Binûn

İsrâ Suresi — 8. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فإن تصديق النبي ﵊ إياه مع قوله زعم وتزعم دليل على ما قلنا.

Nitekim Peygamber aleyhisselâm'ın, onun "ze'ame" ve "tez'umu" demesine rağmen onu tasdik etmesi, söylediğimiz hususa bir delildir.

وورد عن النبي ﷺ أنه قال: زعم جبريل ﵇ كذا، وقد أكثر سيبويه وهو إمام العربية في كتابه من قوله:

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den: "Cibrîl aleyhisselâm şöyle ze'ame (söyledi/iddia etti)" buyurduğu da rivayet edilmiştir. Arap dilinin imamı olan Sîbeveyh de kitabında şu sözü çokça kullanmıştır:

زعم الخليل زعم أبو الخطاب يريد بذلك القول المحقق وقد نقل ذلك جماعات من أهل اللغة وغيرهم ونقله أبو عمر الزاهد في شرح الفصيح عن شيخه أبي العباس ثعلب عن العلماء باللغة من الكوفيين والبصريين، وهو مما يتعدى إلى مفعولين وقد حذفا هاهنا أو ما يسد مسدهما جائز والخلاف في حذف أحدهما، والظاهر أن المراد من الموصول كل من عبد من دون الله سبحانه من العقلاء.

"Halîl ze'ame (söyledi)", "Ebü'l-Hattâb ze'ame (söyledi)"; bununla muhakkak/kesin sözü kastetmektedir. Bunu dil ehlinden ve başkalarından topluluklar nakletmiştir; Ebû Ömer ez-Zâhid de Şerhu'l-Fasîh'te hocası Ebü'l-Abbâs Sa'leb'den, o da Kûfeli ve Basralı dil âlimlerinden nakletmiştir. Bu fiil iki mef'ûl alan fiillerdendir; burada her iki mef'ûl veya onların yerine geçen ifade hazfedilmiştir ve bu caizdir, ihtilaf ise sadece birinin hazfedilmesindedir. Zahir olan odur ki, mevsûlden murat Allah Sübhânehu'dan başka tapınılan akıl sahibi varlıkların tamamıdır.

وأخرج عبد الرزاق وابن أبي شيبة والبخاري والنسائي والطبراني وجماعة عن ابن مسعود قال: كان نفر من الإنس يعبدون نفرا من الجن فأسلم النفر من الجن وتمسك الإنسيون بعبادتهم فنزلت هذه الآية، وكان هؤلاء الإنس من العرب كما صرح به في رواية البيهقي وغيره عنه، وفي أخرى التصريح بأنهم من خزاعة، وفي رواية ابن جرير أنه قال:

Abdurrezzâk, İbn Ebî Şeybe, Buhârî, Nesâî, Taberânî ve bir topluluk İbn Mes'ûd'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "İnsanlardan bir grup, cinlerden bir gruba tapıyordu. Derken o cin grubu Müslüman oldu, insanlar ise onlara tapmaya devam ettiler. Bunun üzerine bu ayet indi." Bu insanlar, Beyhakî ve başkalarının ondan naklettiği rivayette açıkça belirtildiği üzere Araplardandı; diğer bir rivayette Huzâa kabilesinden oldukları açıkça belirtilmiştir. İbn Cerîr'in rivayetinde ise onun şöyle dediği nakledilmiştir:

كان قبائل من العرب يعبدون صنفا من الملائكة يقال لهم الجن ويقولون هم بنات الله سبحانه فنزلت الآية. وعن ابن عباس أنها نزلت في الذين أشركوا بالله تعالى فعبدوا عيسى وأمه «عزيرا والشمس والقمر والكواكب وعلى هذا ففي الآية على ما في البحر تغليب العاقل على غيره، ومتى صح أدراج الشمس والقمر والكواكب على سبيل التغليب بناء على أنها ليست من ذوي العلم فليدرج سائر ما عبد الباطل من الأصنام ويرتكب التغليب، وتعقب بأن ما سيأتي قريبا إن شاء الله تعالى من ابتغاء الوسيلة ورجاء الرحمة والخوف من العذاب يؤيد إرادة العقلاء كعيسى وعزير عليهما السلام

"Araplardan bazı kabileler, kendilerine cin denilen meleklerden bir sınıfa tapıyor ve 'Onlar Allah Sübhânehu'nun kızlarıdır' diyorlardı; bunun üzerine bu ayet indi." İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre ise bu ayet, Allah Teâlâ'ya ortak koşup İsa'ya, annesine, Uzeyr'e, güneşe, aya ve yıldızlara tapanlar hakkında inmiştir. Buna göre el-Bahr'da belirtildiği üzere ayette akıl sahibi olanın olmayana tağlîbi (üstün tutulması) söz konusudur. Güneş, ay ve yıldızların ilim sahibi olmadıkları gerekçesiyle tağlîb yoluyla dahil edilmesi sahih olunca, putlardan batıl olarak tapınılan diğer varlıklar da dahil edilmeli ve tağlîb işletilmelidir. Ancak buna şu şekilde itiraz edilmiştir: Allah Teâlâ'nın izniyle az sonra gelecek olan vesile arama, rahmet umma ve azaptan korkma ifadeleri, İsa ve Uzeyr aleyhimesselâm gibi akıl sahiplerinin kastedildiğini teyit etmektedir.

بناء على أن الأصنام لا يعقل منها ذلك، وارتكاب التغليب هناك أيضا خلاف الظاهر جدا، والدعاء كالنداء لكن النداء قد يقال إذا قيل: يا أو أيا أو نحوهما من غير أن يضم إليه الاسم والدعاء لا يكاد يقال إلا إذا كان معه الاسم نحو يا فلان وقد يستعمل كل منهما موضع الآخر، والمراد ادعوهم لكشف الضر الذي هو أولى من جلب النفع وأهم وتوجه القلب إلى من يكشفه أكمل وأتم.

Zira putlardan böyle bir şeyin sadır olması düşünülemez; orada da tağlîbe başvurmak zahire oldukça aykırıdır. Duâ nida gibidir; ancak nida, isme bitişmeksizin sadece 'yâ' veya 'eyâ' vb. denildiğinde de kullanılabilir, duâ ise nida edilenin ismi birlikte bulunmadıkça (örneğin 'Ey filan' gibi) pek kullanılmaz; bazen de her biri diğerinin yerine kullanılabilir. Buradaki murat: 'Fayda sağlamaktan daha öncelikli ve daha mühim olan ve kalbin onu giderecek olana yönelmesinin daha kâmil ve daha tam olduğu zararı gidermeleri için onlara dua edin' demektir.

فَلا يَمْلِكُونَ فلا يستطيعون بأنفسهم كَشَفَ الضُّرَّ عَنْكُمْ كالمرض والفقر والقحط وغيرها وَلا تَحْوِيلًا ولا نقله منكم إلى غيركم ممن لم يعبدهم أو ولا تبديله بنوع آخر ومن لا يملك ذلك لا يستحق العبادة إذ شرط استحقاقها القدرة الكاملة التامة على دفع الضر وجلب النفع ولا تكون كذلك إذا كانت مفاضة من الغير، وكأن المراد من نفي ملكهم ذلك نفي قدرتهم التامة الكاملة عليه وكون قدرة الآلهة الباطلة مفاضة منه تعالى مسلم عند الكفرة لأنهم لا ينكرون أنها مخلوقة لله تعالى بجميع صفاتها وأن الله سبحانه أقوى وأكمل صفة منها، وبهذا يتم الدليل ويحصل الإفحام وإلا فنفي قدرة نحو الجن والملائكة الذين عبدوا من دون الله تعالى مطلقا على كشف الضر مما لا يظهر دليله فإنه إن قيل: هو أنا نرى الكفرة يتضرعون إليهم ولا تحصل لهم الإجابة عورض بأنا نرى أيضا المسلمين يتضرعون إلى الله تعالى ولا تحصل لهم الإجابة، وقد يقال: المراد نفي قدرتهم على ذلك أصلا ويحتج له بدليل الأشعري على استناد جميع الممكنات إليه ﷿ ابتداء.

{ فَلا يَمْلِكُونَ } “güç yetiremezler” bizzat kendileri güç yetiremezler, { كَشَفَ الضُّرَّ عَنْكُمْ } “sizden bir zararı gidermeye” hastalık, fakirlik, kuraklık ve benzeri şeyleri gidermeye, { وَلا تَحْوِيلًا } “ne de onu değiştirmeye” ne de onu sizden alıp onlara tapmayan başkalarına nakletmeye veya başka bir türe çevirmeye güç yetiremezler. Buna güç yetiremeyen ise ibadete layık olamaz; zira ibadete layık olmanın şartı, zararı defetmeye ve faydayı celbetmeye tam ve kâmil bir kudrete sahip olmaktır; bu kudret başkası tarafından verilmiş olduğunda ise böyle olmaz. Sanki onların buna malik olmasının nefyedilmesinden murat, buna tam ve kâmil güçlerinin bulunmadığının nefyedilmesidir. Batıl ilahların gücünün Allah Teâlâ tarafından verilmiş olduğu kâfirlerce de kabul edilen bir husustur; zira onlar bu varlıkların bütün sıfatlarıyla Allah Teâlâ'nın mahlûku olduğunu ve Allah Sübhânehu'nun onlardan daha güçlü ve daha kâmil sıfatlara sahip olduğunu inkâr etmemektedirler. Böylece delil tamamlanır ve muhatap ilzam edilir; aksi takdirde Allah Teâlâ'dan başka kendilerine tapınılan cinlerin ve meleklerin zararı giderme güçlerinin mutlak olarak bulunmadığının nefyedilmesine dair delil açık olmaz. Zira 'Biz kâfirlerin onlara yalvardıklarını ve dualarına icabet edilmediğini görüyoruz' denilirse, buna karşılık 'Biz Müslümanların da Allah Teâlâ'ya yalvardıklarını ve bazen dualarına icabet edilmediğini görüyoruz' diye itiraz edilebilir. Şöyle de denilebilir: Murad, onların buna asla güçlerinin yetmediğinin nefyedilmesidir ve buna, Eş'arî'nin bütün mümkün varlıkların doğrudan Allah azze ve celle'ye dayandığına dair deliliyle istidlal edilir.

وفسر بعضهم الضر هنا بالقحط بناء على ما روي أن المشركين أصابهم قحط شديد أكلوا فيه الكلاب والجيف فاستغاثوا بالنبي ﷺ ليدعو لهم فنزلت، وأنت تعلم أن هذا لا يوجب التخصيص. واستدل بهذه الرواية على أن نفي الاستطاعة مطلقا عن آلهتهم كان إذ ذاك مسلما عندهم وإلا لما تركوها واستغاثوا بالنبي ﷺ ليدعو لهم وفيه نظر فانظر وتدبر.

Bazıları buradaki zararı, müşriklerin köpek ve leş yedikleri şiddetli bir kıtlığa maruz kalıp kendileri için dua etmesi maksadıyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e sığındıkları ve bunun üzerine ayetin indiği rivayetine dayanarak kıtlık ile tefsir etmişlerdir. Bilirsin ki bu durum tahsisi gerektirmez. Bu rivayetten, ilahlarının mutlak olarak güç yetiremeyeceği hususunun o vakit müşriklerce de kabul edildiğine istidlal edilmiştir; aksi halde onları bırakıp kendilerine dua etmesi için Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e sığınmazlardı. Fakat bunda tutarsızlık vardır, iyi düşün ve tefekkür et.

أُولئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ أي أولئك الآلهة الذين يدعونهم ويسمونهم آلهة أو يدعونهم وينادونهم لكشف الضر عنهم يَبْتَغُونَ يطلبون باجتهاد لأنفسهم إِلى رَبِّهِمُ ومالك أمرهم الْوَسِيلَةَ القربة بالطاعة والعبادة فضمير يدعون للمشركين وضمير يَبْتَغُونَ للمشار إليهم، وقال ابن فورك: الضمير أن للمشار إليهم والمراد بهم الأنبياء الذين عبدوا من دون الله تعالى، ومفعول يَدْعُونَ محذوف أي يدعون الناس إلى الحق أو يدعون الله سبحانه ويتضرعون إليه جل وعلا، وعلى هذا لا يتعين كون المراد بهم الأنبياء ﵈ كما لا يخفى وهو كما ترى.

{ أُولئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ } “O yalvarıp durdukları kimseler var ya” yani onların dua ettikleri ve ilah diye isimlendirdikleri yahut kendilerinden zararı gidersinler diye yalvarıp çağırdıkları o ilahlar, { يَبْتَغُونَ } “ararlar” kendileri için gayretle ararlar, { إِلى رَبِّهِمُ } “Rablerine” ve işlerinin malikine, { الْوَسِيلَةَ } “vesileyi” itaat ve ibadetle yakınlığı ararlar. Dolayısıyla { يَدْعُونَ } fiilindeki zamir müşriklere, { يَبْتَغُونَ } fiilindeki zamir ise işaret edilen [varlıklara] aittir. İbn Fûrek şöyle demiştir: 'Her iki zamir de işaret edilenlere aittir; onlardan murat ise Allah Teâlâ'dan başka kendilerine tapınılan peygamberlerdir. { يَدْعُونَ } fiilinin mef'ûlü hazfedilmiştir; yani insanları hakka çağırırlar yahut Allah Sübhânehu'ya dua eder, O Cel ve Alâ'ya yalvarırlar demektir.' Buna göre gizli kalmayacağı üzere onlardan muradın sadece peygamberler aleyhimüsselâm olması gerekmez; durum gördüğün gibidir.

وقرأ ابن مسعود وقتادة «تدعون» بالتاء ثالثة الحروف وقرأ زيد بن علي رضي الله تعالى عنهما «يدعون» بالياء آخر الحروف مبنيا للمفعول، وقرأ ابن مسعود رضي الله تعالى عنه «إلى ربك» بكاف الخطاب، واسم الإشارة مبتدأ والموصول أو بيان والخبر جملة يَبْتَغُونَ أو الموصول هو الخبر ويبتغون حال أو بدل من الصلة، وقوله تعالى:

İbn Mes'ûd ve Katâde üçüncü harfi tâ ile «ted'ûne» şeklinde okumuşlardır. Zeyd b. Ali radıyallâhu anhümâ ise son harfi yâ ile meçhul olarak «yud'avne» okumuştur. İbn Mes'ûd radıyallâhu anh ise hitap kâfı ile «ilâ rabbike» şeklinde okumuştur. İşaret ismi mübteda (özne), mevsûl sıla veya beyandır; haber ise { يَبْتَغُونَ } cümlesidir; yahut mevsûl haberdir, { يَبْتَغُونَ } ise haldir veya sıladan bedeldir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğuna gelince:

أَيُّهُمْ أَقْرَبُ فيه وجوه من الإعراب فالزمخشري ذكر وجهين، الأول كون أي موصولة بدلا من ضمير يَبْتَغُونَ بدل بعض من كل وهي إما معربة أو مبنية على اختلاف الرأيين أي أولئك المعبودون يطلب من هو أقرب منهم الوسيلة إلى الله تعالى بطاعته فكيف بالأبعد وليس فيه إلا حذف صدر الصلة والتقدير أيهم هو أقرب وهو مما لا بأس، ولا ينافي ذلك جمع يَرْجُونَ ويَخافُونَ فيما بعد لعدم اختصاص ما ذكر بالأقرب أو لكون الأقرب متعددا، والثاني كون أي استفهامية وهي مبتدأ وأَقْرَبُ خبرها والجملة في محل نصب بيبتغون وضمن معنى يحرصون فكأنه قيل يحرصون أيهم يكون أقرب إلى الله تعالى وذلك بالطاعة وازدياد الخير والصلاح، قيل واعتبر التضمين ليصح التعليق فإنه مختص بأفعال القلوب خلافا ليونس

{ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ } “hangisi daha yakın diye” ifadesinde çeşitli irap vecihleri vardır: Zemahşerî iki vecih zikretmiştir: Birincisi, { أَيُّ } lafzının mevsûl olup { يَبْتَغُونَ } fiilindeki zamirden ba'z-ı kül bedeli (bütünden parça bedeli) olmasıdır; iki farklı görüşe göre mureb veya mebnîdir; yani o tapınılanlar içinde Allah Teâlâ'ya daha yakın olan kimse O'na itaatle vesile ararsa, daha uzak olan nasıl aramasın? Burada sılanın başının hazfedilmesinden başka bir durum yoktur ve takdiri: 'eyyühüm hüve akrabu' şeklindedir ki bunda bir sakınca yoktur. Bu durum, daha sonra gelen { يَرْجُونَ } ve { يَخافُونَ } fiillerinin çoğul olmasıyla çelişmez; zira zikredilen husus sadece en yakın olana mahsus değildir yahut en yakın olan birden fazladır. İkincisi, { أَيُّ } lafzının istifhâmiyye (soru edatı) olup mübteda, { أَقْرَبُ } kelimesinin onun haberi olmasıdır; cümle ise { يَبْتَغُونَ } fiiliyle nasb mahallindedir ve bu fiile 'yahrisûne' (hırs gösterirler/çabalarlar) manası tazmin edilmiştir. Sanki şöyle denilmiştir: 'Hangisinin Allah Teâlâ'ya daha yakın olacağı konusunda hırs gösterirler'; bu da itaat, hayır ve salahı artırmakla olur. Denildi ki: Ta'likin sahih olması için tazmin dikkate alınmıştır; zira ta'lik, Yûnus'un hilafına kalp fiillerine mahsustur.

