،
,
وأخرج النسائي وأبو الشيخ وابن مردويه عن ابن عمر قال: نهى النبي ﷺ عن قتل الضفدع وقال نقيقها تسبيح.
Nesâî, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye, İbn Ömer'den şöyle rivayet etmişlerdir: «Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem kurbağanın öldürülmesini yasakladı ve: ‘Onun vıraklaması tesbihtir’ buyurdu.»
وأخرج ابن أبي الدنيا وابن أبي حاتم والبيهقي في الشعب عن أنس بن مالك قال: ظن داود ﵇ في نفسه أن أحدا لم يمدح خالقه بما مدحه وإن ملكا نزل وهو قاعد في المحراب والبركة إلى جانبه فقال يا داود افهم إلى ما تصوت به الضفدع فأنصت داود فإذا الضفدع تمدحه بمدحة لم يمدحه بها فقال له الملك: كيف ترى يا داود أفهمت ما قالت؟ قال: نعم قال: ماذا قالت؟ قالت: قال سبحانك وبحمدك منتهى علمك يا رب قال داود: لا والذي جعلني نبيه إن لم أمدحه بهذا.
İbn Ebi'd-Dünyâ, İbn Ebî Hâtim ve Beyhakî Şuab'da Enes b. Mâlik'ten şöyle rivayet etmişlerdir: Dâvûd aleyhisselâm içinden, Yaratıcısını kendisinin övdüğü gibi hiç kimsenin övmediğini düşündü. O, mihrabında otururken ve havuz da yanı başındayken bir melek indi ve: «Ey Dâvûd! Kurbağanın çıkardığı sesi dinle ve anla» dedi. Dâvûd kulak verdi; bir de baktı ki kurbağa O'nu, kendisinin övmediği bir övgüyle övüyor. Melek ona: «Nasıl görüyorsun ey Dâvûd, ne dediğini anladın mı?» dedi. O da: «Evet» dedi. Melek: «Ne dedi?» diye sordu. [Dâvûd]: «O, ‘Ey Rabbim! İlminin son noktasına kadar Senin şanın yücedir ve Sana hamd olsun’ dedi» dedi. Dâvûd: «Beni peygamberi kılan Zât'a yemin olsun ki, ben O'nu bununla hiç övmemiştim» dedi.
وأخرج أحمد في الزهد وأبو الشيخ عن شهر بن حوسب من حديث طويل أن داود ﵇ أتى البحر في ساعة فصلى فنادته ضفدعة يا داود إنك حدثت نفسك أنك قد سبحت في ساعة ليس يذكر الله تعالى فيها غيرك وإني في سبعين ألف ضفدع كلها قائمة على رجل نسبح الله تعالى ونقدسه.
Ahmed ez-Zühd'de ve Ebû'ş-Şeyh, Şehr b. Havşeb'den uzun bir hadiste şöyle rivayet etmişlerdir: Dâvûd aleyhisselâm bir vakitte denize gelip namaz kıldı. Bunun üzerine bir kurbağa ona şöyle seslendi: «Ey Dâvûd! İçinden, Allah Teâlâ'nın Senden başka kimse tarafından zikredilmediği bir vakitte tesbih ettiğini geçirdin. Oysa ben, hepsi tek ayak üstünde durup Allah Teâlâ'yı tesbih ve takdis eden yetmiş bin kurbağa arasındayım.»
وأخرج الخطيب عن أبي ضمرة قال: كنا عند علي بن الحسين رضي الله تعالى عنهما فمر بنا عصافير يصحن فقال: أتدرون ما تقول هذه العصافير؟ قلنا: لا قال: أما إني ما أقول أنا نعلم الغيب ولكن سمعت أبي يقول سمعت أمير المؤمنين علي بن أبي طالب كرم الله تعالى وجهه يقول سمعت رسول الله ﷺ يقول: إن الطير إذا أصبحت سبحت ربها وسألته قوت يومها وإن هذه تسبح ربها وتسأله قوت يومها.
Hatîb, Ebû Damre'den rivayet etmiştir: Ali b. Hüseyin radıyallâhu anhümâ'nın yanındaydık; yanımızdan ötüşen serçeler geçti. Bunun üzerine: «Bu serçelerin ne dediğini biliyor musunuz?» dedi. Biz: «Hayır» dedik. Şöyle dedi: «Bilin ki ben gaybı bildiğimizi söylemiyorum; fakat babamın şöyle dediğini duydum: Müminlerin Emîri Ali b. Ebî Tâlib kerremallâhu teâlâ vecheh'in şöyle dediğini duydum: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: ‘Kuşlar sabaha erdiklerinde Rablerini tesbih ederler ve O'ndan günlük rızıklarını isterler; bunlar da Rablerini tesbih etmekte ve O'ndan günlük rızıklarını istemektedir.’»
