كان، ومن زعم أنه كان هناك وسوستان فعليه البيان ولا يأتي به حتى يؤوب القارظان أو يسجد لآدم ﵇ الشيطان.
Orada iki defa vesvese olduğunu iddia eden kimseye açıklama yükümlülüğü düşer; oysa iki karaz toplayıcısı dönünceye veya şeytan Âdem (aleyhisselâm)'a secde edinceye kadar bunu ortaya koyamaz.
قالَ الله ﷾: اذْهَبْ ليس المراد به حقيقة الأمر بالذهاب ضد المجيء بل المراد تخليته وما سولته نفسه إهانة له كما تقول لمن يخالفك: افعل ما تريد، وقيل: يجوز أن يكون من الذهاب ضد المجيء فمعناه حينئذ كمعنى قوله تعالى: فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَجِيمٌ [الحجر: ٣٤، ص: ٧٧] ، وقيل: هو طرد وتخلية ويلزم على ظاهره الجمع بين الحقيقة والمجاز والقائل ممن يرى جوازه ويدل على أنه ليس المراد منه ضد المجيء تعقيبه بالوعيد في قوله سبحانه: فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ وضل عن الحق فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزاؤُكُمْ أي جزاؤك وجزاؤهم فغلب المخاطب على الغائب رعاية لحق المتبوعية، وجوز الزمخشري وتبعه غير واحد أن يكون الخطاب للتابعين على الالتفات من غيبة المظهر إلى الخطاب، وتعقبه ابن هشام في تذكرته فقال: عندي أنه فاسد لخلو الجواب أو الخبر عن الرابط فإن ضمير الخطاب لا يكون رابطا وأجيب بأنه مؤول بتقدير فيقال لهم: إن جهنم جزاؤكم، ورد بأنه يخرج حينئذ عن الالتفات، وقال بعض المحققين: إن ضمير الخطاب إن سلم أنه لا يكون عائدا لا نسلم أنه إذا أريد به الغائب التفاتا لا يربط به لأنه ليس بأبعد من الربط بالاسم الظاهر فاحفظ.
Allah (azze ve celle): { قالَ } “[Allah] buyurdu ki:” { اذْهَبْ } “Git!” buyurdu. Bundan maksat, 'gelmek' karşıtı olan hakiki 'gitmek' emri değildir; bilakis ona bir aşağılama olmak üzere nefsini ve nefsinin ona fısıldadıklarını serbest bırakmaktır; nitekim sana muhalefet eden kimseye: 'İstediğini yap' dersin. Bir görüşe göre, 'gelmek' karşıtı olan gitmekten olması da caizdir; bu durumda manası, Allah Teâlâ'nın: { فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَجِيمٌ } [Hicr: 34, Sâd: 77] “Oradan çık, çünkü sen kovulmuş birisin!” buyruğunun manası gibi olur. Bir diğer görüşe göre ise bu hem kovma hem de serbest bırakmadır; zahirine göre burada hakikat ile mecazın bir arada cemedilmesi gerekir ki bu görüşü ileri süren zat da bunun caiz olduğu kanaatindedir. Bundan kastın 'gelmek' karşıtı bir fiil olmadığına delil, Yüce Allah'ın: { فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ } “onlardan kim sana uyarsa” ve haktan saparsa { فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزاؤُكُمْ } “şüphesiz cehennem sizin cezanızdır” buyruğundaki tehdidin hemen ardından getirilmesidir; yani 'senin cezan ve onların cezasıdır' demektir; burada tâbi olunanın hakkını gözetmek maksadıyla muhatap sîgası gaibe galebe çalınmıştır. Zemahşerî ve ona uyan birçok âlim, gaip açık isimden (müzhar) hitaba iltifat yoluyla hitabın tâbi olanlara yönelik olmasını caiz görmüştür. İbn Hişâm Tezkire'sinde buna itiraz ederek şöyle demiştir: 'Bana göre bu görüş, cevabın veya haberin bağlaçtan (râbıt) yoksun kalması sebebiyle fasittir; zira hitap zamiri râbıt olamaz.' Buna, 'Onlara şöyle denilir: Şüphesiz cehennem sizin cezanızdır' şeklinde bir takdirle tevil edildiği cevabı verilmiştir. Ancak bu defa da iltifattan çıkmış olacağı gerekçesiyle reddedilmiştir. Bazı muhakkikler ise şöyle demiştir: 'Hitap zamirinin râbıt (âid) olarak geri dönemeyeceği kabul edilse bile, iltifat yoluyla gaip murat edildiğinde onunla irtibat kurulamayacağı kabul edilemez; zira bu, açık isimle râbıt kurmaktan daha uzak değildir; bunu iyi belle.'
جَزاءً مَوْفُوراً أي مكملا لا يدخر منه شيء كما قال ابن جبير من فر كعد لصاحبك عرضه فرة أي كمل لصاحبك عرضه، وعلى ذلك قوله:
{ جَزاءً مَوْفُوراً } “eksiksiz bir ceza olarak” yani kendisinden hiçbir şey eksiltilmeyen tastamam bir ceza olarak; nitekim İbn Cübeyr'in naklettiğine göre 'vefere li-sâhibike ırdahu vefraten' (arkadaşının haysiyetini tastamam korudu) tabiri 'arkadaşının şerefini eksiksiz kıldı' demektir. Şu beyit de bu manadadır:
ومن يجعل المعروف من دون عرضه ... يفره ومن لا يتق الشتم يشتم
'Kim iyiliği şerefine siper kılarsa onu eksiksiz korumuş olur; kim de sövülmekten sakınmazsa sövülür.'
وجاء وفر لازما نحو وفر المال يفر وفورا أي كمل وكثر، وانتصب جَزاءً على المصدر بإضمار تجزون أو تجازون فإنهما بمعنى وهذا المصدر لهما.
'Vefera' fiili 'vefera'l-mâlü yefiru vefûran' şeklinde lazım (geçişsiz) olarak da gelir ki malın çoğalıp eksiksiz hale gelmesi demektir. { جَزاءً } kelimesi, takdir edilen 'tüczevne' veya 'tücâzevne' fiilinden dolayı masdar (mef'ûl-i mutlak) olarak mansub olmuştur; zira ikisi de aynı manadadır ve bu masdar ikisine de aittir.
وجوز أبو حيان وغيره كون العامل فيه جَزاؤُكُمْ بناء على أن المصدر ينصب المفعول المطلق، وجوز كونه حالا موطئة لصفتها التي هي حال في الحقيقة ولذا جاءت جامدة كقوله تعالى: قُرْآناً عَرَبِيًّا [يوسف:، طه: ١١٣، الزمر: ٢٨، فصلت: ٣، الشورى: ٧، الزخرف: ٣] ولا حاجة لتقدير ذوي فيه حينئذ وصاحب الحال مفعول تجزونه محذوفا والعالم الفعل، وقيل إنه حال من فاعله بتقدير ذوي جزاء، وقال الطيبي: قيل المعنى ذوي جزاء ليكون حالا عن ضمير المخاطبين ويكون المصدر عاملا وإلا فالعامل مفقود ثم قال: الأظهر أنه حال مؤكدة لمضمون الجملة نحو زيد حاتم جوادا، وفي الكشف أن هذا متعين وليس الأول بالوجه، ومثله جعله حالا عن الفاعل، وقيل هو تمييز ولا يقبل عند ذويه وَاسْتَفْزِزْ أي واستخف يقال استفزه إذا استخفه فخدعه وأوقعه فيما أراده منه، وأصل معنى الفز القطع ومنه تفزز الثوب إذا انقطع ويقال للخفيف فز ولذا سمي به ولد البقرة الوحشية كما في قول زهير:
Ebû Hayyân ve başkaları, masdarın mef'ûl-i mutlakı nasbettiği esasına dayanarak amilin { جَزاؤُكُمْ } olmasını caiz görmüşlerdir. Yine bu kelimenin, hakikatte hâl olan sıfatına hazırlık yapan câmid bir hâl (hâl-i müvattıe) olması da caiz görülmüştür; tıpkı Allah Teâlâ'nın: { قُرْآناً عَرَبِيًّا } [Yûsuf: 2, Tâhâ: 113, Zümer: 28, Fussilet: 3, Şûrâ: 7, Zuhruf: 3] “Arapça bir Kur'an olarak” buyruğunda olduğu gibi; bu durumda 'zevî' takdirine ihtiyaç kalmaz, hâl sahibi ise mahzuf 'tüczevnehû' fiilinin mef'ûlü, amil ise fiilin kendisi olur. Bir görüşe göre ise 'zevî cezâin' takdiriyle failin hâlidir. Tîbî şöyle demiştir: 'Muhatap zamirinden hâl olması ve masdarın amil olması için mananın «zevî cezâin» olduğu söylenmiştir; aksi takdirde amil bulunmaz.' Ardından da: 'Daha zahir olanı, «Zeydün Hâtimün cevâden» (Zeyd, cömert bir Hâtim'dir) cümlesinde olduğu gibi cümlenin mazmununu tekit eden bir hâl olmasıdır' demiştir. el-Keşşâf'ta bunun taayyün ettiği ve birinci vechinin uygun olmadığı belirtilmiştir; aynı şekilde failden hâl yapılması da böyledir. Bir görüşe göre ise temyizdir, ancak bu ilim ehlince makbul sayılmaz. { وَاسْتَفْزِزْ } “Ve ayartabildiğini ayart” yani hafifletip yerinden oynat. Bir kimseyi telaşa düşürüp kandırdığında ve kendisinden istediği tuzağa düşürdüğünde 'istefezzehû' denir. 'Fezz' kökünün asıl manası koparmak ve kesmektir; nitekim elbise yırtılıp ayrıldığında 'tefezzeze's-sevb' denir. Hafif olan şeylere de 'fezz' denir; bu sebeple Züheyr'in şu beytinde geçtiği gibi yaban ineğinin yavrusuna da bu isim verilmiştir:
إذا استغاث بشيء فز غيطلة ... خاف العيون فلم تنظر به الحشك
'Sık ormandaki yaban ineği yavrusu bir şeye sığındığında, gözlerden korkar da sütü çekilmiş memeler ona bakmaz bile.'
والواو على ما في البحر للعطف على اذهب، والمراد من الأمر التهديد وكذا من الأوامر الآتية، ويمنع من إرادة الحقيقة أن الله تعالى لا يأمر بالفحشاء مَنِ اسْتَطَعْتَ أي الذي استطعت أن تستفزه مِنْهُمْ فمن موصول مفعول اسْتَفْزِزْ ومفعول اسْتَطَعْتَ محذوف هو ما أشرنا إليه. واختار أبو البقاء كون من استفهامية في موضع نصب باستطعت وهو خلاف الظاهر جدا ولا داعي إلى ارتكابه بِصَوْتِكَ أي بدعائك إلى معصية الله تعالى ووسوستك، وعبر عن الدعاء بالصوت تحقيرا له حتى كأنه لا معنى له كصوت الحمار.
el-Bahr'da belirtildiğine göre vâv harfi { اذهب } üzerine atıf içindir. Buradaki emirden ve gelecek emirlerden maksat tehdittir. Zira Allah Teâlâ'nın çirkin fiilleri emretmeyeceği hakikati, emrin hakiki manasında anlaşılmasına manidir. { مَنِ اسْتَطَعْتَ } “gücünün yettiği kimseleri” yani ayartmaya güç yetirebildiğin kimseyi { مِنْهُمْ } “onlardan”; 'men' mevsûl olup { اسْتَفْزِزْ } fiilinin mef'ûlüdür, { اسْتَطَعْتَ } fiilinin mef'ûlü ise işaret ettiğimiz mahzuf unsurdur. Ebû'l-Bekâ, 'men' edatının istifhâmiyye olup { استطعت } fiiliyle mansub olduğu görüşünü tercih etmiştir ki bu zahire son derece aykırıdır ve buna başvurmak için bir gerekçe yoktur. { بِصَوْتِكَ } “sesinle” yani Allah Teâlâ'ya isyana davetinle ve vesvesenle. Davetin 'ses' olarak ifade edilmesi, eşek sesi gibi manasız ve değersiz olduğunu belirterek onu tahkir etmek içindir.
وأخرج ابن المنذر وابن جرير وغيرهما عن مجاهد تفسيره بالغناء والمزامير واللهو والباطل، وذكر الغزنوي أنه آدم ﵇ أسكن ولد هابيل أعلى جبل وولد قابيل أسفله وفيهم بنات حسان فزمر الشيطان فلم يتمالكوا أن انحدروا واقترنوا وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ أي صح عليهم من الجلبة وهي الصياح قاله الفراء وأبو عبيدة، وذكر أن جلب وأجلب بمعنى. وقال الزجاج: أجلب على العدو جمع عليه الخيل.
İbnü'l-Münzir, İbn Cerîr ve diğerleri Mücâhid'den bunu şarkı, çalgı aletleri, lehviyat ve bâtıl sözler olarak tefsir ettiğini rivayet etmişlerdir. Gaznevî'nin zikrettiğine göre Âdem (aleyhisselâm) Hâbîl'in çocuklarını bir dağın tepesine, Kâbîl'in çocuklarını ise dağın eteğine yerleştirmişti; Kâbîl'in soyunda güzel kadınlar vardı; şeytan çalgı çaldı, bunun üzerine [yukarıdakiler] kendilerine hâkim olamayarak aşağı indiler ve birbirleriyle birleştiler. { وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ } “Onların üzerine yaygara kopararak saldır” yani onlara karşı bağırıp çağır; bu kelime gürültü ve haykırış demek olan «el-celbe»den gelir; bunu Ferrâ ve Ebû Ubeyde söylemiş ve 'cebebe' ile 'eclebe' fiillerinin aynı manada olduğunu zikretmişlerdir. Zeccâc ise: 'Düşmana karşı eclebe fiili, ona karşı atlıları topladı demektir' demiştir.
وقال ابن السكيت: جلب عليه أعان عليه، وقال ابن الأعرابي: أجلب على الرجل إذا توعده الشر وجمع عليه الجمع، وفسر بعضهم أَجْلِبْ هنا بأجمع فالباء في قوله تعالى: بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ مزيدة كما في لا يقرأن بالسور وقرأ الحسن «وآجلب» بوصل الألف وضم اللام من جلب ثلاثيا، والخيل يطلق على الأفراس حقيقة ولا واحد له من لفظه، وقيل إن واحده خائل لاختياله في مشيه وعلى الفرسان مجازا وهو المراد هنا، ومنه
İbnü's-Sikkît: '«Celebe aleyhi», ona yardım etti demektir' demiştir. İbnü'l-A'râbî ise: 'Bir kimseye kötülükle tehdit savurup üzerine kalabalık toplandığında «eclebe ale'r-racül» denir' demiştir. Bazıları buradaki { أَجْلِبْ } lafzını 'topla' şeklinde tefsir etmiştir; bu durumda Allah Teâlâ'nın: { بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ } “süvarilerinle ve piyadelerinle” buyruğundaki bâ (بِ) harfi, 'lâ yakra'ne bi's-süver' ifadesinde olduğu gibi zâiddir. Hasan bu kelimeyi vasıl hemzesi ve lâmın zammıyla üç harfli mazi fiilden türeyen bir emir olarak «vec'lüb» şeklinde okumuştur. 'Hayl' kelimesi hakikat olarak atlar için kullanılır ve kendi lafzından tekili yoktur; yürüyüşündeki çalımdan (ihtiyâl) dolayı tekilinin 'hâil' olduğu da söylenmiştir; mecazen ise süvariler için kullanılır ki burada kastedilen de budur. Nitekim,
قوله ﷺ في بعض غزواته لأصحابه رضي الله تعالى عنهم «يا خيل الله اركبي»
Resûlullah ﷺ'in bazı gazvelerinde ashabına (Allah Teâlâ onlardan razı olsun): «Ey Allah'ın süvarileri, binin!» buyurması da bu kabildendir.
والرجل بكسر الجيم فعل بمعنى فاعل فهو صفة كحذر بمعنى حاذر يقال: فلان يمشي رجلا أي غير راكب.
Cimin kesresiyle 'er-racil' kelimesi 'fâil' manasında 'fe'il' vezninde olup 'hâzir' manasındaki 'hazir' gibi bir sıfattır; 'fülânün yemşî racilen' (falan kimse binitli değil yaya olarak yürüyor) denilir.
وقال صاحب اللوامح: هو بمعنى الرجال يعني أنه مفرد أريد به الجمع لأنه المناسب للمقام وما عطف عليه، وبهذا قرأ حفص وأبو عمر في رواية والحسن، وظاهر الآية يقتضي أن للعين خيلا ورجلا وبه قال جمع فقيل هم من الجن، وقيل منهم ومن الإنس وهو المروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، ومجاهد وقتادة قالوا: إن له خيلا ورجلا من الجن والإنس فما كان من راكب يقاتل في معصية الله تعالى فهو من خيل إبليس وما كان من راجل يقاتل في معصية الله تعالى فهو من رجل إبليس، وقال آخرون: ليس للشيطان خيل ولا رجالة وإنما هما كناية عن الأعوان والأتباع من غير ملاحظة لكون بعضهم راكبا وبعضهم ماشيا.
el-Levâmih müellifi şöyle demiştir: 'Bu kelime «ricâl» (piyadeler) manasındadır; yani makama ve üzerine atfedilen kelimeye uygun düştüğü için tekil lafızla çoğul kastedilmiştir.' Hafs, bir rivayette Ebû Amr ve Hasan bu şekilde okumuştur. Ayetin zahiri, lanetlinin atlılarının ve yayalarının bulunmasını gerektirir; bir topluluk da bu görüşü savunmuştur; bunların cinlerden olduğu söylenmiş, hem cinlerden hem insanlardan olduğu da belirtilmiştir ki İbn Abbâs (Allah Teâlâ her ikisinden de razı olsun), Mücâhid ve Katâde'den rivayet edilen görüş de budur. Onlar şöyle demişlerdir: 'Onun cinlerden ve insanlardan süvarileri ve piyadeleri vardır; Allah Teâlâ'ya isyan yolunda savaşan her binitli İblis'in süvarilerinden, Allah Teâlâ'ya isyan yolunda savaşan her yaya da İblis'in piyadelerindendir.' Diğer bazı âlimler ise: 'Şeytanın ne atlısı ne de yayası vardır; bunlar, bazılarının binitli bazılarının yaya oluşuna bakılmaksızın sadece yardımcılar ve tâbilerden kinayedir' demişlerdir.