وقال الطيبي: لا بد من تقدير حرف الجر لأن حرص تتعدى بعلى كقوله تعالى: إِنْ تَحْرِصْ عَلى هُداهُمْ [النحل: ٣٧] ولا بد من تأويل الإنشاء بأن يقال يحرصون على ما يقال فيه أيهم أقرب إلى الله تعالى بسببه من الطاعة، ويتعلق حينئذ قوله تعالى: إِلى رَبِّهِمُ بأقرب وهو كما ترى.

Tîbî şöyle demiştir: Harf-i cerrin takdir edilmesi kaçınılmazdır; zira حرص fiili, Allah Teâlâ'nın: { إِنْ تَحْرِصْ عَلى هُداهُمْ } [en-Nahl: 37] buyruğunda olduğu gibi على ile geçişli olur. Ayrıca inşânın tevil edilmesi ve şöyle denilmesi gerekir: 'Hangisinin onun sebebiyle itaatten ötürü Allah Teâlâ'ya daha yakın olduğu söylenen şeye hırs gösterirler.' Bu takdirde Allah Teâlâ'nın: { إِلى رَبِّهِمُ } buyruğu { أَقْرَبُ } kelimesine taalluk eder; bu da gördüğün gibidir.

وقال صاحب الكشف في تحقيق هذا الوجه: إن المطالب إذا كانت مشتركة اقتضت التسارع إليها في العادة وهو نفس الحرص أو ما لا ينفك عنه فناسب أن يضمن الابتغاء معنى الحرص لا سيما وبعده استفهام لا يحسن موقعه دون تضمينه لأن قولك أيهم أقرب إلى فلان بكذا سؤال عن مميز أحدهم عن الباقين بما يتقرب به زيادة فضيلة مع الاستواء في أصل التقرب فإذا ورد استئنافا بعد فعل صالح لأن يكون معلوله وجب تقديره ذلك لأنك إذا قلت هؤلاء يحرصون على الهدى كان كلاما جاريا على الظاهر وإذا قلت هؤلاء يحرصون أيهم يكون أهدى أفاد أن حرصهم ذلك على الهدى مع مغالبة بعضهم بعضا فيه فيكون أتم في وصفهم بالحرص عليه.

el-Keşf sahibi bu vechin tahkikinde şöyle demiştir: 'Maksatlar ortak olduğunda âdete göre onlara doğru yarışmayı iktiza eder; bu da hırsın bizzat kendisidir yahut ondan ayrılmayan bir durumdur. Dolayısıyla ibtiğâ (arama) kelimesine hırs manasının tazmin edilmesi uygun düşmüştür; hele de ardından, tazmin olmaksızın yeri uygun düşmeyecek bir istifham geldiği zaman. Çünkü senin: 'Falanca şey ile filancaya hangisi daha yakındır?' demen, yakınlaşmanın aslında eşit olmakla birlikte, fazlalık bir fazilet ile yakınlaşma hususunda birinin diğerlerinden ayırt edici vasfını sormaktır. Dolayısıyla bu ifade, kendi illetli sonucu olmaya elverişli bir fiilden sonra istînâf (başlangıç cümlesi) olarak geldiğinde bu şekilde takdir edilmesi vacip olur. Zira sen: 'Bunlar hidayete hırs gösterirler' dersen zahire göre yürüyen bir kelâm olur; 'Bunlar hangisi daha hidayette olacak diye hırs gösterirler' dersen, bu hırsın hidayet üzere olmakla birlikte bu hususta birbirleriyle yarışarak gerçekleştiğini ifade eder; böylece onların hırs ile nitelenmesi daha kâmil olur.

ووجه الإفادة أنه تعقيبه على وجه التعليل وكأن كل واحد يسأل نفسه أهو أهدى أم غيره أي هو أشد حرصا عليه أم غيره إذ لا معنى لهذا السؤال عن النفس إلا الحث وتعرف أن ثمت تقصيرا في ذلك أو لا، وعلى هذا لو قلت يحرصون على الهدى أيكم يكون أهدى عد مستهجنا لأن الاستئناف سد مسد صلته كما في أمرته فقام ولو شاء ربك لآمن وود لو أنه أحسن وكم وكم، فعلى هذا الطلب واقع على الوسيلة وهي الطاعة والحرص على الأقربية بها والازدياد منها ولا يمكن أن يستغني عن يحرصون بإجراء أَيُّهُمْ أَقْرَبُ مجرى التعليل ليبتغون على ما أشير إليه لأن أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لا يصلح جوابا فارقا بين الطالبين وغيرهم إنما هو فارق بين الطالبين أعني المتقربين بعضهم مع بعض وهو يناسب الحرص والشغف ولأن صلة الطلب أعني الوسيلة مذكورة وقد عرفت أن الاستئناف مغن عن ذلك والجمع مستهجن اه.

İfade ettiği mananın yönü şudur: Bu ifade talil (gerekçelendirme) suretinde ardından gelmiştir; sanki her biri kendi nefsine: 'Ben mi daha hidayetteyim yoksa başkası mı? Yani ben mi ona karşı daha çok hırs gösteriyorum yoksa başkası mı?' diye sormaktadır. Zira nefse yöneltilen bu sorunun, teşvik etmekten ve o hususta bir kusur bulunup bulunmadığını bilmekten başka bir manası yoktur. Buna göre sen: 'Hanginiz daha hidayette olacak diye hidayete hırs gösteriyorlar' desen bu çirkin sayılır; zira istînâf, tıpkı 'ona emrettim de kalktı', 'Rabbin dileseydi inanırdı', 'keşke iyilik etseydi' ve benzeri pek çok misalde olduğu gibi sılasının yerine geçmiştir. Buna göre talep (isteme), vesileye yani itaate, onunla daha yakın olmaya ve onu artırmaya yöneliktir. İşaret edildiği üzere { أَيُّهُمْ أَقْرَبُ } cümlesini { يَبْتَغُونَ } fiilinin talili kılarak 'yahrisûne' fiilinden müstağni olmak mümkün değildir; çünkü { أَيُّهُمْ أَقْرَبُ } ifadesi talep edenlerle etmeyenleri ayıran bir cevap olmaya elverişli değildir; o sadece talep edenlerin, yani yakınlaşmaya çalışanların birbirleri arasındaki farkı gösterir ve bu da hırs ile tutkuya uygundur. Ayrıca talebin sılası, yani vesile zikredilmiştir; bilindiği üzere istînâf bundan müstağni kılar ve ikisini cem etmek çirkin sayılır.' [Alıntı sonu].

ولعمري لم يبق في القوس منزعا في تحقيقه لكن الوجه مع هذا متكلف، وجوز الحوفي والزجاج أن يكون أَيُّهُمْ أَقْرَبُ مبتدأ وخبر الجملة في محل نصب بينظرون أي يفكرون، والمعنى ينظرون أيهم أقرب فيتوسلون به وكأن المراد يتوسلون بدعائه وإلا ففي التوسل بالذوات ما فيه. وتعقب ذلك في البحر بأن في إضمار الفعل المعلق نظرا ومع ذا هو وجه غير ظاهر، وجوز أبو البقاء كون أَيُّهُمْ أَقْرَبُ جملة استفهامية في موضع نصب بيدعون وكون أي موصولة بدلا من ضمير يَدْعُونَ وتعقب الأول بأن فيه تعليق ما ليس بفعل قلبي والجمهور على منعه، وأما الثاني فقال أبو حيان: فيه الفصل بين الصلة ومعمولها بالجملة الحالية لكنه لا يضر لأنها معمولة للصلة، وأنت إذا نظرت في المعنى على هذا لم ترض أن تحمل الآية عليه، وقوله تعالى: وَيَرْجُونَ عطف على يبتغون أي يبتغون القربة بالعبادة ويتوقعون رَحْمَتَهُ تعالى وَيَخافُونَ عَذابَهُ كدأب سائر العباد فأين هم من ملك كشف الضر فضلا عن كونهم آلهة إِنَّ عَذابَ رَبِّكَ كانَ مَحْذُوراً حقيقا بأن يحذره ويحترز عنه كل أحد من الملائكة والرسل ﵈ وغيرهم، والجملة تعليل لقوله سبحانه: وَيَخافُونَ عَذابَهُ وفي تخصيصه بالتعليل زيادة تحذير للكفرة من العذاب، وتقديم الرجاء على الخوف لما أن متعلقه أسبق من متعلقه

Ömrüme yemin olsun ki, onun tahkikinde yayda çekilecek ok bırakmamıştır; ne var ki bu vecih buna rağmen tekellüflüdür (zorlamadır). Havfî ve Zeccâc, { أَيُّهُمْ أَقْرَبُ } ifadesinin mübteda ve haber olup cümlenin 'yanzurûne' (yani düşünürler) takdiriyle nasb mahallinde olmasını caiz görmüşlerdir. Mana: 'Hangisi daha yakındır diye bakarlar da onunla tevessül ederler' şeklindedir; sanki murat, onun duasıyla tevessül etmeleridir, aksi takdirde bizzat zatlarla tevessül etme hususunda bilinen tartışmalar vardır. el-Bahr'da bu görüşe, muallak fiilin gizlenmesinde tutarsızlık bulunduğu ve bununla birlikte zahir olmayan bir vecih olduğu belirtilerek itiraz edilmiştir. Ebü'l-Bekâ ise { أَيُّهُمْ أَقْرَبُ } cümlesinin { يَدْعُونَ } fiiliyle nasb mahallinde bir istifham cümlesi olmasını ve { أَيُّ } lafzının mevsûl olup { يَدْعُونَ } fiilindeki zamirden bedel olmasını caiz görmüştür. Birinciye, kalp fiili olmayan bir fiilin ta'lik edilmesinin söz konusu olduğu ve cumhurun bunu menetmesi gerekçesiyle itiraz edilmiştir. İkincisine gelince, Ebû Hayyân şöyle demiştir: 'Bunda sıla ile mamulü arasına hal cümlesinin girmesi söz konusudur; ancak hal cümlesi sılanın mamulü olduğu için bir zararı yoktur.' Sen bu veçhe göre manaya baktığında ayetin buna hamledilmesine razı olmazsın. Allah Teâlâ'nın: { وَيَرْجُونَ } buyruğu { يَبْتَغُونَ } fiiline matuftur; yani ibadetle yakınlık ararlar ve O Teâlâ'nın, { رَحْمَتَهُ } “rahmetini umarlar”, { وَيَخافُونَ عَذابَهُ } “azabından da korkarlar”; tıpkı diğer bütün kulların âdeti olduğu gibi. O halde nerede kaldı onların zararı gidermeye güç yetirmeleri, nerede kaldı ilah olmaları! { إِنَّ عَذابَ رَبِّكَ كانَ مَحْذُوراً } “Çünkü Rabbinin azabı cidden sakınılacak bir azaptır” melekler, peygamberler aleyhimüsselâm ve diğer herkes tarafından sakınılmaya ve çekinilmeye layıktır. Bu cümle, O Sübhânehu'nun: { وَيَخافُونَ عَذابَهُ } buyruğunun gerekçesidir; gerekçelendirmenin buna tahsis edilmesinde kâfirlere azaba dair ilave bir korkutma vardır. Ummanın korkudan önce zikredilmesi ise, onun taalluk ettiği hususun [rahmetin], diğerinin taalluk ettiği husustan [gazaptan] önce olmasındandır.

ففي الحديث القدسي «سبقت رحمتي غضبي»

Nitekim kudsî hadiste: "Rahmetim gazabımı geçmiştir" buyrulmuştur.

وفي اتحاد أسلوبي الجملتين إيماء إلى تساوي رجاء أولئك الطالبين للوسيلة إليه تعالى بالطاعة والعبادة وخوفهم، وقد ذكر العلماء أنه ينبغي للمؤمن ذلك ما لم يحضره الموت فإذا حضره الموت ينبغي أن يغلّب رجاءه على خوفه، وفي الآية دليل على أن رجاء الرحمة وخوف العذاب مما لا يخل بكمال العابد، وشاع عن بعض العابدين أنه قال: لست أعبد الله تعالى رجاء جنته ولا خوفا من ناره والناس بين قادح لمن يقول ذلك ومادح، والحق التفصيل وهو أن من قاله إظهارا للاستغناء

İki cümlenin üslubunun aynı olmasında, O Teâlâ'ya itaat ve ibadetle vesile arayan o kimselerin korku ve ümitlerinin birbirine denk olduğuna bir işaret vardır. Âlimler, ölüm döşeğine gelmedikçe müminin böyle olması gerektiğini, ölüm yaklaştığında ise ümidini korkusuna galip kılması icap ettiğini belirtmişlerdir. Ayette, rahmet ummanın ve azaptan korkmanın kulun kemaline halel getirmeyeceğine delil vardır. Bazı âbidlerden: 'Ben Allah Teâlâ'ya cennetini umarak veya cehenneminden korkarak ibadet etmiyorum' dediği meşhur olmuştur; insanlar ise bunu söyleyeni yerenler ve övenler olarak ikiye ayrılmıştır. Hak olan tafsilattır: Bunu Allah Teâlâ'nın lütfuna ve rahmetine karşı

عن فضل الله تعالى ورحمته فهو مخطئ كافر، ومن قاله لاعتقاد أن الله ﷿ أهل للعبادة لذاته حتى لو لم يكن هناك جنة ولا نار لكان أهلا لأن يعبد فهو محقق عارف كما لا يخفى.

ihtiyaçsızlık göstermek amacıyla söyleyen kimse hatalıdır, kâfirdir. Bunu, cennet ve cehennem olmasa bile Allah azze ve celle'nin bizzat zatı için ibadete layık olduğuna inandığından dolayı söyleyen kimse ise gizli kalmayacağı üzere hakikate ermiş bir âriftir.

وَإِنْ مِنْ قَرْيَةٍ الظاهر العموم لأن إن نافية ومن زائدة لاستغراق الجنس أي وما من قرية من القرى إِلَّا نَحْنُ مُهْلِكُوها قَبْلَ يَوْمِ الْقِيامَةِ بإماتة أهلها حتف أنوفهم أَوْ مُعَذِّبُوها عَذاباً شَدِيداً بالقتل وأنواع البلاء، وروي هذا عن مقاتل وهو ظاهر ما روي عن مجاهد وإليه ذهب الجبائي وجماعة، وروي عن الأول أنه قال: الهلاك للصالحة والعذاب للطالحة، وقال أيضا: وجدت في كتاب الضحاك بن مزاحم في تفسيرها أما مكة فتخربها الحبشة وتهلك المدينة بالجوع والبصرة بالغرق والكوفة بالترك والجبال بالصواعق والرواجف، وأما خراسان فهلاكها ضروب ثم ذكر بلدا بلدا.

{ وَإِنْ مِنْ قَرْيَةٍ } “Hiçbir memleket yoktur ki” zahir olan umumdur; zira { إِنْ } nefyedici, { مِنْ } ise cinsin tamamını kapsamak (istiğrâk) için zâiddir; yani hiçbir memleket yoktur ki, { إِلَّا نَحْنُ مُهْلِكُوها قَبْلَ يَوْمِ الْقِيامَةِ } “kıyamet gününden önce biz onu helak edecek olmayalım” halkını ecelleriyle öldürmek suretiyle; { أَوْ مُعَذِّبُوها عَذاباً شَدِيداً } “yahut şiddetli bir azap ile cezalandıracak olmayalım” öldürülmek ve çeşitli belalar suretiyle. Bu görüş Mukâtil'den rivayet edilmiştir; Mücâhid'den nakledilenin zahiri de budur ve Cübbâî ile bir topluluk da bu görüşe meyletmiştir. Birincisinden rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: 'Helak salih olanlar içindir, azap ise günahkâr olanlar içindir.' Yine o şöyle demiştir: 'Dahhâk b. Müzâhim'in kitabında bunun tefsirinde şunu buldum: Mekke'yi Habeşliler harap edecek; Medine açlıkla, Basra boğulmayla, Kûfe Türklerle, dağlar yıldırımlarla ve sarsıntılarla helak olacak. Horasan'a gelince, onun helaki çeşit çeşit olacaktır.' Sonra belde belde zikretti.

وروي عن وهب بن منبه أن الجزيرة آمنة من الخراب حتى تخرب أرمينية وأرمينية آمنة حتى تخرب مصر ومصر آمنة حتى تخرب الكوفة ولا تكون الملحمة الكبرى حتى تخرب الكوفة فإذا كانت الملحمة الكبرى فتحت قسطنطينية على يد رجل من بني هاشم وخراب الأندلس من قبل الزنج وخراب إفريقية من قبل الأندلس وخراب مصر من انقطاع النيل واختلاف الجيوش فيها وخراب العراق من الجوع وخراب الكوفة من قبل عدو يحصرهم ويمنعهم الشرب من الفرات وخراب البصرة من قبل العراق وخراب الأبلة من عدو يحصرهم برا وبحرا وخرابا الري من الديلم وخراب خراسان من قبل النبت وخراب النبت من قبل الصين وخراب الهند واليمن من قبل الجراد والسلطان وخراب مكة من الحبشة وخراب المدينة من قبل الجوع،

Vehb b. Münebbih'ten şöyle rivayet edilmiştir: 'Cezîre, Ermeniyye harap oluncaya kadar harabiyetten emindir. Ermeniyye, Mısır harap oluncaya kadar emindir. Mısır, Kûfe harap oluncaya kadar emindir. Kûfe harap olmadıkça Melhame-i Kübrâ (büyük savaş) kopmaz. Melhame-i Kübrâ koptuğunda Hâşimoğullarından bir adamın eliyle Kostantiniyye fethedilir. Endülüs'ün harabı Zenciler tarafından, İfrîkıye'nin harabı Endülüs tarafından, Mısır'ın harabı Nil'in kesilmesi ve içindeki orduların ihtilafı sebebiyle, Irak'ın harabı açlıktan, Kûfe'nin harabı onları kuşatıp Fırat'tan su içmelerine engel olan bir düşman tarafından, Basra'nın harabı Irak cihetinden, Übülle'nin harabı onları karadan ve denizden kuşatan bir düşman tarafından, Rey'in harabı Deylemliler tarafından, Horasan'ın harabı Nebt cihetinden, Nebt'in harabı Çin tarafından, Hindistan ve Yemen'in harabı çekirgeler ve sultan tarafından, Mekke'nin harabı Habeşliler tarafından, Medine'nin harabı ise açlık tarafındandır.'

