لأن أفعل المذكور غير معرف باللام ولا مضاف لا يستعمل بدون من الجارة للمفضل عليه ملفوظة أو مقدرة وهو معها في حكم الكلمة الواحدة ولا تحسن الإمالة فيها ولا تكثر كما في المتطرفة.
İkinci { أَعْمى } lafzının basiret körlüğünden gelen bir ism-i tafdil (ef'al kalıbı) olması da caiz görülmüştür. Bu, ahmak (el-ahmak) ve ebleh (el-ebleh) gibi kendisinden ism-i tafdil kalıbı türetilmesi caiz olan bâtınî kusurlardandır. Ebû Amr'ın birincisinde imâle yapıp ikincisinde tefhîm (kalın okuma) yapması ve gördüğün gibi birincisindeki elifin kelimenin sonunda yer alıp kelime sonlarında imâlenin güzel bulunması, ikincisinde ise ism-i tafdil kabul edilmesine binaen sanki kelimenin ortasındaymış gibi olması buna dayandırılmıştır. Zira zikredilen ef'al kalıbı harfi tarif almamış ve muzaf da olmamışsa, telaffuz edilen veya takdir edilen ve üstün tutulanı belirten cer edatı 'min' (مِنْ) olmaksızın kullanılmaz; onunla birlikte tek bir kelime hükmündedir ve sonda olanlarda olduğu gibi bunda imâle güzel bulunmaz ve çokça yapılmaz.
وقد صرح بذلك أبو علي في الحجة فلا يرد إمالة «أدنى من ذلك» و «الكافرين» وأن حمزة والكسائي وأبا بكر يميلون الأعمى في الموضعين ولا حاجة إلى أن يقال: إنهم لا يرونه أفعل تفضيل أو أن الإمالة فيما يرونه كذلك للمشاكلة. وقال بعض المحققين: إنه لما أريد افتراق معنى الأعمى في الموضعين افترق اللفظان إمالة وتفخيما، وفخم الثاني لأن ما يدل على زيادة المعنى أولى بالتفخيم مع عدم حسن الإمالة فيه حسنها في الأول، ولا يظن بأبي عليّ أنه يقول بامتناع الإمالة وإنما يقول بأولوية التفخيم.
Ebû Ali el-Hucce'de bunu açıkça belirtmiştir; dolayısıyla 'ednâ min zâlik' ve 'el-kâfirîn' lafızlarındaki imâle ile Hamza, Kisâî ve Ebû Bekr'in her iki yerdeki el-A'mâ kelimesinde imâle yapmaları buna bir itiraz teşkil etmez. Onların bunu ism-i tafdil olarak görmediklerini veya böyle gördükleri yerdeki imâlenin müşâkele (uyum) için olduğunu söylemeye de gerek yoktur. Bazı muhakkikler şöyle demiştir: İki yerdeki el-A'mâ kelimesinin manasının farklılığı kastedilince, iki lafız da imâle ve tefhîm bakımından farklılaşmıştır. İkincisi tefhîm ile okunmuştur; çünkü mana fazlalığına delalet eden şey tefhîme daha lâyıktır; üstelik onda imâle birincisinde olduğu kadar güzel değildir. Ebû Ali'nin imâlenin imkânsızlığını söylediği zannedilmemelidir, o sadece tefhîmin daha evlâ olduğunu söylemektedir.
وقال بعضهم: إن كان العمى فيما يكون للبصر وما يكون للبصيرة حقيقة فلا إشكال، وإن كان حقيقة في الأول وتجوز به عن الثاني ففيه إشكال إلا أن يقال: إنه ألحق بما وضع لذلك وقد منعه آخرون لأن العلة وهي الإلباس بالوصف موجودة فيه فتدبر، وقوى هذا التأويل بعطف قوله تعالى: وَأَضَلُّ سَبِيلًا منه في الدنيا لزوال الاستعداد وعدم إمكان تدارك ما فات، وهذا بعينه هو الذي أوتي كتابه بشماله بدلالة حال ما سبق من الفريق المقابل له، ولعل العدول إلى هذا العنوان للإيذان بالعلة الموجبة كما في قوله تعالى: وَأَمَّا إِنْ كانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ [الواقعة: ٩٢] بعد قوله سبحانه:
Bazıları da şöyle demiştir: Eğer 'a'mâ' (körlük), gözde ve basirette olan durumlar için hakikat ise ortada bir müşkil yoktur. Şayet birincisinde hakikat, ikincisinde mecaz ise bunda bir müşkil vardır; meğerki bunun için konulmuş olana ilhak edildiği söylensin. Başkaları ise illet olan sıfatla karışma durumu onda mevcut olduğu için bunu engellemiştir; iyi düşün! Bu tevil, Allah Teâlâ'nın: { وَأَضَلُّ سَبِيلًا } “ve yol bakımından daha sapık” kavlinin atfedilmesiyle güçlendirilmiştir; yani istidadın yok olması ve kaçırılan şeyin telafisinin mümkün olmaması sebebiyle dünyadakinden [daha sapıktır]. Bu kimse, tam da karşısındaki fırkanın önceden geçen halinin delaletiyle kitabı solundan verilen kimsedir. Bu ifade tarzına yönelinmesi, Allah Teâlâ'nın: { وَأَمَّا إِنْ كانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ } “Fakat yalanlayanlardan ise” [Vâkıa: 92] kavlinde, O'nun şu kavlinden sonra olduğu gibi:
وَأَمَّا إِنْ كانَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ [الواقعة: ٩٠] وللرمز إلى علة حال الفريق الأول وفي ذلك ما هو من قبيل الاحتباك حيث ذكر في أحد الجانبين المسبب وفي الآخر السبب ودل بالمذكور في كل منهما على المتروك في الآخر تعويلا على شهادة العقل، وجعله ابن المنير مقابلا للقسم الأول على معنى فَمَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ فهو الذي يتبصره ويقرؤه ومن كان في الدنيا أعمى غير متبصر في نفسه ولا ناظر في معاده فهو في الآخرة كذلك غير متبصر في كتابه بل أعمى عنه أو أشد عمى مما كان في الدنيا على اختلاف التأويلين وهو خلاف الظاهر.
{ وَأَمَّا إِنْ كانَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ } “Ama eğer ashâb-ı yemînden (sağın ehlinden) ise” [Vâkıa: 90] gerektirici illeti bildirmek ve birinci fırkanın durumunun illetine işaret etmek içindir. Bunda ihtibâk sanatından bir nevi vardır; zira taraflardan birinde müsebbeb (sonuç), diğerinde ise sebep zikredilmiş, aklın şahitliğine dayanılarak her birinde zikredilenle diğerinde terkedilene delalet edilmiştir. İbnü'l-Müneyyir bunu; "Kime kitabı sağından verilirse o, onu açıkça görüp okuyan kimsedir; dünyada kör olup nefsinde basiret sahibi olmayan ve ahiretini gözetmeyen kimse ise ahirette de aynı şekilde kitabını basiretle göremez, aksine iki farklı tevile göre ya ondan yana kördür ya da dünyada olduğundan daha kördür" anlamında birinci kısmın mukabili kılmıştır; fakat bu zahire aykırıdır.
ويشعر أيضا بأن من كان في الدنيا أعمى عن السلوك في طريق نجاته لا يقرأ في الآخرة كتابه وهو خلاف المصرح به في الآيات والأحاديث، نعم فرق بين القراءتين ولعل الآية تشعر بالفرق وإن لم تقرر المقابلة بما ذكر هذا وعن أبي مسلم تفسير أَعْمى الثاني بأعمى العين ولا تجوز أي من كان في الدنيا أعمى القلب فهو في الآخرة أعمى العين أي يحشر كذلك عقوبة له على ضلالته في الدنيا وهو كقوله تعالى: وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمى [طه:
Ayrıca bu, dünyada kurtuluş yolunda yürümekten yana kör olan kimsenin ahirette kitabını okumayacağını hissettirir ki bu, ayetlerde ve hadislerde açıkça belirtilene aykırıdır. Evet, iki okuyuş arasında fark vardır ve belki de ayet, mukabele zikredilen şekilde kurulmasa bile bu farkı hissettirmektedir. Ebû Müslim'den ikinci { أَعْمى } kelimesinin mecaz olmaksızın gözü kör olarak tefsir edildiği nakledilmiştir; yani dünyada kalbi kör olan kimse ahirette gözü kördür, dünyadaki sapıklığının cezası olarak bu şekilde haşredilir. Bu, Allah Teâlâ'nın şu kavli gibidir: { وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمى } “Ve onu kıyamet günü kör olarak haşrederiz” [Tâhâ:
١٢٤] الآية، وتأول فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ [ق: ٢٢] بالعلم والمعرفة، وعنه أيضا تجويز أن يكون العمى عبارة عما يلحقه من الغم المفرط كأنه قيل من كان في الدنيا ضالا فهو في الآخرة مغموم جدا فإن من لا يرى إلا ما يسوءه والأعمى سواء، وهذا كما يقال: فلان سخين العين وهو كما ترى.
124] ayeti. O, { فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ } “Bugün artık gözün keskindir” [Kâf: 22] kavlini ise ilim ve marifetle tevil etmiştir. Yine ondan, körlüğün ona isabet eden aşırı gam ve kederden ibaret olmasının caiz görüldüğü de nakledilmiştir; sanki "Dünyada sapık olan kimse ahirette son derece kederlidir" denilmiştir; zira ancak kendisini üzen şeyi gören kimse ile kör olan kimse birdir. Bu, tıpkı "Filanın gözü sıcaktır/yaşlıdır (çok kederlidir)" denilmesi gibidir. Bu [tevilin durumu] ise gördüğün gibidir.
وقيل إن هذه إشارة إلى النعم المذكورة قبل على معنى من كان أعمى غير متبصر في هذه النعم وقد عاينها فهو في شأن الآخرة التي لم يعاينها أعمى وأضل سبيلا، واستند في ذلك إلى ما أخرجه الفريابي. وابن أبي حاتم عن عكرمة قال: جاء نفر من أهل اليمن إلى ابن عباس فسأله رجل منهم أرأيت قوله تعالى: وَمَنْ كانَ فِي هذِهِ أَعْمى فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمى فقال ابن عباس: لم تصل المسألة اقرأ ما قبلها رَبُّكُمُ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ فِي الْبَحْرِ [الإسراء:
Bunun, daha önce zikredilen nimetlere işaret olduğu da söylenmiştir; yani "Bizzat müşahede ettiği bu nimetler konusunda kör olup basiretle bakmayan kimse, müşahede etmediği ahiret hususunda daha kör ve yolca daha sapıktır" anlamındadır. Bu hususta Feryâbî ve İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den rivayet ettiğine dayanılmıştır: Yemen ehlinden bir grup İbn Abbas'a geldi. İçlerinden bir adam ona: "Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ كانَ فِي هذِهِ أَعْمى فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمى } “Kim bu dünyada kör ise o ahirette de kördür” kavli hakkında ne dersin?" diye sordu. İbn Abbas: "Meseleyi doğru bağlayamadın, öncesini oku: { رَبُّكُمُ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ فِي الْبَحْرِ } “Rabbiniz, gemileri denizde sizin için yüzdürendir” [İsrâ:
٦٦] حتى بلغ وَفَضَّلْناهُمْ عَلى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِيلًا ثم قال: من كان أعمى عن هذه النعم التي قد رأى وعاين فهو في أمر الآخرة التي لم ير ولم يعاين أعمى وأضل سبيلا.
66] ayetinden { وَفَضَّلْناهُمْ عَلى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِيلًا } “ve onları yarattıklarımızın birçoğundan üstün kıldık” [kavline] kadar okudu; sonra şöyle dedi: "Görüp müşahede ettiği bu nimetlere karşı kör olan kimse, görmediği ve müşahede etmediği ahiret konusunda daha kör ve yolca daha sapıktır."
وفي رواية أخرى أخرجها عنه ابن أبي حاتم وأبو الشيخ في العظمة من طريق الضحاك أنه قال في الآية: يقول تعالى من كان في الدنيا أعمى عما رأى من قدرتي من خلق السماء والأرض والجبال والبحار والناس والدواب وأشباه هذا فهو عما وصفت له في الآخرة أعمى وأضل سبيلا يقول سبحانه أبعد حجة.
İbn Ebî Hâtim ve el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh'in Dahhâk tarikiyle ondan rivayet ettiği diğer bir rivayette ise ayet hakkında şöyle dediği nakledilmiştir: "Allah Teâlâ şöyle buyuruyor: Dünyada göğün, yerin, dağların, denizlerin, insanların, hayvanların ve benzerlerinin yaratılışından kudretime dair gördüğü şeylere karşı kör olan kimse, ahirette kendisine vasfettiğim şeylere karşı daha kör ve yolca daha sapıktır; yani Yüce Allah 'hüccet bakımından daha uzaktır' buyurmaktadır."
وروى أبو الشيخ عن قتادة نحوه، ولا يخفى أن كلا التأويلين بعيد جدا وإن كان الثاني دون الأول في البعد ولا أظن الحبر يقول ذلك والله تعالى أعلم.
Ebü'ş-Şeyh, Katâde'den de benzerini rivayet etmiştir. Her iki tevilin de son derece uzak olduğu gizli değildir; her ne kadar ikincisi uzaklık bakımından birinciden daha hafif olsa da, İbn Abbas gibi büyük bir âlimin (Hibr) bunu söyleyeceğini zannetmiyorum. Doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
«ومن باب الإشارة في الآيات» قَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ قالت الوجودية من الصوفية: إنه تعالى سبق قضاؤه أن لا يعبد سواه فكل عابد إنما يعبد الله سبحانه من حيث يدري ومن حيث لا يدري فإنه جل شأنه الأول والآخر والظاهر والباطن والأعيان الثابتة ما شمت رائحة الوجود ولا تشمه أبدا، ومما ينسبونه إلى زين العابدين رضي الله تعالى عنه ويزعمون أنه مشير إلى مدعاهم قوله:
Ayetlerdeki işârî manalara gelince: { قَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ } “Rabbin, sadece kendisine kulluk etmenizi hükmetti” kavli hakkında Vücûdiyye meşrebinden mutasavvıflar şöyle demişlerdir: Allah Teâlâ'nın O'ndan başkasına ibadet edilmeyeceğine dair hükmü ezelde geçmiştir; dolayısıyla her ibadet eden, bilerek veya bilmeyerek ancak Allah Sübhânehu'ya ibadet etmektedir. Çünkü şânı yüce olan O'dur Evvel, Âhir, Zâhir ve Bâtın. Âyân-ı sâbite ise varlık kokusunu koklamamıştır ve ebediyen de koklamayacaktır. Zeynelâbidîn radıyallâhu teâlâ anh'a nispet ettikleri ve iddialarına işaret ettiğini ileri sürdükleri sözlerden biri de onun şu şiiridir:
إني لأكتم من علمي جواهره ... كيلا يرى الحق ذو جهل فيفتتنا
"Doğrusu ben ilmime ait cevherleri gizlerim ki / Bir cahil hakkı görüp de fitneye düşmesin."