وجوز بعضهم أن يكون استفزازه بصوته واجلابه بخيله ورجله تمثيلا لتسلطه على من يغويه فكأن مغوارا وقع على قوم فصوت بهم صوتا يزعجهم من أماكنهم وأجلب عليهم بجنده من خيالة ورجالة حتى استأصلهم، ومراده أن يكون في الكلام استعارة تمثيلية ولا يضر فيها اعتبار مجاز أو كناية في المفردات فلا تغفل.
Bazıları onun sesiyle ayartmasını ve atlıları ile yayalarıyla hücum etmesini, saptırdığı kimseler üzerindeki tahakkümünü anlatan bir temsil (temsîlî istiare) olmasını caiz görmüştür; sanki bir akıncı süvarisi bir topluluğun üzerine baskın yapmış, onları yerlerinden oynatacak bir nara atmış, süvari ve piyade ordusuyla üzerlerine çullanarak köklerini kazımıştır. Buradaki maksat, kelamda temsîlî istiare bulunmasıdır; tek tek kelimelerde mecaz veya kinaye gözetilmesi buna zarar vermez, gafil olma.
وقرأ الجمهور «رجلك» بفتح الراء وسكون الجيم وهو اسم جمع راجل كركب وراكب لا جمع لغلبة هذا الوزن في المفردات، وقرىء «رجل» بفتح الراء وضم الجيم وهو مفرد كما في قراءة حفص وقد جاءت ألفاظ من الصفة المشبهة على فعل وفعل كسرا وضما كحدث وندس وغيرهما.
Cumhur bu kelimeyi rânın fethası ve cimin sükûnuyla «raclike» şeklinde okumuştur; bu, 'râkib'in çoğulu olan 'rakb' gibi 'râcil'in ismi cem'idir; bu vezin tekil kelimelerde galip olduğu için kıyasi bir cemi değildir. Kelime rânın fethası ve cimin zammıyla «racülike» şeklinde de okunmuştur ki Hafs kıraatinde olduğu gibi tekildir; sıfat-ı müşebbehe lafızlarından 'hadis' ve 'nedis' ve benzerlerinde olduğu gibi cim kesreli ve zammeli olarak 'fa'il' ve 'fa'ul' vezninde gelen kelimeler vardır.
وقرأ عكرمة وقتادة «رجالك» كنبالك، وقرى «رجالك» ككفارك وكلاهما جمع رجلان وراجل كما في الكشف، وفي بعض نسخ الكشاف أنه قرىء «رجّالك» بفتح الراء وتشديد الجيم على أن أصله رجالة فحذف تاؤه تخفيفا وهي نسخة ضعيفة وَشارِكْهُمْ فِي الْأَمْوالِ بحملهم على كسبها مما لا ينبغي وصرفها فيما لا ينبغي.
İkrime ve Katâde, 'nibâlike' vezninde «ricâlike» şeklinde okumuştur; 'küffârike' vezninde «rüccâlike» şeklinde de okunmuştur; el-Keşf'te belirtildiği üzere her ikisi de 'raclân' ve 'râcil'in çoğuludur. el-Keşşâf'ın bazı nüshalarında, rânın fethası ve cimin teşdidiyle «raccâlike» şeklinde okunduğu, aslı 'raccâle' olup hafifletmek için tâ'sının hazfedildiği yer almaktadır; ancak bu zayıf bir nüshadır. { وَشارِكْهُمْ فِي الْأَمْوالِ } “Mallarda onlara ortak ol” yani onları malları meşru olmayan yollardan kazanmaya ve meşru olmayan yerlere harcamaya sevk etmek suretiyle [ortak ol].
وقيل بحملهم على صرفها في الزنا، وعن الضحاك بحملهم على الذبح للآلهة، وعن قتادة بحملهم على تسييب السوائب وبحر البحائر والتعميم أولى وَالْأَوْلادِ بالحث على التوصل إليهم بالأسباب المحرمة وارتكاب ما لا يرضي الله تعالى فيهم.
Bir görüşe göre onları mallarını zinaya harcamaya sevk etmekle; Dahhâk'ten gelen rivayete göre putlara kurban kesmeye yöneltmekle; Katâde'den gelen rivayete göre ise sâibe ve bahîre gibi putlara adanan hayvanlar kılmaya teşvik etmekle [ortak ol]; ancak manayı genel tutmak daha evladır. { وَالْأَوْلادِ } “ve çocuklarda” yani çocuk sahibi olmak için haram vesilelere başvurmaya ve onlar hakkında Allah Teâlâ'nın razı olmayacağı işleri irtikâp etmeye teşvik ederek [ortak ol].
وأخرج ابن جرير وابن مردويه عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما المشاركة في الأولاد حملهم على تسميتهم بعبد الحرث. وعبد شمس، وفي رواية حملهم على أن يرغبوهم في الأديان الباطلة ويصبغوهم بغير صبغة الإسلام.
İbn Cerîr ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan (Allah Teâlâ her ikisinden de razı olsun) naklettiğine göre çocuklardaki ortaklık, onları 'Abdülhâris' ve 'Abdüşşems' gibi isimlerle isimlendirmeye sevk etmesidir. Bir rivayette ise bâtıl dinlere meylettirmesi ve onları İslam boyasından başka bir boyayla boyamasıdır.
وفي أخرى حملهم على تحصيلهم بالزنا، وأخرى تزيين قتلهم إياهم خشية الإملاق أو العار، وقيل حملهم على أن يرغبوهم في القتال وحفظ الشعر المشتمل على الفحش والحرف الخسيسة الخبيثة، وعن مجاهد أن الرجل إذا لم
Başka bir rivayette zina yoluyla çocuk elde etmeye sevk etmesidir; diğer bir rivayette ise fakirlik veya utanç korkusuyla çocuklarını öldürmelerini süslü göstermesidir. Onları savaşa, müstehcen şiirler ezberlemeye ve aşağılık, pis mesleklere yöneltmesi olduğu da söylenmiştir. Mücâhid'den nakledildiğine göre, bir kimse cinsel ilişki sırasında besmele
يسم عند الجماع فالجان ينطوي على إحليله فيجامع معه وذلك هي المشاركة في الأولاد، والأولى ما ذكرنا.
çekmezse cin onun tenasül uzvuna dolanır ve onunla birlikte ilişkiye girer; işte çocuklardaki ortaklık budur. Ancak evla olan bizim ilk zikrettiğimiz görüştür.
وَعِدْهُمْ المواعيد الباطلة كشفاعة الآلهة ونفع الأنساب الشريفة من لم يطع الله تعالى أصلا وعدم خلود أحد في النار لمنافاة ذلك عظم الرحمة وطول أمل البقاء في الدنيا ومن الوعد الكاذب وعده إياهم أنهم إذا ماتوا لا يبعثون وغير ذلك مما لا يحصى كثرة، ثم هذا من قبيل المشاركة في النفس كما في البحر.
{ وَعِدْهُمْ } “Ve onlara vaatte bulun!” putların şefaati, Allah Teâlâ'ya hiç itaat etmemiş kimseye şerefli soyunun fayda vereceği, cehennemde ebedî kalınmayacağı -çünkü bunun rahmetin büyüklüğüne aykırı olduğu iddiası- ve dünyada uzun yaşama arzusu gibi bâtıl vaatlerde bulun; öldükten sonra diriltilmeyecekleri vaadi de yalan vaatlerdendir ve sayılamayacak kadar çok olan diğer şeyler de böyledir. Sonra bu, el-Bahr'da belirtildiği gibi nefiste ortaklık kabilindendir.
وَما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلَّا غُرُوراً اعتراض بين ما خوطب به الشيطان لبيان حال مواعيده والالتفات إلى الغيبة لتقوية معنى الاعتراض مع ما فيه من صرف الكلام عن خطابه وبيان حاله للناس ومن الإشعار بعلية شيطنته للغرور وهو تزيين الخطأ بما يوهم أنه صواب ويقال: غر فلانا إذا أصاب غرته أي غفلته ونال منه ما يريد، وأصل ذلك على ما قال الراغب من الغر وهو الأثر الظاهر من الشيء، ونصبه على أنه وصف مصدر محذوف أي وعدا غرورا على الأوجه التي في رجل عدل.
{ وَما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلَّا غُرُوراً } “Hâlbuki şeytan onlara aldatmacadan başka bir şey vadetmez.” [ifadesi], şeytanın vaatlerinin durumunu açıklamak için ona hitap edilen sözlerin arasına giren bir itiraz (ara cümle) cümlesidir; hitaptan gaip sîgasına geçiş (iltifat), itiraz manasını kuvvetlendirmek, sözü doğrudan ona hitap etmekten çevirip onun halini insanlara beyan etmek ve onun şeytanlığının aldatmaya illet olduğunu hissettirmek içindir. Gurûr; bâtıl ve yanlış olanı doğru vehmettirecek şekilde süsleyip sunmaktır. 'Garra fülânen' denildiğinde, onun gaflet anını yakalayıp istediğini elde etti manasına gelir. Râgıb'ın belirttiğine göre bu kelimenin aslı, bir şeyin dışarıdan görünen eseri demek olan «el-ğarr» kökünden gelir. Mansub olması ise mahzuf bir masdarın sıfatı olması sebebiyledir; yani «racülün adlün» kullanımındaki vecihler üzere 'va'den ğurûran' takdirindedir.
وجوز أن يكون مفعولا من أجله أي وما يعدهم ويمينهم ما لا يتم ولا يقع إلا لأن يغرهم والأول أظهر.
Mef'ûlün lieclih olması da caiz görülmüştür; yani 'onlara ancak kendilerini aldatmak için gerçekleşmeyecek ve vuku bulmayacak vaatlerde bulunur ve ümit verir' demektir; fakat birinci vecih daha zahirdir.
وذكر الإمام في سبب كون وعد الشيطان غرورا لا غير أنه إنما يدعو إلى أحد ثلاثة أمور قضاء الشهوة. وإمضاء الغضب وطلب الرياسة والرفعة ولا يدعو البتة إلى معرفة الله تعالى وخدمته وتلك الأشياء الثلاثة ليست لذائذ في الحقيقة بل دفع آلام وإن سلم أنها لذائذ لكنها خسيسة يشترك فيها الناقص والكامل بل الإنسان والكلب ومع ذلك وهي وشيكة الزوال ولا تحصل إلا بمتاعب كثيرة ومشاق عظيمة ويتبعها الموت والهرم واشتغال البال بالخوف من زوالها والحرص على بقائها، ولذات البطن والفرج منها لا تتم إلا بمزاولة رطوبات متعفنة مستقذرة فتزيين ذلك لا يكاد يكون إلا بما هو أكذب من دعوى اجتماع النقيضين وهو الغرور.
İmam [Râzî], şeytanın vaadinin sırf aldatmacadan ibaret olmasının sebebine dair şunu zikretmiştir: Şeytan insanı ancak şu üç şeyden birine çağırır: Şehveti tatmin etmek, öfkeyi uygulamaya koymak, riyaset ve üstünlük peşinde koşmak. O asla Allah Teâlâ'yı tanımaya ve O'na kulluk etmeye çağırmaz. Bu üç şey ise hakikatte lezzet değil, bilakis elemleri defetmektir; bunların lezzet olduğu kabul edilse bile noksan olanla yetkin olanın, hatta insanla köpeğin ortak olduğu aşağılık zevklerdir. Bununla birlikte çabuk zail olurlar ve ancak pek çok zahmet ve büyük meşakkatlerle elde edilirler; ardından ölüm, yaşlılık ve elden çıkma korkusuyla kaygılanmak ve baki kalması için hırs göstermek gelir. Mide ve tenasül uzvunun lezzetleri ise ancak kokuşmuş, iğrenç ıslaklıklarla meşgul olmakla gerçekleşir. Dolayısıyla bunları süsleyip cazip göstermek, çelişkili iki şeyin bir arada bulunması iddiasından daha büyük bir yalandan başkası olamaz ki bu da aldatmacanın (gurûr) ta kendisidir.
إِنَّ عِبادِي الإضافة للتعظيم فتدل على تخصيص العباد بالمخلصين كما وقع التصريح به في الآية الأخرى ولقرينة كون الله تعالى وكيلا لهم يحميهم من شر الشيطان فإن من هو كذلك لا يكون إلا عبدا مكرما مختصا به تعالى، وكثيرا ما يقال لمن يستولي عليه حب شيء فينقاد له عبد ذلك الشيء ومنه عبد الدينار والدرهم وعبد الخميصة وعبد بطنه، ومن هنا يقال لمن يتبع الشيطان عبد الشيطان فلا حاجة إلى القول بأن في الكلام صفة محذوفة أي إن عبادي المخلصين.
{ إِنَّ عِبادِي } “Şüphesiz benim kullarım” [ifadesindeki] izâfet tazim içindir; dolayısıyla diğer ayette açıkça belirtildiği üzere ve Allah Teâlâ'nın onları şeytanın şerrinden koruyan bir vekil olması karinesiyle kulların 'muhlis' olanlara tahsis edildiğine delalet eder. Zira böyle bir himayeye mazhar olan kimse, ancak Allah Teâlâ'ya has kılınmış şerefli bir kul olabilir. Bir şeyin sevgisi kendisine galip gelip ona boyun eğen kimseye çoğu zaman 'o şeyin kulu' denir; 'dinarın ve dirhemin kulu', 'kaftanın kulu' ve 'karnının kulu' tabirleri bundandır. Buradan hareketle şeytana uyana da 'şeytanın kulu' denir; dolayısıyla kelamda 'muhlis kullarım' şeklinde mahzuf bir sıfat olduğunu söylemeye gerek yoktur.
وزعم الجبائي أن عِبادِي عام لجميع المكلفين وليس هناك صفة محذوفة لكن ترك الاستثناء اعتمادا على التصريح به في موضع آخر وليس بشيء، وفي هذه الإضافة إيذان بعلة ثبوت الحكم في قوله سبحانه:
Cübbâî, { عِبادِي } ifadesinin bütün mükellefleri kapsadığını, ortada mahzuf bir sıfat bulunmadığını, ancak başka bir yerdeki sarahate güvenilerek istisnanın terk edildiğini iddia etmiştir ki bu kayda değer bir görüş değildir. Bu izâfette, Yüce Allah'ın şu buyruğundaki hükmün sübût illetine bir işaret vardır:
لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ أي تسلط وقدرة على إغوائهم، وتأكيد الحكم مع اعتراف الخصم به لمزيد الاعتناء.
{ لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ } “onların üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin yoktur.” Yani onları saptırmaya yönelik bir tahakkümün ve kudretin yoktur. Hasmın bunu itiraf etmiş olmasına rağmen hükmün tekit edilmesi, meseleye verilen büyük ehemmiyetten ötürüdür.