وأخرج ابن راهويه في مسنده من طريق الزهري قال: أتى أبو بكر الصديق رضي الله تعالى عنه بغراب وافر الجناحين فقال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: ما صيد صيد ولا عضدت عضاه ولا قطعت وشيجة إلا بقلة التسبيح.
İbn Râhûye Müsned'inde Zührî tarikiyle rivayet etmiştir: Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu teâlâ anh'a kanatları geniş bir karga getirildi. Bunun üzerine şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «Hiçbir av avlanmaz, hiçbir dikenli ağaç budanmaz ve hiçbir sarmaşık dalı kesilmez ki ancak tesbihinin azlığından ötürüdür.»
وأخرج أبو نعيم في الحلية، وابن مردويه عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ ما صيد من صيد ولا وشج من وشج إلا بتضييعه التسبيح.
Ebû Nuaym Hilye'de ve İbn Merdûye, Ebû Hureyre'den rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Hiçbir av avlanmaz ve hiçbir ağaç kökünden sökülmez ki ancak tesbihi zayi etmesinden ötürüdür.»
وأخرج أبو الشيخ عن أبي الدرداء وابن مردويه عن ابن مسعود مثل ذلك مرفوعا
Ebû'ş-Şeyh, Ebû'd-Derdâ'dan ve İbn Merdûye, İbn Mes'ûd'dan bunun benzerini merfû olarak
أيضا. وأخرج أبو الشيخ عن الحسن لولا ما غم عليكم من تسبيح ما معكم من البيوت ما تقاررتم. وأخرج ابن أبي حاتم عن لوط بن أبي لوط قال:
da rivayet etmiştir. Ebû'ş-Şeyh, Hasan'dan rivayet etmiştir: «Eğer evlerinizde sizinle birlikte bulunan şeylerin tesbihi sizden gizlenmemiş olsaydı, yerinizde duramazdınız.» İbn Ebî Hâtim, Lût b. Ebî Lût'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir:
«بلغني أن تسبيح سماء الدنيا سبحان ربي الأعلى والثاني ﷾ والثالثة سبحانه وبحمده والرابعة سبحانه لا حول ولا قوة إلا به والخامسة سبحان محيي الموتى وهو على كل شيء قدير والسادسة سبحان الملك القدوس والسابعة سبحان الذي ملأ السموات السبع والأرضين السبع عزة ووقارا» إلى ما لا يكاد يحصى من الأخبار والآثار وهي بمجموعها متعاضدة في الدلالة على أن التسبيح قالي كما لا يخفى وهو مذهب الصوفية، وذكروا أن السالك عند وصوله إلى بعض المقامات يسمع تسبيح الأشياء بلغات شتى.
«Bana ulaştı ki; dünya semasının tesbihi ‘Sübhâne Rabbiye'l-A‘lâ’, ikincisinin ﷾, üçüncüsünün ‘Sübhânehû ve bihamdihî’, dördüncüsünün ‘Sübhânehû lâ havle velâ kuvvete illâ bih’, beşincisinin ‘Sübhâne Muhyi'l-mevtâ ve Huve alâ külli şey'in kadîr’, altıncısının ‘Sübhâne'l-Meliki'l-Kuddûs’ ve yedincisinin ‘Sübhânellezî melee's-semâvâti's-seb‘a ve'l-eradîne's-seb‘a izzeten ve vekârâ’ şeklindedir.» Neredeyse sayılamayacak kadar çok olan haberler ve rivayetler böyledir; bunların hepsi gizli olmadığı üzere tesbihin lisan-ı kâl ile (sözlü) olduğuna delâlet etme hususunda birbirini desteklemektedir. Bu, sûfîlerin de mezhebidir; nitekim onlar, sâlikin bazı makamlara ulaştığında eşyanın tesbihini çeşitli dillerle işittiğini zikretmişlerdir.
وقد روي عن بعض السلف سماعه لتسبيح بعض الجمادات، واختلف القائلون بهذا التسبيح فقال بعضهم:
Selef'in bazısından cansız varlıkların tesbihini işittiği rivayet edilmiştir. Bu tesbihi savunanlar kendi aralarında ihtilaf etmişlerdir; bazısı:
بثبوته للاشياء مطلقا، وقيل إن التراب يسبح ما لم يبتل فإذا ابتل ترك التسبيح وإن الخرزة تسبح ما لم ترفع من موضعها فإذا رفعت تركت وإن الورقة تسبح ما دامت على الشجرة فإذا سقطت تركت وإن الثوب يسبح ما لم يتسخ فإذا اتسخ ترك وإن الوحش والطير تسبح إذا صاحت وإذا سكتت تركت، وعلى هذا ما أخرج ابن أبي حاتم عن ابن شوذب قال: جلس الحسن مع أصحابه على مائدة فقال بعضهم: هذه المائدة تسبح الآن فقال الحسن: كلا إنما ذاك كل شيء على أصله.