وقد تقدم في هذا أبو حسن ... إلى الحسين وأوصى قبله الحسنا
"Bu hususta Ebü'l-Hasan, Hüseyin'e önceden yol göstermiş / Ve ondan önce Hasan'a da vasiyette bulunmuştu."
فرب جوهر علم لو أبوح به ... لقيل لي أنت ممن يعبد الوثنا
"Nice ilim cevheri vardır ki onu açığa vursam / Bana: 'Sen puta tapanlardansın' denilirdi."
ولاستحل رجال مسلمون دمي ... يرون أقبح ما يأتونه حسنا
"Ve işledikleri en çirkin şeyi güzel gören / Müslüman adamlar kanımı helal sayarlardı."
قالوا: إنه رضي الله تعالى عنه عنى بهذا الجوهر الذي لو باح به لقيل له: أنت ممن يعبد الوثن علم الوحدة إذ منه يعلم أن الوثن وكذا غيره مظهر له جل وعلا وليس في الدار غيره ديار، وقد مر عن قرب ما نقل عن الحلاج ومثله كثير للشيخ الأكبر قدس سره ولغيره عربا وعجما وهو عفا الله تعالى عنه قد فتح بابا في هذا المطلب لا يسد إلى أن يأتي أمر الله ﷿ وكأنه أوصى إليه بأن يبوح وينثر هاتيك الجواهر بين الأصاغر والأكابر كما أوصى إلى الحسنين بأن يكتما من ذلك ما علما، وفي بعض كتبه قدس سره ما هو صريح في أنه مأمور فإن صح ذلك فهو معذور، وأنا لا أرى عذرا لمن يقفو أثره في المقال مع مباينته له في الحال فإن هذا المطلب أجل من أن يحصل لغريق الشهوات وأسير المألوفات ورهين العادات ولله تعالى در من قال:
Dediler ki: O radıyallâhu teâlâ anh, açığa vurduğunda kendisine 'Sen puta tapanlardansın' denilecek bu cevherle vahdet ilmini kastetmiştir; zira putun ve diğer şeylerin O Yüce Zât'ın bir mazharı olduğu ve 'evde O'ndan başka kimsenin bulunmadığı' ancak bu ilimle bilinir. Az önce Hallâc'dan nakledilenler geçmişti; Şeyh-i Ekber kaddesallâhu sırrah'tan ve gerek Arap gerek Acem diğer zevattan da benzeri çokça nakledilmiştir. O -Allah Teâlâ onu affetsin- bu konuda Allah azze ve celle'nin emri gelinceye kadar kapanmayacak bir kapı açmıştır; sanki Hasan ve Hüseyin'e bildiklerini gizlemeleri vasiyet edildiği gibi, ona da bu cevherleri küçük büyük herkesin arasına saçıp yayması vasiyet edilmiştir. Bazı kitaplarında kaddesallâhu sırrah kendisinin memur olduğuna dair açık ifadeler vardır; eğer bu doğruysa o mazurdur. Fakat ben, hâl bakımından ona tamamen zıt olduğu halde sözde onun izinden giden kimse için hiçbir özür görmüyorum; zira bu yüce mertebe, şehvetlere batmış, alışkanlıkların esiri ve adetlerin mahkûmu olmuş kimselerin nail olamayacağı kadar yücedir. Şunu söyleyen ne güzel söylemiştir:
تقول نساء الحي تطمع أن ترى ... محاسن ليلى مت بداء المطامع
"Kabilenin kadınları der ki: Leylâ'nın güzelliklerini görmeye tamah ediyorsun, / Sen bu tamah hastalığından öl!"
وكيف ترى ليلى بعين ترى بها ... سواها وما طهرتها بالمدامع
"Ondan başkasını gördüğün ve gözyaşlarıyla arındırmadığın bir gözle / Leylâ'yı nasıl görebilirsin ki?"
وتطمع منها بالحديث وقد جرى ... حديث سواها في خروق المسامع
"Kulak deliklerinde başkasının sözü dolaşıp dururken / Ondan bir hitaba mı tamah ediyorsun?"
ولا يخفى أنه على تأويل الصوفية هذه الآية لا يكون قوله تعالى: وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً داخلا فيما قضى إذ لا يسمعهم أن يقولوا إن كل أحد محسن بوالديه من حيث يدري ومن حيث لا، ويفهم من كلام بعض المتصوفة أن هذا إيصاء بالإحسان إلى الشيخ أيضا، وعليه فيحتمل أن يكون تثنية الوالدين كما في قولهم: القلم أحد اللسانين وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ قيل: ذو القربى إشارة إلى الروح لأنها كانت قبل في القربة والمشاهدة ثم هبطت حيث هبطت، والمسكين إشارة إلى العقل لأنه عاجز عن تحصيل العلم بحقيقة ربه سبحانه، وابن السبيل إشارة إلى القلب لأنه يتقلب في سبل السلوك إلى ملك الملوك، وحق الروح المشاهدة، والعقل الفكر، والقلب الذكر، وقيل: الأول إشارة إلى إخوان المعرفة الذين وصلوا معالي المقامات وحقهم ذكر ما يزيد تمكينهم، والثاني إشارة إلى العاشقين الذين سكنهم عشق مولاهم عن طلب ما سواه وحقهم ذكر ما يزيد عشقهم، والثالث إشارة إلى السالكين سبل الطلب الممتطين نجائب الهمة وحقهم ذكر ما يزيد رغبتهم ويهون مشقتهم وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ وَلا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ فيه إشارة للمشايخ كيف يكونون مع المريدين أي لا يبخل على المريد بنشر فضائل المعرفة وحقائق القربة ولا تذكر شيئا لا يتحمل فيهلك وكن بين بين وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ الذي أخذ منكم قبل خلق الأشباح وهو أن توحدوه تعالى ولا تشركوا به شيئا.
Gizli değildir ki mutasavvıfların bu teviline göre Allah Teâlâ'nın: { وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً } “ve ana babaya iyilik etmeyi [emretti]” kavli, hükmedilen (kaza edilen) şeye dahil olmaz; zira onların "Herkes bilerek veya bilmeyerek ana babasına iyilik etmektedir" demelerine kulak verilmez. Bazı mutasavvıfların sözlerinden, bunun aynı zamanda mürşide/şeyhe de iyilik etme vasiyeti olduğu anlaşılmaktadır. Buna göre 'vâlideyn' (ana baba) tesniyesinin, "Kalem iki dilden biridir" sözlerinde olduğu gibi olması muhtemeldir. { وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ } “Akrabaya, yoksula ve yolda kalmışa hakkını ver” kavlinde şöyle denilmiştir: 'Zü'l-kurbâ' (akraba) ruha işarettir; zira o daha önce yakınlıkta ve müşahedede idi, sonra indiği yere indi. 'Miskîn' akla işarettir; çünkü o, Yüce Rabbinin hakikatine dair ilmi elde etmekten âcizdir. 'İbnü's-sebîl' (yolda kalmış) kalbe işarettir; zira o, Mülkün Sahibi'ne giden sülûk yollarında döner durur. Ruhun hakkı müşahede, aklın hakkı tefekkür, kalbin hakkı ise zikirdir. Şöyle de denilmiştir: Birincisi, yüce makamlara ulaşmış marifet kardeşlerine işarettir ve onların hakkı temkinlerini artıracak şeyleri zikretmektir; ikincisi, Mevlâlarının aşkı kendilerini O'ndan başkasını talep etmekten alıkoymuş âşıklara işarettir ve onların hakkı aşklarını artıracak şeyleri zikretmektir; üçüncüsü ise talep yollarına koyulup himmet bineklerine binmiş sâliklere işarettir ve onların hakkı rağbetlerini artıracak ve meşakkatlerini hafifletecek şeyleri zikretmektir. { وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ وَلا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ } “Elini boynuna bağlanmış kılma ve onu büsbütün de açıp saçma” kavlinde, şeyhlerin müritlerle nasıl olacağına dair bir işaret vardır; yani müride marifet faziletlerini ve kurbiyet hakikatlerini yaymakta cimrilik etme, kaldıramayacağı ve helak olacağı bir şeyi de zikretme; ikisi arasında orta bir yol tut. { وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ } “Ahde vefa gösterin” yani bedenler yaratılmadan önce sizden alınan, O Teâlâ'yı birlemeniz ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmamanız ahdine [vefa gösterin].
وقال يحيى بن معاذ: لربك عليك عهود ظاهرا وباطنا فعهد على الأسرار أن لا تشاهد سواه ﷻ، وعهد على الروح أن لا تفارق مقام القربة، وعهد على القلب أن لا يفارق الخوف، وعهد على النفس أن لا تترك شيئا من الفرائض، وعهد على الجوارح أن تلازم الأدب وتترك المخالفات وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذا كِلْتُمْ قيل فيه إشارة للمشايخ أيضا أن لا ينقصوا المستعدين ما يقتضيه استعدادهم من الفيوضات القلبية، وفي قوله تعالى: وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ إشارة لهم أن يعرضوا أعمال المريدين القلبية والقالبية على الشريعة فهي القسطاس المستقيم وكفتاها الحظر والإباحة وَلا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ الآية فيه إشارة إلى بعض ما يلزم السالك من التثبت والاحتياط والكف عن الدعاوى العاطلة تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ الآية وقد علمت ما عند الصوفية في تسبيح الأشياء من أنه قال إلا أنه لا يسمعه إلا من فاز بقرب النوافل أو من أشرق عليه شيء من أنواره كالذين سمعوا تسبيح الحصى في مجلس سيد الكاملين ﷺ، والتسبيح الحالي مما لا ينكره أحد من المسلمين، وقرره بعض الصوفية بأن لكل شيء خاصية ليست لغيره وكما لا يخصه دون ما عداه فهو يشتاقه ويطلبه إذا لم يكن حاصلا له ويحفظه ويحبه إذا حصل فهو بإظهار خاصيته ينزه الله تعالى من الشريك وإلا لم يكن متوحدا فيها فلسان حاله يقول أوحده على ما وحدني وبطلب كماله ينزهه سبحانه عن صفات النقص كأنه يقول يا كامل كملني وبإظهار كماله كأنه يقول كملني الكامل المكمل وعلى هذا القياس، وحينئذ يقال: تسبحه السماوات بالكمال والتأثير والربوبية وبأنه كل يوم هو في شأن ونحو ذلك، والأرض بالخلاقية والرزاقية والرحمة إلى غير ذلك، والملائكة بالعلم والقدرة والتجرد عن المادة على القول بأنهم أرواح مجردة وهكذا وَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجاباً مَسْتُوراً من الجهل وعمى القلب فلا يرون حقيقتك القدسية ولا يدركون منك إلا الصورة البشرية، وإنما خص ذلك بوقت قراءة القرآن مع أنهم في كل وقت هم أجهل الخلق به ﷺ لأن في ذلك الوقت يظهر إشراق أنوار الصفات ﵊ فإذا كانوا محجوبين إذ ذاك كانوا في غيره من الأوقات أحجب وأحجب وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً من الغشاوات الطبيعية والهيئات البدنية أَنْ يَفْقَهُوهُ فإن القرآن كلامه تعالى وهو أحد صفاته وإذا لم يعرفوا نبيه ﷺ لم يعرفوه ﷿ وإذا لم يعرفوه سبحانه لم يعرفوا صفاته تعالى فلم يعرفوا كلامه سبحانه وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً لرسوخ
Yahyâ b. Muâz şöyle demiştir: Zâhiren ve bâtınen Rabbinin senin üzerinde ahitleri vardır: Sırların üzerindeki ahit, O celle celâlühû'dan başkasını müşahede etmemendir; ruhun üzerindeki ahit, kurbiyet (yakınlık) makamından ayrılmamandır; kalbin üzerindeki ahit, havftan (korkudan) ayrılmamandır; nefsin üzerindeki ahit, farzlardan hiçbirini terk etmemendir; azaların üzerindeki ahit ise edebe sarılman ve muhalefetleri terk etmendir. { وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذا كِلْتُمْ } “Ölçtüğünüz zaman ölçüyü tam tutun” kavlinde yine şeyhlere, kabiliyet sahiplerine istidatlarının gerektirdiği kalbî feyizleri eksik vermemeleri yönünde bir işaret olduğu söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ } “ve doğru terazi ile tartın” kavlinde ise, müritlerin kalbî ve bedenî amellerini şeriata arz etmelerine dair bir işaret vardır; zira şeriat dosdoğru terazidir, onun iki kefesi ise yasaklık (hazr) ve serbestliktir (ibâha). { وَلا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ } “Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme” ayetinde, sâlikin sebat etmesi, ihtiyatlı davranması ve asılsız iddialardan el çekmesi hususunda gereken bazı şeylere işaret vardır. { تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ } “Yedi gök O'nu tesbih eder” ayeti... Varlıkların tesbihi hakkında mutasavvıfların görüşünü; bunun sözlü bir tesbih olduğunu, ancak nafilelerle yakınlığa eren veya Kâmillerin Efendisi sallallâhu aleyhi ve sellem'in meclisinde çakıl taşlarının tesbihini işitenler gibi nurlarından bir şey üzerine doğan kimselerden başkasının bunu işitemeyeceğini bildin. Hâl diliyle tesbihi ise Müslümanlardan hiçbiri inkâr etmez. Bazı mutasavvıflar bunu şöyle açıklamıştır: Her şeyin başkasında olmayan bir özelliği vardır; kendisinde olmayıp başkasına mahsus olanı elde edememişse onu arzular ve talep eder, elde ettiğinde ise onu korur ve sever. Dolayısıyla varlık, hususiyetini izhar etmekle Allah Teâlâ'yı ortaktan tenzih eder; aksi halde o hususiyette tek başına olmazdı. Hâl dili sanki: 'Beni tek kıldığı şey üzere O'nu birlerim' demektedir. Kemalini talep etmekle Allah Teâlâ'yı noksan sıfatlardan tenzih eder; sanki: 'Ey Kâmil olan, beni kemale erdir!' demektedir. Kemalını izhar etmekle de sanki: 'Beni Kâmil ve Kemâle Erdiren kemale erdirdi' demektedir; diğerleri de buna kıyas edilir. Bu durumda şöyle denilir: Gökler kemal, tesir, rubûbiyyet ve O'nun her an bir şende olmasıyla ve benzeri şeylerle O'nu tesbih eder; yer yaratıcılık, rızık vericilik, rahmet ve diğer sıfatlarla; melekler ise -mücerred ruhlar oldukları görüşüne göre- ilim, kudret ve maddeden tecerrüd ile tesbih eder; diğerleri de böyledir. { وَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجاباً مَسْتُوراً } “Kur'an okuduğun zaman, seninle ahirete inanmayanların arasına görünmez bir perde çekeriz” yani cehaletten ve kalp körlüğünden [bir perde çekeriz de] senin kudsî hakikatini göremezler, senden beşerî suretten başkasını idrak edemezler. Her vakitte onlar mahlûkat içinde O'nu sallallâhu aleyhi ve sellem en az tanıyanlar olmalarına rağmen bunun Kur'an okuma vaktine tahsis edilmesi; o vakitte sıfat nurlarının parıltısının tecelli etmesindendir aleyhisselâm. O anda perdeli olduklarına göre, diğer vakitlerde daha da perdeli ve perdelidirler. { وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً } “Ve kalplerinin üzerine örtüler koyduk” tabiat perdelerinden ve bedenî heyetlerden [örtüler koyduk], { أَنْ يَفْقَهُوهُ } “onu anlamasınlar diye”. Zira Kur'an O Teâlâ'nın kelamıdır ve O'nun sıfatlarından biridir. Peygamberini sallallâhu aleyhi ve sellem bilmediklerinde O'nu azze ve celle de bilemezler; O Sübhânehu'yu bilmeyince sıfatlarını da bilemezler, dolayısıyla O'nun kelamını da bilemezler. { وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً } “Ve kulaklarına da bir ağırlık [koyduk]” kökleşmesinden dolayı
أوساخ التعلقات فيها يمنعهم عن سماع القراءة وهذا ناشىء من جهلهم بأفعاله تعالى وَإِذا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلى أَدْبارِهِمْ نُفُوراً لتشتت أهوائها وتفرق همهم في عبادة آلهتهم المتنوعة فلا تناسب الوحدة بواطنهم يَوْمَ يَدْعُوكُمْ للقيام من القبور فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ حامدين له تعالى مجده بلسان القال أو بلسان الحال حيث أظهر فيكم الحياة بعد الموت ونحو ذلك.