وعن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه أن النبي ﷺ قال: «آخر قرية من قرى الإسلام خرابا المدينة»

Ebû Hureyre radıyallâhu Teâlâ anh'tan rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "İslam beldelerinden en son harap olacak olanı Medine'dir."

كذا نقله العلامة أبو السعود وما في كتاب الضحاك وكذا ما روي عن وهب لا يكاد يعول عليه، وما روي عن أبي هريرة مقبول وقد رواه عنه بهذا اللفظ النسائي ورواه أيضا الترمذي بنحوه وقال حسن غريب

Allâme Ebüssuûd bunu böyle nakletmiştir. Dahhâk'ın kitabında bulunanlara ve Vehb'den rivayet edilenlere pek itimat edilmez. Ebû Hureyre'den rivayet edilen ise makbuldür; Nesâî bunu ondan bu lafızla rivayet etmiş, Tirmizî de benzer şekilde rivayet edip 'hasen garîb' demiştir.

ورواه أبو حيان بلفظ «آخر قرية في الإسلام خرابا المدينة»

Ebû Hayyân ise bunu: "İslam'da harabiyeti en son olacak memleket Medine'dir" lafzıyla rivayet etmiştir.

وفي البحور الزاخرة أن سبب خرابها أن بعض أهلها يخرجون مع المهدي إلى الجهاد ثم ترجف بمنافقيها وترميهم إلى الدجال ويهاجر بعض المخلصين إلى بيت المقدس عند إمامهم، ومن بقي منهم تقبض الريح الطيبة روحه فتبقى خاوية، ويأبى كونها سبب خرابها الجوع حسبما سمعت عن الضحاك وابن منبه ظاهر ما

el-Buhûrü'z-Zâhire'de belirtildiğine göre Medine'nin harabiyetinin sebebi şudur: Halkından bir kısmı Mehdî ile birlikte cihada çıkar; sonra Medine münafıklarını sarsıp onları Deccâl'e fırlatır; ihlaslı kimselerden bir kısmı da imamlarının yanında bulunmak üzere Beytülmakdis'e hicret eder; geride kalanların ruhunu ise güzel bir rüzgâr kabzeder ve böylece Medine bomboş kalır. Dahhâk ve İbn Münebbih'ten işittiğin üzere harabiyetinin sebebinin açlık olmasına,

أخرجه الشيخان «لتتركن المدينة على خير ما كانت مذللة ثمارها لا يغشاها إلا العوافي الطير والسباع وآخر من يحشر راعيان من مزينة» الحديث.

iki şeyhin (Buhârî ve Müslim) rivayet ettiği şu hadisin zahiri engeldir: "Medine'yi en güzel halinde bırakacaksınız; meyveleri devşirilmiş olacak, oraya sadece av peşindeki kuşlar ve yırtıcı hayvanlar uğrayacak. En son haşrolunacak kimseler ise Müzeyne kabilesinden iki çobandır..."

وأخرج الإمام أحمد بسند رجاله ثقات «المدينة يتركها أهلها وهي مرطبة قالوا: فمن يأكلها؟ قال: السباع والعوافي»

İmam Ahmed ravileri güvenilir bir senetle rivayet etmiştir: "Medine'yi halkı yemyeşil, meyveli halde terk eder. 'Onu kim yer?' dediler. 'Yırtıcı hayvanlar ve kuşlar' buyurdu."

وما ذكر من أن مكة تخربها الحبشة ثابت

Mekke'yi Habeşlilerin harap edeceğine dair zikredilen husus ise sabittir;

في الصحيحين وغيرهما لكن بلفظ «يخرب الكعبة ذو السويقتين من الحبشة»

Sahîhayn ve diğerlerinde sabittir; ancak şu lafızladır: "Kâbe'yi Habeşli ince bacaklı (zü's-suveykateyn) bir adam tahrip edecektir."

وفي حديث حذيفة مرفوعا «كأني أنظر إلى حبشي أحمر الساقين أزرق العينين أفطس الأنف كبير البطن وقد صف قدميه على الكعبة هو وأصحاب له ينقضونها حجرا حجرا ويتداولونها بينهم حتى يطرحوها في البحر»

Huzeyfe'nin merfû hadisinde ise şöyle geçmektedir: "Sanki ben, Kâbe'nin üzerinde ayaklarını basmış, kırmızı bacaklı, mavi gözlü, basık burunlu, koca karınlı Habeşli bir adamı ve arkadaşlarını görüyor gibiyim; onu taş taş söküyorlar, aralarında elden ele geçirip denize atıyorlar."

وفي حديث أحمد عن أبي هريرة أنه تجيء الحبشة فيخربونه أي البيت خرابا لا يعمر بعده أبدا

Ahmed'in Ebû Hureyre'den rivayet ettiği hadiste ise Habeşlilerin gelip onu -yani Beyt'i- bir daha asla imar edilmeyecek şekilde harap edecekleri belirtilmektedir.

، نعم اختلف في أنه متى يكون ذلك؟ فقيل: زمن عيسى ﵇، وقيل حين لا يبقى على الأرض من يقول الله وهو آخر الآيات، ومال إلى ذلك السفاريني، وظاهر ما تقدم في المدينة من الأخبار بأنها آخر قرى الإسلام خرابا يقتضي أن خراب مكة قبلها والله تعالى أعلم.

Evet, bunun ne zaman gerçekleşeceği konusunda ihtilaf edilmiştir: İsa aleyhisselâm zamanında olacağı söylenmiştir; yeryüzünde 'Allah' diyen kimse kalmadığı ve bunun en son alamet olduğu vakit gerçekleşeceği de söylenmiştir. Seffârînî bu görüşe meyletmiştir. Medine hakkında daha önce geçen ve onun İslam beldelerinden en son harap olacak olanı olduğunu bildiren haberlerin zahiri, Mekke'nin harabiyetinin ondan önce olmasını iktiza eder; en doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

وما ذكر في خبر ابن منبه من أن مصر آمنة حتى تخرب الكوفة إن صح يقتضي أن الكوفة تعمر ثم تخرب وإلا فهي قد خربت منذ مئات من السنين وبقيت إلى الآن خرابا، ومصر آمنة عامرة على أحسن حال اليوم وبعمارتها حسبما يقتضيه الخبر جاءت آثار عديدة كما لا يخفى على من طالع الكتب المؤلفة في أمارات الساعة وأخبار المهدي

İbn Münebbih'in haberinde geçen 'Mısır, Kûfe harap oluncaya kadar emindir' sözü eğer sahih ise, Kûfe'nin tekrar imar edilip sonra harap olmasını iktiza eder; aksi takdirde Kûfe yüzlerce yıl önce harap olmuş ve bugüne kadar harabe olarak kalmıştır. Mısır ise bugün gayet mamur ve en güzel halindedir. Kıyamet alametleri, Mehdî

والسفياني إلا أن في أكثرها للمنقر مقالا. وزعم البوني وإضرابه أنها تعمر في أواخر القرن الثالث عشر وقد أخذوا ذلك من كلام الشيخ محيي الدين قدس سره، وأنت تعلم أنه أشبه شيء بالهندية ولا يكاد يعد من اللغة العربية، وما ذكر من أن خراب العراق من الجوع يعم بغداد فإنها قاعدته.

ve Süfyânî haberleri hakkında yazılan kitapları mütalaa eden kimseye gizli kalmayacağı üzere, bu haberin gerektirdiği şekilde oranın imarına dair pek çok rivayet gelmiştir; ne var ki bunların çoğunda tenkitçiler için söz söyleme payı vardır. Bûnî ve benzerleri onun on üçüncü asrın sonlarında imar edileceğini iddia etmişlerdir; bunu da Şeyh Muhyiddîn'in -kuddise sirruh- sözünden almışlardır. Bilirsin ki bu söz Hintçeye pek benzemekte ve neredeyse Arap dilinden sayılmamaktadır. Irak'ın harabiyetinin açlıktan olacağına dair zikredilen husus Bağdat'ı da içine alır; zira Bağdat oranın merkezidir.

وقال القاضي عياض في الشفاء:

Kâdî İyâz eş-Şifâ'da şöyle demiştir:

روي أنه ﷺ قال: «تبنى مدينة بين دجلة ودجيل وقطربل والصراة تنقل إليها الخزائن يخسف بها»

Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Dicle, Düceyl, Kutrabbül ve Sarât arasında bir şehir kurulur, hazineler oraya taşınır ve orası yere batırılır."

يعني بغداد وهذا صريح في أن هلاكها بالخسف لا بالجوع لكن ذكر المحدثون أن في سند الخبر مجهولا، ثم الظاهر على هذا التفسير أن قوله تعالى: أَوْ مُعَذِّبُوها إلخ مقيد بمثل ما قيد به المعطوف عليه فيكون كل من الإهلاك والتعذيب قبل يوم القيامة أي في الزمان القريب منه وقد شاع استعمال ذلك بهذا المعنى وستسمعه قريبا إن شاء الله تعالى في الحديث وإنكاره مكابرة غير مسموعة وكأنه سبحانه بعد أن ذكر من شأن البعث والتوحيد ما ذكر ذكر بعض ما يكون قبل يوم البعث مما يدل على عظمته سبحانه وفيه تأييد لما ذكر قبله، وقد صح أنه بعد موت عيسى ﵇ تجيء ريح باردة من قبل الشام فلا تبقي على وجه الأرض أحدا في قلبه مثقال ذرة من إيمان إلا قبضته فيبقى شرار الناس وعليهم تقوم الساعة، وجاء في غير ما خبر ما يصيب الناس قبل قيامها من العذاب، فمن ذلك ما

Yani Bağdat'ı kastetmektedir. Bu da onun helakinin açlıkla değil yere batırılma ile olacağına dair açıktır; ancak muhaddisler bu haberin senedinde meçhul bir ravi bulunduğunu zikretmişlerdir. Sonra bu tefsire göre zahir olan şudur ki, Allah Teâlâ'nın: { أَوْ مُعَذِّبُوها } vb. buyruğu, matufun aleyhin kayıtlandığı şeyle kayıtlıdır; dolayısıyla hem helak etme hem de azap etme kıyamet gününden önce, yani ona yakın olan zamanda gerçekleşecektir. Bu manada kullanım meşhur olmuştur; nitekim Allah Teâlâ'nın izniyle az sonra bunu hadiste de işiteceksin. Bunu inkâr etmek, kulak asılmayacak bir inatçılıktır. Sanki O Sübhânehu, dirilme ve tevhid hususunda zikrettiklerini belirttikten sonra, O'nun büyüklüğüne delalet eden ve kıyamet gününden önce meydana gelecek bazı hadiseleri zikretmiştir ki bunda öncekini teyit vardır. Sahih olarak rivayet edilmiştir ki, İsa aleyhisselâm'ın vefatından sonra Şam tarafından soğuk bir rüzgâr gelir ve yeryüzünde kalbinde zerre ağırlığınca iman bulunan hiç kimseyi bırakmayıp ruhunu kabzeder; geriye insanların en şerlileri kalır ve kıyamet onların üzerine kopar. Kıyametin kopmasından önce insanların maruz kalacağı azap hakkında birçok haber gelmiştir. Bunlardan biri de şudur:

أخرجه الطبراني وابن عساكر عن حذيفة بن اليمان رضي الله تعالى عنه لتقصدنكم نار هي اليوم خامدة في واد يقال له برهوت يغشى الناس فيها عذاب أليم تأكل الأنفس والأموال تدور الدنيا كلها في ثمانية أيام تطير طيران الريح والسحاب حرها بالليل أشد من حرها بالنهار ولها بين السماء والأرض دوي كدوي الرعد القاصف قيل: يا رسول الله أسليمة يومئذ على المؤمنين والمؤمنات؟ قال: وأين المؤمنون والمؤمنات الناس يومئذ شر من الحمر يتسافدون كما يتسافد البهائم وليس فيهم رجل يقول مه مه

Taberânî ve İbn Asâkir'in Huzeyfe b. el-Yemân radıyallâhu Teâlâ anh'tan rivayet ettiği hadistir: "Bugün Berhût denilen vadide sönmüş olan bir ateş mutlaka size yönelecektir; onda insanlar için elem verici bir azap vardır, canları ve malları yutar. Bütün dünyayı sekiz günde dolaşır, rüzgâr ve bulutun uçuşu gibi uçar; gecesi gündüzünden daha sıcaktır. Onun yer ile gök arasında şiddetli bir gök gürültüsü gibi uğultusu vardır." Denildi ki: "Ey Allah'ın Resûlü! O gün mümin erkeklere ve mümin kadınlara selamet var mıdır?" Buyurdu ki: "O gün mümin erkekler ve mümin kadınlar nerede kalır ki! İnsanlar o gün eşeklerden daha şerlidirler; hayvanların çiftleştiği gibi çiftleşirler ve içlerinde 'dur, yapma' diyecek tek bir adam dahi bulunmaz."

إلى غير ذلك من الأخبار، ولا يبعد بعد أن اعتبر العموم في القرية حمل الإهلاك والتعذيب على ما تضمنته تلك الأخبار من إماتة المؤمنين بالريح وتعذيب الباقين من شرار الناس بالنار المذكورة، وصح أنها تسوقهم إلى المحشر وورد أنهم يتقون بوجوههم كل حدب وشوك وأنه تلقى الآفة على الظهر حتى لا تبقى ذات ظهر حتى إن الرجل ليعطى الحديقة المعجبة بالشارف ذات القتب ليفر عليها، وكون ذلك قبل يوم القيامة هو المعول عليه وقد اعتمده الحافظ ابن حجر وصوبه القاضي عياض وذهب إليه القرطبي والخطابي وجاء مصرحا به في بعض الأحاديث،

Ve benzeri diğer haberler... Memleket lafzında umumilik kabul edildikten sonra, helak ve azap etmeyi söz konusu haberlerin içerdiği hususlara; yani müminlerin rüzgâr ile öldürülmesine ve geride kalan insanların en şerlilerinin zikredilen ateşle azap edilmesine hamletmek uzak bir ihtimal değildir. Ateşin onları mahşere süreceği sahihtir; yüzleriyle her türlü tümsekten ve dikenden sakınacakları, binek hayvanlarına afet isabet edeceği ve geriye binek kalmayacağı, hatta bir adamın semerli yaşlı bir deve karşılığında üzerinde kaçabilmek için imrenilen bahçesini feda edeceği rivayet edilmiştir. Bunun kıyamet gününden önce olması güvenilir olan görüştür; Hâfız İbn Hacer bunu benimsemiş, Kâdî İyâz isabetli bulmuş, Kurtubî ve Hattâbî bu görüşe meyletmiştir ve bazı hadislerde açıkça ifade edilmiştir.

فقد أخرج الإمام أحمد والترمذي وقال: حسن صحيح عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما مرفوعا ستخرج نار من حضرموت أو من بحر حضرموت قبل يوم القيامة تحشر للناس الحديث

Nitekim İmam Ahmed ve Tirmizî (ve hasen sahih demiştir), İbn Ömer radıyallâhu Teâlâ anhümâ'dan merfû olarak rivayet etmişlerdir: "Kıyamet gününden önce Hadramut'tan veya Hadramut denizinden insanları haşredecek bir ateş çıkacaktır..." Hadis.

ولا يبعد أن يعذبوا بغير ذلك أيضا بل في الآثار ما يقتضيه كانَ ذلِكَ أي ما ذكر من الإهلاك والتعذيب فِي الْكِتابِ أي في اللوح المحفوظ كما روي عن إبراهيم التيمي وغيره مَسْطُوراً مكتوبا، وذكر غير واحد أنه ما من شيء إلا بين فيه بكيفياته وأسبابه الموجبة له ووقته المضروب له. واستشكل العموم بأنه يقتضي عدم تناهي الأبعاد وقد قامت البراهين النقلية والعقلية على خلاف ذلك فلا بد أن يقال بالتخصيص بأن يحمل الشيء على ما يتعلق بهذه النشأة أو نحو ذلك، وقال بعضهم بالعموم إلا أنه التزم كون البيان على نحو يجتمع مع التناهي فاللوح المحفوظ في بيانه جميع الأشياء الدنيوية والأخروية وما كان وما يكون نظير الجفر الجامع في بيانه لما يبينه، وقد رأيت أنا صحيفة للشيخ الأكبر قدس سره ادعى أنه يعلم منها ما يقع في أرض المحشر يوم القيامة وأخرى ادعى أنه يعلم منها أسماء أهل الجنة والنار وأسماء آبائهم وأخرى ادعى أنه يعلم منها الحوادث التي تكون في الجنة، وقبول هذه الدعاوى وردها مفوض إليك، وفسر بعضهم الكتاب بالقضاء السابق ففي الكلام تجوز لا يخفى.