Bunun eşya için mutlak olarak sabit olduğunu söylemiştir. Bazısı da demiştir ki: Toprak ıslanmadığı sürece tesbih eder, ıslandığında ise tesbihi bırakır; boncuk yerinden kaldırılmadığı sürece tesbih eder, kaldırıldığında bırakır; yaprak ağaçta kaldığı sürece tesbih eder, düştüğünde bırakır; elbise kirlenmediği sürece tesbih eder, kirlendiğinde bırakır; vahşi hayvanlar ve kuşlar öttüklerinde tesbih ederler, sustuklarında bırakırlar. Bu kabilden olarak İbn Ebî Hâtim'in İbn Şevzeb'den rivayet ettiği şu husus vardır: Hasan [el-Basrî], arkadaşlarıyla bir sofra etrafında oturdu. İçlerinden biri: «Bu sofra şu an tesbih ediyor» dedi. Bunun üzerine Hasan: «Hayır, bu ancak her şeyin kendi aslı üzere olduğu zamandır» dedi.
وأخرج عن السدي أنه قال: ما من شيء على أصله الأول لم يمت إلا وهو يسبح بحمده تعالى، ولعله أراد بالموت خروجه عن أصله الأول.
Süddî'den de şöyle dediği rivayet edilmiştir: «İlk aslı üzere bulunup da ölmeyen hiçbir şey yoktur ki Allah Teâlâ'ya hamd ile tesbih etmesin.» O, ölüm ile muhtemelen onun ilk aslından çıkmasını kastetmiştir.
وأخرج عبد الرزاق وابن جرير وابن المنذر وغيرهم عن قتادة أنه قال في الآية: كل شيء فيه الروح يسبح من شجرة وحيوان، وكون الشجرة ذات روح مبني على قول الناس فيها إذا يبست ماتت، واستثنى بعضهم بعض الحيوانات من عموم كل شيء لما أخرجه أبو الشيخ عن ابن عباس أنه قال كل شيء يسبح إلا الحمار والكلب.
Abdurrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve başkaları Katâde'den, ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Ağaç ve hayvan olsun, içinde ruh bulunan her şey tesbih eder.» Ağacın ruh sahibi olması, insanların onun hakkında 'kuruduğu zaman öldü' demelerine dayanmaktadır. Bazıları ise, Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiği: «Eşek ve köpek hariç her şey tesbih eder» sözüne dayanarak bazı hayvanları 'her şey'in umumundan istisna etmişlerdir.
ولا أرى لاستثناء ما ذكر وجها وفي القلب من صحة الرواية عن الحبر شيء، وكذا للتقييد بعد أن لم تكن الجمادية مانعة عن التسبيح والأخبار الظاهرة في عدم التقييد أكثر، ولا أظن أن لما يخالفها امتيازا عليها في الصحة.
Ben zikredilen şeylerin istisna edilmesine bir gerekçe göremiyorum; İbn Abbâs'tan gelen rivayetin sıhhati konusunda da kalpte bir şüphe vardır. Cansız oluş tesbihe engel teşkil etmedikten sonra böyle bir kayda da gerek yoktur; nitekim kayıtsızlığa açıkça delâlet eden haberler daha çoktur ve buna muhalif olanların sıhhat bakımından onlara bir üstünlüğü olduğunu da sanmıyorum.
ويشكل على هذا القول ما تقدم عن الإمام من إباء التذييل عنه وعدم وجود العلم الذي يستدعيه التسبيح القالي في الجمادات، وتفصى بعضهم عن هذا بالتزام أن لكل شيء حياة وعلما لائقين به ولا يطلع على حقيقة ذلك إلا الله تعالى اللطيف الخبير فكل ما في العالم عند هذا الملتزم حي عالم لكنه متفاوت المراتب في العلم والحياة.
Bu görüşe karşı, daha önce İmam'dan nakledilen fezlekenin buna elvermediği ve sözlü tesbihin gerektirdiği ilmin cansız varlıklarda bulunmadığı itirazı yöneltilir. Bazıları bundan, her şeyin kendine layık bir hayatı ve ilmi olduğunu ve bunun hakikatine ancak Lâtîf ve Habîr olan Allah Teâlâ'nın vâkıf olabileceğini kabul ederek kurtulmuşlardır. Dolayısıyla bu görüşü benimseyene göre âlemdeki her şey canlı ve âlimdir; ancak ilim ve hayat mertebeleri bakımından farklılık gösterir.