kulaklarında dünyevî alâkaların kirlerinin yer etmesinden dolayı [ağırlık koyduk ki] bu onları Kur'an okunuşunu işitmekten alıkoyar; bu da Allah Teâlâ'nın fiillerini bilmemelerinden kaynaklanır. { وَإِذا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلى أَدْبارِهِمْ نُفُوراً } “Kur'an'da Rabbini bir tek olarak andığın zaman, nefretle arkalarına dönüp kaçarlar” çünkü hevaları darmadağındır ve gayretleri çeşitli ilahlarına ibadette bölünmüştür; dolayısıyla teklik/vahdet onların bâtınlarına uymaz. { يَوْمَ يَدْعُوكُمْ } “Sizi çağıracağı gün” kabirlerden kalkmaya [çağıracağı gün], { فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ } “O'na hamdederek icabet edersiniz” ölümden sonra içinizde hayatı izhar ettiği için söz diliyle veya hâl diliyle O Teâlâ'nın şânını överek [icabet edersiniz] ve benzeri tecelliler vuku bulur.
وَتَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ في القبور أو في الدنيا إِلَّا قَلِيلًا لذهولكم عن ذلك الزمان أو لاستقصاركم الدنيا بالنسبة إلى الآخرة رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ إِنْ يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ أَوْ إِنْ يَشَأْ يُعَذِّبْكُمْ فيه إشارة إلى أن المشيئة تابعة للعلم فمن علم سبحانه أهليته للرحمة شاء تعالى رحمته فرحمه ومن علم جل وعلا أهليته للعذاب شاء عذابه فعذبه، ولا يخفى ما في تقديم شق مشيئته الرحمة من تقوية الأمل أُولئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ أي يدعونهم الكفار ويعبدونهم يَبْتَغُونَ إِلى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ أي يطلب الأقرب منهم الوسيلة إلى الله تعالى فكيف بغير الأقرب والوسيلة في الأصل الواسطة التي يتوسل ويتقرب بها إلى الشيء وهي هنا الطاعة كما تقدم.
{ وَتَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ } “Ve sanırsınız ki kalmadınız” kabirlerde veya dünyada [kalmadınız], { إِلَّا قَلِيلًا } “ancak pek az bir süre” o zamanı unutmanızdan veya ahirete nispetle dünyayı pek kısa görmenizden dolayı. { رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ إِنْ يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ أَوْ إِنْ يَشَأْ يُعَذِّبْكُمْ } “Rabbiniz sizi en iyi bilendir. Dilerse size merhamet eder veya dilerse size azap eder” meşietin (dilemenin) ilme bağlı olduğuna bir işaret vardır; zira O Sübhânehu kimin rahmete ehil olduğunu bilirse onun hakkında rahmeti diler ve ona merhamet eder; kimin de azaba ehil olduğunu bilirse onun hakkında azabı diler ve ona azap eder. Rahmet meşieti tarafının öne alınmasında ümidi kuvvetlendirme ciheti bulunduğu gizli değildir. { أُولئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ } “Onların yalvardıkları o kimseler” yani kâfirlerin dua edip taptıkları kimseler { يَبْتَغُونَ إِلى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ } “-hangisi daha yakın olacak diye- Rablerine vesile ararlar” yani onların en yakını bile Allah Teâlâ'ya vesile ararsa, en yakın olmayanlar nasıl aramasın? Vesile aslında bir şeye kendisiyle yaklaşılan ve ulaşılan vasıtadır; burada ise daha önce geçtiği gibi itaattir.
وقيل هي كرمه تعالى القديم وإحسانه ﷿ العميم، وقيل هي الشفاعة يوم القيامة، ولما كان مقام الوسيلة بهذا المعنى خاصا بنبينا ﷺ أطلقوا الوسيلة ﵊، وفسرها بذلك هنا بعض الصوفية فكل من عبد من دون الله تعالى من عيسى وعزير والملائكة ﵈ وسيلتهم إلى الله تعالى نبينا ﷺ بل هو ﵊ وسيلة سائر الموجودات والواسطة بينهم وبين الله تعالى في إفاضته سبحانه الوجود وكذا سائر ما أفيض عليهم وأحظى الخلق بوساطته الأنبياء ﵈ فإنهم أشعة أنواره وعكوسات آثاره وهو النور الحق والنبي المطلق وكان نبيا وآدم بين الماء والطين وقد تلقى الأنبياء منه من وراء حجاب الأرحام والأصلاب وظهروا إذ كان محتجبا ظهور الكواكب في الليل فلما بزغت شمس النبوة المطلقة من أفق الظهور غابوا ونسخت أحكامهم على نحو غيبوبة الكواكب وانمحاق أنوارها وأضوائها عند طلوع الشمس من تحت الحجاب منخلعة عن الجلباب وَيَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَيَخافُونَ عَذابَهُ لعلمهم بجماله وجلاله والرجاء والخوف جناحا من يطير إلى حضرة القدس وروضة الأنس ومن عطل أحدهما تعطل عن الطيران وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ إلى قوله سبحانه وَكَفى بِرَبِّكَ وَكِيلًا فيه إشارة إلى اختلاف مراتب تمكن الشيطان من إغواء بني آدم فمن كان منهم ضعيف الاستعداد استفزه واستخفه بصوته فأغواه بوسوسة وهمس بل هاجسة ولمة، ومن كان قوي الاستعداد فإن كان خالصا عن شوائب الغيرية أو عن شوائب الصفات النفسانية لم يتمكن من إغوائه وهذا هو المراد بقوله تعالى: إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ وإن لم يكن خالصا فإن كان منغمسا في الشواغل الحسية منهمكا في الأمور الدنيوية شاركه في أمواله وأولاده وحرضه على إشراكهم بالله تعالى في المحبة وسول له التمتع والتكاثر والتفاخر بهم ومناه الأماني الكاذبة وزين له الآمال الفارغة، وإن لم ينغمس فإن كان عالما بتسويلاته أجلب عليه بخيله ورجله أي مكر بأنواع الحيل وكاده بصنوف الفتن وأفتاه بأن تحصيل أنواع الحطام والملاذ من جملة مصالح المعاش وغره بعلمه وحمله على الإعجاب به وأمثال ذلك حتى أضله على علم، وإن لم يكن عالما بل كان عابدا متنسكا أغواه بالوعد وغره برؤية الطاعة وتزكية النفس وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ الآية قيل كرمهم تعالى بأن خلق أباهم آدم على صورة الرحمن وجعل لهم ذلك بحكم الوراثة وأن الولد سر أبيه وفضلهم على الكثير بأن جعل لهم من النعم ما يستغرق العد وجوز أن يقال: تكريمهم بأن بسط موائد الأنعام لهم وجعل من عداهم طفيليا، وتفضيلهم بما ذكر في التكريم أولا وفيه احتمالات أخر يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ أي نناديهم بنسبتهم إلى من كانوا يقتدون به في الدنيا لأنه المستعلى محبتهم إياه على سائر محباتهم فَمَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ
Vesilenin O Teâlâ'nın kadîm keremi ve azze ve celle kuşatıcı ihsanı olduğu da söylenmiştir; kıyamet günündeki şefaat olduğu da söylenmiştir. Bu anlamdaki vesile makamı Nebîmiz sallallâhu aleyhi ve sellem'e mahsus olduğu için 'vesile'yi ona aleyhisselâm ıtlak etmişlerdir. Bazı mutasavvıflar burada vesileyi böyle tefsir etmişlerdir; buna göre Îsâ, Üzeyr ve melekler aleyhimüsselâm gibi Allah Teâlâ'dan başka tapılanların her birinin Allah Teâlâ'ya vesilesi Nebîmiz sallallâhu aleyhi ve sellem'dir; hatta o aleyhisselâm bütün mevcudatın vesilesidir ve O Sübhânehu'nun varlık bahşetmesinde ve onlara feyzolunan diğer bütün hususlarda onlarla Allah Teâlâ arasındaki vasıtadır. Onun vasıtasından en çok nasip alan mahlûkat ise peygamberlerdir aleyhimüsselâm; zira onlar onun nurlarının şuaları ve eserlerinin akisleridir. O ise hakikî nur ve mutlak peygamberdir; Âdem su ile çamur arasındayken o peygamberdi. Peygamberler rahimler ve sulpler perdesinin arkasından ondan [feyiz] almışlardır; o perdelenmişken onlar yıldızların gece vakti zuhur etmesi gibi zuhur etmişlerdir. Mutlak nübüvvet güneşi zuhur ufkundan doğunca onlar gizlenmiş ve tıpkı güneşin perdenin altından örtüsünden sıyrılarak doğmasıyla yıldızların kaybolup nurlarının ve ışıklarının silinmesi gibi onların da hükümleri neshedilmiştir. { وَيَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَيَخافُونَ عَذابَهُ } “O'nun rahmetini umarlar ve azabından korkarlar” O'nun cemâlini ve celâlini bildikleri içindir. Recâ (ümit) ve havf (korku), kudsiyet hazretine ve ünsiyet bahçesine uçan kimsenin iki kanadıdır; kim bunlardan birini atıl bırakırsa uçmaktan mahrum kalır. { وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ } “Onlardan gücünün yettiğini sesinle yerinden oynat” [kavlinden] O Sübhânehu'nun { وَكَفى بِرَبِّكَ وَكِيلًا } “Vekil olarak Rabbin yeter” kavline kadar olan kısımda, şeytanın Âdemoğullarını saptırmaya muvaffakiyet derecelerinin farklılığına bir işaret vardır: Onlardan istidadı zayıf olanı sesiyle yerinden oynatıp hafife alır; vesvese, fısıltı, hatta hatıra ve içe doğuşla onu saptırır. İstidadı güçlü olan kimseye gelince, şayet gayriyet şaibelerinden veya nefsanî sıfatların şaibelerinden arınmışsa onu saptırmaya güç yetiremez; Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ } “Şüphesiz kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin yoktur” kavlinden murat da budur. Şayet arınmış değilse; hissi meşgalelere dalmış, dünya işlerine gömülmüşse mallarında ve evlatlarında ona ortak olur, sevgide onları Allah Teâlâ'ya ortak koşmaya teşvik eder, onlarla zevklenmeyi, çoğalmayı ve övünmeyi süsler, ona yalan hülyalar vadeder ve boş emelleri süslü gösterir. Şayet dalmamışsa fakat şeytanın ayartmalarını biliyorsa, süvarileriyle ve yayalarıyla onun üzerine çullanır; yani türlü hilelerle tuzak kurar, çeşit çeşit fitnelerle düzen kurar, envaiçeşit dünya metaını ve lezzetlerini elde etmenin maişet maslahatlarından olduğunu ona telkin eder, ilmiyle onu aldatıp kendisini beğenmeye sevk eder ve benzeri yollarla onu bilerek saptırır. Şayet âlim değil de ibadete düşkün bir zâhid ise onu vaatlerle saptırır, ibadetini görmesiyle ve nefsini temize çıkarmasıyla onu aldatır. { وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ } “Andolsun biz Âdemoğullarını şerefli kıldık” ayeti... Allah Teâlâ'nın onları babaları Âdem'i Rahmân'ın suretinde yaratmakla ve evladın babasının sırrı olması ve veraset hükmü gereğince bunu onlara kılmakla şerefli kıldığı; sayılamayacak kadar nimetler bahşetmekle de onları pek çok varlıktan üstün kıldığı söylenmiştir. Şerefli kılınmalarının onlar için nimet sofralarını sermesi ve onlardan başkasını tufeylî (onlara tabi) kılmasıyla olduğu, üstün kılınmalarının ise önce tekrimde zikredilen hususla olduğu da caiz görülmüştür; bunda başka ihtimaller de vardır. { يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ } “Bütün insanları önderleriyle çağıracağımız gün” yani dünyada kime uyuyor idiyseler ona nispetle onları çağırırız; zira onların sevgisi diğer sevgilerine galebe çalmıştır. { فَمَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ } “Kime kitabı sağından verilirse”
أي من جهة العقل الذي هو أقوى جانبيه فَأُولئِكَ يَقْرَؤُنَ كِتابَهُمْ ويأخذون أجور أعمالهم المكتوبة فيه وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا أدنى شيء حقير من ذلك وَمَنْ كانَ فِي هذِهِ أَعْمى عن الاهتداء إلى الحق فهو في الآخرة أعمى أيضا وَأَضَلُّ سَبِيلًا لبطلان الكسب هناك وهذا الذي يؤتى كتابه بشماله أي من جهة النفس التي هي أضعف جانبيه إلا أنه عبر عنه بما ذكر لما قدمنا، والله تعالى هو الهادي إلى سواء السبيل، ثم إنه ﷿ لما عدد نعمه على بني آدم ثم ذكر حالهم في الآخرة وانقسامهم إلى قسمين سعداء وأشقياء أتبع ذلك بذكر بعض مساوئ بعض الأشقياء في الدنيا من المكر والخداع والتلبيس على سيد أهل السعادة المقطوع له بالعصمة ﷺ وفي ذلك إشارة إلى أنهم داخلون فيمن عمي عن الاهتداء في الدنيا دخولا أوليا فقال ﷾:
yani iki cihetinden daha güçlü olan akıl cihetinden [verilirse], { فَأُولئِكَ يَقْرَؤُنَ كِتابَهُمْ } “işte onlar kitaplarını okurlar” ve orada yazılı amellerinin ecirlerini alırlar. { وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا } “Ve kıl payı kadar bile haksızlığa uğratılmazlar” bundan en ufak, en değersiz bir şey dahi [eksiltilmez]. { وَمَنْ كانَ فِي هذِهِ أَعْمى } “Kim de bu dünyada kör olursa” hakka hidayet bulmaktan yana kör olursa, ahirette de kördür; { وَأَضَلُّ سَبِيلًا } “ve yol bakımından daha sapıktır” çünkü orada kesb (amel kazanma imkânı) bâtıl olmuştur. Bu kimse kitabı solundan verilen kimsedir; yani iki cihetinden daha zayıf olan nefis cihetinden [verilen kimsedir]. Ancak daha önce açıkladığımız sebepten ötürü bu şekilde ifade edilmiştir. Doğru yola hidayet eden ancak Allah Teâlâ'dır. Sonra O azze ve celle, Âdemoğullarına olan nimetlerini sayıp ardından onların ahiretteki hallerini ve bahtiyarlar ile bedbahtlar olmak üzere iki kısma ayrılışlarını zikredince; bunun peşinden dünyadaki bazı bedbahtların, ismeti kesin olan Saadet Ehlinin Efendisi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem karşı giriştikleri hile, aldatma ve yanıltma gibi bazı kötülüklerini zikretti. Bunda, onların dünyada doğru yolu bulmaktan yana kör olan kimselerin içerisine öncelikli olarak dahil olduklarına bir işaret vardır. Nitekim O celle ve alâ şöyle buyurdu:
وَإِنْ كادُوا لَيَفْتِنُونَكَ قيل نزلت في ثقيف قالوا للنبي ﷺ: لا ندخل في أمرك حتى تعطينا خصالا نفتخر بها على العرب لا نعشر ولا نحشر ولا ننحني في الصلاة وكل ربا لنا فهو لنا وكل ربا علينا فهو موضوع عنا وأن تمتعنا باللات سنة وأن تحرم وادينا كما حرمت مكة فإن قالت العرب: لم فعلت ذلك؟ فقل: إن الله تعالى أمرني، وروى ذلك الثعلبي عن ابن عباس
{ وَإِنْ كادُوا لَيَفْتِنُونَكَ } “Neredeyse seni fitneye düşüreceklerdi” Sakîf kabilesi hakkında indiği söylenmiştir; Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle demişlerdi: "Bize Araplara karşı övüneceğimiz şu hasletleri vermedikçe senin dinine girmeyiz: Bizden öşür alınmayacak, savaşa çağrılmayacağız, namazda eğilmeyeceğiz (rükû yapmayacağız), bizim lehimize olan bütün faizler bizim olacak, aleyhimize olan bütün faizler ise kaldırılacak; Lât putundan bir sene daha faydalanmamıza izin vereceksin ve tıpkı Mekke'yi harem kıldığın gibi bizim vadimizi de harem kılacaksın. Eğer Araplar: 'Bunu niçin yaptın?' derlerse: 'Bunu bana Allah Teâlâ emretti' diyeceksin." Bunu Sa'lebî, İbn Abbas'tan rivayet etmiştir;
ولم يذكر له سندا.