Onların bunun dışında başka şeylerle de azap görmeleri uzak değildir; bilakis rivayetlerde bunu gerektiren hususlar vardır. { كانَ ذلِكَ } yani zikredilen helak ve azap, { فِي الْكِتابِ } yani İbrâhim et-Teymî ve başkalarından rivayet edildiği üzere Levh-i Mahfûz'da, { مَسْطُوراً } “yazılmış bulunmaktadır”. Birden çok âlim zikretmiştir ki, hiçbir şey yoktur ki keyfiyetleri, onu gerektiren sebepleri ve onun için takdir edilen vaktiyle birlikte orada açıklanmış olmasın. Buradaki umumilik; boyutların sonsuz olmamasını gerektirdiği, oysa naklî ve aklî delillerin bunun aksini ortaya koyduğu gerekçesiyle müşkil görülmüştür; dolayısıyla şey kelimesinin bu dünya hayatıyla ilgili şeylere veya benzerine hamledilerek tahsise gidilmesi gerektiği söylenmiştir. Bazıları ise umumiliği savunmuş, ancak açıklamanın sonlulukla bağdaşacak bir tarzda olduğunu iltizam etmişlerdir. Buna göre Levh-i Mahfûz, dünyevî ve uhrevî bütün şeyleri, olmuşu ve olacağı beyan etmesi bakımından, Cifr-i Câmi'in açıkladığı şeyleri açıklamasına benzer. Ben Şeyh-i Ekber'in -kuddise sirruh- kıyamet günü mahşer yerinde meydana gelecek hadiseleri oradan bildiğini iddia ettiği bir sahifesini, cennet ve cehennem ehlinin ve babalarının isimlerini oradan bildiğini iddia ettiği başka bir sahifesini ve cennette vuku bulacak hadiseleri oradan bildiğini iddia ettiği bir diğer sahifesini bizzat gördüm. Bu iddiaları kabul etmek veya reddetmek senin takdirine kalmıştır. Bazıları ise Kitap lafzını ezelî takdir (kazâ-i sâbık) ile tefsir etmişlerdir ki ifadede gizli kalmayan bir mecaz vardır.

هذا وذهب أبو مسلم إلى أن المراد ما من قرية من قرى الكفار واختاره المولى أبو السعود وجعل الآية بيانا

Bununla birlikte Ebû Müslim, kastedilenin 'kâfirlerin hiçbir memleketi yoktur ki' şeklinde olduğunu savunmuş, Mevlâ Ebüssuûd da bunu tercih ederek ayeti bir beyan kılmıştır;

لتحتم حلول عذابه تعالى بمن لا يحذره أثر بيان أنه حقيق بالحذر وأن أساطين الخلق من الملائكة والنبيين ﵈ على حذر من ذلك، وذكر أن المعنى ما من قرية من قرى الكفار إلا نحن مخربوها البتة بالخسف بها أو بإهلاك أهلها بالمرة لما ارتكبوا من عظائم الموبقات المستوجبة لذلك أو معذبو أهلها عذابا شديدا لا يكتنه كنهه والمراد به ما يعم البلايا الدنيوية من القتل والسبي ونحوهما والعقوبات الأخروية مما لا يعلمه إلا الله تعالى حسبما يفصح عنه إطلاق التعذيب عما قيد به الإهلاك من قبلية يوم القيامة ولا يخص بالبلايا الدنيوية كيف وكثير من القرى العاتية العاصية قد أخرت عقوبتها إلى يوم القيامة، ثم إنه يحتمل أن يقال في وجه الربط على تقدير التخصيص: أنه سبحانه بعد أن أشار إلى أن الكفرة المخاطبين في بلاء وضرّ وأنّ آلهتهم لا يملكون كشف ذلك عنهم، ولا تحويله أشار إلى أن مثل ذلك لا بد وأن يصيب الكفرة ولا يملك أحد كشفه ولا تحويله عنهم، وهذا ظاهر بناء على ما تقدم عن البعض في سبب النزول الذي بسببه فسر الضر بالقحط فتأمل.

O'nun azabından sakınmayanların başına azabının inmesinin kaçınılmaz olduğunu; azabın sakınılmaya layık olduğunu ve mahlûkatın önderleri olan meleklerin ve peygamberlerin aleyhimüsselâm bundan sakındıklarını bildirdikten hemen sonra beyan etmiştir. Ve demiştir ki: Mana; 'Kâfirlerin hiçbir memleketi yoktur ki, bunu gerektiren büyük helak edici günahları irtikâp ettikleri için, yere batırmak veya halkını tamamen helak etmek suretiyle mutlaka orayı harap edecek olmayalım yahut halkını künhüne ulaşılamaz şiddetli bir azap ile cezalandıracak olmayalım' şeklindedir. Bundan murat ise; öldürülme, esir edilme vb. dünyevî belaları ve mahiyetini sadece Allah Teâlâ'nın bildiği uhrevî cezaları kapsayan azaptır. Nitekim azap etmenin, helak etmenin kayıtlandığı 'kıyamet gününden önce' kaydından mutlak bırakılması bunu açıkça gösterir ve sadece dünyevî belalarla sınırlandırılamaz; zira nasıl sınırlandırılsın ki haddi aşan ve isyan eden pek çok memleketin cezası kıyamet gününe tehir edilmiştir. Sonra tahsis takdirine göre irtibat yönü hakkında şöyle denilmesi muhtemeldir: O Sübhânehu, muhatap olan kâfirlerin bir bela ve zarar içinde olduklarına ve ilahlarının bunu onlardan gidermeye ve değiştirmeye güç yetiremeyeceğine işaret ettikten sonra, bunun benzerinin kâfirlere mutlaka isabet edeceğine ve hiç kimsenin bunu gidermeye ve onlardan değiştirmeye güç yetiremeyeceğine işaret etmiştir. Bu da sebebi nüzul hakkında bazılarından daha önce nakledilen ve zararın kıtlık ile tefsir edilmesine dayanan görüşe göre zahirdir; iyi düşün.

وفي اختيار صيغة الفاعل في الموضعين وإن كانت بمعنى المستقبل من الدلالة على التحقق والتقرر ما فيه، والتقييد بيوم القيامة لأن الإهلاك يومئذ غير مختص بالقرى الكافرة ولا هو بطريق العقوبة وإنما هو لانقضاء عمر الدنيا، ثم قال: إن تعميم القرية لا يساعده السباق ولا السباق اه وفيه تأمل. ومن الناس من رجحه على ما سبق بأن فيه حمل الإهلاك على ما يتبادر منه وهو ما يكون عن عقوبة ولا كذلك فيما سبق.

Gelecek zaman manasında olmasına rağmen her iki yerde de fail kalıbının seçilmesinde, olayın kesinlikle gerçekleşeceğine ve sabit olduğuna dair açık bir delalet vardır. Kıyamet günü ile kayıtlanması ise, o gündeki helakin sadece kâfir memleketlere mahsus olmaması ve ceza yoluyla değil sadece dünya ömrünün sona ermesinden ötürü olması sebebiyledir. Sonra Ebüssuûd demiştir ki: 'Memleket lafzının umumileştirilmesine ne öncesi (sebâk) ne de sonrası (siyâk) elverir.' [Alıntı sonu]. Bunda düşünülecek hususlar vardır. İnsanlardan bazıları, helak kelimesini zihne ilk gelen manaya, yani ceza sonucu olan helake hamletmeyi sağladığı gerekçesiyle bu görüşü önceki görüşe tercih etmiştir; zira öncekinde durum böyle değildir.

وأجيب بأن ذلك سهل فقد استعمل في مقام التخويف فيما لم يكن عن عقوبة كقوله تعالى: وَما مَنَعَنا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآياتِ أي الآيات التي اقترحتها قريش،

Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu kolaydır; zira korkutma makamında ceza sonucu olmayan durumlar için de kullanılmıştır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَما مَنَعَنا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآياتِ } “Bizi mucizeler göndermekten alıkoyan şey ancak...” yani Kureyş'in teklif ettiği mucizeleri.

فقد أخرج أحمد والنسائي والحاكم وصححه والطبراني وغيرهم عن ابن عباس قال: سأل أهل مكة النبي ﷺ أن يجعل لهم الصفا ذهبا وأن ينحي عنهم الجبال فيزرعوا فقيل له: إن شئت أن تستأني بهم وإن شئت أن تؤتيهم الذي سألوا فإن كفروا أهلكوا كما أهلكت من قبلهم من الأمم فقال ﵊: لا بل استأني بهم فأنزل الله تعالى هذه الآية

Nitekim Ahmed, Nesâî, Hâkim (sahih olduğunu belirterek), Taberânî ve başkaları İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Mekke ehli Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den Safâ tepesini kendileri için altın yapmasını ve ekin ekebilmeleri için dağları kendilerinden uzaklaştırmasını istediler. Bunun üzerine ona şöyle denildi: "Dilersen onlara mühlet ver, dilersen istediklerini verelim; ancak inkâr ederlerse kendilerinden önceki ümmetlerin helak edildiği gibi helak edilirler." O da aleyhisselâm: "Hayır, bilakis onlara mühlet ver" dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.

، وأن ما بعدها في تأويل مصدر منصوب على أنه مفعول منع على ما صرح به الطبرسي أو منصوب بنزع الخافض كما قيل: لتعدي الفعل إلى مفعوله الثاني بالحرف كما في قوله تعالى:

{ أَنْ } ve sonrasındaki ifade, Tabersî'nin açıkça belirttiği üzere منع fiilinin mef'ûlü olarak mansub bir masdar tevilindedir yahut denildiği gibi harf-i cerrin hazfi ile mansubdur; zira fiil ikinci mef'ûlüne harf ile geçişli kılınır; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda olduğu gibi:

أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ [النساء: ١٤١] أي وما منعنا الإرسال أو من الإرسال بالآيات إِلَّا أَنْ كَذَّبَ بِهَا أي بجنسها الْأَوَّلُونَ من الأمم السابقة المقترحة، والاستثناء مفرغ من أعم الأشياء وأن وما بعدها في تأويل مصدر فاعل منع أي ما منعنا شيء من الأشياء إلا تكذيب الأولين.

{ أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } [en-Nisâ: 141] “Biz size üstünlük sağlamadık mı ve sizi müminlerden korumadık mı?” Yani mucizeleri göndermemizi veya göndermekten alıkoyan bir şey olmadı; { إِلَّا أَنْ كَذَّبَ بِهَا } “ancak yalanlamış olmasıdır” yani cinsini yalanlamış olması, { الْأَوَّلُونَ } “öncekilerin” mucize teklif eden önceki ümmetlerin yalanlamış olmasıdır. İstisna en genel şeylerden müferrağdır (müstesnâ minh hazfedilmiştir); { أَنْ } ve sonrası منع fiilinin faili konumunda masdar tevilindedir; yani 'hiçbir şey bizi alıkoymadı, ancak öncekilerin yalanlaması alıkoydu' demektir.

وزعم أبو البقاء أنه على تقدير مضاف أي إلا إهلاك تكذيب الأولين، ولا حاجة إليه عند الآخرين.

Ebü'l-Bekâ bunun bir muzâf takdiriyle 'ancak öncekilerin yalanlamasını helak etmemiz' manasında olduğunu iddia etmiştir; diğerlerine göre ise buna gerek yoktur.

والمنع لغة كف الغير وقسره عن فعل يريد أن يفعله ولاستحالة ذلك في حقه سبحانه لاستلزامه العجز المحال المنافي للربوبية قالوا: إنه هنا مستعار للصرف وأن المعنى وما صرفنا عن إرسال الآيات المقترحة إلا تكذيب الأولين المقترحين المستتبع لاستئصالهم فإنه يؤدي إلى تكذيب الآخرين المقترحين بحكم اشتراكهم في العتو والعناد وهو مفض إلى أن يحل بهم مثل ما حل بهم بحكم الشركة في الجريرة والفساد وجريان السنة الإلهية والعادة الربانية بذلك وفعل ذلك بهم مخالف لما كتب في لوح القضاء بمداد الحكمة من تأخير عقوبتهم، وحاصله أنا تركنا إرسال الآيات لسبق مشيئتنا تأخير العذاب عنهم لحكم نعلمها، واستشعر بعضهم من الصرف نوع محذور فجعل المنع مجازا عن الترك. وتعقب بأنه لا يصح مع كون الفاعل التكذيب لأن التارك هو الله تعالى.

Sözlükte men' (engelleme); başkasını yapmak istediği bir işten alıkoymak ve onu zorla durdurmaktır. Allah Sübhânehu hakkında bu muhal olduğundan -zira bu, rubûbiyete aykırı olan imkânsız bir acziyeti gerektirir- âlimler şöyle demişlerdir: Bu kelime burada çevirme (sarf) manasında istiare kılınmıştır; manası da şudur: 'Teklif edilen mucizeleri göndermekten bizi çeviren şey, mucize teklif eden öncekilerin köklerinin kazınmasını netice veren yalanlamalarıdır. Zira bu durum, azgınlık ve inatta ortak olmaları sebebiyle mucize teklif eden sonrakilerin de yalanlamasına yol açar; bu da suç ve fesattaki ortaklıkları ile ilahî sünnetin ve rabbânî âdetin bu şekilde cereyan etmesi hükmünce onların başına gelenin bunların da başına gelmesine varır. Onlara bunun yapılması ise, hikmet mürekkebiyle kaza levhasına yazılmış olan cezalarının ertelenmesi hükmüne aykırıdır.' İşin özü: 'Bizim bildiğimiz hikmetlerden ötürü azabı onlardan erteleme irademizin önceliği sebebiyle mucizeleri göndermeyi terk ettik' demektir. Bazıları sarf kelimesinde de bir tür sakınca sezerek men' kelimesini terk etmekten kinaye (mecaz) kılmışlardır. Ancak failin yalanlama olması durumunda bunun sahih olmayacağı gerekçesiyle buna itiraz edilmiştir; zira terk eden Allah Teâlâ'dır.

وأجيب بأن دعوى لزوم اتحاد الفاعل في المعنى الحقيقي والمستعار له مما لم يقم عليه دليل بل الظاهر خلافه.

Buna, hakiki anlam ile müsteârün leh (mecazi anlam) arasında failin bir olması gerektiği iddiasının delile dayanmadığı, bilakis zahirin bunun aksini gösterdiği şeklinde cevap verilmiştir.

وذكر بعض المحققين ولله تعالى أبوه وإن نوقش أن تكذيب الأولين المستتبع للاستئصال والمستلزم لتكذيب الآخرين المفضي لحلول الوبال مناف لإرسال الآيات المقترحة لتعين التكذيب المستدعي لما ينافي الحكمة في تأخير عقوبة هذه الأمة فعبر عن تلك المنافاة بالمنع على نهج الاستعارة إيذانا بتعاضد مبادئ الإرسال لا كما زعموا من عدم إرادته تعالى لتأييد رسوله ﷺ بالمعجزات وهو السر في إيثار الإرسال على الإيتاء لما فيه من الإشعار بتداعي الآيات إلى النزول لولا أن تمسكها يد التقدير، وإسناد المنع إلى تكذيب الأولين لا إلى علمه تعالى بما سيكون من المقترحين الآخرين كما في قوله تعالى: لَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْراً لَأَسْمَعَهُمْ وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ [الأنفال: ٢٣] لإقامة الحجة عليهم بإبراز الأنموذج وللإيذان بأن مدار عدم الإجابة إلى إيتاء مقترحهم ليس إلا صنيعهم، ثم حكمة التأخير قيل إظهار مزيد شرف النبي ﷺ، وقيل العناية بمن سيولد من بعضهم من المؤمنين وبمن سيؤمن منهم، وينبغي أن يزاد في كل إلى غير ذلك مثلا وإلا فلا حصر، وقيل معنى الآية إنا لا نرسل الآيات المقترحة لعلمنا بأنهم لا يؤمنون عندها كما لم يؤمن بها من اقترحوها قبلهم فيكون إرسالها عبثا لا فائدة فيه والحكيم لا يفعله، وأنت تعلم أنه إذا كان إرسال المقترح إذا لم يؤمن عنده المقترح عبثا لا يفعله الحكيم أشكل فعله من أول مرة على أن ما روي في سبب النزول يقتضي التفسير الأول كما لا يخفى وفسرت الآيات بالمقترحة لأن ما بها إثبات دعوى الرسالة من مقتضيات الإرسال وما زاد على ذلك ولم يكن عن اقتراح لطف من الملك المتعال وَآتَيْنا ثَمُودَ النَّاقَةَ عطف على ما يفصح عنه النظم الكريم كأنه قيل: وما منعنا أن نرسل بالآيات إلا أن كذب بها الأولون حيث أتيناهم ما اقترحوا على أنبيائهم ﵈ من الآيات الباهرة فكذبوها وآتينا ثمود الناقة باقتراحهم على نبيهم صالح ﵇ وأخرجناها لهم من الصخرة مُبْصِرَةً على صيغة اسم الفاعل حال من الناقة، والمراد ذات إبصار أو ذات بصيرة يبصرها الغير ويتبصر بها فالصيغة للنسب أو جاعلة الناس ذوي بصائر على أنه اسم فاعل من أبصره والهمزة للتعدية أي جعله ذا بصيرة وإدراك ويحتمل أن يكون إسناد الأبصار إليها مجازا وهو في الحقيقة حال من يشاهدها وقرأ قوم «مبصرة» بزنة اسم المفعول أي يبصرها الناس ولا خفاء في ذلك. وقرأ قتادة «مبصرة» بفتح الميم والصاد أي محل إبصار بجعل الحامل على الشيء بمنزلة محله نحو الولد مبخلة مجبنة. وقرأ زيد بن علي رضي الله تعالى عنهما «مبصرة» بزنة اسم الفاعل والرفع على إضمار مبتدأ أي هي مبصرة، وقرأ الجمهور ثَمُودَ ممنوعا من الصرف، وقال هارون: أهل الكوفة ينونون في كل وجه وقال أبو حاتم لا تنون العامة، والعلماء بالقرآن ثَمُودَ في وجه من الوجوه وفي أربعة مواطن ألف مكتوبة ونحن نقرؤه بغير ألف اه. وهو كما قال الراغب عجمي، وقيل عربي وترك صرفه لكونه اسم قبيلة، وهو فعول من الثمد وهو الماء القليل الذي لا مادة له ومنه قيل: فلان مثمود ثمدته النساء أي قطعن مادة مائه لكثرة غشيانه لهن ومثمود إذا كثر عليه السؤال حتى نفدت مادة ماله وصحح كثير عربيته أي آتينا تلك القبيلة الناقة فَظَلَمُوا بِها أي فكفروا بها وجحدوا كونها من عند الله تعالى لتصديق رسوله أو فكفروا بها ظالمين أي لم يكتفوا بمجرد الكفر بها بل فعلوا بها ما فعلوا من العقر أو ظلموا أنفسهم وعرضوها للهلاك بسبب عقرها. ولعل تخصيص إيتائها بالذكر لما أن ثمود عرب مثل أهل مكة المقترحين وأن لهم من العلم بحالهم ما لا مزيد عليه حيث يشاهدون آثار هلاكهم لقرب ديارهم منهم ورودا وصدورا، وجوز أن يكون ذلك لأن الناقة من جهة أنها حيوان أخرج من الحجر أوضح دليل على تحقق مضمون قوله تعالى: قُلْ كُونُوا حِجارَةً أَوْ حَدِيداً [الإسراء: ٥٠] إلخ والأول أقرب وَما نُرْسِلُ بِالْآياتِ إِلَّا تَخْوِيفاً أي لمن أرسلت عليهم، والمراد بها إما المقترحة فالتخويف بالاستئصال لإنذارها به في عادة الله تعالى أي ما نرسلها إلا تخويفا من العذاب المستأصل كالطليعة له فإن لم يخافوا فعل