ونقل الشعراني عن الخواص أنه قال: كل جماد يفهم الخطاب ويتألم كما يتألم الحيوان، وقال الشيخ الأكبر قدس سره: إن المسمى بالجماد والنبات له عندنا أرواح بطنت عن إدراك غير الكشف إياها في العادة فالكل عندنا حي ناطق غير أن هذا المزاج الخاص يسمى إنسانا لا غير بالصورة ووقع التفاصل بين الخلائق في المزاج والكل يسبح الله تعالى كما نطقت الآية به ولا يسبح إلا حي عاقل عالم عارف بمسبحه،
Şa'rânî, Havvâs'tan onun şöyle dediğini nakletmiştir: «Her cansız varlık hitabı anlar ve tıpkı hayvanın elem duyduğu gibi elem duyar.» Şeyhü'l-Ekber [İbnü'l-Arabî] kuddise sirruh da şöyle demiştir: «Cansız ve bitki olarak isimlendirilen şeylerin katımızda, âdet gereği keşif ehli dışındakilerin idrakinden gizlenmiş ruhları vardır. Dolayısıyla bize göre hepsi canlı ve konuşandır; ancak bu özel mizaç sadece suret bakımından insan diye adlandırılır. Yaratılmışlar arasında mizaç bakımından farklılıklar meydana gelmiştir ve ayetin beyan ettiği üzere hepsi Allah Teâlâ'yı tesbih eder; tesbih eden ise ancak diri, akıllı, bilen ve tesbih ettiğini tanıyan kimsedir.»
وقد ورد أن المؤذن يشهد له مدى صوته من
Nitekim müezzine sesinin ulaştığı mesafedeki
رطب ويابس
yaş ve kuru her şeyin şahitlik edeceği vârit olmuştur
، والشرائع والنبوات مشحونة بما هو من هذا القبيل ونحن زدنا مع الإيمان بالأخبار الكشف إلى آخر ما قال.
; şeriatlar ve peygamberlikler bu kabilden şeylerle doludur. Biz haberlere iman etmekle birlikte keşfi de ilave ettik... sözünün sonuna kadar.
واستدل بعضهم في هذا المقام بما
Bazıları bu makamda şununla delil getirmişlerdir:
روي عن النبي ﷺ أنه قال في دعائه للحمى: يا أم ملدم إن كنت آمنت بالله تعالى فلا تأكلي اللحم ولا تشربي الدم ولا تفوري من الفم وانتقلي إلى من يزعم أن مع الله تعالى آلهة أخرى فإني أشهد أن لا إله إلا الله وحده لا شريك له وأشهد أن محمدا عبده ورسوله ﷺ
Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in humma duası sırasında şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Ey Ümmü Mıldem! Eğer Allah Teâlâ'ya iman ettiysen et yeme, kan içme, ağızdan köpürüp taşma ve Allah Teâlâ ile birlikte başka ilahlar olduğunu iddia eden kimseye geç! Zira ben şahitlik ederim ki Allah'tan başka ilah yoktur, O tektir, ortağı yoktur; ve yine şahitlik ederim ki Muhammed O'nun kulu ve elçisidir sallallâhu aleyhi ve sellem.»
، وجاء عن السجاد رضي الله تعالى عنه في الصحيفة في مخاطبة القمر ما هو ظاهر في أن له شعورا واستفاض عن عمر رضي الله تعالى عنه أنه كتب للنيل كتابا يخاطبه فيه بما يخاطبه وضرب الأرض بالدرة حين تزلزلت وقال لها: إني أعدل عليك، وكم وكم في الأخبار نحو ذلك قيل ولا داعي لتأويلها إذ لا أحد يقول: إن شعور الجمادات كشعور الحيوانات الظاهرة بحيث يدركه كل أحد حتى يكون العمل بظاهر اللفظ خلاف حس العقلاء فيجب ارتكاب التأويل والتجوز، ومن علم عظم قدرة الله ﷿ وأنه سبحانه لا يعجزه شيء وأن المخلوقين على اختلاف مراتبهم لا سيما المنغمسين في أو حال العلائق والعوائق الدنيوية والمسجونين في سجن الطبيعة الدنية لم يقفوا على عشر العشر مما أودع في عالم الإمكان ونقش بيد الحكمة على برود الأعيان سلم ما جاء به الصادق ﵊ وإن خالف ما عنده نسب القصور إلى نفسه قرب فكر يظنه المرء حقا وهو من الأوهام كما لا يخفى على من أنصف ولم يتعسف.