fakat buna bir senet zikretmemiştir.
وقال العراقي فيه: إنا لم نجده في كتب الحديث ونقله الزمخشري بزيادة، ونقل غيره أنهم طلبوا ثلاث خصال عدم التجبية في الصلاة وكسر أصنامهم بأيديهم وتمتيعهم باللات سنة من غير أن يعبدوها بل ليأخذوا ما يهدى لها
Irâkî bu rivayet hakkında: "Biz bunu hadis kitaplarında bulamadık" demiştir. Zemahşerî bunu fazlalıkla nakletmiştir. Başkaları ise onların üç haslet talep ettiklerini nakletmiştir: Namazda eğilmemek (tecbiye etmemek), putlarını kendi elleriyle kırmamak ve ona tapınmaksızın sadece ona hediye edilenleri almak üzere Lât putundan bir sene daha faydalanmak.
فقال ﷺ: «لا خير في دين لا ركوع فيه ولا سجود» وأما كسر أصنامكم بأيديكم فذلك لكم وأما الطاغية اللات فإني غير
Bunun üzerine O sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Rükûsu ve secdesi olmayan bir dinde hayır yoktur. Putlarınızı kendi ellerinizle kırmaya gelince, bu size bırakılmıştır. O azgın Lât'a gelince, ben sizi
ممتعكم بها» وقام رسول الله ﷺ فقال عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه: ما بالكم آذيتم رسول الله ﵊ أنه لا يدع الأصنام في أرض العرب فما زالوا به حتى أنزل الله تعالى الآية.
ondan faydalandıracak değilim." Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kalktı; bunun üzerine Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu teâlâ anh şöyle dedi: "Size ne oluyor da Resûlullah'ı aleyhisselâm üzüyorsunuz? O, Arap topraklarında put bırakmayacaktır!" Onlar ısrar etmeye devam ettiler, nihayet Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.
وأخرج ابن أبي إسحق وابن مردويه وغيرهما عنه رضي الله تعالى عنه أن أمية بن خلف. وأبا جهل. ورجالا من قريش أتوا رسول الله ﷺ فقالوا: تعال فتمسح بآلهتنا وندخل معك في دينك وكان رسول الله ﷺ يشتد عليه فراق قومه ويحب إسلامهم فرق لهم فأنزل الله تعالى هذه الآية إلى قوله سبحانه: نَصِيراً، وأخرج ابن مردويه من طريق الكلبي عن باذان عن جابر بن عبد الله مثله.
İbn Ebî İshak, İbn Merdûye ve başkaları ondan radıyallâhu teâlâ anh rivayet etmişlerdir ki; Ümeyye b. Halef, Ebû Cehil ve Kureyş'ten bazı adamlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Gel, ilahlarımıza el sür (onları istilâm et), biz de seninle birlikte dinine girelim" dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e kavminden ayrı düşmek ağır geliyor ve onların Müslüman olmalarını çok arzuluyordu; onlara karşı içi yumuşadı. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti, O Sübhânehu'nun: { نَصِيراً } “bir yardımcı” kavline kadar indirdi. İbn Merdûye de Kelbî tarikiyle Bâzân'dan, o da Câbir b. Abdullah'tan benzerini rivayet etmiştir.
وأخرج ابن أبي حاتم عن جبير بن نفير أن قريشا أتوا النبي ﷺ فقالوا له: إن كنت أرسلت إلينا فاطرد الذين اتبعوك من سقّاط الناس ومواليهم لنكون نحن أصحابك فنزلت
İbn Ebî Hâtim, Cübeyr b. Nüfeyr'den rivayet etmiştir ki Kureyş, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip ona: "Eğer bize gönderildiysen, senin ashabın olmamız için insanların ayak takımından sana uyanları ve mevâlîlerini yanından kov!" dediler; bunun üzerine [bu ayet] indi
،
.
وقيل: إنهم قالوا له ﵊: اجعل لنا آية رحمة آية عذاب. وآية عذاب آية رحمة حتى نؤمن بك فنزلت.
Onların o zâta aleyhisselâm: "Sana inanmamız için bizim için rahmet ayetini azap ayeti, azap ayetini de rahmet ayeti kıl!" dedikleri ve bunun üzerine indiği de söylenmiştir.
وفي ذلك روايات أخر مختلفة أيضا وفي بعضها ما لا يصح نسبته إلى الرسول ﷺ ولا يكاد يؤول وذلك يدل على الوضع والتفسير لا يتوقف على شيء من ذلك، وأيّا ما كان فضمير الجمع للكفار وهم إما ثقيف أو قريش، وإِنْ مخففة من المثقلة واسمها ضمير شان مقدر واللام هي الفارقة بين المخففة وغيرها أي إن الشان قاربوا في ظنهم أن يوقعوك في الفتنة صار فيك عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ من الأوامر والنواهي والوعد والوعيد لِتَفْتَرِيَ عَلَيْنا غَيْرَهُ لتتقول علينا غير الذي أوحيناه إليك مما اقترح عليك ثقيف من تحريم وج مثلا أو قريش من جعل آية الرحمة آية عذاب وبالعكس، وقيل: المعنى لتحل محل المفتري علينا لأنك إن اتبعت أهواءهم أو همت أنك تفعل ذلك عن وحينا لأنك رسولنا فكنت كالمفتري.
Bu hususta farklı başka rivayetler de vardır; bazılarında Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem nispet edilmesi sahih olmayan ve tevil de edilemeyecek şeyler yer almaktadır ki bu durum mevzû (uydurma) olduğunu gösterir. Tefsir ise bunların hiçbirine bağlı değildir. Her ne olursa olsun, çoğul zamiri kâfirlere aittir; bunlar ya Sakîf ya da Kureyş'tir. 'İn' (إِنْ), şeddeli 'inne'den hafifletilmiş (muhaffefe) olup ismi takdirî şe'n zamiridir; 'lâm' ise muhaffefe olanı diğerinden ayıran fârika lâmıdır. Yani gerçek şu ki onlar zanlarınca, emirler, nehiyler, vaat ve tehditlerden { عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ } “sana vahyettiğimizden” seni çevirip fitneye düşürmeye yaklaştılar; { لِتَفْتَرِيَ عَلَيْنا غَيْرَهُ } “bize karşı ondan başkasını uydurasın diye” yani Sakîf'in Vec vadisinin haram kılınmasını teklif etmesi veya Kureyş'in rahmet ayetini azap ayeti yapmayı -veya aksini- teklif etmesi gibi, sana vahyettiğimizden başkasını bize karşı uydurasın diye. Şöyle de denilmiştir: Mana, bize iftira eden kimsenin yerine geçesin diyedir; çünkü onların hevalarına uyarsan, bizim elçimiz olduğun için bunu bizim vahimizle yaptığını vehmettirmiş olursun ve böylece iftiracı gibi olurdun.
وَإِذاً لَاتَّخَذُوكَ خَلِيلًا أي لو فعلت ليتخذنك صديقا لهم، وكان المراد ليكونن بينك وبينهم مخالة وصداقة وهم أعداء الله تعالى فمخالتهم تقتضي الانقطاع عن ولايته ﷿ كما قيل:
{ وَإِذاً لَاتَّخَذُوكَ خَلِيلًا } “Ve o takdirde seni kesinlikle dost edinirlerdi” yani eğer yapsaydın seni kendilerine mutlaka dost edinirlerdi. Muradı; seninle onlar arasında dostluk ve yakınlık meydana gelirdi demektir; halbuki onlar Allah Teâlâ'nın düşmanlarıdır ve onlarla dostluk kurmak O'nun azze ve celle velayetinden kopmayı gerektirir; nitekim şöyle denilmiştir:
إذا صافى صديقك من تعادي ... فقد عاداك وانقطع الكلام
"Senin dostun senin düşman olduğunla samimi dostluk kurarsa, / Artık o da sana düşman olmuştur ve söz bitmiştir."
وقيل: الخليل هذا من الخلة بمعنى الحاجة أي لاتخذوك فقيرا محتاجا إليهم وهو كما ترى وَلَوْلا أَنْ ثَبَّتْناكَ أي لولا تثبيتنا إياك على ما أنت عليه من الحق بعصمتنا لك لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئاً قَلِيلًا من الركون الذي هو أدنى ميل، وأصله الميل إلى ركن، وذكروا. نه إذا أطلق يقع على أدنى الميل، ونصب شَيْئاً على المصدرية أي لولا ذلك لقاربت أن تميل إليهم شيئا يسيرا من الميل اليسير لقوة خدعهم وشدة احتيالهم لكن أدركتك العصمة فمنعتك من أن تقرب أدنى الأدنى من الميل إليهم فضلا عن نفس الميل إليهم، وهذا صريح في أنه ﷺ لم يهم بإجابتهم ولم يكد، وبه يرد على من زعم أنه ﵊ هم فمنعه نزول الآية وكأنه غره ظواهر بعض الروايات في بيان سبب النزول كرق في رواية ابن إسحاق ومن معه عن الحبر ولا يخفى أن في قوله سبحانه إِلَيْهِمْ دون إلى إجابتهم ما يقوي الدلالة على أنه ﵊ بمعزل عن الإجابة في أقصى الغايات، وهذا الذي ذكر في معنى الآية هو الظاهر المتبادر للأفهام وذهب ابن الأنباري إلى أن المعنى لقد كادوا أن يخبروا عنك أنك ركنت إليهم ونسب فعلهم إليه ﵊ مجازا واتساعا كما تقول للرجل كدت تقتل نفسك أي كاد الناس يقتلونك بسبب ما فعلت وهو من الألغاز المستغنى عنه.
Buradaki 'halîl' (خليل) kelimesinin ihtiyaç manasındaki 'hılle'den (خلة) geldiği, yani 'seni kendilerine muhtaç bir fakir edinirlerdi' manasında olduğu da söylenmiştir ki bu [tevilin zayıflığı] gördüğün gibidir. { وَلَوْلا أَنْ ثَبَّتْناكَ } “Eğer seni sağlamlaştırmasaydık” yani sana verdiğimiz ismet ile üzerinde bulunduğun hak üzere seni sebatkâr kılmasaydık, { لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئاً قَلِيلًا } “neredeyse onlara birazcık meyledecektin” en ufak meyil olan 'rükûn'dan [birazcık meyledecektin]. Aslı bir rükne (köşeye/dayanağa) meyletmektir. Belirtmişlerdir ki mutlak olarak kullanıldığında en hafif meyile delalet eder. { شَيْئاً } lafzının mansub oluşu mef'ûl-i mutlak olmasındandır; yani eğer bu olmasaydı, onların hilelerinin kuvveti ve düzenlerinin şiddeti sebebiyle o azıcık meyilden pek az bir şeyle onlara meyletmeye yaklaşacaktın; fakat ismet sana yetişti de seni bizzat onlara meyletmek şöyle dursun, meyletmenin en asgarisine bile yaklaşmaktan alıkoydu. Bu durum, O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem onlara icabet etmeye ne kastettiği ne de buna yaklaştığı hususunda açıktır. Bununla, o zâtın aleyhisselâm niyetlendiğini fakat ayetin inmesiyle engellendiğini iddia eden kimseye reddiye verilmiş olur; sanki İbn İshak ve beraberindekilerin İbn Abbas'tan naklettiği rivayette geçen 'içi yumuşadı' ifadesi gibi iniş sebebini açıklayan bazı rivayetlerin zahirleri o kimseyi aldatmıştır. Gizli değildir ki Yüce Allah'ın 'onlara icabete' demeyip { إِلَيْهِمْ } “onlara” buyurmasında, o zâtın aleyhisselâm icabet etmekten son derece uzak olduğuna delaleti kuvvetlendiren bir husus vardır. Ayetin manası hakkında zikredilen bu husus, zihinlere ilk gelen zahir manadır. İbnü'l-Enbârî ise mananın; "Neredeyse onlar senin kendilerine meylettiğini haber vereceklerdi" şeklinde olduğu ve bir adama "Neredeyse kendini öldürüyordun" yani "Yaptığın şey yüzünden neredeyse insanlar seni öldürecekti" demen gibi, mecaz ve teshîl yoluyla onların fiilinin o zâta aleyhisselâm nispet edildiği görüşüne varmıştır; fakat bu, ihtiyaç duyulmayan lüzumsuz bir zorlamadır.