وَكَفى بِرَبِّكَ وَكِيلًا لهم يتوكلون عليه جل وعلا ويستمدون منه تعالى في الخلاص عن إغوائك فيحميهم سبحانه منه، والخطاب في هذه الجملة قيل للشيطان كما في الجملة السابقة ففي التعرض لوصف الربوبية المنبئة عن المالكية المطلقة والتصرف الكلي مع الإضافة إلى ضميره إشعار بكيفية كفايته تعالى لهم وحمايته إياهم منه أعني سلب قدرته على إغوائهم، وقيل للنبي ﵊ أو للإنسان كأنه لما بين سبحانه من حال الشيطان ما بين صار ذلك لحصول الخوف في القلوب فقال سبحانه: وَكَفى بِرَبِّكَ أيها النبي أو أيها الإنسان وكيلا فهو جل
{ وَكَفى بِرَبِّكَ وَكِيلًا } “Vekil olarak Rabbin yeter!” Onlar Yüce Allah'a tevekkül ederler ve senin saptırmandan kurtulmak için O Teâlâ'dan yardım dilerler; O da onları şeytandan korur. Bu cümledeki hitabın, önceki cümlede olduğu gibi şeytana yönelik olduğu söylenmiştir; mutlak mülkiyeti ve tam tasarrufu bildiren rubûbiyyet vasfına yer verilip zamirine izâfe edilmesinde, Allah Teâlâ'nın onları nasıl koruyup yeteceğine, yani şeytanın onları saptırma gücünü elinden alacağına işaret vardır. Hitabın Peygamber (aleyhisselâm)'a yahut insana yönelik olduğu da söylenmiştir; sanki Allah Teâlâ şeytanın halinden beyan buyurduklarını açıklayınca kalplerde bir korku meydana gelmiş, bunun üzerine Yüce Allah şöyle buyurmuştur: 'Ey Peygamber veya ey insan! Vekil olarak Rabbin yeter.' Zira Celâl sahibi Allah,
جلاله يدفع كيد الشيطان ويحفظ منه، والقلب يميل إلى عدم كونه خطابا للشيطان وإن كان في السابق له. واستدل بالآية على أن المعصوم من عصمه الله تعالى وإن الإنسان لا يمكنه أن يحترز بنفسه عن مواقع الضلال وإلا لقيل وكفى بالإنسان وكيلا لنفسه، هذا وهاهنا سؤالان ذكرهما الإمام مع جوابيهما، الأول أن إبليس هل كان عالما بأن الذي تكلم معه بهذه التهديدات هو إله العالم أو لم يكن عالما فإن كان الأول فكيف يصر الوعيد الشديد بقوله سبحانه:
şeytanın tuzağını defeder ve ondan korur. Gönül -önceki cümle şeytana ait olsa bile- bu hitabın şeytana yönelik olmadığı kanaatine meyletmektedir. Bu ayetle, korunan kimsenin ancak Allah Teâlâ'nın koruduğu kimse olduğuna ve insanın kendi nefsiyle sapıklık çukurlarından sakınamayacağına delil getirilmiştir; aksi takdirde 'İnsana vekil olarak kendi nefsi yeter' denilirdi. Burada İmam [Râzî]'nin cevaplarıyla birlikte zikrettiği iki soru bulunmaktadır: Birincisi: İblis, kendisiyle bu tehditlerle konuşanın âlemin ilahı olduğunu biliyor muydu, yoksa bilmiyor muydu? Şayet biliyor idiyse, Yüce Allah'ın şu buyruğundaki şiddetli tehdit nasıl oldu da:
فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزاؤُكُمْ جَزاءً مَوْفُوراً مانعا له من المعصية مع أنه سمعه من الله ﷻ من غير واسطة، وإن كان الثاني فكيف قال: أَرَأَيْتَكَ هذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ والجواب لعله كان شاكا في الكل وكان يقول في كل قسم ما يخطر بباله على سبيل الظن، وأقول لا يخفى ما في هذا الجواب.
{ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزاؤُكُمْ جَزاءً مَوْفُوراً } “Şüphesiz cehennem sizin eksiksiz cezanızdır” buyruğunu doğrudan vasıtasız olarak Allah (celle celâluhû)'dan işittiği halde onu isyandan alıkoyamadı? Şayet bilmiyor idiyse: { أَرَأَيْتَكَ هذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ } “Bana haber ver, benden üstün kıldığın bu kimse de kim?” sözünü nasıl söyledi? Cevap şudur: Muhtemelen o her şeyde şüphe içindeydi ve her hususta zannına göre aklına geleni söylüyordu. Ben derim ki: Bu cevaptaki zayıflık gizli değildir.
والحق فيه أنه كان جازما بأن الذي تكلم معه بذلك هو إله العالم جل وعلا إلا أنه غلبت عليه شقوته التي استعدت لها ذاته فلم يصر الوعيد مانعا له ولدا حين تنصب لهلاكه الحبائل إذا جاء وقته ويعاين من العذاب ما يعاين وتضيق عليه الأرض بما رحبت
Bu hususta hak olan şudur: O, kendisiyle böyle konuşanın âlemlerin ilahı olan Celâl ve Âlâ sahibi Allah olduğunu kesinlikle biliyordu; fakat zatının müstait olduğu şekaveti (bedbahtlığı) kendisine galip geldi ve bu tehdit onu menedemedi. Nitekim vakti gelip helaki için tuzaklar kurulduğunda, göreceği azabı bizzat gördüğünde ve yeryüzü bütün genişliğine rağmen ona dar geldiğinde,
فيقال له: اسجد اليوم لآدم ﵇ لتنجو لا يسجد ويقول: لم أسجد له حيا فكيف أسجد له ميتا كما ورد في بعض الآثار
bazı rivayetlerde nakledildiği üzere kendisine: 'Kurtulmak için bugün Âdem (aleyhisselâm)'a secde et' denilecek, o ise secde etmeyip: 'O hayattayken ona secde etmedim, ölmüşken nasıl secde ederim!' diyecektir.
، وليس هذا بأعجب من حال الكفار الذين يعذبون يوم القيامة أشد العذاب على كفرهم ويطلبون العود ليؤمنوا حيث أخبر الله تعالى بأنهم لو ردوا لعادوا لما نهوا عنه. وربما يقال: إن اللعين مع هذا الوعيد له أمل بالنجاة، فقد حكي أن مولانا عبد الله التستري سأل الله تعالى أن يريه إبليس فرآه فسأله هل تطمع في رحمة الله تعالى؟ فقال: كيف لا أطمع فيها والله سبحانه يقول: وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ [الأعراف: ١٥٦] وأنا شيء من الأشياء فقال التستري: ويلك إن الله تعالى قيد في آخر الآية فقال إبليس له: ويحك ما أجهلك القيد لك لا له، ولعله يزعم أن آيات الوعيد مطلقا مقيدة بالمشيئة وإن لم تذكر كما يقوله بعض الأشاعرة في آيات الوعيد للعصاة من المؤمنين.
Bu durum, kıyamet gününde küfürleri sebebiyle en şiddetli azapla cezalandırılıp iman etmek için [dünyaya] geri döndürülmeyi isteyen kâfirlerin halinden daha şaşırtıcı değildir; zira Allah Teâlâ onların geri döndürülseler dahi nehyedildikleri şeylere mutlaka döneceklerini haber vermiştir. Bazen şöyle de denilebilir: O lanetlinin bu tehdide rağmen kurtuluş ümidi vardı; nitekim Mevlânâ Abdullah et-Tüsterî'nin, Allah Teâlâ'dan kendisine İblis'i göstermesini niyaz ettiği ve onu gördüğünde: 'Allah Teâlâ'nın rahmetinden ümit kesmiyor musun?' diye sorduğu, İblis'in de: 'Allah Teâlâ: { وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ } [A'râf: 156] “Rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır” buyururken ve ben de o şeylerden biri iken nasıl ümit keserim?' dediği, bunun üzerine Tüsterî'nin: 'Yazıklar olsun sana, Allah Teâlâ ayetin sonunda bunu [müttakilere] bağlamıştır' dediği, İblis'in de ona: 'Vah sana, ne kadar da cahilsin! O kayıt O'nun için değil, senin içindir' diye karşılık verdiği rivayet edilmiştir. Belki de o, bazı Eş'arîlerin günahkâr müminler hakkındaki tehdit ayetleri için söylediği gibi, zikredilmese dahi tehdit ayetlerinin mutlak surette meşîet (Allah'ın dilemesi) şartına bağlı olduğunu zannetmektedir.
السؤال الثاني ما الحكمة في أن الله تعالى أنظره إلى يوم القيامة ومكنه من الوسوسة؟ والحكيم إذا أراد أمرا وعلم أن له مانعا يمنع من حصوله لا يسعى في تحصيل ذلك المانع، والجواب أما على مذهبنا فظاهر، وأما المعتزلة فقال الجبائي منهم: إن الله تعالى علم أن الذين يكفرون عند وسوسة إبليس يكفرون بتقدير أن لا يوجد وحينئذ لم يكن في وجوده مزيد مفسدة، وقال أبو هاشم: لا يبعد أن يحصل من وجوده مزيد مفسدة إلا أنه تعالى أبقاه تشديدا للتكليف على الخلق ليستحقوا بذلك مزيد الثواب، وأنا أقول: إن إبليس ليس مانعا مما يريده الله جل مجده وتعالى جده فما شاء الله سبحانه كان وما لم يشأ لم يكن والله ﵎ خلق الخلق طبق علمه وعلم به طبق ما هو عليه في نفسه فافهم والله تعالى أعلم.
İkinci soru: Allah Teâlâ'nın onu kıyamet gününe kadar ertelemesindeki ve vesvese vermesine imkân tanımasındaki hikmet nedir? Zira Hakîm olan zat bir şeyi murat ettiğinde ve onun gerçekleşmesine engel olacak bir mâni bulunduğunu bildiğinde o mâninin meydana gelmesine çalışmaz. Cevap şudur: Bizim mezhebimize göre bu durum gayet açıktır. Mutezile'ye gelince; onlardan Cübbâî şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ, İblis'in vesvesesi karşısında küfre sapanların, o bulunmadığı takdirde de küfre sapacaklarını bilmiştir; dolayısıyla onun varlığında fazladan bir mefsedet yoktur.' Ebû Hâşim ise: 'Onun varlığından fazladan bir mefsedetin doğması uzak bir ihtimal değildir; ancak Allah Teâlâ, kulların daha fazla sevaba müstahak olmaları için teklifi ağırlaştırmak maksadıyla onu hayatta bırakmıştır' demiştir. Ben ise derim ki: Şanı yüce ve azameti ulu olan Allah'ın irade ettiği şeylere İblis engel olamaz; Allah Teâlâ'nın dilediği olur, dilemediği ise olmaz. Allah (subhânehu ve teâlâ) mahlukatı ilmine uygun olarak yaratmış ve onlar hakkında bizzat bulundukları hale mutabık olarak bilmiştir; iyi anla, en doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
رَبُّكُمُ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ فِي الْبَحْرِ مبتدأ وخبر، وقيل الموصول صفة رَبُّكُمُ وهو صفة لقوله تعالى الَّذِي فَطَرَكُمْ أو بدل منه وذلك جائز وإن تباعد ما بينهما اه، وفيه ما فيه، وأصل الإزجاء السوق حالا بعد حال والمراد به الإجزاء وكأن اختياره عليه لما أنه أدل منه على القسر وهو أوفق بالمقام وأعظم في الأنعام أي هو ﷾ القادر الحكيم الذي يجري لنفعكم السفن في البحر بالريح اللينة وبالآلات حسبما جرت به عادته تعالى لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ تصريح بالنفع أي لتطلبوا من رزقه الذي هو فضل من قبله سبحانه أو من الربح الذي هو جل شأنه معطيه، ومن تبعيضية وتفسير الفضل بالحج أو الغزو غير مناسب، وهذا تذكير لبعض النعم التي هي دلائل التوحيد الذي هو المراد الأصلي من البعثة وتمهيد لذكر توحيدهم عند مساس الضر تكملة لما مر من قوله سبحانه: فَلا يَمْلِكُونَ
{ رَبُّكُمُ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ فِي الْبَحْرِ } “Rabbiniz, sizin için denizde gemileri yüzdürendir” mübteda ve haberdir. İsmi mevsûlün { رَبُّكُمُ } kelimesinin sıfatı, onun da Allah Teâlâ'nın { الَّذِي فَطَرَكُمْ } buyruğunun sıfatı yahut bedeli olduğu da söylenmiştir; araları uzak olsa bile bu caizdir; ne var ki bu görüşte tenkide açık yönler vardır. 'İzcâ' kelimesinin aslı bir şeyi peyderpey sevk etmektir; kastedilen ise yüzdürmektir (icrâ). Sanki bu kelimenin icrâ yerine tercih edilmesi, zorlama ve boyun eğdirmeye daha fazla delalet etmesindendir ki bu da makama daha uygun ve nimet bakımından daha büyüktür. Yani O (azze ve celle), âdet-i ilahiyyesi gereğince sizin menfaatiniz için hafif rüzgârla ve aletlerle denizde gemileri yürüten mutlak kudret ve hikmet sahibidir. { لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ } “O'nun lütfundan [rızık] arayasınız diye” menfaatin açıkça beyanıdır; yani O'nun katından bir lütuf olan rızkını yahut bizzat O'nun bahşettiği kârı aramanız içindir; 'min' harfi teb'îz (kısım bildirme) içindir; buradaki lütfu hac veya cihad ile tefsir etmek uygun değildir. Bu, risaletin asıl gayesi olan tevhidin delillerinden birtakım nimetlerin hatırlatılması ve Yüce Allah'ın geçmişteki: { فَلا يَمْلِكُونَ }
الآية إِنَّهُ كانَ أزلا وأبدا بِكُمْ رَحِيماً حيث هيأ لكم ما تحتاجون إليه وسهل عليكم ما يعسر من مباديه، وهذا تذليل فيه تعليل لما سبق من الإزجاء والابتغاء للفضل، وصيغة الرحيم كما في إرشاد العقل السليم للدلالة على أن المراد بالرحمة الرحمة الدنيوية والنعمة العاجلة المنقسمة إلى الجليلة والحقيرة، وهو مبني على اختصاص الرحيم بالدنيا كما هو المشهور، وعليه يا رحمن الدنيا والآخرة ورحيم الدنيا، وقيل بعدم الاختصاص وعليه يا رحمن الدنيا والآخرة ورحيمهما.
ayetinin devamı kabilinden olmak üzere bir zaruret dokunduğunda onların tevhidine yer verilmesine bir hazırlıktır. { إِنَّهُ كانَ بِكُمْ رَحِيماً } “Şüphesiz O, ezelden ebede size karşı çok merhametlidir.” Çünkü muhtaç olduğunuz şeyleri hazırlamış ve başlangıçta zor olanları sizin için kolaylaştırmıştır. Bu cümle, önceki gemi yürütme ve lütuf arama hükümlerini gerekçelendiren bir tezyil (tamamlayıcı cümle) mahiyetindedir. İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de belirtildiği üzere 'Rahîm' sîgası, rahmetten kastın dünyevî rahmet ile büyüğe ve küçüğe ayrılan peşin nimet olduğuna delalet etmek içindir. Bu da meşhur olduğu üzere 'Rahîm' isminin dünyaya tahsis edilmesi esasına dayanır; buna göre 'Ey dünya ve ahiretin Rahmân'ı ve dünyanın Rahîm'i' denilir. Tahsis edilmediği de söylenmiştir ki buna göre 'Ey dünya ve ahiretin Rahmân'ı ve her ikisinin Rahîm'i' denilir.
وَإِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ خوف الغرق بعصف الريح وتقاذف الأمواج ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ أي ذهب عن خواطركم كل من تدعونه وترجون نفعه فلا تذكرونه إِلَّا إِيَّاهُ جل وعلا فإنكم تذكرونه وحده سبحانه لا تذكرون سواه ولا يخطر ببالكم غيره تعالى لكشف ما حل بكم من الضر استقلالا أو اشتراكا فالمراد بضلالهم غيبتهم عن الفكر لا عن النظر والحس لأنه أمر معلوم من قولهم: ضل عنه كذا إذا نسيه، وفي الكشف هو من ضل عنه كذا إذا ضاع ولا حاجة إلى تضمين أو من ضله فلان ذهب عنه فلم يقدر عليه ذكره الأزهري وأنشد:
{ وَإِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ } “Denizde size bir sıkıntı dokunduğu zaman” rüzgârın şiddetle esmesi ve dalgaların çarpmasıyla boğulma tehlikesi baş gösterdiğinde { ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ } “yalvardığınız bütün kimseler kaybolup gider” yani dua ettiğiniz ve faydasını umduğunuz herkes zihninizden silinir, artık onları hatırlamazsınız; { إِلَّا إِيَّاهُ } “yalnızca O müstesna.” Celâl ve Âlâ sahibi olan Allah müstesnadır; zira başınıza gelen zararın tek başına yahut ortaklaşa giderilmesi hususunda yalnız O'nu anarsınız, O'ndan başkasını anmazsınız ve aklınıza O'ndan başkası gelmez. Buradaki 'dalâl'den maksat, bilinen bir husus olduğu üzere gözden ve duyudan kaybolmaları değil, zihinden ve fikirden silinmeleridir; bu da bir şeyi unuttuğunda kullanılan 'dalle anhü kezâ' tabirindendir. el-Keşf'te bunun tazmin yapmaya gerek kalmaksızın kaybolup zayi olmak manasındaki 'dalle anhü kezâ' tabirinden olduğu yahut bir kimseden ayrılıp ona güç yetiremediğinde kullanılan 'dallehû fülânün' tabirinden geldiği zikredilmiş, Ezherî bunu nakledip şu beyti irat etmiştir:
والسائل المبتغي كرائمها ... يعلم أني تضلني عللي
'En değerli develeri isteyen dilenci bilir ki benden mazeretler zail olup gider;'
أي تفارقني وتذهب عني فلا أتعلل بعلة وهذا أظهر، نعم الضلال راجع إلى الذكر لا بمعنى إضماره فإنه ركيك يقال ضل عن خاطري كذا إذا لم تذكره فإنه ضلال له لا أنه ضلال ذكره ولا تقول ضل عن خاطري ذكره وكذلك ضلني الأمر اه، والدعاء في هذا على ظاهره والاستثناء متصل بناء على أن ما عبارة عن المدعوين مطلقا وأنهم كانوا يدعون الله تعالى وغيره في الحوادث، وإن كانت ما عبارة عن آلهتهم الباطلة فقط وإنهم كانوا في حالة السراء يدعونها وحدها كما يدل عليه ظاهر ما بعد فالاستثناء منقطع، وفسر الدعاء على هذا بدعاء العبادة واللجأ.
yani benden ayrılıp gider de hiçbir mazeret ileri sürmem; bu vecih daha zahirdir. Evet, 'dalâl' kelimesi zikretmeye (hatırlamaya) racidir, ancak bir izmâr (takdir) anlamında değil; zira bu kullanım zayıftır. Bir şeyi hatırlamadığında 'dalle an hâtırî kezâ' denir; zira bu bizzat o şeyin kayboluşudur, zikrinin kayboluşu değildir; nitekim 'dalle an hâtırî zikruhû' denilmez, keza 'dallenî el-emr' denilir. Buradaki dua zahiri anlamındadır; 'men' lafzının mutlak olarak dua edilenleri kapsadığı ve onların sıkıntılarda hem Allah Teâlâ'ya hem başkalarına dua ettikleri esasına göre istisna muttasıldır. Şayet 'men' sadece bâtıl ilahlarından ibaret ise ve onlar bolluk halinde sadece putlara dua ediyorlarsa -ki sonraki ifadenin zahiri buna delalet etmektedir- istisna munkatıdır; bu takdirde dua, ibadet ve sığınma duası olarak tefsir edilir.