es-Seccâd radıyallâhu teâlâ anh'tan Sahîfe'de ay ile hitaplaşmasında onun bir şuura sahip olduğuna açıkça işaret eden hususlar gelmiştir. Ömer radıyallâhu teâlâ anh'tan da Nil'e hitap içeren bir mektup yazdığı, yer sarsıldığında kamçısıyla yere vurup: «Ben sana adaletle muamele etmiyor muyum?» dediği mütevatir derecesinde nakledilmiştir. Haberlerde bu kabilden daha nice rivayetler vardır. Denilmiştir ki: Bunları tevil etmeye gerek yoktur; zira hiç kimse cansız varlıkların şuurunun, herkesin idrak edebileceği şekilde zahir hayvanların şuuru gibi olduğunu söylememektedir ki lafzın zahiriyle amel etmek akıl sahiplerinin duyularına aykırı düşsün de tevil ve mecaza başvurmak vacip olsun. Allah Azze ve Celle'nin kudretinin azametini, O'nu hiçbir şeyin aciz bırakamayacağını ve mertebelerinin farklılığıyla birlikte yaratılmışların -özellikle de dünyevi bağların ve engellerin balçığına batmış, bayağı tabiat zindanına hapsolmuş kimselerin- imkân âlemine yerleştirilen ve hikmet eliyle varlık levhalarına nakşedilen şeylerin onda birinin onda birine dahi vakıf olamadıklarını bilen kimse; Sâdık aleyhisselâm'ın getirdiği şeyleri, kendi bilgisine aykırı olsa bile teslimiyetle kabul eder ve kusuru kendi nefsine nispet eder. Zira insanın hak sandığı nice fikirler vardır ki onlar aslında vehimlerden ibarettir; nitekim bu durum, insaflı davranıp haksızlık etmeyen kimseye gizli kalmaz.
وعلى هذا الذي ذكروه لا تحتاج إعادة ضمير ذوي العلم في تَسْبِيحَهُمْ على ما تقدم إلى توجيه وتفصي آخر عن الأول بأن قوله تعالى إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً متعلق بقوله سبحانه سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يَقُولُونَ ولا يخفى ما في التفصي، ولعل الأولى فيه أن يلتزم حمل التسبيح على ما هو الأعم من الحالي والقالي ويثبت كلا النوعين لكل شيء، والتذييل باعتبار القصور في فقه الآخر، ويشكل أيضا أن من أفراد من نسب إليه التسبيح الجحد فضلا عن الساكت فالحمل على المجاز واجب. وأجيب بأن استثناء أولئك معلوم بقرينة السباق واللحاق، وزعم من زعم أن الجاحد مقدس أيضا وأنشدوا للحلاج:
Onların zikrettiği bu açıklamaya göre, تَسْبِيحَهُمْ lafzındaki akıl sahiplerine ait zamirin merciinin önceki kurala göre izah edilmesine gerek kalmaz. Birinci itiraza karşı yapılan diğer bir çıkış yolu da Allah Teâlâ'nın { إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً } sözünün, Sübhânehu'nun { سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يَقُولُونَ } sözüne taalluk etmesidir; ancak bu çıkış yolundaki zafiyet ortadadır. Belki de bu hususta en uygun olanı; tesbihi lisan-ı hâl ve lisan-ı kâli kapsayacak daha genel bir anlama hamletmek ve her iki türü de her şey için sabit kılmaktır. Fezleke ise diğerinin [sözlü tesbihini] anlamadaki kusur itibarıyladır. Şöyle bir müşkil de ortaya çıkar: Kendisine tesbih nispet edilenlerin fertlerinden biri de -susan bir yana- inkârcı kimsedir; bu durumda mecaza hamletmek vacip olur. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bunların istisna edildiği, kelamın öncesi ve sonrasının karinesinden bilinmektedir. Bazıları ise inkârcının da takdis ettiğini iddia etmiş ve Hallâc'ın şu beytini okumuşlardır:
جحودي لك تقديس ... وعقلي فيك منهوس
Seni inkâr edişim bir takdistir... Aklım Sende meftun ve perişandır.
فما آدم إلاك ... وما في الكون إبليس
Âdem ancak Sen'sin... Âlemde İblis de yoktur.
وأنت تعلم أن مثل هذا الحلج والندف صار سببا لما لاقى من الحتف فماذا عسى أقول سوى حسبنا الله ونعم الوكيل. وقرىء لا يفقهون على صيغة المبني للمفعول من باب التفعيل وَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ الناطق بالتسبيح والتنزيه ودعوتهم إلى العمل بما فيه جَعَلْنا بقدرتنا ومشيئتنا المبنية على الحكم الخفيفة.
Sen de bilirsin ki bu kabilden sözler onun başına gelen helâkin sebebi olmuştur. ‘Hasbünallâhu ve ni'me'l-vekîl’ demekten başka ne söyleyebilirim ki! Bir kıraatte تَفْقَهُونَ tef'îl babından meçhul sîgasıyla لَا يُفَقَّهُونَ şeklinde okunmuştur. { وَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ } Tesbih ve tenzihi dile getiren Kur'an'ı okuduğun ve onları içindekilerle amel etmeye davet ettiğin zaman { جَعَلْنا } kudretimizle ve gizli hikmetlere dayalı meşietimizle kıldık.
بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وهم المشركون المتقدم ذكرهم، وأوثر الموصول على الضمير ذما لهم بما في حيز الصلة ويتم به مع ما سبق الإشارة إلى كفرهم بالمبدأ والمعاد.
{ بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ } “Seninle âhirete inanmayanların arasına” ki onlar daha önce zikri geçen müşriklerdir. Sıla cümlesindeki vasıfla onları yermek için zamir yerine ism-i mevsûl tercih edilmiştir; böylece önceki kısımla birlikte onların hem mebdei (başlangıcı) hem de meâdı (âhireti) inkâr ettiklerine işaret tamamlanmış olur.
وفي إرشاد العقل السليم إنما خص بالذكر كفرهم بالآخرة من بين سائر ما كفروا به من التوحيد ونحوه دلالة على أنها معظم ما أمروا بالإيمان به في القرآن وتمهيدا لما سينقل عنهم من إنكار البعث واستعجاله ونحو ذلك اه، وفي كون الآخرة معظم ما أمروا بالإيمان به في القرآن تردد وربما يدعى أن ذلك هو التوحيد فالأولى الاقتصار على أنه للتمهيد حِجاباً يحجبهم من أن يدركوك على ما أنت عليه من النبوة وجلالة القدر ولذلك اجترءوا على التفوه بالعظيمة وهي قولهم: «إن تتبعون إلا رجلا مسحورا» وأصل الحجاب كالحجب المنع من الوصول فهو مصدر وقد أريد به الوصف أي حاجبا مَسْتُوراً أي ذا ستر فهو للنسب كرجل مرطوب ومكان مهول وجارية مغنوجة ومنه وَعْدُهُ
İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de şöyle denilmektedir: Tevhid ve benzeri inkâr ettikleri diğer hususlar arasından sadece âhireti inkârlarının zikredilmesi; onun, Kur'an'da inanmakla emrolundukları şeylerin en büyüğü olduğuna delâlet etmek ve kendilerinden nakledilecek olan yeniden dirilmeyi inkâr etmeleri, onun acele gelmesini istemeleri vb. durumlar için bir hazırlık kılmak içindir (nakil bitti). Âhiretin, Kur'an'da inanmakla emrolundukları şeylerin en büyüğü olması hususunda tereddüt vardır; zira bunun tevhid olduğu da iddia edilebilir. Dolayısıyla en uygun olanı, bunun sadece bir hazırlık olduğunu kabul etmektir. { حِجاباً } “Bir perde [çektik]” ki onları, nübüvvet ve kadrinin yüceliği üzere senin hakikatini idrak etmekten alıkoyar; bu yüzdendir ki onlar o büyük hezeyanı ağızlarına almaya cüret edip: «Siz ancak büyülenmiş bir adama uyuyorsunuz» demişlerdir. Hicab kelimesinin aslı, hacb gibi ulaşmaya engel olmak demektir; bu sebeple masdardır ve onunla sıfat kastedilmiştir, yani engelleyici demektir. { مَسْتُوراً } “Gizli” yani örtü sahibi demektir; nitekim 'rutubetli adam', 'korkunç yer', 'cilveli cariye' denilmesinde olduğu gibi nisbet içindir. Şuradaki de bundandır: { وَعْدُهُ }
مَأْتِيًّا
{ مَأْتِيًّا } “Yerine gelecektir / gelinecektir.”
[مريم: ٦١] وكذا سيل مفعم بفتح العين والأكثر مجيء فاعل لذلك كلابن وتامر، وجوز أن يكون الإسناد مجازيا كما اشتهر في المثال الأخير، وعن الأخفش أن مفعول يرد بمعنى فاعل كميمون ومشؤوم بمعنى يأمن وشائم كما أن فاعل يرد بمعنى مفعول كماء دافق فمستور بمعنى ساتر أو مستورا عن الحس فهو على ظاهره ويكون بيانا لأنه حجاب معنوي لا حسي أو مستورا في نفسه بحجاب آخر فيكون إيذانا بتعدد الحجب أو مستورا كونه حجابا حيث لا يدرون أنهم لا يدرون، وقيل: إنه على الحذف والإيصال أي مستورا به الرسول ﷺ.