Bazı muhakkik âlimler -tartışılmış olsa da Allah Teâlâ onun babasını bağışlasın- şöyle belirtmişlerdir: Öncekilerin kök kazıyıcı helaki netice veren ve sonrakilerin de azabın inmesine yol açacak yalanlamalarını gerektiren yalanlaması, teklif edilen mucizelerin gönderilmesine zıttır; zira bu ümmetin cezasının ertelenmesindeki hikmete aykırı olan neticeyi doğuracak yalanlama kesindir. İşte gönderme sebeplerinin birbirini desteklediğini bildirmek üzere bu zıtlık istiare yoluyla 'men' (alıkoyma)' ile ifade edilmiştir; yoksa onların iddia ettiği gibi Allah Teâlâ'nın Resulü'nü sallallâhu aleyhi ve sellem mucizelerle desteklemeyi murad etmemesi demek değildir. Göndermenin (irsâl) vermeye (îtâ) tercih edilmesindeki sır da budur; çünkü bunda, takdir eli tutmasaydı mucizelerin inmeye çağrışması (peş peşe gelmeye hazır olması) hissi vardır. Men' etmenin, teklifte bulunan sonrakilerin ne yapacağına dair Allah Teâlâ'nın ilmine değil de öncekilerin yalanlamasına isnad edilmesi -nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda olduğu gibi: { لَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْراً لَأَسْمَعَهُمْ وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ } [el-Enfâl: 23] “Eğer Allah onlarda bir hayır bilseydi elbette onlara işittirirdi. Onlara işittirseydi bile yine onlar yüz çevirerek dönüp giderlerdi.”- numuneyi ortaya koyarak onlara karşı hüccet ikame etmek ve teklif ettikleri şeyin verilmemesinin asıl sebebinin ancak kendi yaptıkları olduğunu bildirmek içindir. Sonra [azabın] ertelenmesindeki hikmetin, Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şerefinin ziyadesini ortaya koymak olduğu söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre ise, onlardan bazılarının soyundan gelecek müminlere ve bizzat kendilerinden iman edecek olanlara gösterilen özendir. Bu tür hikmetlerin her birine 've benzeri' şeklinde ekleme yapılmalıdır; aksi takdirde bir sınırlandırma yapılamaz. Ayetin anlamının şu olduğu da söylenmiştir: 'Biz, teklif edilen mucizeleri, kendilerinden önce teklif edenlerin iman etmediği gibi onların da bu mucizeler karşısında iman etmeyeceklerini bildiğimiz için göndermiyoruz; zira bunların gönderilmesi faydasız bir abes olur, Hakîm olan da abes işlemez.' Sen de bilirsin ki teklif edilen mucizenin, teklif eden kimse onun karşısında iman etmeyeceği zaman gönderilmesi Hakîm'in işlemeyeceği bir abes olsaydı, bunu ilk defasında yapması da müşkil olurdu. Bununla birlikte nüzul sebebi hakkında rivayet edilen hususun da gizli olmadığı üzere ilk tefsiri gerektirdiği açıktır. Ayetler 'teklif edilen mucizeler' olarak tefsir edilmiştir; çünkü peygamberlik davasının ispatı olan şeyler zaten risaletin gereklerindendir; bunun ötesinde olup bir teklife dayanmayanlar ise Yüce Hükümran'ın bir lütfudur. { وَآتَيْنا ثَمُودَ النَّاقَةَ } “Semûd'a da o dişi deveyi verdik” ifadesi, Kur'an'ın yüce üslubunun açıkladığı manaya matuftur; sanki şöyle denilmiştir: 'Bizim mucizeleri göndermemize engel olan şey, ancak peygamberlerine -aleyhimüsselâm- teklif ettikleri apaçık mucizeleri verdiğimizde öncekilerin bunları yalanlamış olmasıdır; nitekim Semûd kavmine de peygamberleri Sâlih'e aleyhisselâm teklif etmeleri üzerine o dişi deveyi verdik ve onlar için onu kayadan çıkardık.' { مُبْصِرَةً } “açık bir delil olarak” kelimesi ism-i fâil kalıbında olup deveden hâldir. Buradaki murat, 'gözü olan' veya 'başkalarının kendisini gördüğü ve kendisiyle basiret sahibi olduğu basiretli bir varlık' olmasıdır; bu durumda kalıp nispet içindir. Yahut 'ebsara' fiilinden ism-i fâil olup hemze geçişlilik içindir; yani 'insanları basiret ve idrak sahibi kılan' demektir. Görme fiilinin deveye isnadının mecaz olup hakikatte onu müşahede edenlerin hâli olması da muhtemeldir. Bir topluluk bunu ism-i mef'ûl vezninde «مُبْصَرَةً» şeklinde okumuştur; yani 'insanların kendisini gördüğü şey' demektir ki bu gayet açıktır. Katâde, bir şeye sevk eden unsuru onun mekânı yerine koyarak -tıpkı 'çocuk cimrilik ve korkaklık sebebidir' (mebhaletün mecbenetün) sözünde olduğu gibi- 'basiret / ibret mahalli' anlamında mim ve sâd'ın fethasıyla «مَبْصَرَةً» okumuştur. Zeyd b. Ali radıyallâhu anhümâ ise ism-i fâil vezninde ve mahzuf mübtedanın haberi olarak ref ile «مُبْصِرَةٌ» yani 'o basiret vesilesidir' şeklinde okumuştur. Cumhur { ثَمُودَ } kelimesini gayr-i munsarif okumuştur. Hârûn, 'Kûfeliler her durumda tenvinlerler' demiştir. Ebû Hâtim ise şöyle demiştir: 'Avam ve Kur'an âlimleri { ثَمُودَ } kelimesini hiçbir vecihte tenvinlemezler; dört yerde elif ile yazılmıştır, biz ise elifsiz okuruz.' Râgıb'ın belirttiği üzere bu kelime yabancı (acemî) kökenlidir; Arapça olduğu ve bir kabile ismi olması sebebiyle gayr-i munsarif kılındığı da söylenmiştir. Bu kelime, devamı ve kaynağı olmayan az su demek olan 'semed' kökünden 'faûl' veznindedir; bundan dolayı 'erkeklerin kendileriyle çokça münasebette bulunup döl suyunu tükettikleri kadın' için veya 'kendisine çok soru sorulup malının kaynağı tükenen kimse' için bu kök kullanılır. Birçok âlim bunun Arapça olduğunu doğrulamıştır; yani 'O kabileye dişi deveyi verdik' demektir. { فَظَلَمُوا بِها } “Fakat ona zulmettiler”, yani onu inkâr ettiler ve peygamberini doğrulamak üzere Allah Teâlâ'nın katından geldiğini reddettiler; yahut 'ona zulmederek inkâr ettiler', yani sadece inkâr etmekle yetinmeyip onu boğazlamak gibi yapacaklarını yaptılar; yahut onu boğazlamaları sebebiyle kendilerine zulmettiler ve nefislerini helake maruz bıraktılar. Devenin verilmesinin özellikle zikredilmesi, Semûd'un da teklifte bulunan Mekkeliler gibi Arap olmalarından ve Mekkelilerin oraya gidip gelirken yurtlarının yakınlığı sebebiyle onların helak izlerini bizzat görüp durumlarını en iyi şekilde bilmelerinden ötürü olabilir. Devenin taştan çıkarılan bir canlı olması yönüyle, Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tahakkukuna en açık delil olması da muhtemel görülmüştür: { قُلْ كُونُوا حِجارَةً أَوْ حَدِيداً } [el-İsrâ: 50] “De ki: İster taş olun ister demir...” Ancak birinci görüş daha uygundur. { وَما نُرْسِلُ بِالْآياتِ إِلَّا تَخْوِيفاً } “Biz ayetleri ancak korkutmak için göndeririz”, yani kendilerine gönderilen kimseler için [korkutma olsun diye]. Buradaki ayetlerden maksat ya teklif edilen mucizelerdir; bu durumda korkutma, Allah Teâlâ'nın âdetinde onları haber veren kök kazıyıcı helak iledir; yani 'Biz o mucizeleri ancak kök kazıyıcı bir azabın korkutması ve onun bir öncüsü olarak göndeririz; şayet korkmazlarsa onlara

بهم ما فعل، وإما غيرها كآيات القرآن والمعجزات فالتخويف بعذاب الآخرة دون العذاب الدنيوي بالاستئصال أي ما نرسلها إلا تخويفا وإنذارا بعذاب الآخرة. واستظهر أبو حيان

yapılacak olan yapılır.' Yahut Kur'an ayetleri ve diğer mucizeler gibi teklif edilmeyen ayetlerdir; bu takdirde korkutma, dünyadaki kök kazıyıcı azapla değil ahiret azabıyla korkutmadır; yani 'Biz onları ancak ahiret azabıyla bir korkutma ve uyarı olarak göndeririz.' Ebû Hayyân ise

كون المراد بها الآيات التي معها إمهال كالخسوف والكسوف وشدة الرعد والبرق والرياح والزلازل وغور ماء العيون وزيادتها على الحد حتى يغرق منها بعض الأرضين، وعد الحسن من ذلك الموت الذريع أي ما نرسلها إلا تخويفا مما هو أعظم منها.

bununla; ay ve güneş tutulması, şiddetli gök gürültüsü, şimşek, rüzgârlar, depremler, su kaynaklarının çekilmesi ve yeryüzünün bir kısmını batıracak derecede haddinden fazla taşması gibi kendisiyle birlikte mühlet verilen ayetlerin (ibretlerin) kastedilmiş olmasını kuvvetli bir ihtimal olarak görmüştür. Hasan[-ı Basrî], salgın ve ani ölümü de bunlardan saymıştır; yani 'Biz onları ancak kendilerinden daha büyük olan şeylerden korkutmak için göndeririz' demektir.

أخرج ابن جرير عن قتادة قال: إن الله تعالى يخوف الناس بما شاء من آياته لعلهم يعتبون أو يذكرون ويرجعون، وذكر ابن عطية أن آيات الله تعالى المعتبر بها ثلاثة أقسام، قسم عام في كل شيء. ففي كل شيء له آية، تدل على أنه واحد وهناك فكرة العلماء، وقسم معتاد كالرعد والكسوف وهناك فكرة الجهلة، وقسم خارق للعادة وقد انقضى بانقضاء النبوة وإنما يعتبر اليوم بتوهم مثله وتصوره اه.

İbn Cerîr, Katâde'den şöyle dediğini nakletmiştir: 'Allah Teâlâ dilediği ayetleriyle insanları korkutur ki tevbe etsinler veya düşünüp öğüt alsınlar ve dönsünler.' İbn Atıyye, ibret alınan Allah Teâlâ'nın ayetlerinin üç kısım olduğunu zikretmiştir: Bir kısmı her şeyde geneldir; her şeyde O'nun bir olduğuna delalet eden bir ayet (delil) vardır ki bu âlimlerin tefekkür alanıdır. Bir kısmı gök gürültüsü ve tutulma gibi mutattır ki bu cahillerin tefekkür alanıdır. Bir kısmı da harikulade (mucizevi) olan kısımdır ki bu nübüvvetin sona ermesiyle son bulmuştur; günümüzde ise ancak benzerini vehmetmek ve tasavvur etmekle ibret alınır.

وفيه غفلة عن الكرامة فإن أهل السنة يثبتونها للولي في كل عصر، والجملة مستأنفة لا محل لها من الإعراب، وجوز على الوجه الأول أن تكون حالا من ضمير ظلموا أي فظلموا بها ولم يخافوا العاقبة والحال إنا ما نرسل بالآيات التي هي من جملتها إلا تخويفا من العذاب الذي يعقبها فنزل بهم ما نزل، ونصب تَخْوِيفاً على أنه مفعول له.

Bu görüşte kerametten gaflet edilmiştir; zira Ehl-i Sünnet her asırda veli için kerameti sabit görür. Bu cümle istînâfiyye olup iraptan mahalli yoktur. İlk veche göre { ظَلَمُوا } fiilindeki zamirden hâl olması da caiz görülmüştür; yani 'Onlar ona zulmettiler ve akıbetten korkmadılar; oysa biz, onun da dâhil olduğu ayetleri ancak peşinden gelecek azaptan korkutmak için göndeririz, nitekim başlarına gelen geldi' demektir. { تَخْوِيفاً } kelimesi mef'ûlün leh olarak mansubdur.

وجوز أن يكون حالا أي مخوفين، والباء في الموضعين سيف خطيب، و (الآيات) مفعول نرسل أو للملابسة والمفعول محذوف أي ما نرسل نبيا ملتبسا بها، وقيل إنها للتعدية وأن أرسل يتعدى بنفسه وبالباء. ورد بأنه لم ينقل عن أحد من الثقات، قال الخفاجي: ولا حجة في قول كثير:

Bunun 'korkutucular olarak' anlamında hâl olması da caiz kılınmıştır. Her iki yerdeki bâ harfi sâiledir ve { الْآياتِ } kelimesi { نُرْسِلُ } fiilinin mef'ûlüdür; yahut bâ harfi mülâbese (birliktelik) içindir ve mef'ûl mahzuftur; yani 'Biz o ayetlerle mücehhez bir peygamberi ancak...' demektir. Bâ harfinin ta'diye (geçişlilik) için olduğu ve 'ersele' fiilinin hem kendi başına hem de bâ ile geçişli olduğu da söylenmiştir. Ancak bunun güvenilir hiçbir kimseden nakledilmediği gerekçesiyle reddedilmiştir. Hafâcî şöyle demiştir: Küseyyir'in şu sözünde bir delil yoktur:

لقد كذب الواشون ما بحت عندهم ... بسرّ ولا أرسلتهم برسول

'Koğucular kesinlikle yalan söyledi; ben onların yanında ne bir sır açtım ne de onlara bir elçi gönderdim.'

لاحتمال الزيادة فيه أيضا مع أن الرسول فيه بمعنى الرسالة فهو مفعول مطلق والكلام في دخولها على المفعول به، ولا يخفى أن جعل الرسول مفعولا به وزيادة الباء فيه مما لا يقدم عليه فاضل وَإِذْ قُلْنا أي واذكر زمان قولنا بواسطة الوحي لَكَ يا محمد إِنَّ رَبَّكَ أَحاطَ بِالنَّاسِ أي علما كما رواه غير واحد عن ابن عباس رضي الله تعالى عنه فلا يخفى عليه سبحانه شيء من أحوالهم وأفعالهم الماضية والمستقبلة من الكفر والتكذيب.

Çünkü bundaki bâ'nın da zâid olma ihtimali vardır; bununla birlikte oradaki 'resûl' kelimesi risalet (elçilik/mesaj) manasındadır ve mef'ûl-i mutlaktır. Tartışma ise mef'ûlün bih üzerine dâhil olması hakkındadır. Resûl kelimesini mef'ûlün bih yapıp oradaki bâ'yı zâid saymaya hiçbir faziletli âlimin cüret etmeyeceği açıktır. { وَإِذْ قُلْنا } “Hani biz demiştik”, yani vahiy vasıtasıyla söylediğimiz vakti hatırla: { لَكَ } “sana” ey Muhammed! { إِنَّ رَبَّكَ أَحاطَ بِالنَّاسِ } “Şüphesiz Rabbin insanları çepeçevre kuşatmıştır”, yani İbn Abbâs'tan radıyallâhu anh birden fazla kişinin rivayet ettiği üzere ilmiyle [kuşatmıştır]; böylece O Sübhânehu'ya insanların küfür ve yalanlama türünden geçmiş ve gelecek hiçbir hâl ve fiili gizli kalmaz.

وقوله تعالى: وَما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْناكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ إلى آخر الآية تنبيه على تحققها بالاستدلال عليها بما صدر عنهم عند مجيء بعض الآيات لاشتراك الكل في كونها أمورا خارقة للعادات منزلة من جناب رب العزة جل مجده لتصديق رسوله ﵊ فتكذيبهم ببعضها يدل على تكذيب الباقي كما أن تكذيب الأولين بغير المقترحة يدل على تكذيبهم بالمقترحة، والمراد بالرؤيا ما عاينه ﷺ ليلة أسري به من العجائب السماوية والأرضية كما أخرجه البخاري والترمذي والنسائي وجماعة عن ابن عباس وهي عند كثير بمعنى الرؤية مطلقا وهما مصدر رأى مثل القربى والقرابة.