وقال أبو حيان: الظاهر الانقطاع لأنه تعالى لم يندرج في من تدعون إذ المعنى ضلت آلهتهم أي معبوداتهم وهم لا يعبدون الله تعالى. وتعقب بأن مقتضى كونهم مشركين أنهم يعبدونه سبحانه أيضا لكن على طريق الإشراك بل قولهم ما نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى [الزمر: ٣] كما قص سبحانه عنهم يقتضي أنه جل مجده المعبود الحقيقي عندهم، وقد يقال: إن الشارع أسقط مثل هذه العبادة عن درجة الاعتبار فهم غير عابدين الله جل وعلا شرعا بل قيل إنهم غير عابدين لغة أيضا لأن العبادة لغة غاية الخضوع والتذلل ولا يتحقق ذلك مع الشركة ولو على الوجه الذي زعموه فتأمل.
Ebû Hayyân şöyle demiştir: 'Zahir olan istisnanın munkatı olmasıdır; çünkü Allah Teâlâ «men ted'ûne» ifadesinin kapsamına girmemektedir; zira mana, ilahları yani tapındıkları varlıklar kaybolup gitti demektir, oysa onlar Allah Teâlâ'ya ibadet etmemektedirler.' Buna şöyle itiraz edilmiştir: Onların müşrik olmalarının gereği, şirk koşarak da olsa Allah Teâlâ'ya ibadet ediyor olmalarıdır; hatta Yüce Allah'ın onlardan naklettiği: { ما نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى } [Zümer: 3] “Biz onlara sadece bizi Allah'a daha çok yaklaştırsınlar diye kulluk ediyoruz” sözü, şanı yüce olan Allah'ın onların nezdinde de hakiki mâbud olduğunu iktiza eder. Şöyle de denilebilir: Şâri Teâlâ böylesi bir ibadeti itibar derecesinden düşürmüştür; dolayısıyla onlar şer'an Allah Teâlâ'ya ibadet eden kimseler değillerdir; hatta lügat bakımından da ibadet eden sayılmayacakları söylenmiştir; çünkü ibadet lügatte son derece boyun eğmek ve tezellül göstermektir; şirk varken -onların iddia ettiği veçhile bile olsa- bu hakikat gerçekleşmez; iyi düşün.
وجوز غير واحد أن يكون المعنى ضل من تدعونه عن إغاثتكم إلا إياه تعالى، والضلال فيه إما بمعنى الغيبة أو بمعنى عدم الاهتداء منه كأنه قيل ضل عن محجة الصواب في إنقاذكم ولم يقدر على ذلك، وأمر الاستثناء من الاتصال والانقطاع ومبنى كل على حاله، والزمخشري جوز أن يكون المعنى ضل من تدعون من الآلهة عن إغاثتكم ولكن الله تعالى هو الذي ترجونه وجعل الاستثناء عليه منقطعا فقيل إن ذلك لتخصيصه المدعوين بالآلهة.
Birçok âlim mananın: 'O Teâlâ müstesna, yardımına çağırdığınız herkes sizi kurtarmaktan aciz kaldı' şeklinde olmasını caiz görmüştür; buradaki 'dalâl' ya gaybubet (ortadan kaybolma) ya da hidayet bulamama manasındadır; sanki sizi kurtarma hususunda doğru yolu bulamadı ve buna güç yetiremedi denilmiştir. İstisnanın muttasıl veya munkatı oluşu meselesi ve her birinin dayanağı önceki hal üzeredir. Zemahşerî ise mananın: 'İbadet ettiğiniz ilahlar size yardım etmekten uzaklaştı, fakat ancak Allah Teâlâ sizin imdat beklediğiniz zattır' şeklinde olmasını caiz görmüş ve istisnayı buna göre munkatı saymıştır; bunun da dua edilenlerin yalnızca putlara tahsis edilmesinden kaynaklandığı söylenmiştir.
وفي الكشف لعل الوجه فيه أنه تعالى ما كانوا يدعونه أي دعاء العبادة واللجأ إلا في تلك الحالة وأما في حالة السراء فيخصون آلهتهم بالدعاء، والتحقيق أن الضلال بهذا المعنى لم يتناول الحق سبحانه لأن معناه ضل المدعوون وغابوا عن إغاثتهم ولا يراد غابوا وحضر جل وعلا بل المراد ولكن رجوا أن يغيثهم ولا يخذلهم فعل المدعوين على حسبانهم وهذا هو الوجه إن شاء الله تعالى اه. ومبنى التحقيق لا يخفى على المتدرب في علم النحو، هذا ومن اللطائف
el-Keşf'te şöyle denilmiştir: 'Muhtemelen bunun gerekçesi, onların Allah Teâlâ'ya ancak o zor durumda ibadet ve iltica duasıyla dua etmeleridir; bolluk anında ise dualarını ilahlarına has kılarlardı. İşin hakikati şudur ki bu anlamdaki «dalâl» Hak Teâlâ'yı kapsamaz; zira mana, dua edilenlerin onlara yardım etmekten uzaklaşıp kaybolduklarıdır; bundan maksat ise onların kaybolup Allah Teâlâ'nın hazır bulunması değil, bilakis dua edilenlerin zannettikleri gibi yüzüstü bırakmayıp kendilerine yardım etmesini ummalarıdır; inşallah doğru olan vecih de budur.' Bu hakikatin dayanağı, nahiv ilminde derinleşen kimseye gizli kalmaz. Bu kabilden latif bir nükte şudur ki:
أن بعض الناس قال لبعض الأئمة: أثبت لي وجود الله تعالى ولا تذكر لي الجوهر والعرض فقال له: هل ركبت البحر؟ قال: نعم قال: فهل عصفت الريح؟ قال: نعم قال: فهل أشرفت بك السفينة على الغرق؟ قال: نعم قال: فهل
Adamın biri imamlardan birine: 'Bana Allah Teâlâ'nın varlığını ispat et, fakat bana cevher ve arazdan bahsetme' dedi. İmam ona: 'Hiç deniz yolculuğu yaptın mı?' diye sordu. Adam: 'Evet' dedi. 'Peki rüzgâr şiddetle esti mi?' dedi. 'Evet' dedi. 'Gemi batma tehlikesiyle karşı karşıya kaldı mı?' dedi. 'Evet' dedi. 'Peki,
يئست من نفع من في السفينة ونحوهم من المخلوقين لك وإنجائهم مما أنت فيه إياك؟ قال نعم: فهل بقي قلبك متعلقا بشيء غير أولئك؟ قال: نعم قال: ذلك هو الله ﷿ فاستحس ذلك.
gemidekilerden ve benzeri yaratılmışlardan sana bir fayda dokunmasından ve seni içinde bulunduğun durumdan kurtarmalarından ümidini kestin mi?' dedi. Adam: 'Evet' dedi. 'Peki kalbin onlardan başka bir varlığa bağlı kaldı mı?' dedi. Adam: 'Evet' deyince, imam: 'İşte O, Allah (azze ve celle)'dir' dedi; adam da bunu pek güzel buldu.
فَلَمَّا نَجَّاكُمْ من الضر وأوصلكم إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ عن ذكره تعالى بعد أن كنتم غير ذاكرين إلا إياه سبحانه أو أعرضتم عن توحيده جل وعلا أو عن شكره ﷿ بتوحيده وطاعته سبحانه أو توغلتم في التوسع في كفران النعمة على أنه من العرض مقابل الطول وجعل كناية عن ذلك كما في قول ذي الرمة:
{ فَلَمَّا نَجَّاكُمْ } “Fakat O sizi kurtarıp” o zarardan halas edip { إِلَى الْبَرِّ } “karaya çıkardığı zaman” { أَعْرَضْتُمْ } “yüz çevirdiniz.” Yalnızca O Teâlâ'yı zikreder haldeyken O'nu anmaktan yüz çevirdiniz yahut O Celâl ve Âlâ sahibini birlemekten, ya da O'nu birleyip O'na itaat etmek suretiyle O'na şükretmekten yüz çevirdiniz; yahut 'enine gitmek' (arz) kelimesinden alınarak nimetin nankörlüğünü alabildiğine genişletip derinleştirdiniz ki bu durum, Zü'r-Rimme'nin şu beytinde olduğu gibi bundan kinaye yapılmıştır:
عطاء فتى تمكن في المعالي ... فأعرض في المكارم واستطالا
'Yüceliklerde kök salmış bir yiğidin bağışıdır o; kerem ve cömertlikte hem enine hem boyuna genişlemiştir.'
وكأنه أريد أعرضتم واستطلتم في الكفران إلا أنه استغنى بذكر العرض عن ذكر الطول للزومه له.
Sanki nankörlükte hem enine hem boyuna alabildiğine yayıldınız denmek istenmiş, ancak enin zikredilmesi, ayrılmaz bir parçası olduğu için boyun zikredilmesine ihtiyaç bırakmamıştır.
وَكانَ الْإِنْسانُ كَفُوراً كالتعليل للإعراض وهو بيان لحكم الجنس ويعلم منه حكم أولئك المخاطبين وفيه لطافة حيث أعرض سبحانه عن خطابهم بخصوصهم وذكر أن جنس الإنسان مجبول على الكفران فلما أعرضوا أعرض الله سبحانه عنهم.
{ وَكانَ الْإِنْسانُ كَفُوراً } “Zaten insan pek nankördür.” [ifadesi] yüz çevirmenin gerekçesi (ta'lîl) gibidir; bu, insan cinsinin hükmünün beyanı olup o muhatapların hükmü de bundan anlaşılmaktadır. Burada latif bir nükte vardır; zira Allah Teâlâ hususi olarak onlara hitap etmekten yüz çevirmiş ve insan cinsinin nankörlük üzerine yaratıldığını zikretmiştir; onlar yüz çevirince Allah Teâlâ da onlardan yüz çevirmiştir.
أَفَأَمِنْتُمْ الهمزة للإنكار على معنى أنه لا ينبغي الأمن، والفاء للعطف على محذوف متوسط بينها وبين الهمزة أي أنجوتم فأمنتم وهو مذهب بعض النحويين، واختار بعضهم أن الهمزة مقدمة من تأخير لأصالتها في الصدارة والعطف على ما قبله، وجملة كانَ الْإِنْسانُ إلخ معترضة بين المتعاطفين ولا حذف في مثل ذلك وهو مذهب الأكثرين لكن لا يظهر تسبب الإنكار للأمن على ما قبل على ما يقتضيه هذا المذهب بل الظاهر ترتبه على النجاة فقط ولا مدخل للإعراض في تسبب الإنكار، والحق عندي في أمثال ذلك ما فيه استقامة المعنى من غير تكلف ولا يتعين التزام أحد المذهبين وإن أدى إلى التكلف فإنه تعصب محض، والخطاب لمن تقدم أفأمنتم أيها المعرضون عند النجاة أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جانِبَ الْبَرِّ الذي هو مأمنكم أي أن يغيبه الله تعالى ويذهب به في أعماق الأرض مصاحبا بكم أي وأنتم عليه على أن الباء للمصاحبة والجار والمجرور في موضع الحال، وجوز أن تكون الباء للسببية والجار والمجرور متعلق بما عنده أي أن يغيبه سبحانه بسببكم وتعقب بأنه لا يلزم من قلبه بسببهم أن يكونوا مهلكين مخسوفا بهم. وأجيب بأنه حيث كان المراد من جانب البر جانبه الذي هم فيه استلزم خسفه هلاكهم ولولا هذا لم يكن في التوعد به فائدة، ونصب جانِبَ في الوجهين على أنه مفعول به ليخسف.
{ أَفَأَمِنْتُمْ } “Peki güvende mi oldunuz?” Hemze, güvende olmanın uygun düşmeyeceği manasında inkâr içindir; fâ harfi ise kendisi ile hemze arasındaki mahzuf bir cümleye atıf içindir; yani 'Kurtuldunuz da güvende mi oldunuz?' takdirindedir ki bu bazı nahivcilerin mezhebidir. Bazıları ise cümlenin başında yer alma hakkından ötürü hemzenin sonradan öne alındığını ve atfın önceki cümleye olduğunu tercih etmiştir; { كانَ الْإِنْسانُ } cümlesi ise iki matuf arasına giren bir ara cümledir ve bu tür yerlerde hazif bulunmaz ki bu da cumhurun mezhebidir. Ancak bu mezhebin iktizasına göre inkârın güvene sebep kılınması önceki kelama bağlanamamaktadır; bilakis zahir olan, bunun yalnızca kurtuluşa terettüp etmesidir ve yüz çevirmenin bu inkârın sebebinde bir dahli yoktur. Bana göre bu gibi yerlerde hak olan, tekellüfsüz bir şekilde mananın istikamet bulduğu görüştür; tekellüfe yol açsa bile iki mezhepten birine bağlanıp kalmak gerekmez, zira bu sırf taassuptur. Hitap önceki muhataplaradır: Ey kurtulduklarında yüz çevirenler! Güvende mi oldunuz { أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جانِبَ الْبَرِّ } “karatarafını sizinle birlikte yerin dibine geçirmesinden” yani sizin için bir güven yeri olan kara tarafını, Allah Teâlâ'nın siz üzerindeyken sizinle birlikte yerin derinliklerine batırıp yok etmesinden? Bâ (بِ) harfi musâhabet (birliktelik) içindir ve câr-mecrûr hâl makamındadır. Bâ harfinin sebebiyye olup câr-mecrûrun kendi yanındaki fiile müteallık olması da caiz görülmüştür; yani 'O'nun sizin yüzünüzden orayı batırmasından' demektir; ne var ki oranın onlar yüzünden altüst edilmesinden kendilerinin mutlaka helak edilip yere batırılmalarının gerekmeyeceği gerekçesiyle buna itiraz edilmiştir. Buna ise, kara tarafından maksadın bizzat onların üzerinde bulundukları taraf olması hasebiyle oranın yere batırılmasının onların da helakini iktiza edeceği, aksi takdirde bununla tehdit etmenin bir faydası olmayacağı şeklinde cevap verilmiştir. Her iki vecihte de { جانِبَ } kelimesi { يَخْسِفَ } fiilinin mef'ûlü bih'i olarak mansubdur.
وفي الدر المصون أنه منصوب على الظرفية وحينئذ يجوز كون الباء للتعدية على معنى أفأمنتم أن يغيبكم في ذلك.
ed-Dürrü'l-Masûn'da ise onun zarfiyet üzere mansub olduğu belirtilmiştir; bu durumda bâ (ب) harfinin ta'diye (geçişlilik) için olması caiz olup 'Sizi orada yok etmesinden güvende mi oldunuz?' manasındadır.
وفي القاموس خسف الله تعالى بفلان الأرض غيبه فيها، والظاهر أنه بيان للمعنى اللغوي للفظ، وفي ذكر الجانب تنبيه على أنهم عند ما وصلوا الساحل أعرضوا أو ليكون المعنى أن الجوانب والجهات متساوية بالنسبة إلى قدرته سبحانه وقهره وسلطانه فله في كل جانب برا كان أو بحرا سبب مرصد من أسباب الهلكة فليس جانب البحر وحده مختصا بذلك بل إن كان الغرق في جانب البحر ففي جانب البر ما هو مثله وهو الخسف لأنه تغييب تحت التراب كما أن الغرق تغييب تحت الماء فعلى العاقل أن يخاف من الله تعالى في جميع الجوانب وحيث كان.
el-Kâmûs'ta: "Allah Teâlâ filancayı yere batırdı (خسف الله تعالى بفلان الأرض), onu orada yok edip kaybetti" denilmektedir ki zahir olan bunun lafzın lügat manasının beyanı olduğudur. "Cânib" (taraf/yön) kelimesinin zikredilmesinde, onların sahile ulaştıkları anda yüz çevirdiklerine bir dikkat çekme vardır; yahut mana, O'nun kudretine, kahrına ve saltanatına nispetle tarafların ve cihetlerin eşit olduğunu [ifade etmek] içindir. Zira gerek karada gerek denizde olsun her tarafta O'nun helak sebeplerinden hazır bekleyen bir sebep vardır; dolayısıyla bu sadece deniz tarafına mahsus değildir. Bilakis deniz tarafında boğulma varsa, kara tarafında da onun benzeri olan yerin dibine geçirilme (hasf) vardır; zira boğulma suyun altında yok olmak olduğu gibi, yerin dibine geçirilme de toprağın altında yok olmaktır. Şu hâlde akıl sahibine düşen, her tarafta ve nerede olursa olsun Allah Teâlâ'dan korkmaktır.
والأول على تقدير أن يراد بجانب البر طرفه مما يلي البحر وهو الساحل، وهذا على احتمال أن يراد به ما يشتمل جميع جوانبه. وقرأ ابن كثير وأبو عمرو «نخسف» بنون العظمة وكذا في الأربعة التي بعده.