واستدل بالآية على أن العصمة بتوفيق الله تعالى وعنايته.
Ayetten, ismetin (günahtan korunmanın) Allah Teâlâ'nın tevfiki ve inâyeti ile olduğuna delil getirilmiştir.
وقرأ قتادة وابن أبي إسحق وابن مصرف «تركن» بضم الكاف مضارع ركن بفتحها وهو على قراءة الجمهور
Katâde, İbn Ebî İshâk ve İbn Musarrif, [mazisi] fethalı olan "rakene" (رَكَنَ) fiilinin muzarisi olarak kâf'ın zammesiyle «تركن» (terkunu) şeklinde okumuşlardır. Bu, cumhurun kıraatinde ise
مضارع ركن بكسر الكاف، وقيل: بفتحها أيضا وجعل ذلك من تداخل اللغتين إِذاً أي لو قاربت أن تركن إليهم أدنى ركنة لَأَذَقْناكَ ضِعْفَ الْحَياةِ أي مضاعف الحياة وهو صفة محذوف والإضافة على معنى في أو للملابسة أي عذابا مضاعفا في الحياة، والمراد بها الحياة الدنيا لأنه المتبادر عند إطلاق لفظها وكذا يقال في قوله تعالى: وَضِعْفَ الْمَماتِ أي وعذابا ضعفا في الممات، والمراد به ما يشمل العذاب في القبر وبعد البعث، واستسهل بعض المحققين أن يكون التقدير من أول الأمر لأذقناك ضعف عذاب الحياة وضعف عذاب الممات وتكون الإضافة لامية والقرينة على تقدير العذاب لَأَذَقْناكَ والمعنى لو قاربت ما ذكرنا لنضاعفن لك العذاب المعجل للعصاة في الحياة الدنيا والعذاب المؤجل لهم بعد الموت.
kâf'ın kesresiyle olan "rakine" (رَكِنَ) fiilinin muzarisidir; [mazisinin] fethalı olduğu da söylenmiş ve bu iki lehçenin birbirine girmesinden (tedâhül-i lugateyn) sayılmıştır. { إِذاً } “O takdirde” yani eğer onlara en ufak bir meyil ile meyletmeye yaklaşsaydın, { لَأَذَقْناكَ ضِعْفَ الْحَياةِ } “sana hayatın kat kat [azabını] tattırırdık” yani hayatın katlanmışını [tattırırdık]. Bu, mahzuf bir kelimenin sıfatıdır ve tamlama 'fî' (içinde) manasında yahut mülâbese (ilişki) içindir; yani hayatta kat kat bir azap [tattırırdık]. Bundan kasıt dünya hayatıdır; zira bu lafız mutlak olarak zikredildiğinde ilk akla gelen budur. Aynı şekilde Yüce Allah'ın { وَضِعْفَ الْمَماتِ } “ve ölümün kat kat [azabını]” buyruğunda da böyledir; yani ölümde de kat kat bir azap [tattırırdık]. Bundan kasıt kabirdeki ve dirilişten sonraki azabı kapsayan şeydir. Bazı muhakkik âlimler ise baştan itibaren takdirin "sana hayat azabının katını ve ölüm azabının katını tattırırdık" şeklinde olmasını ve tamlamanın lâmî (aitlik bildiren) olmasını daha uygun görmüşlerdir; azap kelimesinin takdir edilmesine karine ise { لَأَذَقْناكَ } “sana tattırırdık” ifadesidir. Mana şudur: Eğer zikrettiğimiz şeye yaklaşmış olsaydın, dünya hayatında asilere verilen peşin azabı ve ölümden sonra onlar için ertelenen azabı senin için kesinlikle kat kat artırırdık.
وقيل المراد بالحياة حياة الآخرة وبعذاب الممات ما يكون في القبر وأمر الإضافة والتقدير على حاله، والمعنى لو قاربت لنضاعفن لك عذاب القبر وعذاب يوم القيامة المدخرين للعصاة، وفي هذه الشرطية إجلال عظيم بمكان رسول الله ﷺ وتنبيه على أن الأقرب أشد خطرا وذلك أنه أوعد بضعف العذاب على مقاربة أدنى ركون وقد وضع عنا الركون ما لم يصدقه العمل، ونظير ذلك من وجه ما جاء في نسائه ﵊ من قوله تعالى: يا نِساءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ يُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ ضِعْفَيْنِ [الأحزاب: ٣٠] وذكر في وجه مضاعفة جزاء خطأ الخطير أنه يكون سببا لارتكاب غيره مثله والاحتجاج به فكأنه سن ذلك
Hayat ile ahiret hayatının, ölüm azabı ile de kabirde olan azabın kastedildiği de söylenmiştir; tamlama ve takdir meselesi ise aynı durumdadır. Mana: "Eğer yaklaşmış olsaydın, asiler için saklanan kabir azabını ve kıyamet günü azabını senin için kesinlikle kat kat artırırdık" şeklindedir. Bu şart cümlesinde, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem makamına büyük bir tazim ve [mertebece] en yakın olanın tehlikesinin daha şiddetli olduğuna bir dikkat çekme vardır; zira o, en ufak bir meyile yaklaşmaya karşılık kat kat azapla uyarılmıştır, oysa amel ile doğrulanmadıkça [içten geçen] meyil bizden kaldırılmıştır. Bunun bir yönüyle benzeri, Peygamber'in aleyhisselâm hanımları hakkında gelen şu ayet-i kerimedir: { يا نِساءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ يُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ ضِعْفَيْنِ } [Ahzâb: 30] “Ey Peygamber'in hanımları! Sizden kim apaçık bir çirkinlik yaparsa, onun azabı iki kat artırılır.” Yüksek mertebedeki kişinin hatasının cezasının katlanmasının gerekçesi olarak, başkasının da onun gibi davranmasına ve onu delil getirmesine sebep olması, dolayısıyla sanki o çığırı kendisi açmış gibi sayılması zikredilmiştir.
وقد جاء «من سن سيئة فعليه وزرها ووزر من عمل بها إلى يوم القيامة»
Nitekim şöyle buyrulmuştur: “Kim kötü bir çığır açarsa, onun günahı ve kıyamet gününe kadar onunla amel edenlerin günahı kendi üzerinedir.”
وعلى هذا يضاعف عذاب الخطير في خطئه أضعافا مضاعفة، ولا يلزم من إثبات الضعف الواحد نفي الضعف المتعدد، وقيل الضعف من أسماء العذاب وأنشدوا على ذلك قوله:
Buna göre, yüksek mertebedeki kimsenin hatasındaki azabı katbekat artırılır. Tek bir katın ispatından birden fazla katın nefyedilmesi gerekmez. "Dı'f" (kat/misil) kelimesinin azap isimlerinden olduğu da söylenmiş ve buna dair şu beyti okumuşlardır:
لمقتل مالك إذ بان مني ... أبيت الليل في ضعف أليم
"Mâlik'in öldürülmesinden ötürü benden ayrılınca, / Geceyi elem verici bir azap (dı'f) içinde geçirdim."
وذكر بعضهم أن الضعف ليس من أسماء العذاب وضعا لكنه يعبر به عنه لكثرة وصف العذاب به كما في قوله تعالى: عَذاباً ضِعْفاً [الأعراف: ٣٨، ص: ٦١] وزعم أن ذلك مراد القائل والله تعالى أعلم، واللام في لَأَذَقْناكَ ولَاتَّخَذُوكَ لام القسم على ما نص عليه الحوفي، والماضي في الموضعين واقع موقع المضارع الدال عليه اللام، والنون على ما نص عليه أبو حيان وأشرنا إليه فيما سبق ثُمَّ لا تَجِدُ لَكَ عَلَيْنا نَصِيراً يدفع العذاب أو يرفعه عنك،
Bazıları, "dı'f" kelimesinin vaz' itibarıyla azap isimlerinden olmadığını, fakat Yüce Allah'ın: { عَذاباً ضِعْفاً } [A'râf: 38; Sâd: 61] “kat kat bir azap” buyruğunda olduğu gibi, azabın bu kelimeyle çokça nitelenmesinden dolayı onunla ifade edildiğini belirtmiş ve [beyti söyleyen] şairin muradının bu olduğunu iddia etmiştir; doğrusunu Allah Teâlâ bilir. { لَأَذَقْناكَ } ve { لَاتَّخَذُوكَ } kelimelerindeki lâm, Havfî'nin belirttiği üzere kasem lâmıdır. İki yerdeki mazi fiil de Ebû Hayyân'ın belirttiği ve daha önce işaret ettiğimiz üzere, lâm ve nûn'un delalet ettiği muzari fiil yerine geçmiştir. { ثُمَّ لا تَجِدُ لَكَ عَلَيْنا نَصِيراً } “Sonra bize karşı kendine hiçbir yardımcı bulamazsın” azabı senden savacak yahut kaldıracak [bir yardımcı bulamazsın].
روي عن قتادة أنه لما نزل قوله تعالى: وَإِنْ كادُوا إلى هنا قال ﷺ: اللهم لا تكلني إلى نفسي طرفة عين
Katâde'den rivayet edildiğine göre, Yüce Allah'ın { وَإِنْ كادُوا } ayetinden buraya kadar olan kısmı indiğinde O sallallâhu aleyhi ve sellem: “Allahım! Beni göz açıp kapayıncaya kadar bile nefsime bırakma!” buyurmuştur.
، وينبغي للمؤمن إذا تلا هذه الآية أن يجثو عندها ويتدبرها وأن يستشعر الخشية وازدياد التصلب في دين الله تعالى ويقول كما قال النبي ﷺ وَإِنْ كادُوا أي أهل مكة كما روي عن ابن عباس وقتادة وغيرهما لَيَسْتَفِزُّونَكَ ليزعجونك ويستخفونك بعداوتهم ومكرهم مِنَ الْأَرْضِ أي الأرض التي أنت فيها وهي أرض مكة لِيُخْرِجُوكَ أي ليتسببوا إلى خروجك مِنْها وكان هذا الاستفزاز بما فعلوا من حصره ﷺ في الشعب والتضييق عليه ﵊ ووقع ذلك بعد نزول الآية كما في البحر وصار سببا لخروجه ﷺ مهاجرا.
Müminin bu ayeti okuduğunda onun huzurunda diz çökmesi, onu tefekkür etmesi, haşyet duyması, Allah Teâlâ'nın dininde sebatını artırması ve Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem söylediği gibi söylemesi gerekir. { وَإِنْ كادُوا } “Neredeyse...” yani İbn Abbas, Katâde ve başkalarından rivayet edildiği üzere Mekke ehli, { لَيَسْتَفِزُّونَكَ } “seni mutlaka tedirgin edip çıkaracaklardı” düşmanlıkları ve tuzaklarıyla seni huzursuz edip yerinden oynatacaklardı, { مِنَ الْأَرْضِ } “o yerden” yani içinde bulunduğun yerden ki o da Mekke toprağıdır, { لِيُخْرِجُوكَ } “seni çıkarmak için” yani senin çıkmana sebep olmak için, { مِنْها } “oradan”. Bu kışkırtma ve tedirgin etme, O'nu sallallâhu aleyhi ve sellem Şi'b'de (Şi'b-i Ebî Tâlib'de) abluka altına almaları ve o zâta aleyhisselâm baskı yapmaları şeklinde gerçekleşmişti. Bu durum el-Bahr'da [belirtildiği] üzere ayetin inişinden sonra vuku bulmuş ve O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem hicret ederek çıkmasına sebep olmuştur.
وَإِذاً لا يَلْبَثُونَ أي إن استفزوك فخرجت لا يبقون خِلافَكَ أي بعدك وبه قرأ عطاء بن رباح واستحسن أنها تفسير لا قراءة لمخالفتها سواد المصحف وأنشدوا:
{ وَإِذاً لا يَلْبَثُونَ } “O takdirde onlar da kalamazlar” yani seni yerinden edip de sen çıkarsan kalamazlar, { خِلافَكَ } “senin ardından” yani senden sonra [kalamazlar]. Atâ bin Rebâh da bu şekilde okumuştur; fakat mushafın yazısına (sevâdına) aykırı olduğu için bunun bir kıraat değil tefsir olması güzel karşılanmıştır. [Buna delil olarak] şu beyti okumuşlardır:
عفت الديار خلافهم فكأنما ... بسط الشواطب بينهن حصيرا
"Onların ardından diyarlar ıssız kaldı; sanki hurma yaprağı yaran kadınlar / Onların arasına hasır sermişti."
وقرأ أهل الحجاز وأبو بكر وأبو عمرو «خلفك» بغير ألف والمعنى واحد واللفظان في الأصل من الظروف المكانية فتجوز فيهما واستعملا للزمان وقد اطرد إضافتهما كقبل وبعد إلى أسماء الأعيان على حذف مضاف يدل عليه ما قبله أي لا يلبثون خلف استفزازك وخروجك إِلَّا قَلِيلًا أي إلا زمانا قليلا، وجوز أن يكون التقدير إلا لبثا
Hicaz ehli, Ebû Bekr ve Ebû Amr elifsiz olarak «خلفك» (hulfeke) şeklinde okumuşlardır ve mana birdir. Her iki lafız da aslında mekân zarflarındandır; fakat mecaz yapılarak zaman için kullanılmışlardır. "Kable" ve "ba'de" gibi bunların da kendilerinden önceki ifadenin delalet ettiği hazfedilmiş bir muzâf üzerinden somut isimlere (esmâ-i a'yâna) muzaf kılınması kurallıdır; yani "seni çıkarmalarının ve senin çıkışının ardından kalamazlar", { إِلَّا قَلِيلًا } “ancak pek az bir süre” yani ancak az bir zaman [kalabilirler]. Takdirin "pek az bir kalış hariç" şeklinde olması da caiz görülmüştür.