Allah Teâlâ'nın ayetin sonuna kadar olan: { وَما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْناكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ } “Sana gösterdiğimiz o rüyayı (görüntüyü) de ancak insanları sınamak için kıldık” buyruğu, -tamamı âdetleri aşan ve şanı yüce olan izzet Rabbinin katından Resulü'nü aleyhisselâm doğrulamak için indirilmiş hususlar olmasında ortak olduklarından- bazı ayetler geldiğinde onlardan sadır olan tavırlarla istidlal edilerek bu kuşatmanın tahakkukuna dikkat çekmektedir. Dolayısıyla onların bazısını yalanlamaları diğerlerini de yalanlayacaklarına delalet eder; tıpkı öncekilerin teklif edilmeyen diğer mucizeleri yalanlamasının teklif edilenleri de yalanlayacaklarına delalet etmesi gibi. Rüyadan maksat, Buhârî, Tirmizî, Nesâî ve bir cemaatin İbn Abbâs'tan rivayet ettiği üzere, Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem İsrâ gecesinde müşahede ettiği semavi ve arzi harikalardır. Birçok âlime göre bu kelime mutlak manada 'görme' (ru'yet) anlamındadır; tıpkı kurbâ ve karâbet gibi her ikisi de 'reâ' fiilinin masdarıdır.

وقال بعض: هي حقيقة في رؤيا المنام ورؤيا اليقظة ليلا والمشهور اختصاصها لغة بالمنامية وبذلك تمسك من زعم أن الإسراء كان مناما وفي الآية ما يرد عليه، والقائلون بهذا المشهور الذاهبون إلى أنه كان يقظة كما هو الصحيح قالوا: إن التعبير بها إما مشاكلة لتسميتهم له رؤيا أو جار على زعمهم كتسمية الأصنام آلهة فقد روي أن بعضهم قال له ﷺ لما قص عليهم الإسراء لعله شيء رأيته في منامك أو على التشبيه بالرؤيا لما فيها من العجائب أو لوقوعها ليلا أو لسرعتها أي وما جعلنا الرؤيا التي أريناكها عيانا مع كونها آية عظيمة وأية آية وقد أقمت البرهان على صحتها إلا فتنة افتتن بها الناس حتى ارتد بعض من أسلم منهم وَالشَّجَرَةَ عطف على الرُّؤْيَا أي وما جعلنا الشجرة الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ إلا فتنة لهم أيضا.

Bazıları şöyle demiştir: Bu kelime uyku rüyasında ve gece uyanıkken görmede hakikattir; dilde meşhur olan ise uykuya mahsus olmasıdır. İsrâ'nın uykuda olduğunu iddia edenler de buna tutunmuşlardır; ancak ayette bunu reddeden husus vardır. İsrâ'nın sahih olan görüşe göre uyanıkken gerçekleştiğini savunan ve meşhur olan bu görüşü benimseyenler ise şöyle demişlerdir: Bu kelimeyle ifade edilmesi ya onların buna 'rüya' demelerine müşâkele (karşılık verme) kabilindendir yahut putlara 'ilahlar' denilmesi gibi onların zannına göre yürütülmüştür; nitekim rivayet edildiğine göre İsrâ'yı kendilerine anlattığında onlardan bazıları Hz. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Belki de uykunda gördüğün bir şeydir' demiştir. Yahut barındırdığı harikalar sebebiyle veya gece vuku bulmasından ya da süratinden ötürü rüyaya benzetilmesindendir; yani 'Büyük bir ayet ve eşsiz bir delil olmasına ve doğruluğuna dair delil ikame etmiş bulunmana rağmen sana ayan beyan gösterdiğimiz o manzarayı, insanlar için ancak kendisiyle sınandıkları bir fitne kıldık, öyle ki Müslüman olanlardan bazıları dahi irtidat etti.' { وَالشَّجَرَةَ } “Ve o ağacı da” kelimesi { الرُّؤْيَا } kelimesine matuftur; yani { الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ } “Kur'an'da lanetlenen o ağacı da” onlar için sadece bir imtihan kıldık.

والمراد بها كما روى البخاري وخلق كثير عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما شجرة الزقوم، والمراد بلعنها

Buhârî'nin ve pek çok kimsenin İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre bundan maksat zakkum ağacıdır. Onun lanetlenmesinden maksat ise

لعن طاعميها من الكفرة كما روي عنه أيضا، ووصفها بذلك من المجاز في الإسناد وفيه من المبالغة ما فيه أو لعنها نفسها ويراد باللعن معناه اللغوي وهو البعد فهي لكونها في أبعد مكان من الرحمة وهو أصل الجحيم الذي تنبت فيه ملعونة حقيقة.

yine ondan rivayet edildiği üzere onu yiyecek olan kâfirlerin lanetlenmesidir. Ağacın bu vasıfla nitelenmesi isnadda mecazdır ve bunda açık bir mübalağa vardır. Yahut bizzat ağacın lanetlenmesidir ve lanetten lügat anlamı olan uzaklık murat edilmiştir; nitekim o, rahmetten en uzak mekânda, yani içinde bittiği cehennemin dibinde bulunması sebebiyle hakikaten lanetlenmiştir (uzak kılınmıştır).

وأخرج ابن المنذر عن الحبر أنها وصفت بالملعونة لتشبيه طلعها برؤوس الشياطين والشياطين ملعونون. وقيل تقول العرب لكل طعام مكروه ضار: ملعون، وروي في جعلها فتنة لهم أنه لما نزل في أمرها في الصافات وغيرها ما نزل. قال أبو جهل وغيره: هذا محمد ﷺ يتوعدكم بنار تحرق الحجارة ثم يقول ينبت فيها الشجر وما نعرف الزقوم إلا بالتمر بالزبد، وأمر أبو جهل جارية له فأحضرت تمرا وزبدا وقال لأصحابه ترقموا.

İbnü'l-Münzir İbn Abbâs'tan, ağacın meyvesinin şeytanların başlarına benzetilmesi ve şeytanların da lanetlenmiş olması sebebiyle mel'ûn diye nitelendiğini nakletmiştir. Arapların hoşlanılmayan zararlı her yiyeceğe 'mel'ûn' dedikleri de söylenmiştir. Ağacın onlar için bir imtihan kılınması hakkında şöyle rivayet edilmiştir: Sâffât ve diğer surelerde onun hakkında inen ayetler inince Ebû Cehil ve diğerleri şöyle dedi: 'İşte Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem sizi taşları yakan bir ateşle tehdit ediyor, sonra da içinde ağaç bittiğini söylüyor! Biz zakkumu ancak tereyağlı hurma olarak biliriz.' Ebû Cehil cariyesine emretti, o da hurma ve tereyağı getirdi; arkadaşlarına: 'Zakkumlanın (yiyin)!' dedi.

وافتتن بهذه المقالة أيضا بعض الضعفاء ولقد ضلوا في ذلك ضلالا بعيدا حيث كابروا قضية عقولهم فإنهم يرون النعامة تبتلع الجمر وقطع الحديد المحماة الحمر فلا تضرها والسمندل يتخذ من وبره مناديل تلقى في النار إذا اتسخت فيذهب الوسخ وتبقى سالمة، ومن أمثالهم في كل شجر نار واستمجد المرخ والعفار.

Bazı zayıf kimseler de bu söze aldandılar. Akıllarının gereğine karşı inat ederek apaçık bir sapıklığa düştüler; zira onlar devekuşunun kor ateşleri ve akkor hâline gelmiş kızgın demir parçalarını yutup da zarar görmediğini, semenderin yününden mendiller yapıldığını, kirlendiğinde ateşe atılıp kirin gittiğini ve kendisinin sağlam kaldığını görmektedirler. Onların darbımesellerinden biri de şudur: 'Her ağaçta ateş vardır; merh ve afâr ağaçları ise bunu bolca taşımıştır.'

وعن ابن عباس أنها الكشوث المذكورة في قوله تعالى: كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ ما لَها مِنْ قَرارٍ [إبراهيم: ٢٦] ولعنها في القرآن وصفها فيه بما سمعت في هذه الآية ومر آنفا ما مر عن العرب، والافتتان بها أنهم قالوا عند سماع الآية: ما بال الحشائش تذكر القرآن، والمعمول عليه عند الجمهور رواية الصحيح عن الحبر.

İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o, Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda zikredilen küşût (cinsaçı) bitkisidir: { كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ ما لَها مِنْ قَرارٍ } [İbrâhîm: 26] “Gövdesi yerin üzerinden koparılmış, kararı (sabitliği) olmayan kötü bir ağaç gibidir.” Onun Kur'an'da lanetlenmesi ise bu ayette işittiğin vasıflarla nitelenmesidir; az önce de Araplardan gelen açıklama geçmişti. Onların bununla sınanması ise bu ayeti duyduklarında: 'Otların Kur'an'da anılması da ne oluyor?' demeleridir. Cumhur nezdinde itibar edilen ise Sahîh'te İbn Abbâs'tan gelen rivayettir.

وقرأ زيد بن علي رضي الله تعالى عنهما وَالشَّجَرَةَ بالرفع على الابتداء وحذف الخبر أي والشجرة الملعونة في القرآن كذلك وَنُخَوِّفُهُمْ بذلك ونظائره من الآيات فإن الكل للتخويف، وإيثار صيغة الاستقبال للدلالة على الاستمرار التجددي.

Zeyd b. Ali radıyallâhu anhümâ { وَالشَّجَرَةَ } kelimesini mübteda olarak ref ile ve haberini hazfederek «وَالشَّجَرَةُ» yani 'Kur'an'da lanetlenen ağaç da böyledir' şeklinde okumuştur. { وَنُخَوِّفُهُمْ } “Biz onları korkuturuz”, bununla ve benzeri ayetlerle [korkuturuz]; zira hepsi korkutmak içindir. Muzâri (şimdiki/gelecek zaman) kalıbının tercih edilmesi, yenilenen bir sürekliliğe delalet etmesi içindir.

وقرأ الأعمش «ويخوفهم» بالياء آخر الحروف فَما يَزِيدُهُمْ التخويف إِلَّا طُغْياناً تجاوزا عن الحد كَبِيراً لا يقادر قدره فلو أرسلنا بما اقترحوه من الآيات لفعلوا بها فعلهم بإخوانها وفعل بهم ما فعل بأمثالهم وقد سبقت كلمتنا بتأخير العقوبة العامة إلى الطامة الكبرى هذا فيما أرى هو الأوفق بالنظم الكريم واختاره في إرشاد العقل السليم.

A'meş son harfi yâ ile «وَيُخَوِّفُهُمْ» şeklinde okumuştur. { فَما يَزِيدُهُمْ } “Fakat [bu korkutma] onları artırmıyor”, { إِلَّا طُغْياناً } “ancak bir azgınlık”, haddi aşmayı [artırıyor], { كَبِيراً } “büyük bir” ölçülemez derecede [bir azgınlığı artırıyor]. Şayet onların teklif ettikleri mucizeleri gönderseydik, diğer benzerlerine yaptıklarını ona da yapacaklardı ve emsallerine yapılanlar onlara da yapılacaktı; oysa genel cezanın en büyük felakete (kıyamete) ertelenmesine dair hükmümüz daha önce verilmiştir. Bana göre Kur'an'ın yüce nazmına en uygun olan budur; İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de de bu tercih edilmiştir.

وعن الحسن ومجاهد وقتادة وأكثر المفسرين تفسير الإحاطة بالقدرة، والكلام مسوق لتسلية رسول الله ﷺ عما عسى يعتريه من عدم الإجابة إلى إنزال الآيات المقترحة لمخالفتها للحكمة من نوع حزن من طعن الكفرة حيث كانوا يقولون: لو كنت رسولا حقا لأتيت بهذه المعجزة كما أتى بها من قبلك من الأنبياء ﵈ فكأنه قيل اذكر وقت قولنا لك إن ربك اللطيف بك قد أحاط بالناس فهم في قبضة قدرته لا يقدرون على الخروج من ربقة مشيئته فهو يحفظك منهم فلا تهتم بهم وامض لما أمرتك به من تبليغ الرسالة ألا ترى أن الرؤيا التي أريناك من قبل جعلناها فتنة للناس مورثة للشبهة مع أنها ما أورثت ضعفا لأمرك وفتورا في حالك وبعضهم حمل الإحاطة على الإحاطة بالعلم إلا أنه ذكر في حاصل المعنى ما يقرب مما ذكر فقال: أي إنه سبحانه عالم بالناس على أتم وجه فيعلم قصدهم إلى إيذائك إذا لم تأتهم بما اقترحوا ويعصمك منهم فامض على ما أنت فيه من التبليغ والإنذار ألا ترى إلخ.

Hasan[-ı Basrî], Mücâhid, Katâde ve müfessirlerin çoğundan ihatayı 'kudret' ile tefsir ettikleri nakledilmiştir. Söz; kâfirlerin: 'Şayet hak peygamber olsaydın, senden önceki peygamberlerin -aleyhimüsselâm- getirdiği gibi sen de bu mucizeyi getirirdin' diyerek kınamalarından dolayı hikmete aykırılığı sebebiyle teklif edilen mucizelerin indirilmesine icabet edilmemesi karşısında Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem arız olabilecek bir hüzünden ötürü onu teselli etmek amacıyla sevk edilmiştir. Sanki şöyle denilmiştir: Sana, sana pek lütufkâr olan Rabbinin insanları çepeçevre kuşattığını söylediğimiz vakti hatırla; onlar O'nun kudretinin kabzasındadırlar, O'nun iradesinin bağından çıkmaya güç yetiremezler. O seni onlardan korur, bu yüzden onlara aldırış etme ve sana emrettiğim risaleti tebliğ vazifesine devam et! Görmez misin, daha önce sana gösterdiğimiz rüyayı (manzarayı) şüphe uyandıracak şekilde insanlar için bir fitne (sınav) kıldığımız hâlde bu senin davan için bir zayıflık ve durumunda bir gevşeklik doğurmadı. Bazıları ise ihatayı ilimle ihataya hamletmiş, ancak netice anlamında zikredilene yakın bir ifadeyle şöyle demiştir: Yani O Sübhânehu insanları en mükemmel şekilde bilmektedir; dolayısıyla teklif ettikleri şeyleri getirmediğin takdirde sana eziyet etmeyi kastedeceklerini bilir ve seni onlardan korur; öyleyse tebliğ ve uyarma görevine devam et, görmez misin... ilh.

ولا يخفى أن ذكر الرب مضافا إلى ضميره ﷺ وأمره ﵊ بذكر ذلك القول أنسب بكون الآية مسوقة لتسليته على الوجه الذي نقل، وذكر التخويف وأنه ما يزيدهم إلا طغيانا كبيرا أوفق بما فسرت به الآية أولا، وادعى بعضهم أنه لا يخلو عن نوع تسلية، وقيل: الإحاطة هنا الإهلاك كما في قوله تعالى: وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ [الكهف: ٤٢] والناس قريش ووقت ذلك الإهلاك يوم بدر، وعبر عنه بالماضي مع كونه منتظرا حسبما ينبىء عنه قوله

Gizli değildir ki 'Rab' isminin Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem zamirine muzâf kılınması ve o aleyhisselâm'a bu sözü hatırlamasının emredilmesi, ayetin nakledilen vecih üzere onu teselli için sevk edilmiş olmasına daha uygundur. Korkutmanın ve bunun onların ancak büyük azgınlığını artırdığının zikredilmesi ise ayetin ilk tefsir edilen anlamına daha uygundur. Bazıları bunda da bir tür tesellinin bulunmadığını iddia etmemiştir. İhatanın burada Allah Teâlâ'nın: { وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ } [el-Kehf: 42] “Derken serveti kuşatıldı (helak edildi)” buyruğunda olduğu gibi 'helak etmek' anlamına geldiği, 'insanlar'dan kastın Kureyş olduğu ve bu helak vaktinin de Bedir günü olduğu söylenmiştir. Beklenen bir durum olmasına rağmen geçmiş zaman kipiyle ifade edilmesi -nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruklarının

تعالى: سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ [القمر: ٤٥] وقوله سبحانه: قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ إِلى جَهَنَّمَ [آل عمران: ١٢] وغير ذلك لتحقق الوقوع، وأولت الرؤيا بما رآه ﷺ في المنام من مصارعهم كما صرح به في بعض الروايات،

haber verdiği üzere: { سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ } [el-Kamer: 45] “O topluluk hezimete uğrayacak ve arkalarını dönüp kaçacaklar”; ve Sübhânehu'nun şu buyruğu: { قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ إِلى جَهَنَّمَ } [Âl-i İmrân: 12] “İnkâr edenlere de ki: Yenileceksiniz ve cehenneme sürüleceksiniz” ve diğerleri- gerçekleşmesinin kesinliğinden ötürüdür. Rüya ise bazı rivayetlerde açıkça belirtildiği üzere Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem uykusunda onların yıkılıp ölecekleri yerleri görmesiyle tevil edilmiştir.

وصح أنه ﷺ لما ورد ماء بدر كان يقول: والله لكأني أنظر إلى مصارع القوم وهو يضع يده الشريفة على الأرض هاهنا وهاهنا ويقول: هذا مصرع فلان هذا مصرع فلان

Sahih rivayette sabit olduğuna göre Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir suyuna vardığında: 'Vallahi sanki bu kavmin yıkılıp öleceği yerlere bakıyor gibiyim' buyuruyor, mübarek elini yere şuraya ve buraya koyarak: 'Burası filanın öleceği yer, burası da filanın öleceği yer' diyordu.