Birincisi, kara tarafından maksadın denize bitişik olan kenarı yani sahil olduğu takdirine göredir; bu [ikincisi] ise onun bütün yönlerini kapsayan bir mana murat edilmesi ihtimaline göredir. İbn Kesîr ve Ebû Amr, azamet nûnu ile "nahsif" (نخسف) şeklinde okumuşlardır; bundan sonraki dört fiilde de böyledir.
أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ من فوقكم حاصِباً أخرج ابن المنذر عن ابن عباس أنه قال: هو مطر الحجارة، أي
{ أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ } [yahut] üstünüzden göndermesinden { حاصِباً } “üzerinize taş yağdıran bir rüzgâr”. İbnü'l-Münzir, İbn Abbas'tan [şöyle] dediğini rivayet etmiştir: "O, taş yağmurudur." Yani,
مطرا يحصبكم أي يرميكم بالحصباء وهو صغار الحجارة وأخرج ابن جرير وابن أبي حاتم عن قتادة أنه فسر الحاصب بالحجارة نفسها ولعله حينئذ صيغة نسبة أي ذا حصب ويراد منه الرمي، وقال الفراء: الحاصب الريح التي ترمي بالحصباء، وقال الزجاج: هو التراب الذي فيه الحصباء والصيغة عليه صيغة نسبة أيضا، وجاء بمعنى ما تناثر من دقاق الثلج والبرد، ومنه قول الفرزدق:
Sizi taşlayan yani size *hasbâ'* (حَصْبَاء) -ki o küçük taşlardır- fırlatan bir yağmur [demektir]. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'nin *hâsıb*ı (حاصب) bizzat taşların kendisi olarak tefsir ettiğini rivayet etmişlerdir; bu durumda lafız muhtemelen nisbet sîgasıdır, yani 'taş sahibi' demektir ve bundan fırlatmak kastedilir. Ferrâ: "*Hâsıb*, çakıl taşı savuran rüzgârdır" demiştir. Zeccâc: "O, içinde çakıl taşları bulunan topraktır" demiştir; buna göre de sîga yine nisbet sîgasıdır. Bu kelime, savrulan ince kar ve dolu taneleri manasında da gelmiştir. Ferazdak'ın şu sözü bundandır:
مستقبلين شمال الشام تضربهم ... بحاصب كنديف القطن منثور
"Şam'ın kuzey rüzgârını karşılıyorlar, o da onlara... Atılmış pamuk gibi savrulan ince karla çarpıyor."
وبمعنى السحاب الذي يرمي بهما، واختار الزمخشري ومن تبعه تفسير الفراء والظاهر أن الكلام عليه على حقيقته فالمعنى أو إن لم يصبكم بالهلاك من تحتكم بالخسف أصابكم به من فوقكم بريح يرسلها عليكم فيها الحصباء يرجمكم بها فيكون أشد عليكم من الغرق في البحر، ويقال نحو هذا على سائر تفاسير الحاصب، وقال الخفاجي في وصف الريح بالرمي بالحصباء: إنه عبارة عن شدتها، وذكرها إشارة إلى أنهم خافوا إهلاك الريح في البحر فقيل إن شاء أهلككم بالريح في البر أيضا، ولا أدري ما المانع من إرادة الظاهر والشدة تلزم الرمي المذكور عادة والإشارة هي الإشارة ثُمَّ لا تَجِدُوا لَكُمْ وَكِيلًا تكلون إليه أموركم فيحفظكم من ذلك أو يصرفه عنكم غيره جل وعلا فإنه لأراد لأمره الغالب ﷻ أَمْ أَمِنْتُمْ أي بل أأمنتم أَنْ يُعِيدَكُمْ فِيهِ أي في البحر الذي نجاكم منه فأعرضتم بركوب الفلك لا في الفلك لأنها مؤنثة وأوثرت كلمة في على كلمة إلى المنبئة عن مجرد الانتهاء للدلالة على استقرارهم فيه تارَةً أُخْرى أي مرة غير المرة الأولى، وهو منصوب على الظرفية ويجمع على تارات وتير كما في قوله: يقوم تارات ويمشي تيرا وربما حذفوا منه الهاء كقوله:
Ayrıca bu ikisini (kar ve doluyu) atan bulut manasına da gelir. Zemahşerî ve ona uyanlar Ferrâ'nın tefsirini tercih etmişlerdir. Zahir olan, buna göre sözün hakikat anlamında olmasıdır; bu durumda mana: 'Yahut sizi altınızdan yere batırmak suretiyle helake uğratmazsa, üstünüzden üzerinize göndereceği, içinde çakıl taşları bulunan ve sizi kendisiyle taşlayacağı bir rüzgârla helake uğratır; bu da sizin için denizde boğulmaktan daha şiddetli olur' demektir. *Hâsıb*ın diğer tefsirlerine göre de buna benzer bir açıklama yapılır. Hafâcî, rüzgârın çakıl taşı fırlatmakla vasfedilmesi hakkında: "Bu, rüzgârın şiddetinden kinayedir; bunun zikredilmesi ise onların denizde rüzgârın helak etmesinden korktuklarına işarettir; dolayısıyla [onlara] 'Dilerse karada da sizi rüzgârla helak eder' denilmiştir" der. Fakat zahiri mananın kastedilmesine neyin engel olduğunu bilmiyorum; zira şiddet zikredilen taş savurmayı âdeten gerektirir ve işaret de aynı işarettir. { ثُمَّ لا تَجِدُوا لَكُمْ وَكِيلًا } “sonra kendinize bir vekil de bulamazsınız” ki işlerinizi ona havale edesiniz de sizi bundan korusun yahut celâl ve azamet sahibi O'ndan başkası bunu sizden savsın; zira galip olan emrine karşı duracak kimse yoktur celle celâluhû. { أَمْ أَمِنْتُمْ } “Yoksa güvende mi oldunuz” yani bilakis güvende mi oldunuz { أَنْ يُعِيدَكُمْ فِيهِ } “sizi oraya tekrar döndürmesinden” yani gemiye binmek suretiyle, Allah'ın sizi kurtardığı ve sizin de [kurtulunca] yüz çevirdiğiniz denize [tekrar döndürmesinden]? [Buradaki zamir] gemiye değil [denize racidir], zira gemi (el-fülk) müennestir; sadece son noktaya ulaşmayı bildiren 'ilâ' (إلى) kelimesi yerine 'fî' (في) kelimesinin tercih edilmesi ise onların denizde yerleşip kalmalarına delalet etmesi içindir. { تارَةً أُخْرى } “başka bir defa” yani ilk defanın gayrısı olan bir kez daha. Bu kelime zarfiyet üzere mansubdur; nitekim şairin: "Kâh ayağa kalkar, kâh yürür" sözünde olduğu gibi çoğulu *târât* (تارات) ve *tiyer* (تير) şeklinde gelir. Bazen de şairin şu sözünde olduğu gibi ondaki hâ (tâ-i te'nîs) harfini hazfederler:
بالويل تارا والثبور تارا وإسناد الإعادة إليه تعالى مع أن العود باختيارهم ومما ينسب إليهم وإن كان مخلوقا له سبحانه كسائر أفعالهم باعتبار خلق الدواعي فيهم الملجئة إلى ذلك، وفيه إيماء إلى كمال شدة هول ما لا قوة في التارة الأولى بحيث لولا الإعادة ما عادوا فَيُرْسِلَ عَلَيْكُمْ وأنتم في البحر قاصِفاً مِنَ الرِّيحِ وهي الريح الشديدة التي تقصف ما تمر به من الشجر ونحوه أو التي لها قصيف وهو الصوت الشديد كأنها تتقصف أي تتكسر..
"Kâh feryat ederek kâh helak olmayı çağırarak..." Geri dönüş onların ihtiyarî fiili olup her ne kadar diğer fiilleri gibi Allah Teâlâ tarafından yaratılmış olsa da onlara nispet edilen bir husus iken, tekrar döndürmenin Allah Teâlâ'ya isnat edilmesi, onları buna mecbur bırakan sevk edici sebepleri onların içinde yaratması itibarıyladır. Bunda, ilk defasında karşılaştıkları dehşetin son derece şiddetli olduğuna, öyle ki [Allah tarafından] tekrar döndürülmeselerdi asla dönmeyeceklerine bir ima vardır. { فَيُرْسِلَ عَلَيْكُمْ } [ve siz denizdeyken üzerinize göndermesinden] { قاصِباً مِنَ الرِّيحِ } “fırtına şeklinde bir rüzgâr”. Bu, uğradığı ağaç vb. şeyleri kırıp geçiren şiddetli rüzgârdır yahut *kasîf*i (قَصِيف) yani sanki kırılıp parçalanıyormuş gibi şiddetli bir sesi olan rüzgârdır...
وأخرج ابن جرير وابن المنذر عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال: القاصف من الريح الريح التي تغرق، وقيل: الريح المهلكة في البر حاصب والريح المهلكة في البحر قاصف والعاصف كالقاصف كما روي عن عبد الله بن عمرو، وفي رواية عن ابن عباس تفسير القاصف بالعاصف، وقرأ أبو جعفر «من الرياح» بالجمع فَيُغْرِقَكُمْ الله سبحانه بواسطة ما ينال فلككم من القاصف، وقرأ أبو جعفر «فتغرقكم» بالتاء ثالثة الحروف على أن الفعل مسند إلى الريح، والحسن، وأبو رجاء «فيغرّقكم» بالياء آخر الحروف وفتح الغين وشد الراء، وفي رواية عن أبي جعفر كذلك إلا أنه بالتاء لا الياء، وقرأ حميد بالنون وإسكان الغين وإدغام القاف في الكاف ورويت عن أبي عمرو وابن محيصن بِما كَفَرْتُمْ أي بسبب كفركم السابق وهو إعراضهم عند الإنجاء في المرة الأولى، وقيل: بسبب كفركم الذي هو دأبكم دائما ثُمَّ لا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنا بِهِ تَبِيعاً أي نصيرا كما روي عن ابن عباس أو ثائرا يطلبنا بما فعلنا انتصارا منا أو دركا للنار من جهتنا فهو كقوله تعالى: فَسَوَّاها وَلا يَخافُ عُقْباها [الشمس: ١٤، ١٥] كما روي عن مجاهد، وضمير بِهِ قيل للإرسال، وقيل: للإغراق، وقيل: لهما باعتبار ما وقع ونحوه كما أشير إليه وكأنه سبحانه لما جعل الغرق بين الإعادة إلى البحر انتقاما في مقابلة الكفر عقبه تعالى بنفي وجدان التبييع فكأنه قيل ننتقم من غير أن يقوم لنصركم فهو وعيد على وعيد وجعل ما قبل من شق العذاب كمس الضر في البحر عقبه بنفي وجدان الوكيل فكأنه قيل
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan [şöyle] dediğini rivayet etmişlerdir: "*Kâsıf* rüzgâr, [gemileri] batıran rüzgârdır." Karada helak eden rüzgâra *hâsıb*, denizde helak eden rüzgâra ise *kâsıf* denildiği de söylenmiştir. Abdullah b. Amr'dan rivayet edildiğine göre *âsıf* da *kâsıf* gibidir. İbn Abbas'tan gelen bir rivayette de *kâsıf*, *âsıf* ile tefsir edilmiştir. Ebû Ca'fer, çoğul olarak "mine'r-riyâh" (من الرياح) şeklinde okumuştur. { فَيُغْرِقَكُمْ } “böylece sizi boğmasından” yani geminizin o fırtınaya maruz kalması vasıtasıyla Allah Teâlâ'nın [sizi boğmasından]. Ebû Ca'fer fiilin rüzgâra isnat edilmesiyle üçüncü harfi tâ (ت) olarak "fe-tuğrikaküm" (فتغرقكم) şeklinde okumuştur. Hasan ve Ebû Recâ, son harfi yâ (ي), gayn (غ) fethalı ve râ (ر) şeddeli olarak "fe-yuğarrikaküm" (فيغرّقكم) şeklinde okumuşlardır. Ebû Ca'fer'den gelen bir rivayette de böyledir; ancak yâ ile değil tâ iledir. Humeyd nûn ile, gayn'ın sükûnu ve kâf'ın kâf'a idgamıyla [fe-nuğrikküm] okumuştur; bu kıraat Ebû Amr ve İbn Muhaysın'dan da rivayet edilmiştir. { بِما كَفَرْتُمْ } “inkâr ettiğinizden dolayı” yani önceki küfrünüz, ki o da ilk defasında kurtarıldığınızda yüz çevirmenizdir, sebebiyle. Sürekli âdetiniz olan küfrünüz sebebiyle olduğu da söylenmiştir. { ثُمَّ لا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنا بِهِ تَبِيعاً } “Sonra bundan dolayı bize karşı kendinize bir yardımcı/takipçi de bulamazsınız” yani İbn Abbas'tan rivayet edildiği üzere bir yardımcı yahut Mücâhid'den rivayet edildiği üzere yaptıklarımızdan dolayı bizden öç almak veya bizden bir hesap sormak için bizi takip edecek bir intikamcı [bulamazsınız]; bu da Allah Teâlâ'nın: { فَسَوَّاها وَلا يَخافُ عُقْباها } [Şems: 14-15] “Derken [Rableri] onu yerle bir etti ve bunun sonucundan da korkmaz.” kavli gibidir. { بِهِ } lafzındaki zamirin göndermeye (irsâl) raci olduğu söylenmiştir; boğmaya (iğrâk) raci olduğu da söylenmiştir; işaret edildiği gibi meydana gelen hadise ve benzeri itibarıyla her ikisine birden raci olduğu da söylenmiştir. Sanki Allah Teâlâ, denize tekrar döndürülme arasındaki boğulmayı küfre karşılık bir intikam kılınca, bunun peşinden bir takipçi/yardımcı bulunamayacağını zikretmiştir; dolayısıyla sanki: 'Yardımınıza kimse kalkışmaksızın intikam alırız' denilmiş gibidir ki bu tehdit üstüne tehdittir. Bundan önceki denizde sıkıntıya maruz kalma gibi azap kısmının peşinden ise bir vekil bulunamayacağını zikretmiştir; dolayısıyla sanki,
لا تجدون من تتكلون عليه في دفعه غيره تعالى لقوله سبحانه: ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلَّا إِيَّاهُ وهذا اختيار صاحب الكشف فلا تغفل وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ أي جعلناهم قاطبة برهم وفاجرهم ذوي كرم أي شرف ومحاسن جمة لا يحيط بها نطاق الحصر، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما كرمهم سبحانه بالعقل، وفي رواية بتناولهم الطعام بأيديهم لا بأفواههم كسائر الحيوانات.
Allah Teâlâ'nın: { ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلَّا إِيَّاهُ } kavli gereğince O'nu defetmek için Allah Teâlâ'dan başka dayanacağınız kimse bulamazsınız denilmiş gibidir. el-Keşşâf sahibinin tercihi budur, gafil olma! { وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ } “Andolsun ki biz Âdemoğullarını şerefli kıldık” yani onların iyisini de kötüsünü de istisnasız şeref ve sınırlandırma dairesinin kuşatamayacağı pek çok güzellik sahibi kıldık. İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan Allah Teâlâ'nın onları akıl ile şerefli kıldığı rivayet edilmiştir; bir rivayette de diğer hayvanlar gibi ağızlarıyla değil elleriyle yemek yemeleriyle [şerefli kıldığı rivayet edilmiştir].
وعن الضحاك بالنطق، وعن عطاء بتعديل القامة وامتدادها، وعن زيد بن أسلم بالمطاعم واللذات، وعن يمان بحسن الصورة، وعن ابن جرير بالتسلط على غيرهم من الخلق وتسخيره لهم، وعن محمد بن كعب بجعل محمد ﷺ منهم.
Dahhâk'tan konuşma (nutuk) ile; Atâ'dan boy posunun düzgün ve endamlı olmasıyla; Zeyd b. Eslem'den yiyecekler ve lezzetlerle; Yemân'dan güzel suret ile; İbn Cerîr'den diğer yaratılmışlara musallat kılınması ve onların kendilerine boyun eğdirilmesiyle; Muhammed b. Kâ'b'dan ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in onlardan kılınmasıyla [şerefli kılındığı rivayet edilmiştir].
وقيل: بخلق الله تعالى أباهم آدم بيديه، وقيل: بتدبير المعاش والمعاد، وقيل: بالخط، وقيل: باللحية للرجل والذؤابة للمرأة، وقيل وقيل والكل في الحقيقة على سبيل التمثيل ومن ادعى الحصر في واحد كابن عطية حيث قال:
Allah Teâlâ'nın onların atası Âdem'i iki eliyle yaratmasıyla denilmiştir; maişet ve ahiret işlerini tedbir etmeleriyle denilmiştir; yazı ile denilmiştir; erkeğin sakalı, kadının saç örgüsü ile denilmiştir; daha başka şeyler de söylenmiştir. Bütün bunlar hakikatte misal getirme kabilindendir. İbn Atıyye'nin:
إنما التكريم بالعقل لا غير فقد ادعى غلطا ورام شططا وخالف صريح العقل وصحيح النقل ولذا استدل الإمام الشافعي بالآية على عدم نجاسة الآدمي بالموت وَحَمَلْناهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ على أكباد رطبة وأعواد يابسة من الدواب والسفن فهو من حملته على كذا إذا أعطيته ما يركبه ويحمله فالمحمول عليه مقدر بقرينة المقام.