قليلا والمعنيان متقاربان، واختير التقدير الأول لأن التوسع أعني إقامة الوصف مقام الموصوف بالظروف أشبه، وهذا وعيد لهم بإهلاك مجموعهم من حيث هو مجموع بعد خروجه ﷺ بقليل وتحقق بإفناء البعض في بدر لا سيما وقد كانوا صناديدهم والرؤوس، وأنت تعرف أن معظم الشيء يقام مقام كله، وكان الزمان القليل على ما روى ابن أبي حاتم عن السدي ثمانية عشر شهرا، ويجوز أن يفسر الإخراج بالإكراه على الخروج والوعيد بإهلاك كل واحد منهم أي لو أخرجوك لاستؤصلوا على بكرة أبيهم لكن لم يقع المقدم لأن الإكراه على الخروج مباشرة وقد خرج رسول الله ﷺ مهاجرا بأمر ربه ﷿ فلم يقع التالي وهذا هو التفسير المروي عن مجاهد قال: أرادت قريش ذلك ولم تفعل لأنه سبحانه أراد استبقاءها وعدم استئصالها ليسلم منها ومن أعقابها من يسلم فأذن لرسوله ﵊ بالهجرة فخرج بإذنه لا بإخراج قريش وقهرهم، والإخراج في قوله تعالى وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ هِيَ أَشَدُّ قُوَّةً مِنْ قَرْيَتِكَ الَّتِي أَخْرَجَتْكَ [محمد: ١٣] محمول على المعنى الأول، وكذا في قول ورقة: يا ليتني كنت جذعا إذ يخرجك قومك
İki mana birbirine yakındır. Birinci takdir tercih edilmiştir; çünkü genişletme (tevessü'), yani sıfatın mevsuf yerine geçirilmesi zarflara daha uygundur. Bu, O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem çıkışından az bir süre sonra bir bütün olarak hepsinin helak edileceğine dair bir tehdittir ve özellikle elebaşları ve ileri gelenleri olmak üzere bir kısmının Bedir'de yok edilmesiyle gerçekleşmiştir. Bilirsin ki bir şeyin çoğu, tamamının yerine konulur. İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den rivayet ettiğine göre bu az zaman on sekiz aydı. Çıkarmanın (ihrâc), çıkmaya zorlamak; tehdidin de onların her bir ferdinin helak edilmesi şeklinde tefsir edilmesi de caizdir; yani: Eğer seni [zorla] çıkarsalardı, kökleri tamamen kurutulurdu; fakat şartın önermesi (mukaddem) gerçekleşmedi, zira bizzat çıkmaya zorlama olmadı ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Rabbi azze ve celle'nin emriyle muhacir olarak çıktı; dolayısıyla şartın sonucu (tâlî) da vuku bulmadı. Mücâhid'den rivayet edilen tefsir de budur; o şöyle demiştir: Kureyş bunu istedi ama yapamadı; çünkü Allah Teâlâ onlardan ve soylarından Müslüman olacak kimseler Müslüman olsun diye onları hayatta bırakmayı ve köklerini kurutmamayı murad etti; Resûlüne aleyhisselâm hicret için izin verdi, o da Kureyş'in çıkarması ve zorlamasıyla değil O'nun izniyle çıktı. Yüce Allah'ın { وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ هِيَ أَشَدُّ قُوَّةً مِنْ قَرْيَتِكَ الَّتِي أَخْرَجَتْكَ } [Muhammed: 13] “Seni çıkaran memleketinden daha kuvvetli nice memleketler vardı...” ayetindeki 'çıkarma' birinci manaya hamledilir. Varaka'nın: "Kavmin seni çıkaracağı zaman keşke genç olsaydım!" sözünde de böyledir.
وقوله ﵊ «أو مخرجيّ هم»
O'nun aleyhisselâm: “Onlar beni çıkaracaklar mı?” sözünde de böyledir.
فلم تتضمن الآية وكذا الخبر إثبات إخراج قلنا بنفيه هنا، والقول بأنه يلزم على هذا التناقض بين هذه الآية والآية السابقة بناء على تفسير الإخراج فيها بالتسبب إلى الخروج لأن كاد تدل على مقاربته لا حصوله وهذه الآية دلت على حصوله مجاب عنه بأن قصارى ما دلت عليه الآية السابقة على التفسير الأول قرب حصول الاستفزاز منهم ليتسببوا به إلى خروجه ﷺ وأنه لم يكن حاصلا وقت نزول الآية لا أنه لا يكون حاصلا أبدا ليناقض حصوله بعد. وحكى الزجاج أن استفزازهم ما أجمعوا عليه في دار الندوة من قتله ﷺ والمراد من الأرض وجه البسيطة مطلقا، وقال أبو حيان: المراد ما على هذا الدنيا، وقيل ضمير كادُوا وما بعده لليهود،
Dolayısıyla ne ayet ne de haber burada varlığını nefyettiğimiz çıkarmanın sübutunu içermemektedir. İhrâcın (çıkarmaya çalışmanın) çıkmaya sebep olmakla tefsir edilmesine binaen, bu ayet ile önceki ayet arasında çelişki doğacağı -çünkü 'kâde' (neredeyse) fiilinin vuku bulmaya değil yaklaşmaya delalet ettiği, bu ayetin ise vuku bulduğuna delalet ettiği- şeklindeki iddiaya şöyle cevap verilir: Önceki ayetin birinci tefsire göre gösterdiği en son nokta, O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem çıkışına sebep olmak için onlardan kışkırtmanın kopmasının yaklaşmış olduğu ve bunun ayetin indiği anda henüz gerçekleşmemiş olduğudur; yoksa daha sonra gerçekleşmesiyle çelişecek şekilde ebediyen vuku bulmayacağı demek değildir. Zeccâc, onların kışkırtıp çıkarmalarının Dâru'n-Nedve'de O'nu sallallâhu aleyhi ve sellem öldürme konusundaki ittifakları olduğunu, 'el-ard' (yeryüzü) kelimesinden muradın da mutlak olarak yeryüzü olduğunu nakletmiştir. Ebû Hayyân: "Murad bu dünyada bulunanlardır" demiştir. { كادُوا } fiilinin ve sonrasındaki zamirlerin Yahudilere ait olduğu da söylenmiştir.
فقد أخرج ابن أبي حاتم والبيهقي في الدلائل. وابن عساكر عن عبد الرحمن بن غنم قال: إن اليهود أتوا النبي ﷺ فقالوا إن كنت نبيا فالحق بالشام فإنها أرض المحشر وأرض الأنبياء فصدق رسول الله ﷺ ما قالوا فغزا غزوة تبوك لا يريد إلا الشام فلما بلغ تبوك أنزل الله تعالى وَإِنْ كادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ- إلى- تَحْوِيلًا
Nitekim İbn Ebî Hâtim, Beyhakî ed-Delâil'de ve İbn Asâkir, Abdurrahman bin Ganm'dan rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: Yahudiler Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelip: "Eğer bir peygambersen Şam'a git; çünkü orası mahşer yurdu ve peygamberler diyarıdır" dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların söylediklerini tasdik etti ve yalnızca Şam'ı hedefleyerek Tebük Gazvesi'ne çıktı. Tebük'e vardığında Allah Teâlâ { وَإِنْ كادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ } ayetinden { تَحْوِيلًا } kelimesine kadar olan kısmı indirdi
وأمره بالرجوع إلى المدينة وقال فيها محياك وفيها مماتك ومنها تبعث،
ve ona Medine'ye dönmesini emrederek: “Hayatın da oradadır, ölümün de oradadır ve oradan diriltileceksin” buyurdu.
وفي رواية أنهم قالوا: يا أبا القاسم إن الشام أرض مقدسة وهي أرض الأنبياء فلو خرجت إليها لآمنا بك وقد علمنا أنك تخاف الروم فإن كنت نبيا فاخرج إليها فان الله تعالى سيحميك كما حمى غيرك من الأنبياء فخرج ﵊ بسبب قولهم وعسكر بذي الحليفة وأقام ينتظر أصحابه فنزلت هذه الآية
Bir rivayette de şöyle dedikleri nakledilmiştir: "Ey Ebu'l-Kâsım! Şam mukaddes bir topraktır ve peygamberler diyarıdır. Şayet oraya çıkarsan sana iman ederiz. Biz senin Rumlardan korktuğunu biliyoruz; şayet peygambersen oraya çık, zira Allah Teâlâ diğer peygamberleri koruduğu gibi seni de koruyacaktır." Bunun üzerine o aleyhisselâm onların sözü sebebiyle yola çıkıp Zülhuleyfe'de ordugâh kurdu ve ashabını beklemek üzere konakladı; derken bu ayet indi,
فرجع ﷺ ثم إنه ﵊ قتل منهم بني قريظة وأجلى بني النضير بقليل. وتعقب بأنه ضعيف لم يقع في سيرة ولا كتاب يعتمد عليه، وذو الحليفة ليس في طريق الشام من المدينة وكيفما كان يكون المراد من الأرض عليه المدينة، وقيل أرض العرب، وكأن من ذهب إلى أن هذه الآية مدنية يستند إلى ما ذكر من الروايات، وقد صرح الخفاجي بأن هذا المذهب غير مرضي والله تعالى أعلم.
O da sallallâhu aleyhi ve sellem geri döndü; sonra o aleyhisselâm çok geçmeden onlardan Benî Kurayza'yı öldürdü ve Benî Nadîr'i sürgün etti. [Bu rivayet], güvenilir bir siyerde veya itimat edilen bir kitapta yer almayan zayıf bir rivayet olduğu, Zülhuleyfe'nin de Medine'den Şam yolu üzerinde bulunmadığı belirtilerek eleştirilmiştir. Her ne olursa olsun, bu takdire göre 'el-ard' (yer) kelimesinden murat Medine olur; Arap yarımadası olduğu da söylenmiştir. Bu ayetin Medenî olduğu görüşüne varanlar, sanki zikredilen bu rivayetlere dayanmaktadırlar. Hafâcî bu mezhebin (görüşün) makbul olmadığını açıkça belirtmiştir; doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
وقرأ عطاء «لا يلبّثون» بضم الياء وفتح اللام والباء مشددة. وقرأ يعقوب كذلك إلا أنه كسر الباء وقرأ أبي «وإذا لا يلبثوا» بحذف النون وكذا في مصحف عبد الله، وتوجيه الإثبات والحذف أن النحويين عدوا من جملة شروط عمل إذن كونها في أول الجملة فعلى قراءة الحذف تكون الجملة معطوفة على جملة لَيَسْتَفِزُّونَكَ وهي خبر كاد فيكون الشرط منخرما لتوسطها حينئذ في الكلام لكون ما بعدها خبر كاد كالمعطوف هو عليه، وعلى قراءة الإثبات تكون الجملة معطوفة على جملة وَإِنْ كادُوا فيتحقق الشرط والعطف لا يضر في ذلك، ووجه أبو حيان الإهمال بأن لا يَلْبَثُونَ جواب قسم محذوف أي والله إن استفزوك فخرجت لا يلبثون وقد توسطت إذا بين القسم المقدر والفعل فأهملت ثم قال ويحتمل أن يكون لا يلبثون خبرا لمبتدأ محذوف يدل عليه المعنى تقديره وهم إذا لا يلبثون
Atâ, yâ'nın zammesi, lâm'ın fethası ve bâ'nın şeddesiyle «لا يلبّثون» (lâ yülebbesûne) şeklinde okumuştur. Ya'kûb da aynı şekilde okumuş, ancak bâ'yı kesrelemiştir («لا يلبّثون» / lâ yülebbisûne). Übey ise nûn'un hazfiyle «وإذا لا يلبثوا» (ve-izen lâ yelbesû) şeklinde okumuştur; Abdullah [bin Mes'ûd]'un mushafında da böyledir. [Nûn'un] sübutunun ve hazfinin izahı şöyledir: Nahivciler "izen" (إذن) edatının amel etme şartları arasında cümlenin başında bulunmasını saymışlardır. Hazf kıraatine göre cümle, "kâde"nin haberi olan { لَيَسْتَفِزُّونَكَ } cümlesine matuf olur; bu durumda kendisinden sonrası tıpkı matuf aleyh gibi "kâde"nin haberi olduğundan kelamın ortasında kalmış olur ve şart bozulur. Sübut kıraatine göre ise cümle { وَإِنْ كادُوا } cümlesine matuf olur, böylece şart gerçekleşir ve atıf buna zarar vermez. Ebû Hayyân amel etmeyişini (ihmâli) şöyle izah etmiştir: { لا يَلْبَثُونَ } mahzuf bir kasemin cevabıdır; yani "Vallahi şayet seni çıkarırlarsa onlar da kalamazlar" demektir ve "izen" takdir edilen kasem ile fiil arasına girdiği için amel ettirilmemiştir. Sonra da şöyle demiştir: { لا يَلْبَثُونَ } ifadesinin, mananın delalet ettiği mahzuf bir mübtedanın haberi olması da muhtemeldir; takdiri "ve hum izen lâ yelbesûne" (onlar o takdirde kalamazlar) şeklindedir;
فتكون إذا واقعة بين المبتدأ وخبره ولذلك ألغيت وكلا التوجيهين ليس بوجيه كما لا يخفى.
dolayısıyla "izen" mübteda ile haber arasına girmiş olur ve bu sebeple amelden düşürülmüştür. Gizli olmadığı üzere her iki izah da pek isabetli değildir.
سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنا نصب على المصدرية أي سننّا سنة من إلخ وهي أن لا ندع أمة تستفز رسولها لتخرجه من بين ظهرانيها تلبث بعده إلا قليلا فالسنة لله ﷿ وأضيفت للرسل ﵈ لأنها سنت لأجلهم، ويدل على ذلك قوله سبحانه وَلا تَجِدُ لِسُنَّتِنا تَحْوِيلًا حيث أضاف السنة إليه تعالى، وقال الفراء:
{ سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنا } “Senden önce gönderdiğimiz elçilerimizin bir kanunu olarak” ifadesi mef'ûl-i mutlak olarak mansubdur; yani "vb. kimselerin kanununu koyduk" demektir. Bu kanun ise, elçisini kendi arasından çıkarmak için tedirgin edip kovan bir ümmeti, ondan sonra ancak pek az bir süre bırakıp helak etmemizdir. Dolayısıyla sünnet (kanun) Allah'a azze ve celle aittir; peygamberlere aleyhimüsselâm izafe edilmesi ise onların uğruna konulmuş olmasındandır. Yüce Allah'ın, sünneti kendisine izafe ettiği { وَلا تَجِدُ لِسُنَّتِنا تَحْوِيلًا } “Bizim sünnetimizde (kanunumuzda) hiçbir değişiklik bulamazsın” buyruğu da buna delalet eder. Ferrâ şöyle demiştir:
انتصب سُنَّةَ على إسقاط الخافض أي كسنة فلا يوقف على قوله تعالى: قَلِيلًا فالمراد تشبيه حاله ﷺ بحال من قبله لا تشبيه الفرد بفرد من ذلك النوع وجوز أبو البقاء أن يكون مفعولا به لفعل محذوف أي اتبع سنة إلخ كما قال سبحانه فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ [الأنعام: ٩٠] والأنسب بما قبل ما قبل، وكأنه اعتبر الأوامر بعد وهو خلاف ما عليه عامة المفسرين، والتحويل التغيير أي لا تجد لما أجرينا به العادة تغييرا أي لا يغيره أحد.