، وهو ظاهر في كون ذلك مناما.

Bu da durumun uykuda vuku bulduğu hususunda açıktır.

ويروى أن قريشا سمعت بما أوحي إلى رسول الله ﷺ في شأن بدر وما أري في منامه من مصارعهم فكانوا يضحكون ويسخرون وهو المراد بالفتنة، وبما رآه ﵊ أنه سيدخل مكة وأخبر أصحابه فتوجه إليها فصده المشركون عام الحديبية وإليه ذهب أبو مسلم والجبائي، واعتذر عن كون ما ذكر مدنيا بأنه يجوز أن يكون الوحي بإهلاكهم وكذا الرؤيا واقعا بمكة وذكر الرؤيا وتعيين المصارع واقعين بعد الهجرة ويلزم منه أن يكون الافتتان بذلك بعد الهجرة وأن يكون ازديادهم طغيانا متوقعا غير واقع عند نزول الآية وكل ذلك خلاف الظاهر.

Rivayet edildiğine göre Kureyş, Bedir hususunda Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem vahyolunanları ve rüyasında onların ölecekleri yerlerin gösterildiğini işitince gülüyor ve alay ediyorlardı; işte fitneden maksat da budur. Bir diğer görüşe göre o aleyhisselâm'ın Mekke'ye gireceğini rüyasında görmesi, bunu ashabına haber vermesi, oraya yönelmesi ve Hudeybiye senesinde müşriklerin onu engellemesidir; Ebû Müslim ve Cübbâî bu görüşe meyletmiştir. Bu zikredilen hususun Medenî olmasına karşı ise şöyle bir mazeret ileri sürülmüştür: Onların helakine dair vahyin ve aynı şekilde rüyanın Mekke'de vuku bulmuş olması, rüyanın zikredilmesi ve ölecekleri yerlerin belirlenmesinin ise hicretten sonra gerçekleşmiş olması caizdir. Ancak bundan, bununla sınanmanın hicretten sonra olması ve azgınlıklarının artmasının ayetin inişi esnasında vuku bulmuş değil de beklenecek bir durum olması gerekir ki bütün bunlar zahire aykırıdır.

وأخرج ابن جرير عن سهل بن سعد قال: رأس رسول الله ﷺ بني أمية ينزون على منبره نزو القردة فساءه ذلك فما استجمع ضاحكا حتى مات ﵊ وأنزل الله تعالى هذه الآية وَما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا إلخ.

İbn Cerîr Sehl b. Sa'd'dan şöyle rivayet etmiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Emevîoğullarını minberi üzerinde maymunların sıçrayışı gibi sıçrarlarken gördü; bu durum onu üzdü ve o aleyhisselâm vefat edene kadar bir daha doya doya gülmedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ şu ayeti indirdi: { وَما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا } ilh.'

وأخرج ابن أبي حاتم وابن مردويه والبيهقي في الدلائل وابن عساكر عن سعيد بن المسيب قال: رأى رسول الله ﷺ بني أمية على المنابر فساءه ذلك فأوحى الله تعالى إليه إنما هي دنيا أعطوها فقرت عينه وذلك قوله تعالى: وَما جَعَلْنَا إلخ.

İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye, Delâil'de Beyhakî ve İbn Asâkir Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayet ettiler: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Emevîoğullarını minberler üzerinde gördü ve bu durum onu üzdü. Bunun üzerine Allah Teâlâ ona: 'O kendilerine verilmiş bir dünyalıktan ibarettir' diye vahyetti de gözü aydın oldu; işte Allah Teâlâ'nın: { وَما جَعَلْنَا } ilh. buyruğu budur.'

وأخرج ابن أبي حاتم عن يعلى بن مرة قال: «قال رسول الله ﷺ: رأيت بني أمية على منابر الأرض وسيملكونكم فتجدونهم أرباب سوء واهتم ﵊ لذلك فأنزل الله سبحانه وَما جَعَلْنَا الآية»

İbn Ebî Hâtim Ya'lâ b. Mürre'den rivayet etmiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Emevîoğullarını yeryüzünün minberleri üzerinde gördüm; yakında size hükmedecekler ve siz onları kötü efendiler olarak bulacaksınız.» Resûlullah aleyhisselâm bundan dolayı kederlendi; bunun üzerine Allah Sübhânehu { وَما جَعَلْنَا } ayetini indirdi.'

وأخرج عن ابن عمر أن النبي ﷺ قال: «رأيت ولد الحكم بن أبي العاص على المنابر كأنهم القردة وأنزل الله تعالى في ذلك وَما جَعَلْنَا إلخ والشجرة الملعونة الحكم وولده»

İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: '«Hakem b. Ebü'l-Âs'ın çocuklarını minberler üzerinde sanki maymunlar gibi gördüm.» Allah Teâlâ bu hususta { وَما جَعَلْنَا } ilh. ayetini indirdi; lanetlenen ağaç da Hakem ve çocuklarıdır.'

وفي عبارة بعض المفسرين هي بنو أمية.

Bazı müfessirlerin ifadesinde ise 'onlar Emevîoğullarıdır' şeklindedir.

وأخرج ابن مردويه عن عائشة رضي الله تعالى عنها أنها قالت لمروان بن الحكم: «سمعت رسول الله ﷺ يقول لأبيك وجدك: إنكم الشجرة الملعونة في القرآن»

İbn Merdûye Âişe'den radıyallâhu anhâ rivayet etmiştir: O, Mervân b. el-Hakem'e şöyle demiştir: 'Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem babana ve dedene şöyle dediğini işittim: «Sizler Kur'an'daki lanetlenmiş ağaçsınız.»'

فعلى هذا معنى إحاطته تعالى بالناس إحاطة أقداره بهم، والكلام على ما قيل على حذف مضاف أي وما جعلنا تعبير الرؤيا أو الرؤيا فيه مجاز عن تعبيرها، ومعنى جعل ذلك فتنة للناس جعله بلاء لهم ومختبرا وبذلك فسره ابن المسيب، وكان هذا بالنسبة إلى خلفائهم الذين فعلوا ما فعلوا وعدلوا عن سنن الحق وما عدلوا وما بعده بالنسبة إلى ما عدا خلفاءهم منهم ممن كان عندهم عاملا وللخبائث عاملا أو ممن كان من أعوانهم كيفما كان، ويحتمل أن يكون المراد ما جعلنا خلافتهم وما جعلناهم أنفسهم إلا فتنة، وفيه من المبالغة في ذمهم ما فيه، وجعل ضمير نُخَوِّفُهُمْ على هذا لما كان له أولا أو للشجرة باعتبار أن المراد بها بنو أمية ولعنهم لما صدر منهم من استباحة الدماء المعصومة والفروج المحصنة وأخذ الأموال من غير حلها ومنع الحقوق عن أهلها وتبديل الأحكام والحكم بغير ما أنزل الله على نبيه ﵊ إلى غير ذلك من القبائح العظام والمخازي الجسام التي لا تكاد تنسى ما دامت الليالي والأيام، وجاء لعنهم في القرآن إما على الخصوص كما زعمته الشيعة أو على العموم كما نقول فقد قال ﷾: إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ [الأحزاب:

Buna göre Allah Teâlâ'nın insanları kuşatmasının anlamı, kaderlerinin onları kuşatmasıdır. Söylendiğine göre söz bir muzâfın hazfi üzeredir; yani 'Biz rüyanın tabirini ancak...' demektir veya rüya ifadesi onun tabirinden mecazdır. Bunun insanlar için fitne kılınmasının manası ise onlar için bir bela ve imtihan kılınmasıdır; İbnü'l-Müseyyeb de bunu böyle tefsir etmiştir. Bu durum, yapacaklarını yapan, hak yoldan sapan ve adaletli davranmayan halifeleri nispetindedir; bundan sonrası ise onların yanında yönetici olan ve kötülük işleyen yahut her ne şekilde olursa olsun onların yardımcılarından olan halifeleri dışındakiler nispetindedir. Maksadın 'onların hilafetini ve bizzat kendilerini ancak bir fitne kıldık' olması da muhtemeldir; bunda da onları yermede açık bir mübalağa vardır. { نُخَوِّفُهُمْ } ifadesindeki zamir buna göre ya ilk merciine aittir yahut Emevîoğulları kastedilmesi hasebiyle ağaca aittir. Onların lanetlenmesi ise masum kanları ve iffetli kadınları helal saymaları, haksız yoldan malları almaları, hakları ehlinden men etmeleri, hükümleri değiştirmeleri ve Allah'ın Peygamberi'ne aleyhisselâm indirdiği dışında hüküm vermeleri gibi geceler ve gündüzler devam ettiği müddetçe neredeyse unutulmayacak olan büyük çirkinlikler ve vahim rezaletler sebebiyledir. Onların Kur'an'da lanetlenmesi ya Şia'nın iddia ettiği gibi hususi olarak gelmiştir ya da bizim dediğimiz gibi umumi olarak gelmiştir; nitekim Allah Azze ve Celle şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } [el-Ahzâb:

٥٧] وقال ﷿ فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فَأَصَمَّهُمْ وَأَعْمى أَبْصارَهُمْ [محمد: ٢٢، ٢٣] إلى آيات أخر ودخولهم في عموم ذلك يكاد يكون دخولا أوليا لكن لا يخفى أن هذا لا يسوغ عند أكثر أهل السنة لعن واحد منهم بخصوصه فقد صرحوا أنه لا يجوز لعن كافر بخصوصه ما لم

57] “Şüphesiz Allah'ı ve Resulü'nü incitenlere, Allah dünyada ve ahirette lanet etmiştir”; ve Celle ve Alâ şöyle buyurmuştur: { فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ * أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فَأَصَمَّهُمْ وَأَعْمى أَبْصارَهُمْ } [Muhammed: 22-23] “Demek iş başına gelecek olursanız yeryüzünde fesat çıkaracak ve akrabalık bağlarınızı koparacaksınız öyle mi? İşte onlar, Allah'ın kendilerini lanetlediği, sağır kıldığı ve gözlerini kör ettiği kimselerdir” ve diğer ayetler. Onların bu umumun altına girmesi neredeyse öncelikli bir giriş gibidir; ancak gizli değildir ki Ehl-i Sünnet'in çoğuna göre bu durum, onlardan muayyen bir şahsa lanet etmeyi meşru kılmaz. Nitekim âlimler,

يتحقق موته على الكفر كفرعون ونمرود فكيف من ليس كافرا، وادعى السراج البلقيني جواز لعن العاصي المعين ونور دعواه

Firavun ve Nemrud gibi küfür üzere öldüğü kesinleşmedikçe muayyen bir kâfire bile lanet etmenin caiz olmadığını açıkça belirtmişlerdir; nerede kaldı ki kâfir olmayan birine lanet edilsin! Sirâceddin el-Bulkînî muayyen bir günahkâra lanet etmenin caiz olduğunu iddia etmiş ve bu iddiasını

بحديث الصحيحين «إذا دعا الرجل امرأته إلى فراشه فأبت أن تجيء فبات غضبان لعنها الملائكة حتى تصبح» .

Sahîhayn'daki şu hadisle desteklemiştir: «Kişi karısını yatağına çağırdığında kadın gelmekten kaçınır ve kocası da ona öfkeli olarak gecelerse, sabaha kadar melekler o kadına lanet eder.»

وقال ولده الجلال بحثت مع والدي في ذلك باحتمال أن يكون لعن الملائكة لها بالعموم بأن يقول: لعن الله تعالى من باتت مهاجرة فراش زوجها ولو استدل لذلك

Oğlu Celâleddin şöyle demiştir: 'Babamla bu konuyu tartıştım; meleklerin ona lanetinin: «Kocasının yatağını terk ederek geceleyen kadına Allah Teâlâ lanet etsin» diyerek umumi bir lanet olma ihtimali vardır. Bunun için delil getirecek olsaydı,

بخبر مسلم أنه ﷺ مر بحمار وسم بوجهه فقال: لعن الله تعالى من فعل هذا لكان أظهر

Müslim'in, Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yüzü dağlanmış bir merkebin yanından geçerken: «Bunu yapana Allah Teâlâ lanet etsin» buyurduğuna dair rivayetiyle delil getirseydi daha açık olurdu.

إذ الإشارة بهذا صريحة في لعن معين إلا أن يؤول بأن المراد فاعل جنس ذلك لا فاعل هذا المعين وفيه ما فيه واستدل بعض من وافقه لذلك أيضا بما

Zira 'bunu' (hâzâ) ile işaret edilmesi muayyen bir kimseye lanet hususunda sarîhtir; meğerki bundan muradın bu muayyen fail değil de bu fiilin cinsini işleyen kimse olduğu şeklinde tevil edilsin ki bu da tartışmaya açıktır.' Ona muvafakat edenlerden bazıları bu hususta ayrıca şu rivayetle de istidlal etmiştir:

صح أنه ﷺ قال: «اللهم العن رعلا وذكوان وعصية عصوا الله تعالى ورسوله»

Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğu sahih olarak sabittir: «Allahım! Ri'l, Zekvân ve Allah Teâlâ'ya ve Resulü'ne isyan eden Usayye kabilelerine lanet et!»

فإن فيه لعن أقوام بأعيانهم وأجيب بأنه يجوز أنه ﵊ علم موتهم أو موت أكثرهم على الكفر فلم يلعن إلا من علم موته عليه وهو كما ترى، ولا يخفى أن تفسير الآية بما ذكر غير ظاهر الملاءمة للسياق والله تعالى أعلم بصحة الأحاديث، وقيل الشجرة الملعونة مجاز عن أبي جهل وكان فتنة وبلاء على المسلمين لعنه الله تعالى، وقيل مجاز عن اليهود الذين تظاهروا على رسول الله ﷺ ولعنهم في القرآن ظاهر، وفتنتهم أنهم كانوا ينتظرون بعثته ﵊ فلما بعث كفروا به وقالوا: ليس هو الذي كنا ننتظره فثبطوا كثيرا من الناس بمقالتهم عن الإسلام وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ تذكير لما جرى منه تعالى من الأمر ومن الملائكة من الامتثال والطاعة من غير تثبط وتحقيق لمضمون قوله تعالى: أُولئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ إلخ، أما إن كان المراد من الموصول الملائكة فظاهر، وإما إن كان غيرهم فللمقايسة، وفيه إشارة إلى عاقبة أولئك الذين عاندوا الحق واقترحوا الآيات وكذبوا الرسول ﵊ فإنهم داخلون في الذرية الذين احتنكهم إبليس عليه اللعنة واتبعوه إتباع الظل لذويه دخولا أوليا ومشاركون له في العناد أتم مشاركة حتى قالوا إِنْ كانَ هذا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ [الأنفال: ٣٢] فوجه مناسبة الآية لما قبلها ظاهر، وقيل الوجه مشابهة قريش الذين كذبوا النبي ﷺ لإبليس في أن كلّا منهما حمله الحسد والكبر على ما صدر منه أي واذكر وقت قولنا للملائكة اسْجُدُوا لِآدَمَ تحية وتكريما له ﵇، وقيل المعنى اجعلوه قبلة سجودكم لله تعالى فَسَجَدُوا من غير تلعثم امتثالا لأمره تعالى إِلَّا إِبْلِيسَ لم يكن من الساجدين وكان معدودا في عدادهم مندرجا تحت الأمر بالسجود قالَ استئناف بياني كأنه قيل فما كان منه بعد التخلف، فأجيب بأنه قال أي بعد أن وبخ بما وبخ مما قصه الله سبحانه في غير هذا الموضع على سبيل الإنكار والتعجب أَسْجُدُ وقد خلقتني من نار لِمَنْ خَلَقْتَ طِيناً نصب على نزع الخافض أي من طين كما صرح به في آية أخرى، وجوز الزجاج كونه حالا من العائد المحذوف والعامل خَلَقْتَ فيكون المعنى أأسجد لمن كان في وقت خلقه طينا فالطينية وإن كانت مقدمة على خلقه إنسانا لكنها مقارنة لابتداء تعلقه به، والزمخشري أيضا كونه حالا من نفس الموصول والعامل حينئذ أَأَسْجُدُ على معنى أأسجد له وهو طين أي أصله طين، قال في الكشف: وهو أبلغ لأنه مؤيد لمعنى الإنكار وفيه تحقير له ﵇ وحاشاه بجعله نفس ما كان عليه لم تزل عنه تلك الذلة وليس في جعله حالا من العائد هذه المبالغة، وأنت تعلم أن الحالية على كل حال خلاف الظاهر لكون الطين جامدا ولذا أوله بعضهم بمتأصلا، وجوز الزجاج أيضا وتبعه ابن عطية كونه تمييزا ولا يظهر ذلك، وذكر الخلق مع أنه يكفي في المقصود أن يقال: لمن كان من طين أدخل في المقصود مع أنه فيه على ما قيل إيماء إلى علة أخرى وهي أنه مخلوق والسجود إنما هو للخالق تعالى مجده.