"Şerefli kılma yalnızca akıl iledir, başka şeyle değil" diyerek meseleyi tek bir şeye hasreden kimse, yanlış bir iddiada bulunmuş, haddi aşmış, açık akla ve sahih nakle muhalefet etmiştir. Bundan dolayı İmam Şâfiî bu ayeti, insanın ölmekle necis olmayacağına delil getirmiştir. { وَحَمَلْناهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } “onları karada ve denizde taşıdık” binek hayvanları ve gemilerden oluşan canlı bedenler ve kuru tahtalar üzerinde [taşıdık]. Bu, bir kimseye bineceği ve onu taşıyacak bir şey verdiğinde söylediğin 'onu şuna bindirdim/taşıttım' ifadesindendir; dolayısıyla üzerine binilen şey makamın karinesiyle takdir edilmiştir.
وقيل: المراد من حملهم في البر والبحر جعلهم قارين فيهما بأن لم يخسف بهم الأرض ولم يغرقهم بالماء، والأول انسب بالتكريم إذ لا يثبت لشيء من الحيوانات سواهم بخلاف الثاني وَرَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ أي فنون النعم وضروب المستلذات مما يحصل بصنعهم وبغير صنعهم من المأكولات والملبوسات والمفروشات والمقتنيات وغير ذلك وَفَضَّلْناهُمْ قيل: أي بالتكريم المذكور عَلى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِيلًا عظيما، والمراد أن ذلك مخصوص بهم بالنسبة إلى الكثير فلم يكرم الكثير كما كرموا، وبحث الإمام في هذا المقام بأنه تعالى قال أولا:
Onların karada ve denizde taşınmasından maksadın, onları yerin dibine geçirmeyerek ve suda boğmayarak her ikisinde de kararlı/yerleşik kılınmaları olduğu söylenmiştir; fakat birinci mana tekrim (şerefli kılma) ile daha uyumludur; zira ikincisinin aksine bu, onlar dışındaki hiçbir hayvanda sabit değildir. { وَرَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ } “onları temiz ve lezzetli şeylerle rızıklandırdık” yani yiyeceklerden, giyeceklerden, mefruşattan, edinilen mallardan ve diğer şeylerden gerek kendi emekleriyle gerekse emekleri olmaksızın elde edilen türlü nimetler ve çeşitli lezzetlerle [rızıklandırdık]. { وَفَضَّلْناهُمْ } “ve onları üstün kıldık” denildi ki: Yani zikredilen tekrim ile { عَلى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِيلًا } “yarattıklarımızın birçoğundan fevkalade bir üstünlükle”. Maksat, bu üstünlüğün o pek çok varlığa nispetle onlara mahsus olmasıdır; nitekim o pek çok varlık, onlar gibi şerefli kılınmamıştır. İmam [Râzî] bu makamda şöyle bir inceleme yapmıştır: Allah Teâlâ önce:
وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ وقال سبحانه هنا وَفَضَّلْناهُمْ فلا بد من فرق بين التكريم والتفضيل لئلا يلزم التكرار.
{ وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ } [Andolsun ki biz Âdemoğullarını şerefli kıldık] buyurmuş, burada ise { وَفَضَّلْناهُمْ } [ve onları üstün kıldık] buyurmuştur; şu hâlde tekrar gerekmemesi için tekrim ile tafdîl (üstün kılma) arasında mutlaka bir fark olmalıdır.
والأقرب في ذلك أن يقال: إنه تعالى فضل الإنسان على سائر الحيوانات بأمور خلقية طبيعية ذاتية مثل العقل والنطق والخط والصورة الحسنة والقامة المديدة ثم إنه ﷿ عرضه بواسطة العقل والفهم لاكتساب العقائد الحقة والأخلاق الفاضلة فالأول هو التكريم والثاني هو التفضيل فكأنه قيل فضلناهم بالتعريض لاكتساب ما فيه النجاة والزلفى بواسطة ما كرمناهم به من مبادئ ذلك فعليهم أن يشكروا ويصرفوا ما خلق لهم لما خلق له فيوحدوا الله تعالى ولا يشركوا به شيئا ويرفضوا ما هم عليه من عبادة غيره ﷿، ويقال نحو هذا عى ما سبق أيضا بقليل تغيير، وقال الطيبي: قد كرر في الآية ما ينبىء عن غاية المدح من ذكر الكرامة والتفضيل وتسخير الأشياء على سبيل الترقي كأنه قيل: ولقد كرمنا بني آدم بكرامة أبيهم ﵇ ثم سخرنا لهم الأشياء ورزقناهم من الطيبات ثم فضلناهم تفضيلا أي تفضيل ولذا عقب بها قوله سبحانه: وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا إلخ وهو لبيان كرامة أبيهم وما توسط بينهما من الآيات كالاستطراد والاعتراض إلى آخر ما قال، ويعلم منه دفع التكرار وإن لم يسقه لذلك الغرض، وفيه تخصيص التكريم، وكذا فيما قيل إن التكريم بالنعم التي يصح بها التكليف والتفضيل بالتكليف الذي عرضهم به للمنازلة الرفيعة، والمراد بالكثير من عدا الملائكة ﵈ عند الكثير ومنهم الزمخشري وزعم أن الآية صريحة في تفضيل الملك على البشر وشنع على أهل السنة تشنيعا أقذع فيه.
Bu konuda en uygun olanı şöyle denilmesidir: Allah Teâlâ insanı akıl, konuşma, yazı, güzel suret ve düzgün endam gibi hilkatle ilgili, fıtrî ve zâtî hususlarla diğer hayvanlardan üstün kılmıştır. Sonra O azze ve celle, akıl ve anlayış vasıtasıyla insanı hak inançları ve faziletli ahlakı kazanmaya muhatap kılmıştır; birincisi tekrim, ikincisi ise tafdîldir. Dolayısıyla sanki şöyle denilmiştir: 'Kendilerini şerefli kıldığımız bu başlangıç esasları vasıtasıyla, onları kurtuluş ve yakınlık vesilesi olan şeyleri kazanmaya muhatap kılmak suretiyle üstün kıldık.' Şu hâlde onlara düşen şükretmek, kendileri için yaratılan şeyleri ne için yaratıldıysa ona sarf etmek, Allah Teâlâ'yı birleyip O'na hiçbir şeyi ortak koşmamak ve O'ndan azze ve celle başkasına tapınma hâllerini terk etmektir. Önceki açıklamalara göre de küçük bir değişiklikle buna benzer bir şey söylenebilir. Tîbî şöyle demiştir: Ayette, bir derecelenme (terakkî) yoluyla keramet, üstün kılma ve eşyanın boyun eğdirilmesinin zikredilmesi suretiyle nihai övgüyü bildiren hususlar tekrar edilmiştir; sanki şöyle denilmiştir: 'Andolsun ki biz Âdemoğullarını babalarının aleyhisselâm kerametiyle şerefli kıldık, sonra eşyayı onlara boyun eğdirdik ve onları temiz rızıklarla rızıklandırdık, sonra da onları ne üstün kılmakla üstün kıldık.' İşte bu sebeple bu ayetin peşinden Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا } vb. kavli gelmiştir ki bu da babalarının kerametini beyan içindir; araya giren ayetler ise istıtrâd (konu dışı açıklama) ve i'tirâz (ara cümle) gibidir... Sözünün sonuna kadar. Her ne kadar bu amaçla sevketmemiş olsa da bundan tekrarın defedildiği anlaşılmaktadır. Bunda tekrimi hususileştirme vardır. Tekrimin kendisiyle teklifin sahih olduğu nimetlerle, tafdîlin ise onları yüce makamlara hazırlayan teklif ile olduğu yönündeki söz de böyledir. Çoğunluğa göre -ki Zemahşerî de bunlardandır- 'birçoğu' (kesîr) ifadesinden murat melekler aleyhimüsselâm dışındaki varlıklardır; Zemahşerî ayetin meleğin beşerden üstün olduğuna sarih delil olduğunu iddia etmiş ve Ehl-i Sünnet'e karşı son derece çirkin ve taşkın bir dille hücum etmiştir.
والحق أنها لا تصلح للاحتجاج على التفضيل المتنازع فيه، ففي الكشف أن الظاهر من سياق الآية أنه حث للإنسان على الشكر وعلى أن لا يشرك به تعالى حيث ذكر ما في البر والبحر من حسن كلاءته سبحانه له وضمن فيه
Hak olan şu ki, bu ayet üzerinde ihtilaf edilen üstünlük (tafdîl) meselesinde delil getirilmeye elverişli değildir. Nitekim el-Keşf'te şöyle denmektedir: Ayetin siyakından zahir olan, karada ve denizde O'nun güzel himayesini zikrettiği ve içinde
أنه جلا وعلا هداهم إلى الفلك وصنعته وما يترتب عليه من الفوائد في قوله سبحانه: رَبُّكُمُ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ الآيات فقال ﷿ وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ أي هذا النوع من بين سائر الأنواع باصطناعات خصصناهم بها فذكر تعالى منها حملهم في البر والبحر ورزقهم من الطيبات وتفضيلهم على كثير من المخلوقات وهذا التفضيل لا يراد منه عظم الدرجة وزيادة القربة عند الله تعالى وهو المتنازع فيه لأن الحكم للنوع من حيث هو وذكر الله تعالى لذلك موجبات تعم الصالح والطالح فسواء دخل في هذا الكثير الملائكة أو لم يدخل لم يدل على الأفضلية بالمعنى المذكور فلا يصلح لاحتجاج إحدى الطائفتين اه.
Allah Teâlâ'nın: { رَبُّكُمُ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ } “Rabbiniz O'dur ki sizin için gemileri yürütür...” ayetlerinde onları gemiye, onun yapımına ve bundan doğan faydalara hidayet ettiğini tazammun ettiği yerde, insanı şükre ve Allah Teâlâ'ya şirk koşmamaya bir teşviktir. Nitekim O azze ve celle: { وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ } buyurmuştur; yani diğer türler arasından bu türü, kendilerine tahsis ettiğimiz ihsanlarla [şerefli kıldık]. Allah Teâlâ bunlardan karada ve denizde taşınmalarını, temiz şeylerle rızıklandırılmalarını ve yaratılmışların birçoğundan üstün kılınmalarını zikretmiştir. Bu üstünlükten ise Allah katında derecenin büyüklüğü ve yakınlığın ziyadeliği murat edilmemektedir ki ihtilaf konusu olan da budur; zira hüküm bizatihi türe aittir ve Allah Teâlâ bunun için hem iyiyi hem kötüyü kapsayan gerekçeler zikretmiştir. Dolayısıyla bu 'çoğu' ifadesine melekler girsin veya girmesin, zikredilen anlamda bir üstünlüğe delalet etmez; binaenaleyh iki fırkadan birinin delil getirmesine elverişli değildir. [el-Keşf'ten nakil] bitti.
ثم إن على فرض أن التفضيل بالمعنى المتنازع فيه لا تدل الآية على أن الملك أفضل من البشر إلا بطريق المفهوم وفي حجيته خلاف، وأبو حنيفة رضي الله تعالى عنه لا يقول به على أنه يدل على أنهم فضلوا على الكثير ولم يفضلوا على مقابله وهو يحتمل المساواة وتفضيل المقابل فليس نصا في مذهب الزمخشري.
Kaldı ki üstünlüğün ihtilaf edilen manada olduğu farz edilse bile ayet, ancak mefhum yoluyla meleğin beşerden üstün olduğuna delalet eder; mefhumun hüccet oluşunda ise ihtilaf vardır. Ebû Hanîfe radıyallâhu teâlâ anh mefhumu hüccet kabul etmemektedir; üstelik bu, onların çoğundan üstün kılındıklarına, bunun mukabilinden ise üstün kılınmadıklarına delalet eder ki bu da eşitliği ve mukabilin üstünlüğünü muhtemeldir; dolayısıyla Zemahşerî'nin mezhebine nas (kesin delil) değildir.
وجعل الطيبي من بيانية كما في قولك بذلت له العريض من جاهي أي فضلناهم على الكثيرين الذين خلقناهم من ذوي العقول كما هو الظاهر من (من) وهم منحصرون في الملك والجن والبشر فحيث خرج البشر لأن الشيء لا يفضل على نفسه بقي الملك والجن فيكون المراد بيان تفضيل البشر عليهم جميعا وهو الذي يقتضيه مقام المدح فإن الآية مسوقة له وإذا جعلت للتبعيض كان مِمَّنْ خَلَقْنا بدلا أي فضلناهم على بعض المخلوقين.
Tîbî, 'Ona geniş nüfuzumdan sundum' sözündeki gibi 'min' (مِن) edatını beyâniyye kılmıştır; yani 'Onları, (min) edatından zahir olduğu üzere yarattığımız akıl sahibi pek çok varlıktan üstün kıldık' demektir. Bunlar da melek, cin ve beşerden ibarettir; bir şey kendi nefsinden üstün kılınamayacağı için beşer çıkınca geriye melek ve cin kalır; dolayısıyla maksat, beşerin onların hepsinden üstün olduğunun beyanı olur ki övgü makamının iktizası da budur; zira ayet bunun için sevk edilmiştir. Eğer teb'îz (kısmîlik) için kılınırsa { مِمَّنْ خَلَقْنا } ifadesi bedel olur, yani 'Onları yaratılmışların bazısından üstün kıldık' manasına gelir.
وذكر البعض في هذا المقام يدل على تعظيم المفضل عليه كما قرر في قوله تعالى وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ [البقرة: ٢٥٣] وأي مدح لبني آدم وإثبات للفضل والكرامة بالجملة القسمية إذا جعلوا مفضلين على الجن والشياطين على أن صفة الكثرة إذا جعلت مخصصة لإخراج البعض كانت الملائكة أولى من الجن والشياطين لأنهم هم الموصوفون بالكثرة كما تدل عليه الأخبار الكثيرة كخبر أطيط السماء وخبر نزول قطرات المطر وخبر ما يدخل البيت المعمور في كل يوم من الملائكة إلى غير ذلك، وإليه ينظر قول صاحب التقريب إنه يحتمل أن يراد بكثير ممن خلقنا الملائكة إذ هم كثير من العقلاء المخلوقين اه.
Bu makamda bazısının zikredilmesi, Allah Teâlâ'nın: { وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ } [Bakara: 253] “ve bazılarının derecelerini yükseltmiştir” kavlinde takrir edildiği üzere, kendisinden üstün kılınanın tazimine delalet eder. Cinlerden ve şeytanlardan üstün kılındıkları takdirde yemin cümlesiyle Âdemoğulları için hangi övgü, fazilet ve kerametin ispatı olur ki? Kaldı ki çokluk sıfatı bazısını dışarıda bırakmak üzere tahsis edici kılındığında melekler, cin ve şeytanlardan daha evla olur; çünkü göğün gıcırdaması haberi, yağmur damlalarının inmesi haberi ve Beyt-i Ma'mûr'a her gün giren melekler haberi gibi pek çok rivayetin delalet ettiği üzere çoklukla vasfedilenler meleklerdir. et-Takrîb sahibinin: "Yarattıklarımızın birçoğundan maksadın melekler olması muhtemeldir; zira onlar yaratılmış akıl sahiplerinin çoğudur" sözü de buna bakmaktadır.
وتعقب بأن ما ذكره من حمل من خَلَقْنا على تعميم ذوي العقول مقبول فإن تفضيلهم على غير ذوي العقول حينئذ آت من طريق مفهوم الموافقة فلا حاجة إلى ارتكاب خلاف الظاهر واعتبار تغليبهم ليعمهم وغيرهم لكن حمل من على البيان غير مقبول فإنه بعيد جدا لأن قيد الكثرة يضيع عليه حمل من على التعميم التغليبي أو الوضعي ولأن استعماله في التبعيض شائع أينما وقع في التنزيل واستعمالات الفصحاء وهو أكثر تعسفا من حمله على الغاية في قوله تعالى فامسحوا برؤوسكم وأرجلكم منه على ما ذكره الزمخشري فيه وأنه إذا قوبل بشيء آخر دل على القلة في المقابل كما في قوله تعالى فَمِنْهُمْ مُهْتَدٍ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ [الحديد: ٢٦] فإنه صرح بأنه يدل على أن الغلبة للفساق للمقابلة أما ورد ابتداء فربما كان الأكثر خلاف ذلك كما في قوله تعالى: فَضَّلَنا عَلى كَثِيرٍ مِنْ عِبادِهِ الْمُؤْمِنِينَ [النمل: ١٥] فقوله إن صفة الكثرة إذا جعلت مخصصة إلخ كلام لم يصدر عن ثبت، ولهذه النكتة قال صاحب التقريب: يحتمل دلالة على أنه مرجوح.