{ سُنَّةَ } lafzı cer edatının düşürülmesiyle (isnâd-ı bi-ıskâtı'l-hâfız) mansub olmuştur; yani "sünneti gibi" demektir, bu takdirde Yüce Allah'ın { قَلِيلًا } buyruğunda vakıf yapılmaz (durulmaz). Burada murad O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem halini kendisinden öncekilerin haline benzetmektir, yoksa o türden bir ferdin bir ferde benzetilmesi değildir. Ebu'l-Bekâ ise mahzuf bir fiilin mef'ûlün bihi olmasını caiz görmüştür; yani Yüce Allah'ın { فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ } [En'âm: 90] “Onların hidayetine uy!” buyurduğu gibi "vb. sünnetine uy!" demektir. Ancak önceki [bağlama] en uygun olan birincisidir. Sanki o, sonraki emirleri dikkate almıştır ki bu da müfessirlerin çoğunluğunun görüşüne aykırıdır. 'Tahvîl' (تحويل), tebdil ve değiştirmek demektir; yani adet kıldığımız şeye hiçbir değişiklik bulamazsın; onu kimse değiştiremez.
والمراد من نفي الوجدان هنا وفيما أشبهه نفي الوجود ودليل نفي وجود من يغير عادة الله تعالى أظهر من الشمس في رابعة النهار، وللإمام كلام في هذا المقام لا يخلو عن بحث، ثم أنه تعالى بعد أن ذكر كيد الكفار وسلى نبيه ﵊ بما سلى أمره أن يقبل على شأنه من عبادة ربه تعالى شأنه ووعده بما يغبطه عليه كل الخلق ويتضمن ذلك إرشاده إلى أن لا يشغل قلبه بهم أو أنه سبحانه بعد أن قدم القول في الإلهيات والمعاد والنبوات أمر بأشرف العبادات بعد الإيمان وهي الصلاة فقال جل وعلا أَقِمِ الصَّلاةَ أي المفروضة
Burada ve benzeri yerlerde 'bulamamak'tan (nefy-i vicdân) kasıt, yokluktur (nefy-i vücûd). Allah Teâlâ'nın sünnetini değiştirecek birinin varlığının bulunmadığına dair delil ise gün ortasındaki güneşten daha açıktır. İmam'ın (Fahreddin er-Râzî'nin) bu makamda tahlile muhtaç bir sözü vardır. Sonra Allah Teâlâ, kâfirlerin tuzağını zikredip Peygamberini aleyhisselâm teselli ettiği şeylerle teselli ettikten sonra, şanı yüce olan Rabbine ibadet etme işine yönelmesini emretti ve ona bütün mahlukatın imreneceği şeyleri vaat etti. Bu aynı zamanda kalbini onlarla meşgul etmemesi yönünde bir irşadı da içermektedir. Yahut O Sübhânehu ilahiyat, mead ve nübüvvete dair sözü takdim ettikten sonra imandan sonraki en şerefli ibadet olan namazı emretti ve celle ve alâ şöyle buyurdu: { أَقِمِ الصَّلاةَ } “Namazı kıl” yani farz namazı [kıl],
لِدُلُوكِ الشَّمْسِ أي لزوالها عن دائرة نصف النهار وهو المروي عن عمر بن الخطاب وابنه وابن عباس في رواية، وأنس وأبي برزة الأسلمي والحسن والشعبي وعطاء ومجاهد، ورواه الإمامية عن أبي جعفر. وأبي عبد الله رضي الله تعالى عنهما
{ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ } “Güneşin batıya kaymasından...” yani gün ortası (meridyen) çizgisinden zevale ermesinden [itibaren]. Bu, Ömer bin el-Hattâb'dan, oğlundan, bir rivayette İbn Abbas'tan, Enes'ten, Ebû Berze el-Eslemî'den, Hasan'dan, Şa'bî'den, Atâ'dan ve Mücâhid'den rivayet edilmiştir. İmâmiyye de bunu Ebû Ca'fer ve Ebû Abdullah'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ rivayet etmiştir;
وخلق آخرين،
ve başka pek çok kimseden [de rivayet edilmiştir].
وأخرج ابن جرير. وإسحاق بن راهويه في مسنده وابن مردويه في تفسيره. والبيهقي في المعرفة عن أبي مسعود عقبة بن عامر قال: «قال رسول الله ﷺ أتاني جبريل ﵇ لدلوك الشمس حين زالت فصلى بي الظهر
İbn Cerîr, Müsned'inde İshâk bin Râhûye, Tefsir'inde İbn Merdûye ve el-Ma'rife'de Beyhakî, Ebû Mes'ûd Ukbe bin Âmir'den rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: Cebrail aleyhisselâm güneş zevale erdiği vakit دلوك الشمس (dülûkü'ş-şems) anında bana geldi ve bana öğle namazını kıldırdı,
،
”
وقيل لغروبها وهو المروي عندنا عن علي كرم الله تعالى وجهه
Güneşin batması (gurûbu) manasında olduğu da söylenmiştir; bizce Ali'den kerremallâhu teâlâ vecheh rivayet edilen de budur.
، وأخرجه ابن مردويه والطبراني والحاكم وصححه، وغيرهم عن ابن مسعود، وابن المنذر وغيره عن ابن مسعود، وروى عن زيد بن أسلم والنخعي والضحاك والسدي، وإليه ذهب الفراء وابن قتيبة، وأنشد لذي الرمة:
Bunu İbn Merdûye, Taberânî ve sahih olduğunu belirterek Hâkim ve başkaları İbn Mes'ûd'dan; İbnü'l-Münzir ve başkaları da İbn Mes'ûd'dan rivayet etmişlerdir. Zeyd bin Eslem, Nehaî, Dahhâk ve Süddî'den de rivayet edilmiştir. Ferrâ ve İbn Kuteybe de bu görüşe varmış ve Zü'r-Rimme'nin şu beytini okumuşlardır:
مصابيح ليست باللواتي يقودها ... نجوم ولا بالأفلاك الدوالك
"Kandiller ki onları sevk eden yıldızlar olmadığı gibi, batan (devvâlik) felekler de değildir."
وأصل مادة د ل ك تدل على الانتقال ففي الزوال انتقال من دائرة نصف النهار إلى ما يليها وفي الغروب انتقال من دائرة الأفق إلى ما تحتها وكذا في الدلك المعروف انتقال اليد من محل إلى آخر بل كل ما أوله دال ولام مع قطع النظر عن آخره يدل على ذلك كدلج بالجيم من الدلجة وهي سير الليل وكذا دلج بالدلو إذا مشى بها من رأس البئر للمصب ودلح بالحاء المهملة إذا مشى مشيا متثاقلا ودلع بالعين المهملة إذا أخرج لسانه ودلف بالفاء إذا مشى مشية المقيد وبالقاف إذا أخرج المائع من مقره ووله إذا ذهب عقله وفيه انتقال معنوي إلى غير ذلك، وهذا المعنى يشمل كلا المعنيين السابقين وإن قيل إن الانتقال في الغروب أتم لأنه انتقال من مكان إلى مكان ومن ظهور إلى خفاء وليس في الزوال إلا الأول، وقيل إن الدلوك مصدر مزيد مأخوذ من المصدر المجرد أعني الدلك المعروف وهو أظهر في الزوال لأن من نظر إلى الشمس حينئذ يدلك عينه ويكون على هذا في دلوك الشمس تجوز عن دلوك ناظرها، وقد يستأنس في ترجيح القول الأول مع ما سبق بأن أول صلاة صلاها النبي ﷺ نهار ليلة الإسراء الظهر، وقد صح أن
"d-l-k" (د ل ك) kökünün aslı intikale (bir durumdan veya mekândan diğerine geçmeye) delalet eder. Zevalde (öğle vakti güneşin tepe noktasından kaymasında), gün ortası dairesinden onu takip eden daireye bir intikal vardır. Batışta ise ufuk dairesinden onun altına doğru bir intikal söz konusudur. Nitekim bilinen dalk (ovma/ovuşturma) eyleminde de elin bir mahalden diğerine intikali vardır. Hatta son harfi dikkate alınmaksızın ilk iki harfi dâl ve lâm olan her kelime buna delalet eder: Nitekim cim harfiyle delece (دلج), gece yürüyüşü demek olan "dülce"den gelir; keza kova ile kuyu başından suyun döküleceği yere doğru yüründüğünde de bu kök kullanılır. Noktasız hâ ile dalaha (دلح), ağır ve zorlukla yürümek; noktasız ayn ile dela'a (دلع), dilini dışarı çıkarmak; fâ ile delefe (دلف), prangalı kimse gibi kısa adımlarla yürümek; kāf ile [delaka] (دلق), sıvıyı bulunduğu yerden dışarı akıtmak; velehe (وله) ise aklın baştan gitmesidir ki bunda da manevi bir intikal vardır... ve buna benzer diğerleri. Bu [intikal] anlamı, zikredilen önceki iki anlamı da kapsar. Her ne kadar batıştaki intikalin daha tam olduğu; çünkü onun bir mekândan diğerine ve görünürlükten gizliliğe doğru bir intikal olduğu, zevalde ise yalnızca birincisinin (mekânsal intikalin) bulunduğu söylense de. Bir de şöyle denilmiştir: Dülûk (دلوك), bilinen ovma anlamındaki mücerred masdardan yani dalk'tan türetilmiş mezîd bir masdardır; bu da zeval anlamında daha açıktır; zira o esnada güneşe bakan kimse gözünü ovar. Buna göre "güneşin dülûkü" ifadesinde, ona bakan kimsenin gözünü ovmasından mecaz yapılmış olur. Geçen gerekçelerle birlikte birinci görüşün (zeval anlamının) tercihine, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem İsrâ gecesinin gündüzünde kıldığı ilk namazın öğle namazı olması dayanak yapılabilir. Nitekim sahih olarak sabit olmuştur ki
جبريل ﵇ ابتدأ بها حين علم النبي ﵊ كيفية الصلاة في يومين، وقال المبرد: دلوك الشمس من لدن زوالها إلى غروبها فالأمر بإقامة الصلاة لدلوكها أمر بصلاتين الظهر والعصر، وعلى القولين الآخرين أمر بصلاة واحدة الظهر أو العصر، واللام للتاقيت متعلقة بأقم وهي بمعنى بعد كما في قول متمم بن نويرة يرثي أخاه:
Cebrail aleyhisselâm Peygamber'e aleyhisselâm iki günde namazın nasıl kılınacağını öğretirken bu namazla başlamıştır. Müberred şöyle demiştir: Güneşin dülûkü, zeval vaktinden batışına kadar olan süredir; dolayısıyla dülûk vaktinde namaz kılma emri iki namazı, yani öğle ve ikindiyi emretmektir. Diğer iki görüşe göre ise tek bir namazı, yani [ya] öğleyi ya da [akşamı] emretmektir. [Ayeteki] lâm harf-i ceri vakit belirleme (tavkît) içindir, { أَقِمِ } fiiline taalluk eder ve Mütemmim bin Nüveyre'nin kardeşine yaktığı ağıtta olduğu gibi "ba'de" (sonra) manasındadır:
فلما تفرقنا كأني ومالكا ... لطول اجتماع لم نبت ليلة معا
"Ayrıldığımız vakit, sanki ben ve Mâlik, / Uzun süren beraberliğimize rağmen bir gece bile birlikte gecelememiş gibiydik."
ومنه كتبته لثلاث خلون من شهر كذا وتكون بمعنى عند أيضا، وقال الواحدي: هي للتعليل لأن دخول الوقت سبب لوجوب الصلاة إِلى غَسَقِ اللَّيْلِ أي إلى شدة ظلمته كما قال الراغب وغيره وهو وقت العشاء.
"Falan aydan üç gün geçtikten sonra yazdım" ifadesi de böyledir; ayrıca "ınde" (katında/vaktinde) manasına da gelir. Vâhidî şöyle demiştir: Vaktin girmesi namazın vacip oluşuna sebep olduğu için bu lâm ta'lîl (gerekçe) içindir. { إِلى غَسَقِ اللَّيْلِ } “gecenin karanlığı bastırıncaya kadar” yani Râgıb ve başkalarının belirttiği üzere karanlığının şiddetlenmesine kadar ki bu da yatsı vaktidir.
وأخرج ابن الأنباري في الوقف عن ابن عباس أن نافع بن الأرزق قال له: أخبرني ما الغسق؟ فقال: دخول الليل بظلمته وأنشد قول زهير بن أبي سلمى:
İbnü'l-Enbârî el-Vakf'ta İbn Abbas'tan rivayet etmiştir ki Nâfi' bin el-Ezrak ona: "Bana ğasak'ın (غسق) ne olduğunu haber ver" demiş, o da: "Gecenin karanlığıyla girmesidir" cevabını vermiş ve Züheyr bin Ebî Sulmâ'nın şu beytini okumuştur:
ظلت تجود يداها وهي لاهية ... حتى إذا جنح الإظلام والغسق
"Elleri cömertçe ikramda bulunup durdu o gafilken, / Tâ ki karanlık ve ğasak (koyu gece) çökünceye kadar."
وقال النضر بن شميل: غسق الليل دخول أوله، قال الشاعر:
Nadr bin Şümeyl: "Gecenin ğasak'ı, ilk anının girmesidir" demiştir. Şair şöyle demiştir:
إن هذا الليل قد غسقا ... واشتكيت الهم والأرقا
"Şüphesiz bu gece karanlığını bastırdı (ğaseka), / Ben de kederden ve uykusuzluktan şikâyet ettim."
وهو عنده وقت المغرب، وروي ذلك عن مجاهد، وأصله من السيلان يقال غسقت العين تغسق إذا هملت بالماء كأن الظلمة تنصب على العالم، وقيل: المراد من غسق الليل ما يعم وقتي المغرب والعشاء وهو ممتد إلى الفجر كما أن المراد بدلوك الشمس ما يعم وقتي الظهر والعصر ففي الآية بدخول الغاية تحت المعيا وبضم ما بعد إشارة إلى أوقات الصلوات الخمس، واختاره جماعة من الشيعة واستدلوا بها على أن وقت الظهر موسع إلى غروب الشمس ووقت المغرب موسع إلى انتصاف الليل وهي أحد أدلة الجمع في الحضر بلا عذر الذي ذهبوا إليه وأبدوا ذلك مما
Bu, ona göre akşam vaktidir; Mücâhid'den de böyle rivayet edilmiştir. Kelimenin aslı akmaktan gelir; gözden yaş boşaldığında "ğasekati'l-aynü teğsiku" (غسقت العين تغسق) denir, sanki karanlık âlemin üzerine boşalmaktadır. Gecenin ğasak'ından muradın, akşam ve yatsı vakitlerini kapsayan ve fecire kadar uzanan vakit olduğu da söylenmiştir; nitekim güneşin dülûkünden murat da öğle ve ikindi vakitlerini kapsayan zamandır. Dolayısıyla ayette, gayenin (sınırın) mugayyâ (sınırlandırılan) içine girmesiyle ve sonrasının da eklenmesiyle beş vakit namazın vakitlerine işaret vardır. Şiadan bir grup bunu tercih etmiş ve öğle vaktinin güneşin batışına kadar, akşam vaktinin de gece yarısına kadar genişletilmiş olduğuna delil getirmişlerdir. Bu, onların benimsediği özürsüz olarak mukimken cem' yapmanın delillerinden biridir ve bunu şu rivayetle ortaya koymuşlardır:
رواه العياشي بإسناده عن عبيدة، وزرارة عن أبي عبد الله أنه قال في هذه الآية: إن الله تعالى افترض أربع صلوات أول وقتها من زوال الشمس إلى انتصاف الليل منها صلاتان أول وقتهما من عند زوال الشمس إلى غروبها إلا أن هذه قبل هذه ومنها صلاتان أول وقتهما غروب الشمس إلى انتصاف الليل إلا أن هذه قبل هذه وهو مرتضى المرتضى في أوقات الصلاة
Ayyâşî'nin kendi senediyle Ubeyde ve Zürâre'den, onların da Ebû Abdullah'tan rivayet ettiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: "Allah Teâlâ dört namazı farz kılmıştır ki bunların ilk vakti güneşin zevalinden gece yarısına kadardır. Bunlardan iki namaz vardır ki ilk vakitleri güneşin zevalinden batışına kadardır; şu kadar var ki biri diğerinden öncedir. Yine bunlardan iki namaz vardır ki ilk vakitleri güneşin batışından gece yarısına kadardır; şu kadar var ki biri diğerinden öncedir." Bu, el-Murtazâ'nın namaz vakitleri hususundaki tercihidir.