Zira bunda bizzat tayin edilmiş kavimlere lanet vardır. Buna, o aleyhisselâm'ın onların veya çoğunun küfür üzere öleceğini bilmiş olabileceği, dolayısıyla ancak küfür üzere öldüğünü bildiği kimseye lanet ettiği şeklinde cevap verilmiştir ki bu da gördüğün gibidir. Ayetin bu zikredilenlerle tefsir edilmesinin siyakla pek uyuşmadığı gizli değildir; hadislerin sıhhatini ise en iyi Allah Teâlâ bilir. Lanetlenen ağacın Ebû Cehil'den mecaz olduğu, zira onun Müslümanlar için bir fitne ve bela olduğu, Allah Teâlâ'nın ona lanet ettiği de söylenmiştir. Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem karşı birleşen Yahudilerden mecaz olduğu da söylenmiştir; nitekim onların Kur'an'da lanetlenmesi açıktır. Onların fitnesi ise o aleyhisselâm'ın peygamber olarak gönderilmesini beklemeleri, gönderilince de onu inkâr edip: 'Bizim beklediğimiz bu değildir' diyerek sözleriyle birçok insanı İslam'dan alıkoymalarıdır. { وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ } “Hani meleklere demiştik”, Allah Teâlâ'dan sadır olan emrin ve meleklerden gelen hiçbir tereddüt göstermeksizin itaat ve imtisalin hatırlatılması ve Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tahakkukudur: { أُولئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ } “Onların yalvardıkları bu varlıklar Rablerine vesile ararlar...” ilh. Şayet ism-i mevsûlden maksat melekler ise bu açıktır; şayet başkaları ise kıyas içindir. Bunda, hakka karşı direnen, mucizeler teklif eden ve Resul'ü aleyhisselâm yalanlayan kimselerin akıbetine bir işaret vardır; zira onlar, mel'ûn İblis'in buyruğu altına aldığı ve gölgenin sahibini takip ettiği gibi onu takip eden zürriyetin içine öncelikli olarak dâhildirler ve inatta onunla tam bir ortaklık içindedirler; öyle ki: { إِنْ كانَ هذا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ } [el-Enfâl: 32] “Eğer bu senin katından gelen hak ise üzerimize gökten taş yağdır” demişlerdir. Dolayısıyla bu ayetin öncesiyle münasebet vechi açıktır. Bir diğer görüşe göre münasebet vechi, Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem yalanlayan Kureyş'in, her ikisini de yaptıklarına haset ve kibrin sevk etmesi noktasında İblis'e benzemesidir; yani meleklere dediğimiz vakti hatırla: { اسْجُدُوا لِآدَمَ } “Âdem'e secde edin”, ona aleyhisselâm bir selamlama ve ikram olarak [secde edin]. Bir görüşe göre anlam: 'Allah Teâlâ'ya secdenizde onu kendinize kıble kılın' demektir. { فَسَجَدُوا } “Bunun üzerine secde ettiler”, Allah Teâlâ'nın emrine uyarak hiç duraksamadan secde ettiler; { إِلَّا إِبْلِيسَ } “İblis hariç”, o secde edenlerden olmadı; oysa onların sayısından sayılıyordu ve secde emrinin altına dâhildi. { قالَ } “[İblis] dedi” ifadesi istînâf-ı beyânîdir; sanki 'Geri durduktan sonra ondan ne sadır oldu?' denilmiş, buna cevaben de inkâr ve taaccüp yoluyla -Allah Sübhânehu'nun bu makamın dışında kıssa ettiği üzere- azarlandıktan sonra şöyle dediği bildirilmiştir: { أَأَسْجُدُ } “Ben hiç secde eder miyim?” -oysa beni ateşten yarattın- { لِمَنْ خَلَقْتَ طِيناً } “çamur olarak yarattığın kimseye?” { طِيناً } kelimesi harf-i cerrin hazfiyle mansubdur; yani diğer ayette açıkça belirtildiği üzere 'çamurdan' (min tîn) demektir. Zeccâc bunun mahzuf âid zamirinden hâl olmasını ve âmilin { خَلَقْتَ } olmasını caiz görmüştür; bu durumda mana: 'Yaratılışı esnasında çamur olan kimseye mi secde edeyim?' olur. Çamur hâli her ne kadar insan olarak yaratılmasından önce olsa da onunla ilk alakasının başlangıcına bitiştir. Zemahşerî ise bunun bizzat ism-i mevsûlden hâl olmasını ve bu takdirde âmilin { أَأَسْجُدُ } olmasını caiz görmüştür; mana da: 'O çamur iken -yani aslı çamur iken- mi ona secde edeyim?' şeklinde olur. el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: 'Bu daha beliğdir; çünkü inkâr manasını pekiştirir ve onu aleyhisselâm -hâşâ- bizzat geçmişteki o hâli kılarak ve o zillet üzerinden zail olmamış sayılarak tahkir etmeyi içerir; âid zamirinden hâl yapılmasında ise bu mübalağa yoktur.' Sen de bilirsin ki çamur kelimesi câmid (türemiş olmayan) olduğu için hâl yapılması her hâlükârda zahire aykırıdır; bu sebeple bazıları bunu 'aslı çamur olan' şeklinde tevil etmiştir. Zeccâc -ve ona tabi olarak İbn Atıyye- bunun temyiz olmasını da caiz görmüştür fakat bu açık değildir. Maksadı ifade etmek için 'çamurdan olana' denilmesi yeterli iken 'yaratılış'ın (halk) zikredilmesi maksadı daha iyi ortaya koymaktadır; bununla birlikte söylendiğine göre bunda başka bir illete de ima vardır ki o da onun bir mahlûk olması ve secdenin ancak şanı yüce Yaratıcı'ya mahsus bulunmasıdır.

قالَ أي إبليس، وفي إعادة الفعل بين كلامي اللعين إيذان بعدم اتصال الثاني بالأول وعدم ابتنائه عليه بل على غيره وقد ذكر ذلك في مواضع أخرى أي قال بعد طرده من المحل الأعلى ولعنه واستنظاره وإنظاره أَرَأَيْتَكَ هذَا

{ قالَ } “Dedi ki”, yani İblis; lanetlinin iki sözü arasında fiilin tekrar edilmesi, ikincisinin birincisine bağlı olmadığını ve ona değil başkasına dayandığını bildirmek içindir; bu husus başka yerlerde de zikredilmiştir. Yani en yüce makamdan kovulduktan, lanetlendikten, mühlet istedikten ve kendisine mühlet verildikten sonra dedi ki: { أَرَأَيْتَكَ هذَا } “Gördün mü şu kimseyi?”

الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَ

{ الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ } “benden üstün kıldığın!”

الكاف حرف خطاب مؤكد لمعنى التاء قبله وهو من التأكيد اللغوي فلا محل له من الإعراب، ورأى علمية فتتعدى إلى مفعولين وهذَا مفعولها الأول والموصول صفته والمفعول الثاني محذوف لدلالة الصلة عليه، وهذا الإنشاء مجاز عن إنشاء آخر ومن هنا تسمعهم يقولون: المعنى أخبرني عن هذا الذي كرمته علي لم كرمته علي وأنا أكرم منه، والعلاقة ما بين العلم والإخبار من السببية والمسببية واللازمية والملزومية، وجملة لم كرمته واقعة على ما نص عليه أبو حيان موقع المفعول الثاني، وذهب بعض النحاة إلى أن رأى بصرية فتتعدى إلى واحد واختاره الرضي، ويجعلون الجملة الاستفهامية المذكورة مستأنفة.

Kâf harfi kendisinden önceki tâ'nın manasını pekiştiren bir hitap harfidir; lügavî bir tekit olduğundan iraptan mahalli yoktur. 'Reâ' fiili ilim (bilgi) anlamında olup iki mef'ûle geçişlidir; { هذَا } onun birinci mef'ûlü, ism-i mevsûl ise onun sıfatıdır; ikinci mef'ûl ise sıla cümlesinin delaleti sebebiyle mahzuftur. Bu inşâî ifade başka bir inşâî ifadeden mecazdır; bu sebeple âlimlerin şöyle dediklerini duyarsın: Mana: 'Benden üstün kıldığın şu kimse hakkında bana haber ver; ben ondan daha üstün olduğum hâlde onu neden benden üstün kıldın?' demektir. Buradaki alaka, bilmek ile haber vermek arasındaki sebebiyet, müsebbebiyet, lâzımiyet ve melzûmiyettir. 'Neden üstün kıldın?' cümlesi Ebû Hayyân'ın açıkça belirttiğine göre ikinci mef'ûlün yerindedir. Bazı nahivciler 'reâ' fiilinin görme (basar) anlamında olduğunu ve tek mef'ûle geçişli olduğunu savunmuşlardır; Radî de bunu tercih etmiştir. Bu âlimler söz konusu istifham cümlesini müstenefe (yeni bir başlangıç) kılarlar.

وقال الفراء: الكاف ضمير في محل نصب أي أرأيت نفسك وهو كما تقول: أتدبرت آخر أمرك فإني صانع كذا، وهذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ مبتدأ وخبر وقد حذف منه الاستفهام أي أهذا إلخ، وقال بعضهم بهذا إلا أنه جعل الكاف حرف خطاب مؤكد أي أخبرني أهذا من كرمته عليّ، وقال ابن عطية: الكاف حرف كما قيل لكن معنى أرأيتك أتأملت كأن المتكلم ينبه المخاطب على استحضار ما يخاطبه به عقيبه، وكونه بمعنى أخبرني قول سيبويه.

Ferrâ şöyle demiştir: 'Kâf mansub mahalde zamirdir; yani «kendini gördün mü?» demektir; bu tıpkı «işinin sonunu düşündün mü, zira ben şöyle yapacağım» demen gibidir.' { هذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ } ifadesi ise mübteda ve haberdir ve başından istifham hazfedilmiştir; yani 'Şu benden üstün kıldığın kimse midir...?' ilh. Bazıları da bu görüşü benimsemiş, ancak kâf'ı pekiştirici bir hitap harfi kılmıştır; yani 'Bana haber ver, benden üstün kıldığın kimse bu mudur?' demektir. İbn Atıyye ise şöyle demiştir: 'Kâf denildiği gibi harftir, ancak «eraeyteke» ifadesinin manası «iyice düşündün mü?» demektir; sanki konuşan kimse, muhatabı hemen akabinde söyleyeceği sözü zihninde hazır tutması için uyarmaktadır.' Bunun 'bana haber ver' anlamında olması Sîbeveyhi'nin,

والزجاج وتبعهما الحوفي والزمخشري وغيرهما، وزعم ابن عطية أن ذلك حيث يكون استفهام ولا استفهام في الآية.

Zeccâc'ın ve onlara tabi olan Havfî, Zemahşerî ve diğerlerinin görüşüdür. İbn Atıyye bunun ancak istifham bulunduğunda geçerli olacağını, ayette ise istifham olmadığını iddia etmiştir.

وأنت تعلم أن المقرر في أرأيت بمعنى أخبرني أن تدخل على جملة ابتدائية يكون الخبر فيها استفهاما مذكورا أو مقدرا فمجرد عدم وجوده لا يأبى ذلك، وأيّا ما كان فاسم الإشارة للتحقير، والمراد من التكريم التفضيل.

Sen de bilirsin ki 'bana haber ver' anlamındaki 'eraeyte' hakkında kural; haberin zikredilmiş veya takdir edilmiş bir istifham olduğu isim cümlesinin başına dâhil olmasıdır; dolayısıyla istifhamın lafzen bulunmaması buna engel teşkil etmez. Her ne olursa olsun işaret ismi tahkir (küçümseme) içindir; 'tekrîm'den maksat ise üstün kılmaktır (tafdîl).

وجملة لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ استئناف وابتداء كلام واللام موطئة للقسم وجوابه لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ.

{ لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ } “Andolsun eğer beni kıyamet gününe kadar ertelersen” cümlesi istînâf olup yeni bir söz başlangıcıdır; lâm harfi yemine hazırlık (müvatta') içindir, cevabı ise { لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ } “onun zürriyetini mutlaka boyunduruk altına alacağım” ifadesidir.

وفي البحر لو ذهب ذاهب إلا أن هذا مفعول أول لأرأيتك بمعنى أخبرني والمفعول الثاني الجملة القسمية المذكورة لانعقادهما مبتدأ وخبرا قبل دخول أرأيتك لذهب مذهبا حسنا إذ لا يكون في الكلام على هذا إضمار وهو كما ترى، والمراد من أخرتني أبقيتني حيا أو أخرت موتي، ومعنى لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ لأستولين عليهم استيلاء قويا من قولهم: حنك الدابة واحتنكها إذا جعل في حنكها الأسفل حبلا يقودها به.

el-Bahr'da şöyle denilmiştir: 'Şayet biri «hâzâ» kelimesinin «bana haber ver» anlamındaki «eraeyteke» fiilinin birinci mef'ûlü, zikredilen yemin cümlesinin de ikinci mef'ûl olduğunu -zira «eraeyteke» dâhil olmadan önce bunlar mübteda ve haber teşkil etmektedir- söyleyecek olursa güzel bir vecih benimsemiş olur; çünkü bu durumda sözde hiçbir takdir (izmâr) gerekmez.' Fakat bu da gördüğün gibidir. 'Beni ertelersen' ifadesinden maksat, 'beni hayatta bırakırsan' veya 'ölümümü geciktirirsen' demektir. { لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ } “onun zürriyetini mutlaka boyunduruk altına alacağım” ifadesinin manası; 'onlara kuvvetli bir şekilde tahakküm edeceğim' demektir. Bu, biniti sevk etmek için alt çenesine ip takıldığında kullanılan 'haneke'd-dâbbete ve'htenekehâ' tabirinden gelir.

وأخرج هذا ابن جرير وغيره عن ابن عباس وإليه ذهب الفراء أو لأستأصلنهم وأهلكنهم بالإغواء من قولهم:

Bunu İbn Cerîr ve başkaları İbn Abbâs'tan rivayet etmiş olup Ferrâ da bu görüşe meyletmiştir. Yahut 'saptırmak suretiyle onların kökünü kazıyıp onları helak edeceğim' demektir; bu da şu kullanımdan gelir:

احتنك الجراد الأرض إذا أهلك نباتها وجرد ما عليها واحتنك فلان مال فلان إذا أخذه وأكله، وعلى ذلك قوله:

Çekirge yerin bitkisini tüketip üzerindekileri silip süpürdüğünde 'ihteneke'l-cerâdü'l-arda' denir; keza bir kimse diğerinin malını alıp yediğinde 'ihteneke fülânün mâle fülânin' denir. Şu beyit de bu manadadır:

نشكو إليك سنة قد أجحفت جهدا إلى جهد بنا فأضعفت واحتنكت أموالنا وأجلفت.

'Sana, bize zorluk üstüne zorluk yükleyip bizi takatsiz bırakan, mallarımızı silip süpüren ve kökünü kazıyan kurak bir yılı şikâyet ediyoruz.'

وكأنه مأخوذ من الحنك وهو باطن أعلى الفم من داخل المنقار فهو اشتقاق من اسم عين، واختار هذا الطبري والجبائي وجماعة، وأخرج ابن أبي حاتم عن ابن زيد أنه قال يقول لأضلنهم وهو بيان لخلاصة المعنى، وهذا كقول اللعين لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ [الحجر: ٣٩] إِلَّا قَلِيلًا منهم وهو العباد المخلصون الذين جاء استثناؤهم في آية أخرى جعلنا الله تعالى وإياكم منهم. وعلم اللعين تسني هذا المطلب له حتى ذكره مؤكدا إما بواسطة التلقي من الملائكة سماعا وقد أخبرهم الله تعالى به أو رأوه في اللوح المحفوظ أو بواسطة استنباطه من قولهم أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ [البقرة: ٣٠] مع تقرير الله تعالى له أو بالفراسة لما رأى فيه من قوة الوهم والشهوة والغضب المقتضية لذلك، ولا يبعد أن يكون استثناء القليل بالفراسة أيضا وكأنه لما رأى أن المانع من الاستيلاء في القليل مشتركا بينه وبين آدم ﵇ ذكره من أول الأمر، وعن الحسن أنه ظن ذلك لأنه وسوس إلى آدم وغره حتى كان ما كان فقاس الفرع على الأصل وهو مشكل لأن هذا القول كان قبل الوسوسة التي كان بسببها ما

Sanki bu [kelime], gaganın iç kısmından ağzın üst tavanı anlamına gelen «el-hanek»ten türetilmiştir; dolayısıyla somut bir isimden türemiştir (iştikâk-ı ismi ayn). Taberî, Cübbâî ve bir topluluk bu tercihte bulunmuştur. İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den naklettiğine göre o: 'Onları mutlaka saptıracağım, demektir' demiştir ki bu, mananın özünün beyanıdır. Bu, o lanetlinin: { لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ } [Hicr: 39] “Yeryüzünde onlara [kötülükleri] süsleyeceğim ve onların hepsini mutlaka azdıracağım” sözü gibidir; { إِلَّا قَلِيلًا } “pek azı müstesna” [ifadesi ise] diğer ayette istisnaları zikredilen muhlis kullardır; Allah Teâlâ bizi ve sizi onlardan eylesin. Lanetli [İblis], bu isteğinin kendisine müyesser olacağını ya bizzat Allah Teâlâ'nın kendilerine haber vermesi yahut Levh-i Mahfûz'da görmeleri sebebiyle meleklerden işiterek telakki yoluyla, ya da meleklerin: { أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ } [Bakara: 30] “Orada bozgunculuk yapacak ve kan dökecek birini mi yaratacaksın?” sözünden Allah Teâlâ'nın bunu takririyle birlikte istinbat ederek, yahut da insanda bunu gerektiren kuruntu (vehm), şehvet ve gazap kuvvetini gördüğünde ferasetiyle bildi de bunu tekitli olarak zikretti. Pek az kimseyi istisna etmesinin de feraset yoluyla olması uzak bir ihtimal değildir; sanki o, az kimse üzerindeki hâkimiyete engel olan durumun kendisiyle Âdem (aleyhisselâm) arasında müşterek olduğunu görünce bunu işin başından itibaren zikretmiştir. Hasan'dan nakledildiğine göre o, Âdem'e vesvese verip onu aldattığı ve olanlar olduğu için böyle zannetmiş, dolayısıyla fer'i asla kıyas etmiştir. Ne var ki bu görüş problemlidir; çünkü bu söz, sebebiyle malum hadiselerin vuku bulduğu vesveseden önce söylenmiştir.