Buna karşı şöyle denilmiştir: Onun { مِمَّنْ خَلَقْنا } ifadesini akıl sahiplerinin geneline hamletmesi makbuldür; zira akıl sahibi olmayanlardan üstün kılınmaları bu durumda mefhûm-ı muvâfakat yoluyla sabit olur, dolayısıyla zahirin hilafına gidip onları ve başkalarını kapsaması için tağlibi kabul etmeye gerek kalmaz. Fakat 'min' edatını beyana hamletmesi makbul değildir; zira bu son derece uzaktır. Çünkü çokluk kaydı, 'min' edatının tağlîbî veya vaz'î genellemeye hamledilmesini zayi eder; ayrıca 'min' edatının teb'îzde kullanılması Kur'an'da ve fasihlerin kelamında nerede geçerse geçsin yaygındır. Bu, Zemahşerî'nin zikrettiği üzere Allah Teâlâ'nın: "...başlarınıza ve ayaklarınıza ondan sürün" ayetinde onun gayeye hamledilmesinden daha fazla tekellüftür. Bir şey başka bir şeyle mukabele edildiğinde mukabilindekinin azlığına delalet eder; nitekim Allah Teâlâ'nın: { فَمِنْهُمْ مُهْتَدٍ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ } [Hadîd: 26] “Onlardan kimi doğru yoldadır; birçoğu ise yoldan çıkmıştır.” kavlinde mukabele sebebiyle çoğunluğun fasıklar olduğuna delalet ettiğini açıkça belirtmiştir. İptidaen (mukabelesiz) gelmesine gelince, Allah Teâlâ'nın: { فَضَّلَنا عَلى كَثِيرٍ مِنْ عِبادِهِ الْمُؤْمِنِينَ } [Neml: 15] “Bizi mümin kullarının birçoğundan üstün kıldı” kavlinde olduğu gibi bazen çoğunluk bunun hilafına olabilir. Dolayısıyla 'çokluk sıfatı tahsis edici kılındığında...' sözü sağlam bir temele dayanmayan bir sözdür. İşte bu nükteden dolayı et-Takrîb sahibi 'muhtemeldir' diyerek bunun mercuh olduğuna işaret etmiştir.
هذا ثم إن مسألة التفضيل مختلف فيها بين أهل السنة، فمنهم من ذهب إلى تفضيل الملائكة وهو مذهب ابن
Bu [böyle olmakla birlikte], üstünlük (tafdîl) meselesi Ehl-i Sünnet arasında ihtilaflıdır; nitekim onlardan meleklerin [insanlardan] üstün olduğu görüşüne varanlar olmuştur ki bu, İbn
عباس رضي الله تعالى عنهما واختيار الزجاج على ما رواه الواحدي في البسيط، ومنهم من فصل فقال: إن الرسل من البشر أفضل مطلقا ثم الرسل من الملائكة على من سواهم من البشر والملائكة ثم عموم الملائكة على عموم البشر وهذا ما عليه أصحاب الإمام أبي حنيفة عليه الرحمة وكثير من الشافعية والأشعرية، ومنهم من عمم تفضيل الكمل من نوع الإنسان نبيا كان أو وليا، ومنهم من فضل الكروبيين من الملائكة مطلقا ثم الرسل من البشر ثم الكمل منهم ثم عموم الملائكة على عموم البشر.
Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'nın mezhebi ve Vâhidî'nin el-Basît'te rivayet ettiğine göre Zeccâc'ın tercihidir. Onlardan tafsilata gidip şöyle diyenler de vardır: İnsanlardan olan peygamberler mutlak olarak en üstündür; sonra meleklerden olan elçiler bunların dışındaki insan ve meleklerden üstündür; sonra meleklerin geneli insanların genelinden üstündür. Bu, İmam Ebû Hanîfe'nin -ona rahmet olsun- ashabının, Şâfiîlerin ve Eş'arîlerin çoğunun benimsediği görüştür. Onlardan peygamber olsun veli olsun insan türünün kâmil fertlerinin üstünlüğünü genel kılanlar da vardır. Onlardan meleklerden Kerrûbiyyûn'u mutlak olarak üstün kılan, sonra insanlardan olan peygamberleri, sonra onların kâmillerini, sonra meleklerin genelini insanların genelinden üstün sayanlar da vardır.
وهذا ما عليه الإمام الرازي وبه يشعر كلام الغزالي في مواضع عديدة في كتبه، ومن هذا يعلم أن إطلاق القول بأن أهل السنة يفضلون البشر على الملك ليس على ما ينبغي، وهذه المسألة ومسألة تفضيل الأئمة ليستا مما يبدع الذاهب إلى أحد طرفيهما على ما في الكشف إذ لا يرجع إلى أصل في الاعتقاد ولا يستند إلى قطعي بعد أن يسلم من الطعن وما يخل بتعظيم في المسألتين لكن المشهور في مسألة تفضيل الأئمة أن القول بخلاف ما استقر عليه رأي أهل السنة ابتداع ومن أنصف قال بما في الكشف فهذر الزمخشري على من خالفه محض جهالة إذا لم يكن بتلك الغاية فكيف وهو قد بلغ فيه من السفاهة غايتها ومن البذاذة نهايتها وسيرى جزاء ذلك.
İmam Râzî'nin benimsediği görüş budur ve Gazzâlî'nin kitaplarındaki pek çok yerdeki sözü de bunu hissettirmektedir. Bundan anlaşılmaktadır ki, Ehl-i Sünnet'in insanı meleğe üstün kıldığını mutlak olarak söylemek doğru değildir. Bu mesele ile imamların üstünlüğü meselesi, el-Keşf'te belirtildiği üzere iki taraftan birine gidenin bidatçılıkla itham edileceği meselelerden değildir; zira inançta bir asla dayanmamakta ve iki meselede de ta'zime halel getiren hususlardan ve ta'ndan salim olduktan sonra kat'î bir delile dayanmamaktadır. Ne var ki imamların üstünlüğü meselesinde meşhur olan, Ehl-i Sünnet'in üzerinde karar kıldığı görüşün aksini söylemenin bidat olduğudur; insaflı olan ise el-Keşf'te söyleneni söyler. Şu hâlde Zemahşerî'nin kendisine muhalif olanlara karşı saçmalaması, o dereceye varmamış olsa bile sırf cehalettir; nitekim o bu konuda küstahlığın zirvesine, bayağılığın son noktasına varmıştır ve bunun cezasını görecektir.
يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ شروع في بيان تفاوت أحوال بني آدم في الآخرة بعد بيان حالهم في الدنيا، ويَوْمَ مفعول به لفعل محذوف أي اذكر يوم ندعو إلخ.
{ يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ } “O gün her insan topluluğunu önderleriyle çağırırız”. Âdemoğullarının dünyadaki hâllerinin beyanından sonra ahiretteki hâllerinin farklılığının beyanına giriştir. { يَوْمَ } mahzuf bir fiilin mef'ûlü bih'idir; yani 'Her insan topluluğunu çağıracağımız günü hatırla...' takdirindedir.
وجوز ابن عطية وغيره أن يكون ظرفا لفعل يدل عليه لا يُظْلَمُونَ ولم يجعل ظرفا له بناء على أن الفاء لا يعمل ما بعدها فيما قبلها ولو ظرفا، وجوز أيضا أن يكون مبتدأ وهو مبني لإضافته إلى غير متمكن والخبر جملة فَمَنْ أُوتِيَ إلخ ويقدر للربط فيها فيه وفيه أن المنقسم إلى متمكن وغير متمكن هو الاسم لا الفعل وما في حيزه هنا فعل مضارع على أن بناء أسماء الظروف المضافة إلى جملة هو أحد ركنيها بناء على مذهب الكوفيين والبصريين لا يجوزون ذلك ومع هذا هو تخريج متكلف.
İbn Atıyye ve başkaları, bunun { لا يُظْلَمُونَ } ifadesinin delalet ettiği bir fiilin zarfı olmasını caiz görmüşlerdir; fâ harfinden sonrasının zarf dahi olsa öncesinde amel edemeyeceği esasına dayanarak bizzat onun zarfı kılmamıştır. Ayrıca onun mübtedâ olup gayrimütemekkin bir kelimeye muzaf kılındığı için mebnî olması, haberin ise { فَمَنْ أُوتِيَ } cümlesi olması ve bağ için orada 'fîhi' (فيه) takdir edilmesi de caiz görülmüştür. Ne var ki mütemekkin ve gayrimütemekkin diye kısımlara ayrılan fiil değil isimdir; buradaki ise muzari fiildir. Kaldı ki cümleye muzaf kılınan zaman zarflarının mebnî oluşu Kûfelilerin mezhebine göredir, Basralılar ise buna cevaz vermezler; bununla birlikte bu zorlama (mütekellef) bir tahrîcdir.
وجوز أيضا كونه ظرفا لفضلناهم قال: وتفضيل البشر على سائر الحيوانات يوم القيامة بيّن وبه قال بعض النحاة إلا أنه قال: فضلناهم بالثواب، وفيه أنه أي تفضيل للبشر ذلك اليوم والكفار منهم أخس من كل شيء إلا أن يقال:
Onun { فَضَّلْناهُمْ } fiilinin zarfı olması da caiz görülmüştür; şöyle demiştir: "Kıyamet gününde insanların diğer hayvanlara üstünlüğü açıktır." Bazı nahivciler de bu görüşü benimsemiş, ancak "Onları sevap ile üstün kıldık" demiştir. Ne var ki buna karşı şöyle denilmiştir: O gün kâfirleri her şeyden daha aşağılık iken insanlar için hangi üstünlük söz konusudur? Meğerki şöyle densin:
يكفي في تفضيل الجنس تفضيل بعض أفراده ألا ترى صحة الرجال أفضل من النساء مع أن من النساء من هي أفضل من بعض الرجال بمراتب، وأيضا إذا أريد التفضيل بالثواب لا يصح إخراج الملائكة لأن جنس البشر يثابون والملائكة ﵈ لا يثابون كما هو مقرر في محله، ثم إنهم يشاركهم في الثواب الجن لأن مؤمنيهم يثابون كما يثاب البشر عند بعض، وقيل إن ثوابهم دون ثوابهم لأنهم لا يرون الله تعالى في الجنة عند من قال: إن الله تعالى يرى فيها فالبشر مفضلون عليهم في الثواب من هذه الجهة، وقيل ظرف يَقْرَؤُنَ أو ما دل عليه، وفيه أنهم لا يقرؤون كتابهم وقت الدعوة. وأجيب بأن المراد بيوم يدعون وقت طويل وهو اليوم الآخر الذي يكون فيه ما يكون ويبقى في جعله ظرفا للمذكور حديث الفاء.
Cinsin üstün kılınmasında fertlerinin bir kısmının üstün kılınması yeterlidir; görmez misin ki kadınlardan bazıları bazı erkeklerden kat kat üstün olduğu hâlde erkeklerin kadınlardan üstün olduğu sözü sahihtir. Ayrıca sevapla üstün kılma kastedildiğinde meleklerin dışarıda bırakılması sahih olmaz; zira yerinde takrir edildiği üzere beşer cinsi sevaba nail olur, melekler aleyhimüsselâm ise sevap almazlar. Sonra sevapta cinler de onlara ortaktır; zira bazılarına göre onların müminleri de tıpkı insanlar gibi sevap alırlar. Cennette Allah Teâlâ'nın görüleceğini söyleyenlere göre cinler cennette Allah Teâlâ'yı göremeyecekleri için onların sevabının insanların sevabından aşağı olduğu ve insanların bu cihetten onlara üstün kılındığı da söylenmiştir. { يَقْرَؤُنَ } fiilinin veya onun delalet ettiği şeyin zarfı olduğu da söylenmiştir; ne var ki onlar kitaplarını çağrılma anında okumazlar. Buna, çağrıldıkları günden maksadın uzun bir vakit olduğu, onun da vuku bulacak şeylerin vuku bulacağı ahiret günü olduğu şeklinde cevap verilmiştir; ancak bunu zikredilen fiilin zarfı kılmada yine fâ harfi meselesi kalmaktadır.
وقال الفراء: هو ظرف لنعيدكم محذوفا، وقيل ظرف ليستجيبون، وقيل هو بدل من يَوْمَ يَدْعُوكُمْ وقيل العامل فيه ما دل عليه قوله سبحانه مَتى هُوَ [الإسراء: ٥١] وهي أقوال في غاية الضعف، وأقرب الأقوال وأقواها ما ذكرناه أولا.
Ferrâ: "O, mahzuf bir 'nu'îdüküm' fiilinin zarfıdır" demiştir. 'Yestecîbûn' fiilinin zarfı olduğu da söylenmiştir; { يَوْمَ يَدْعُوكُمْ } kavlinden bedel olduğu da söylenmiştir; onda amel edenin Allah Teâlâ'nın { مَتى هُوَ } [İsrâ: 51] “O ne zaman?” kavlinin delalet ettiği mana olduğu da söylenmiştir. Bunlar son derece zayıf görüşlerdir; görüşlerin en yakını ve en kuvvetlisi ilk zikrettiğimizdir.
والإمام المقتدى به والمتبع عاقلا كان أو غيره، والجار والمجرور متعلق بندعو أي ندعو كل أناس من بني آدم
*İmâm*, akıl sahibi olsun veya olmasın kendisine uyulan ve peşinden gidilen kimsedir/şeydir. Câr-mecrûr { نَدْعُوا } fiiline müteallıktır; yani Âdemoğullarından her insan topluluğunu çağırırız,
الذين فعلنا بهم في الدنيا ما فعلنا من التكريم وما عطف عليه بمن ائتموا به من نبي أو مقدم في الدين أو كتاب أو دين فيقال: يا أتباع فلان يا أهل دين كذا أو كتاب كذا.
dünyada kendilerine ikram ve ona matuf olan muameleleri yaptığımız kimseleri, peygamber veya dinde önder yahut kitap veya din olsun kendilerine uydukları şeyle [çağırırız]; şöyle denilir: 'Ey filancanın takipçileri! Ey şu dinin veya şu kitabın mensupları!'
وأخرج ابن مردويه عن علي كرّم الله تعالى وجهه قال: قال رسول الله ﷺ في الآية: يدعى كل قوم بإمام زمانهم كتاب ربهم وسنة نبيهم
İbn Merdûye, Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayet hakkında şöyle buyurmuştur: "Her kavim, zamanlarının imamı olan Rablerinin kitabı ve peygamberlerinin sünnetiyle çağrılır"
،
.
وأخرج ابن أبي شيبة وابن المنذر. وغيرهما عن ابن عباس أنه قال: إمام هدى وإمام ضلالة.
İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve başkaları İbn Abbas'tan onun: "Bir hidayet önderi ve bir dalalet önderi" dediğini rivayet etmişlerdir.
وأخرج ابن جرير من طريق العوفي عنه رضي الله تعالى عنه أنه قال: بإمامهم بكتاب أعمالهم فيقال: يا أصحاب كتاب الخير يا أصحاب كتاب الشر وروي ذلك عنه أبي العالية والربيع، والحسن
İbn Cerîr, el-Avfî yoluyla İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan [şöyle] dediğini rivayet etmiştir: "İmamlarıyla yani amel defterleriyle [çağrılırlar]; 'Ey hayır kitabının sahipleri, ey şer kitabının sahipleri!' denilir." Bu görüş Ebu'l-Âliye, Rebî' ve Hasan'dan da rivayet edilmiştir.
، وقرىء «بكتابهم» ولعل وجه كون ذلك إمامهم أنهم متبعون لما يحكم به من جنة أو نار، وقال الضحاك وابن زيد: هو كتابهم الذي نزل عليهم.
"Bi-kitâbihim" (بكتابهم) şeklinde de okunmuştur; amel defterinin onların imamı olmasının veçhi muhtemelen cennet veya cehennem olarak onunla hükmedilen şeye tabi olmalarıdır. Dahhâk ve İbn Zeyd: "O, kendilerine indirilen kitaplarıdır" demiştir.
وأخرج ابن أبي حاتم وابن مردويه والخطيب في تاريخه عن أنس أنه قال: هو نبيهم الذي بعث إليهم.
İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve Hatîb Târîh'inde Enes'ten onun: "O, kendilerine gönderilen peygamberleridir" dediğini rivayet etmişlerdir.
واختار ابن عطية كغيره عموم الإمام لما ذكر في الآثار، وقيل: المراد القوى الحاملة لهم على عقائدهم وأفعالهم كالقوة النظرية والعملية والقوة الغضبية والشهوية سواء كانت الشهوة شهوة النقود أو الضياع أو الجاه والرياسة ولاتباعهم لها دعيت إماما، وهو مع كونه غير مأثور بعيد جدا فلا يقتدى بقائله وإن كان إماما.
İbn Atıyye de başkaları gibi rivayetlerde zikredilen hususların tamamını kapsayacak şekilde imam kelimesinin umumi olduğunu tercih etmiştir. Şöyle de denilmiştir: Maksat, onları inanç ve amellerine sevk eden nazarî ve amelî güç ile gazap ve şehvet gücü gibi kuvvetleridir; bu şehvet ister para, ister mülk, ister makam ve riyaset şehveti olsun, bunlara uydukları için imam diye isimlendirilmiştir. Bu görüş, rivayete dayanmamakla birlikte son derece uzaktır; dolayısıyla söyleyen bir imam dahi olsa ona uyulmaz.
وفي الكشاف أن من بدع التفاسير أن الإمام جمع أم كخف وخفاف وأن الناس يدعون يوم القيامة بأمهاتهم وأن الحكمة في الدعاء بهن دون الآباء رعاية حق عيسى ﵇ وشرف الحسن والحسين ولا يفضح أولاد الزنا، وليت شعري أيهما أبدع أصحة تفسيره أم بهاء حكمته انتهى، وهو مروي عن محمد بن كعب.
el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: Tefsirin bidatlerinden biri de *imâm*ın, *huff* (خف) ve *hıfâf* (خفاف) gibi *ümm* (anne) kelimesinin çoğulu olduğu, insanların kıyamet gününde anneleriyle çağrılacakları, babalarıyla değil de anneleriyle çağrılmasındaki hikmetin ise Îsâ aleyhisselâm'ın hakkını gözetmek, Hasan ile Hüseyin'in şerefini ortaya koymak ve zina çocuklarını rezil etmemek olduğu iddiasıdır. Keşke bilseydim, tefsirinin sıhhati mi yoksa hikmetinin parlaklığı mı daha bidatçedir! [Zemahşerî'nin sözü] bitti. Bu görüş Muhammed b. Kâ'b'dan rivayet edilmiştir.