، والمعتمد عليه عند جمهور المفسرين أن دلوك الشمس وقت الظهر وغسق الليل وقت العشاء كما ينبىء عنه إقحام الغسق وعدم الاكتفاء بإلى الليل، والجار والمجرور متعلق بأقم، وأجاز أبو البقاء تعلقه بمحذوف وقع حالا من الصلاة أي ممدودة إلى الليل والأول أولى وليس المراد بإقامة الصلاة فيما بين هذين الوقتين على وجه الاستمرار بل إقامة كل صلاة في وقتها الذي عين لها ببيان جبريل ﵇ الثابت في الروايات الصحيحة التي لم يروها- من شهد- أحد من الأئمة الطاهرين بزندقتهم ونجاسة بواطنهم كما أن أعداد ركعات كل صلاة موكولة إلى بيانه ﵊، ولعل الاكتفاء ببيان المبدأ والمنتهى في أوقات الصلاة من غير فصل بينها لما أن الإنسان فيما بين هذه الأوقات على اليقظة فبعضها متصل ببعض بخلاف وقت العشاء والفجر فإنه باشتغاله فيما بينهما بالنوم عادة ينقطع أحدهما عن الآخر ولذلك فصل وقت الفجر عن سائر الأوقات، ثم إن المستدل من الشيعة بالآية لا يتم له الاستدلال بها على جواز الجمع بين صلاتي الظهر والعصر، وبين صلاتي المغرب والعشاء ما لم يضم إلى ذلك شيئا من الأخبار فإنها إذا لم يضم إليها ذلك أولى بأن يستدل بها على جواز الجمع بين الأربعة جميعها لا بين الاثنتين والاثنتين ولا يخفى ما في الاستدلال بها على هذا المطلب ولذا لم يرتضه أبو جعفر منهم، نعم ما ذهبوا إليه مما يؤيده ظواهر بعض الأحاديث الصحيحة
Müfessirlerin çoğunluğuna göre itimat edilen görüş; 'ğasak' kelimesinin araya sokulmasının ve 'geceye kadar' denilmekle yetinilmeyişinin bildirdiği üzere, güneşin dülûkünün öğle vakti, gecenin ğasak'ının da yatsı vakti olduğudur. Câr ve mecrûr { أَقِمِ } fiiline taalluk eder. Ebu'l-Bekâ bunun, 'namaz'dan hal olan mahzuf bir kelimeye taalluk etmesini de caiz görmüştür; yani "geceye kadar uzanan [namaz]" demektir; ancak birincisi daha evladır. Bu iki vakit arasında namazı ikame etmekten kasıt aralıksız kılmak değil; her namazı, Cebrail'in aleyhisselâm tertemiz imamlardan hiçbirinin zındıklığına ve iç dünyasının pisliğine şahitlik etmediği kimselerce aktarılmayan sahih rivayetlerde sabit olan açıklamasıyla belirlenen vaktinde ikame etmektir. Nitekim her namazın rekât sayıları da o zâtın aleyhisselâm açıklamasına bırakılmıştır. Namaz vakitlerinde araları ayrılmaksızın sadece başlangıç ve bitişin beyanıyla yetinilmesi, belki de insanın bu vakitler arasında uyanık bulunması ve bu yüzden vakitlerin birbirine bitişik olması sebebiyledir; yatsı ve fecir vakti ise böyle değildir, zira bu ikisi arasında insanın adet üzere uykuyla meşgul olması sebebiyle biri diğerinden kesintiye uğrar; bu yüzden fecir vakti diğer vakitlerden ayrı tutulmuştur. Kaldı ki Şiadan ayeti delil getirenin, buna birtakım haberleri eklemedikçe öğle ile ikindiyi, akşam ile yatsıyı cem' etmenin (birleştirmenin) cevazına bununla delil getirmesi tamam olmaz; zira şayet bunlara [o haberler] eklenmezse, ikişer ikişer birleştirmeye değil, dördünü birden cem' etmenin cevazına delil getirilmesi daha uygundur. Bu ayetle bu maksada delil getirmedeki zayıflık ise gizli değildir; bu sebeple onlardan Ebû Ca'fer de buna razı olmamıştır. Evet, vardıkları bu görüşü bazı sahih hadislerin zahirleri desteklemektedir;
كحديث ابن عباس وهو في صحيح مسلم صلى رسول الله ﷺ الظهر والعصر جمعا بالمدينة
Sahîh-i Müslim'de yer alan İbn Abbas hadisi gibi: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'de öğle ile ikindiyi cem' ederek (birlikte) kıldı,
،
”
وفي رواية أنه ﷺ صلى ثمانيا جميعا وسبعا جميعا من غير خوف ولا سفر.
bir rivayette de O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem korku ve sefer hali olmaksızın sekiz [rekâtı] birlikte, yedi [rekâtı] birlikte kıldığı geçmektedir.
واختلف في تأويله فمنهم من أوله بأنه جمع بعذر المطر والجمع بسبب ذلك تقديما وتأخيرا مذهب الشافعي في القديم وتقديما فقط في الجديد بالشرط المذكور في كتبهم، وخص مالك جواز الجمع بالمطر في المغرب والعشاء، وهذا التأويل مشهور عن جماعة من الكبار المتقدمين وهو ضعيف لما في صحيح مسلم عنه أيضا جمع رسول الله ﷺ بين الظهر والعصر والمغرب والعشاء بالمدينة في غير خوف ولا مطر، وكون المراد ولا مطر كثير لا يرتضيه ذو إنصاف قليل والشذوذ غير مسلم، ومنهم من أوله بأنه كان في غيم فصلى ﷺ الظهر ثم انكشف الغيم وبان أن أول وقت العصر دخل فصلاها، وفيه أنه وإن كان فيه أدنى احتمال في الظهر والعصر إلا أنه لا احتمال في المغرب والعشاء، ومنهم من أوله بأنه ﵊ أخر الأولى إلى آخر وقتها فصلاها فيه فلما فرغ منها دخل وقت الثانية فصلاها فصارت الصورة صورة جمع، وفيه أنه مخالف للظاهر مخالفة لا تحتمل، ويرده أيضا ما صح عن عبد الله بن شقيق قال: خطبنا ابن عباس يوما بعد العصر حتى غربت الشمس وبدت النجوم وجعل الناس يقولون: الصلاة الصلاة فجاء رجل من بني تميم فجعل لا يفتر ولا ينثني الصلاة الصلاة فقال ابن عباس: أتعلمني بالسنة لا أم لك رأيت رسول الله ﷺ جمع بين الظهر والعصر والمغرب والعشاء قال عبد الله بن شقيق: فحاك في صدري من ذلك شيء فأتيت أبا هريرة فسألته فصدق مقالته، ومنهم من قال: هو محمول على الجمع بعذر المرض أو نحوه مما هو في معناه من الأعذار وهذا قول الإمام أحمد والقاضي حسين من الشافعية واختاره منهم الخطابي والمتولي والروياني.
Bunun tevilinde ihtilaf edilmiştir: Kimi âlimler bunu yağmur mazeretiyle cem' yapıldığı şeklinde tevil etmişlerdir. Bu sebeple cem' yapmak -takdîm ve te'hîr suretiyle- Şâfiî'nin kavl-i kadîminde; kitaplarında zikredilen şartla sadece takdîm suretiyle kavl-i cedîdindedir. Mâlik ise yağmur sebebiyle cem'in cevazını akşam ve yatsıya tahsis etmiştir. Bu tevil önceki büyük âlimlerden bir topluluktan meşhurdur; fakat Sahîh-i Müslim'de yine ondan gelen: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'de korku ve yağmur olmaksızın öğle ile ikindiyi, akşam ile yatsıyı cem' etti" rivayetinden ötürü zayıftır. 'Çok yağmur olmaksızın' manasının kastedildiği iddiasını ise azıcık insaf sahibi kimse kabul etmez; hadisin şâzz olduğu da kabul edilmemiştir. Kimi âlimler bunu havanın bulutlu olduğu, bu yüzden O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem öğleyi kıldığı, sonra bulutun dağılıp ikindinin ilk vaktinin girdiğinin anlaşıldığı ve ikindiyi kıldığı şeklinde tevil etmişlerdir. Buna karşı denilir ki: Bu öğle ve ikindi için en ufak bir ihtimal taşısa bile akşam ve yatsı için hiçbir ihtimal taşımaz. Kimi âlimler de o zâtın aleyhisselâm birinci namazı vaktinin sonuna kadar geciktirip o vakitte kıldığı, bitirince ikincinin vaktinin girdiği ve onu kıldığı, böylece görüntünün cem' görüntüsü olduğu şeklinde tevil etmişlerdir. Buna karşı da denilir ki: Bu, zahire katlanılamayacak derecede aykırıdır; ayrıca Abdullah bin Şakîk'tan sahih olarak gelen şu rivayet de bunu reddeder: "İbn Abbas bir gün ikindiden sonra güneş batıp yıldızlar belirinceye kadar bize hutbe irad etti; insanlar 'Namaz! Namaz!' demeye başladılar. Benî Temîm'den bir adam gelip durmaksızın ve geri adım atmaksızın 'Namaz! Namaz!' dedi. Bunun üzerine İbn Abbas: 'Anasız kalasıca! Bana sünneti mi öğretiyorsun? Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem öğle ile ikindiyi, akşam ile yatsıyı cem' ettiğini gördüm' dedi. Abdullah bin Şakîk dedi ki: Bundan dolayı içime bir şüphe düştü; Ebû Hureyre'ye gidip sordum, o da onun sözünü doğruladı." Kimi âlimler ise bunun hastalık veya bu manadaki mazeretler sebebiyle cem' yapmaya hamledileceğini söylemişlerdir. Bu, İmam Ahmed'in ve Şâfiîlerden Kâdî Hüseyin'in görüşüdür; Şâfiîlerden Hattâbî, Mütevellî ve Rûyânî de bunu tercih etmiştir.
وقال النووي: هو المختار في التأويل ومذهب جماعة من الأئمة جواز الجمع في الحضر للحاجة لمن لا يتخذه عادة وهو قول ابن سيرين وأشهب من أصحاب مالك وحكاه الخطابي عن القفال الشاشي الكبير من أصحاب الإمام الشافعي، وعن أبي إسحق المروزي، وعن جماعة من أصحاب الحديث واختاره ابن المنذر ويؤيده ظاهر ما
Nevevî şöyle demiştir: Tevilde muhtar olan budur. İmamlardan bir grubun mezhebi, bunu alışkanlık haline getirmeyen kimse için ihtiyaç sebebiyle mukimken cem' yapmanın caiz olduğudur; bu İbn Sîrîn'in ve Mâlik'in ashabından Eşheb'in görüşüdür. Hattâbî bunu İmam Şâfiî'nin ashabından büyük Kaffâl eş-Şâşî'den, Ebû İshâk el-Mervezî'den ve hadis ehlinden bir topluluktan nakletmiştir; İbnü'l-Münzir de bunu tercih etmiştir. Şunun zahiri de bunu desteklemektedir:
صح عن ابن عباس ورواه مسلم أيضا أنه لما قال: جمع رسول الله ﷺ بين الظهر والعصر والمغرب والعشاء بالمدينة في غير خوف ولا مطر قيل له: لم فعل ذلك؟ فقال: أراد أن لا يخرج أحدا من أمته وهو من الحرج
İbn Abbas'tan sahih olarak rivayet edilen ve Müslim'in de naklettiği üzere o: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'de korku ve yağmur olmaksızın öğle ile ikindiyi, akşam ile yatsıyı cem' etti" deyince kendisine: "Bunu niçin yaptı?" diye sorulmuş, o da: "Ümmetinden hiçbir kimseyi zora (haraca) sokmamak istedi" demiştir. Bu ise güçlük manasındaki 'harac'dan (حرج) gelmektedir;
بمعنى المشقة فلم يعلله بمرض ولا غيره، ويعلم مما ذكرنا أن قول الترمذي في آخر كتابه ليس في كتابي حديث أجمعت الأمة على ترك العمل به إلا حديث ابن عباس في الجمع بالمدينة من غير خوف ولا مطر وحديث قتل شارب الخمر في المرة الرابعة ناشىء من عدم التتبع. نعم ما قاله في الحديث الثاني صحيح فقد صرحوا بأنه حديث منسوخ دل الإجماع على نسخه.
dolayısıyla bunu hastalık veya başka bir sebeple gerekçelendirmemiştir. Zikrettiğimiz hususlardan anlaşılmaktadır ki Tirmizî'nin kitabının sonunda söylediği: "Kitabımda, korku ve yağmur olmaksızın Medine'de cem' yapmaya dair İbn Abbas hadisi ile içki içenin dördüncü defasında öldürülmesine dair hadis müstesna, ümmetin kendisiyle amel etmeyi terk etmekte icma ettiği hiçbir hadis yoktur" sözü, yeterince araştırma yapmamaktan kaynaklanmaktadır. Evet, ikinci hadis hakkında söylediği doğrudur; zira onun icma ile neshedildiğine delalet edilen mensuh bir hadis olduğunu açıkça belirtmişlerdir.
وقال ابن الهمام: إن حديث ابن عباس معارض بما
İbnü'l-Hümâm ise şöyle demiştir: Şüphesiz İbn Abbas hadisi, şu rivayetle tezat teşkil etmektedir:
في مسلم من حديث ليلة التعريس أنه ﷺ قال: «ليس في النوم تفريط إنما التفريط في اليقظة أن يؤخر الصلاة حتى يدخل وقت صلاة أخرى»
Müslim'de geçen Ta'rîs gecesi hadisinde [nakledildiğine göre] o sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Uykuda kusur (tefrît) yoktur; asıl kusur uyanıklıkta olup bir namazı diğer namazın vakti girinceye kadar geciktirmektir."