[Meryem: 61] “O'nun vaadi yerine gelecektir.” Ayn harfinin fethasıyla ‘seyyîlün müf'amün’ (ağzına kadar dolu sel) ifadesi de böyledir; ancak bunun için fâil vezninin gelmesi ‘lâbin’ (süt sahibi) ve ‘tâmir’ (hurma sahibi) örneklerinde olduğu gibi daha yaygındır. Son örnekte meşhur olduğu üzere isnadın mecazi olması da caiz görülmüştür. Ahfeş'ten mef'ûl vezninin, ‘yâmin’ ve ‘şâim’ anlamında ‘meymûn’ ve ‘meş'ûm’da olduğu gibi fâil anlamında geldiği; nitekim fâil vezninin de ‘mâün dâfik’ (fışkıran su) örneğinde mef'ûl anlamında geldiği rivayet edilmiştir; buna göre mestûr, 'sâtir' (örten) anlamındadır. Yahut da duyulardan gizlenmiş demektir ki lafız zahiri üzeredir ve perdenin hissi değil manevi bir perde olduğunu beyan eder. Veyahut perdenin bizzat kendisinin başka bir perdeyle örtülmüş olması demektir ki bu da perdelerin çokluğunu hissettirir. Yahut da kendilerinin bilmediklerini dahi bilmedikleri bir durumda olduklarından ötürü perdenin perde oluşunun gizli kalmasıdır. Bir görüşe göre de hazif ve îsâl yoluyladır, yani kendisiyle Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in gizlendiği perde demektir.
وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أغطية جمع كنان، والمراد بمعونة المقام التكثير أي أكنة كثيرة.
{ وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً } “Ve kalplerinin üzerine örtüler koyduk” kinân kelimesinin çoğulu olan örtüler koyduk; makamın yardımıyla kastedilen çokluktur, yani pek çok örtüler koyduk.
أَنْ يَفْقَهُوهُ مفعول له بتقدير مضاف أي كراهة يقفوا على كنهه ويعرفوا أنه من عند الله تعالى أو مفعول به لفعل مقدر مفهوم من الجملة أو من أَكِنَّةً لا أن جَعَلْنا أو شيئا مما ذكر قد ضمنه كما يتوهم أي منعناهم فقهه والوقوف على كنهه وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً صمما وثقلا عظيما مانعا من سماعه اللائق به فإنهم كانوا يسمعونه من غير تدبر، وهذه كما قال بعض المحققين تمثيلات معربة عن كمال جهلهم بشؤون النبي ﷺ وفرط نبو قلوبهم عن فهم القرآن الكريم ومج أسماعهم له جيء بها بيانا لعدم فقههم فصيح المقال إثر بيان عدم فقههم دلالة الحال وفيه إيذان بأن ما تضمنه القرآن من التسبيح في غاية الظهور بحيث لا يتصور عدم فهمه إلا لمانع قوي يعتري المشاعر فيبطلها وتنبيه على أن حالهم هذه أقبح من حالهم السابقة، وحمل الآية على ما ذكر من لم يجعل التسبيح فيما سبق لفظيا وعلى جعله لفظيا لا يحسن حملها على ذلك كما لا يخفى، هذا وقال بعضهم: المراد بالحجاب ما يحجبهم عن فهم ما يقرؤه ﵊ فقد أخرج ابن جرير وابن أبي حاتم عن قتادة أنه قال: الحجاب المستور أكنة على قلوبهم أن يفقهوه وأن ينتفعوا به وإلى ذلك ذهب الزجاج، وتعقب بأنه لا يلائم بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ إلخ إلا بتقدير مضافين أي جعلنا بين فهم قراءتك، وأيضا يلزم عليه التكرار من غير فائدة جديدة، وأجيب بأن الظاهر أنه لا يقدر فيه وإنما يلزم لو كان حقيقة وهذا تمثيل لهم في عدم إسماع الحق بمن كان وراء جدار وحجاب كما أن الأكنة كذلك، وأما حديث التكرار من غير فائدة فمدفوع بأن قوله تعالى: وَجَعَلْنا إلخ تصريح بما اقتضاه نفي فصيح المقال بعد نفي فهم دلالة الحال من كونهم مطبوعين على الضلال ولا يخفى على المنصف أولوية ما تقدم.