ووجه عدم قبوله على ما في الكشف، أما أولا فلأن إمام جمع أم غير شائع وإنما المعروف الأمهات.
el-Keşf'te belirtildiğine göre bunun kabul edilmeyişinin gerekçesine gelince: Birincisi, *imâm*ın *ümm*ün çoğulu olması yaygın değildir; bilakis bilinen çoğul *ümmehât*tır (الأمهات).
وأما ثانيا فلأن رعاية حق عيسى ﵇ في امتيازه بالدعاء بالأم فإن خلقه من غير أب كرامة له لا غض منه ليجبر بأن الناس أسوته في انتسابهم إلى الأمهات، وإظهار شرف الحسنين بدون ذلك أتم فإن أباهما خير من أمهما مع أن أهل البيت كحلقة مفرغة، وأما افتضاح أولاد الزنا فلا فضيحة إلا للامهات وهي حاصلة دعي غيرهم بالأمهات أو بالآباء ولا ذنب لهم في ذلك حتى يترتب عليه الافتضاح انتهى، وما ذكر من عدم شيوع الجمع المذكور بين، وأما الطعن في الحكمة فقد تعقب فإن حاصلها إنه لو دعي جميع الناس بآبائهم ودعي عيسى ﵇ بأمه لربما أشعر بنقص فروعي تعظيمه ﵇ ودعي الجميع بالأمهات وكذا روعي تعظيم الحسنين رضي الله تعالى عنهما لما أن في ذلك بيان نسبهما من رسول الله ﷺ ولو نسبا إلى أبيهما كرّم الله تعالى وجهه لم يفهم هذا وإن كان هو هو رضي الله تعالى عنه، وفي ذلك أيضا ستر على الخلق حتى لا يفتضح أولاد الزنا فإنه لو دعي الناس بآبائهم ودعوا هم بأمهاتهم علم أنهم لا نسبة لهم إلى آباء يدعون بهم وفيه تشهير لهم ولو دعوا بآباء لم يعرفوا بهم في الدنيا وإن لم ينسبوا إليهم شرعا كان كذلك، وعلى هذا يسقط ما في الكشف، وعندي أن القائل بذلك لا يكاد يقول به من غير أن يتمسك بخبر لأنه خلاف ما ينساق إلى الأذهان على اختلاف مراتبها ولا تكاد تسلم حكمته عن وهن ولا يصلح العطار ما أفسد الدهر.
İkincisi, Îsâ aleyhisselâm'ın hakkının gözetilmesi anne ile çağrılmada mümtaz kılınmasındadır; zira onun babasız yaratılması onun için bir keramettir, insanların annelerine nispet edilmede ona uymaları suretiyle telafi edilecek bir noksanlık değildir. Haseneyn'in şerefinin ortaya konması ise bu olmaksızın daha tamdır; zira Ehl-i Beyt ucu bucağı olmayan bir halka gibi olmakla birlikte babaları annelerinden daha hayırlıdır. Zina çocuklarının rezil olmasına gelince, rezillik ancak anneler içindir ve başkaları anneleriyle de çağrılsalar babalarıyla da çağrılsalar bu gerçekleşir; bunda onların bir günahı yoktur ki rezil olmaları terettüp etsin. [el-Keşf'ten nakil] bitti. Zikredilen çoğulun yaygın olmadığının belirtilmesi açıktır. Hikmete yöneltilen ta'na gelince, buna karşı şöyle denilmiştir: Hikmetin özü şudur: Eğer bütün insanlar babalarıyla çağrılıp Îsâ aleyhisselâm annesiyle çağrılsaydı, belki bir eksiklik hissettirebilirdi; dolayısıyla onun aleyhisselâm tazimi gözetilmiş ve herkes anneleriyle çağrılmıştır. Aynı şekilde Haseneyn'in radıyallâhu teâlâ anhümâ tazimi de gözetilmiştir; zira bunda onların Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e olan nesebinin beyanı vardır; şayet babalarına kerremallâhu teâlâ vecheh nispet edilselerdi -kendisinin yüce makamı malum olmakla birlikte- bu anlaşılmazdı. Bunda ayrıca zina çocuklarının rezil olmaması için insanlara bir örtü olma gayesi vardır; zira insanlar babalarıyla çağrılıp onlar anneleriyle çağrılsalardı, kendisiyle çağrılacakları bir babaya nispetlerinin olmadığı anlaşılır ve bu onlar için teşhir olurdu; dünyada kendisiyle tanınmadıkları babalarıyla -şer'an onlara nispet edilmeseler bile- çağrılsalardı yine öyle olurdu. Buna göre el-Keşf'teki itiraz düşer. Bana göre bunu söyleyen kimse bir habere tutunmaksızın bunu kolay kolay söylemez; zira bu, dereceleri farklı olsa da zihinlerin ilk anladığı manaya aykırıdır; ne var ki hikmeti de zayıflıktan pek kurtulamamaktadır ve bozulmuş olan şeyi aktar düzeltemez.
ولعل الخبر إن كان ليس بالصحيح ويعارضه ما قدمناه غير بعيد من
Muhtemelen bu haber -eğer varsa- sahih değildir ve daha önce zikrettiğimiz husus buna muarızdır; nitekim
قوله ﷺ: «إنكم تدعون يوم القيامة بأسمائكم وأسماء آبائكم فأحسنوا أسماءكم»
O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem: "Kıyamet gününde siz kendi isimlerinizle ve babalarınızın isimleriyle çağrılacaksınız; şu hâlde isimlerinizi güzel koyun" kavlinden uzak değildir;
والله تعالى أعلم، وما ذكر من تعلق الجار بما عنده هو الظاهر الذي ذهب إليه الجمهور، وجوز أن يكون متعلقا بمحذوف وقع حالا أي مصحوبين بإمامهم، ثم إن الداعي إما الله ﷿ وإما الملك وهو الذي تشعر به الآثار فإسناد الفعل إليه تعالى مجاز.
en doğrusunu Allah Teâlâ bilir. Câr-mecrûrun kendi yanındaki fiile taalluku hakkında zikredilen husus, cumhurun benimsediği zahir görüştür; hâl vaki olan mahzuf bir kelimeye müteallık olması yani 'imamları beraberlerinde olduğu hâlde' manasında olması da caiz görülmüştür. Sonra çağıran ya Allah azze ve celle'dir ya da meleklerdir ki rivayetlerin hissettirdiği de budur; dolayısıyla fiilin Allah Teâlâ'ya isnadı mecazdır.
وقرأ مجاهد «يدعو» بالياء آخر الحروف أي يدعو الله تعالى أو الملك، والحسن في رواية «يدعى» بالبناء للمفعول ورفع كُلَّ على النيابة عن الفاعل، وفي رواية أخرى «يدعوا» بضم الياء وفتح العين بعدها واو ورفع كُلَّ وخرجت على وجهين فإن الظاهر يدعون بإثبات النون التي هي علامة الرفع الأول إن الواو ليست ضمير جمع ولا علامته وإنما هي حرف من نفس الكلمة وكانت ألفا والأصل يدعى كما في القراءة الأخرى وقلبت الألف واوا على لغة من يقول في أفعى وهي الحية أفعو، وهذه اللغة مخصوصة بالوقف على المشهور فيكون قد أجري هنا الوصل مجرى الوقف. ونقل عن سيبويه أن قلب الألف في الآخر واوا لغة مطلقا، والثاني أن الواو ضمير أو علامة كما في يتعاقبون فيكم ملائكة والنون محذوفة كما في
Mücâhid, son harfi yâ (ي) ile "yed'û" (يدعو) şeklinde okumuştur; yani Allah Teâlâ veya melek çağırır. Hasan'dan gelen bir rivayette meçhul sîgasıyla "yüd'â" (يدعى) okunmuş ve { كُلَّ } kelimesi nâib-i fâil olarak merfû kılınmıştır. Diğer bir rivayette ise yâ'nın dammesi, ayın'ın fethi ve ardından gelen vâv ile [yüd'av] okunmuş ve { كُلَّ } kelimesi merfû kılınmıştır. Bunun iki vecihle tahrîci yapılmıştır; zira zahir olan ref alameti olan nûn'un sübutuyla "yed'ûne" olmasıdır: Birincisi, vâv harfi cemi zamiri veya onun alameti değildir; bilakis kelimenin aslından bir harftir ve aslen elif idi; diğer kıraatte olduğu gibi aslı "yüd'â" (يدعى) idi. Yılan demek olan *ef'â*ya (أفعى) *ef'av* (أفعو) diyenlerin lügatine göre elif vâv'a dönüştürülmüştür; bu lügat meşhur olana göre vakf hâline mahsustur, dolayısıyla burada vasl hâli vakf hâli yerine konulmuş olur. Sîbeveyh'ten sondaki elifin vâv'a dönüştürülmesinin mutlak bir lügat olduğu nakledilmiştir. İkincisi, vâv harfi tıpkı 'melekler içinizde nöbetleşe bulunurlar' ifadesinde olduğu gibi bir zamir veya alamettir; nûn ise
قوله ﷺ: «لا تؤمنوا حتى تحابوا وكما تكونوا يولّى عليكم»
bir görüşe göre O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem: "Birbirinizi sevmedikçe iman etmiş olmazsınız ve siz nasıl olursanız öyle idare edilirsiniz" kavlinde olduğu gibi mahzuftur;
في قول، وكذا في قول الشاعر:
şairin şu sözünde olduğu gibi:
أبيت أسرى وتبيتي تدلكي ... وجهك بالعنبر والمسك الذكي
"Ben gece yol alarak gecelerim, sen ise yüzünü amber ve hoş kokulu misk ile ovarak gecelersin."
وكأنها لكونها علامة إعراب عوملت معاملة حركته في إظهارها تارة وتقديرها أخرى، ولا فرق في كونها علامة إعراب بين أن تكون الواو ضميرا وأن تكون علامة جمع على الصحيح، والظاهر أن حذفها في مثل ما ذكر شاذ لا ضرورة وإلا فلا يصح هذا التخريج في الآية، وفي توجيه رفع كُلَّ على هذه القراءة الأقوال في توجيه الرفع في أمثاله وهي مشهورة في كتب النحو فَمَنْ أُوتِيَ يومئذ من أولئك المدعوين كِتابَهُ صحيفة أعمالهم والله سبحانه أعلم بحقيقتها بِيَمِينِهِ إبانة لخطر الكتاب المؤتى وتشريفا لصاحبه وتبشيرا له من أول الأمر بما في مطاويه فَأُولئِكَ إشارة إلى من باعتبار معناه وكأنه أشير بذلك إلى أنهم حزب مجتمعون على شأن جليل، وقيل فيه إشعار بأن قراءتهم لكتبهم على وجه الاجتماع لا على وجه الانفراد كما في حال الإيتاء، وأكثر الأخبار ظاهرة في أن حال القراءة كحال الإيتاء، نعم جاء من حديث عائشة رضي الله تعالى عنها أنه يؤتى العبد كتابه بيمينه فيقرأ سيئاته ويقرأ الناس حسناته ثم يحول الصحيفة فيعول الله تعالى حسناته فيقرؤها الناس فيقولون ما كان لهذا العبد من سيئة.
Sanki nûn, irap alameti olduğu için, kâh açıkça gösterilip kâh takdir edilerek irap harekesi muamelesi görmüştür. Sahih olana göre vâv'ın zamir olmasıyla cemi alameti olması arasında nûn'un irap alameti olması bakımından bir fark yoktur. Zahir olan, zikredilen örneklerde nûn'un hazfedilmesinin zaruret olmaksızın şâz olduğudur; aksi takdirde ayetteki bu tahrîc sahih olmaz. Bu kıraate göre { كُلَّ } kelimesinin merfû kılınmasının tevcîhi hakkında benzerlerindeki ref tevcîhleri geçerlidir ve bunlar nahiv kitaplarında meşhurdur. { فَمَنْ أُوتِيَ } “Kime verilirse” o gün o çağrılanlardan kime verilirse { كِتابَهُ } “kitabı” amel defteri -ki hakikatini Allah Teâlâ en iyi bilir- { بِيَمِينِهِ } “sağından” verilen kitabın büyüklüğünü açıklamak, sahibine şeref vermek ve içinde yazılı olanlarla ilk andan itibaren onu müjdelemek içindir. { فَأُولئِكَ } “işte onlar” manası itibarıyla 'men' (مَن) lafzına işarettir; sanki bununla onların yüce bir gaye etrafında toplanmış bir topluluk olduklarına işaret edilmiştir. Burada kitaplarının verilme anında olduğu gibi münferit olarak değil de toplu bir şekilde okunacağına bir işaret bulunduğu da söylenmiştir. Rivayetlerin çoğu ise okuma hâlinin de tıpkı verilme hâli gibi münferit olduğu yönünde açıktır. Evet, Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ'nın hadisinde şöyle gelmiştir: Kulun kitabı sağına verilir; o kendi kötülüklerini okurken insanlar onun iyiliklerini okurlar. Sonra sahifeyi çevirir, Allah Teâlâ da onun iyiliklerini gösterir; insanlar onu okur ve 'Bu kulun hiçbir kötülüğü yokmuş' derler.
ويحتمل أن يكون كل من يؤتى كتابه بيمينه بعد أن يقرأه منفردا يأتي أصحابه ويقول هاؤُمُ اقْرَؤُا كِتابِيَهْ [الحاقة: ١٩] فيجتمعون عليه ويقرؤونه ويقرؤه هو أيضا معهم تلذذا به لكن لم نجد في ذلك أثرا ومع هذا لا يجدي نفعا فيما أراد القائل، وفي إلحاق اسم الإشارة علامة البعد إشارة إلى رفعة درجات المشار إليهم أي أولئك المختصون بتلك الكرامة التي يشعر بها إيتاء الكتاب باليمين يَقْرَؤُنَ ولو لم يكونوا قارئين في الدنيا كِتابَهُمْ الذي أوتوه باليمين ليذكروا أعمالهم ويقفوا على تفاصيلها فيحاسبوا عليها. وقيل يقرؤونه تبجحا بما سطر فيه من الحسنات المستتبعة لفنون الكرامات، والإظهار في مقام الإضمار لمزيد الاعتناء وَلا يُظْلَمُونَ أي لا ينقصون من أجور أعمالهم المرتسمة في كتبهم بل يؤتونها مضاعفة فَتِيلًا أي قدر فتيل وهو القشر الذي في شق النواة سمي بذلك لأنه على هيئة الشيء المفتول، وقيل هو ما تفتله بين أصابعك من خيط أو وسخ ويضرب به المثل في الشيء الحقير، ثم إن الذي يسرع إلى الذهن أن فاعل الإيتاء الملائكة ﵈ يعطون السعيد بعد أن يدعى كتابه بيمينه فيقرؤه فيحاسب حسابا يسيرا وينقلب إلى أهله مسرورا.
Kitabı sağına verilen herkesin, onu tek başına okuduktan sonra arkadaşlarının yanına gelip { هاؤُمُ اقْرَؤُا كِتابِيَهْ } “Alın, kitabımı okuyun!” [Hâkka: 19] demesi, onların da onun etrafında toplanıp kitabı okumaları ve onun da bundan lezzet alarak onlarla birlikte tekrar okuması muhtemeldir; fakat bu hususta bir rivayet bulamadık. Bununla birlikte bu [ihtimal], bunu söyleyenin maksadına bir fayda sağlamaz. İsmi işarete uzaklık alametinin bitişmesinde, işaret edilenlerin derecelerinin yüksekliğine bir işaret vardır. Yani kitabın sağdan verilmesinin hissettirdiği bu ikrama mazhar olan o kimseler, dünyada okuma yazma bilmeseler bile, amellerini hatırlamak, detaylarına vâkıf olmak ve onlardan hesaba çekilmek üzere sağdan kendilerine verilen { كِتابَهُمْ } “kitaplarını” { يَقْرَؤُنَ } “okurlar”. Çeşitli ikramları beraberinde getiren ve içine yazılmış olan iyiliklerle sevinip övünmek maksadıyla okuyacakları da söylenmiştir. Zamir makamında açık ismin getirilmesi (izhar), daha fazla ehemmiyet vermek içindir. { وَلا يُظْلَمُونَ } “Ve haksızlığa uğratılmazlar” yani kitaplarında yazılı olan amellerinin ecirlerinden hiçbir şey eksiltilmez, aksine kat kat verilir; { فَتِيلًا } “kıl payı kadar bile” yani hurma çekirdeğinin yarığındaki zar olan fetîl kadar bile [haksızlığa uğramazlar]. Bükülmüş bir şey (meftûl) şeklinde olduğu için bu isimle anılmıştır. Parmaklarının arasında büktüğün iplik veya kir olduğu da söylenmiştir ve değersiz şeyler için bununla darbımesel getirilir. Zihne ilk gelen şey, verme fiilinin failinin melekler aleyhimüsselâm olduğudur; çağrıldıktan sonra bahtiyar kimseye kitabını sağına verirler, o da onu okur, kolay bir hesapla hesaba çekilir ve sevinçli olarak ailesine döner.