{ أَنْ يَفْقَهُوهُ } “Onu anlamasınlar diye” takdir edilen bir muzâf ile mef'ûlün leh'tir; yani onun künhüne vâkıf olmalarını ve Allah Teâlâ katından olduğunu bilmelerini çirkin gördüğümüz için, yahut cümleden veya أَكِنَّةً lafzından anlaşılan takdirî bir fiilin mef'ûlün bihi'dir; yoksa vehmedildiği gibi جَعَلْنا veya zikredilen şeylerden birinin tazmin edilmesi sebebiyle değildir; yani onların onu anlamalarını ve künhüne vâkıf olmalarını engelledik. { وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً } “Ve kulaklarına bir ağırlık [koyduk]” ona layık olduğu şekilde işitilmesini engelleyen bir sağırlık ve büyük bir ağırlık koyduk; zira onlar onu tefekkür etmeksizin dinliyorlardı. Bazı muhakkiklerin ifade ettiği gibi bunlar; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumuna karşı cehaletlerinin tamlığını, kalplerinin Kur'ân-ı Kerîm'i anlamaktan alabildiğine uzaklaştığını ve kulaklarının onu dışladığını bildiren temsillerdir. Bunlar, hâl lisanının delâletini anlamadıklarının beyanının hemen ardından açık sözü de anlamadıklarını beyan etmek üzere getirilmiştir. Bunda, Kur'an'ın ihtiva ettiği tesbihin son derece açık olduğuna ve duyulara arız olup onları işlevsiz bırakan kuvvetli bir engel bulunmadıkça anlaşılmamasının tasavvur edilemeyeceğine bir işaret ve onların bu hâllerinin önceki hâllerinden daha çirkin olduğuna bir dikkat çekme vardır. Ayeti bu zikredilen şekilde yorumlayan kimse, daha önceki tesbihi lafzî kabul etmeyen kimsedir; onu lafzî kılan kimseye göre ise gizli olmadığı üzere ayeti buna hamletmek uygun düşmez. Bununla birlikte bazısı şöyle demiştir: Hicaptan kasıt, Peygamber aleyhisselâm'ın okuduğu şeyi anlamalarını engelleyen perdedir. Nitekim İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Görünmez perde, onu anlamalarına ve ondan faydalanmalarına engel olan kalpleri üzerindeki örtülerdir.» Zeccâc da bu görüşe meyletmiştir. Buna, iki muzâf takdir edilmedikçe -yani 'senin okuyuşunu anlamaları arasına kıldık' denilmedikçe- بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ ifadesine uygun düşmeyeceği itirazı getirilmiştir; ayrıca yeni bir fayda olmaksızın tekrarı gerektirir. Buna cevaben denilmiştir ki: Zahir olan odur ki burada bir takdir yapılmaz; zira bu ancak hakikat olması durumunda gerekirdi, oysa bu, tıpkı örtülerde olduğu gibi hakkı işitmemeleri hususunda duvar ve perde arkasında kalan kimseyle yapılan bir temsildir. Faydasız tekrar meselesine gelince; Allah Teâlâ'nın وَجَعَلْنا vb. buyruğunun, hâl lisanının anlaşılmamasının ardından açık sözün de nefyedilmesinin gerektirdiği onların sapıklık üzere damgalanmış oldukları hakikatinin bir tasrihi olması sebebiyle bu itiraz bertaraf edilir. İnsaflı olan kimseye önceki açıklamanın evlâ olduğu gizli kalmaz.
وعن الجبائي أن المراد بالحجاب ما يحجبهم عن إيذاء الرسول ﷺ وذلك أنهم كانوا يقصدونه إذا قرأ ليؤذوه فآمنه الله تعالى وذكر له ﵊ أنه جل شأنه جعل بينه وبينهم حجابا عند القراءة فلا يمكنهم الوصول إليه، وهو عندي مما لا بأس به وأن ذكره في معرض التفصي عن استدلال أصحابنا بالآية على أن الله تعالى يمنع عن الإيمان من شاء كما يهدي إليه من شاء نعم هو دون الأول عند من يتأمل.
Cübbâî'den nakledildiğine göre hicaptan kasıt, onların Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e eziyet etmelerine engel olan perdedir. Şöyle ki: Müşrikler, Kur'an okuduğu zaman ona eziyet etmek kastıyla gelirlerdi; Allah Teâlâ onu emniyete aldı ve aleyhisselâm'a, Kur'an okunduğunda Zât-ı Ecell-i Şânı'nın kendisiyle onlar arasına bir perde koyduğunu, bu sebeple ona ulaşamayacaklarını bildirdi. Bu görüş -her ne kadar bunu ashabımızın (Ehl-i Sünnet'in), Allah Teâlâ'nın dilediği kimseyi hidayete erdirdiği gibi dilediği kimseyi de imandan menedeceğine dair bu ayetle getirdiği delilden kurtulmak sadedinde zikretmiş olsa da- bana göre sakıncası olmayan bir görüştür; evet, derinlemesine düşünen kimse katında birinci görüşün gerisindedir.
وقيل: المراد حجاب منعهم رؤية شخص النبي ﷺ وذاته الكريمة.
Denildi ki: Kastedilen, onların Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in şahsını ve mübarek zâtını görmelerini engelleyen bir perdedir.
فقد أخرج أبو يعلى وابن أبي حاتم والحاكم وصححه وابن مردويه والبيهقي معا في الدلائل عن أسماء بنت أبي بكر رضي الله تعالى عنهما قالت: لما نزلت تَبَّتْ يَدا أَبِي لَهَبٍ [المسد: ١] أقبلت العوراء أم جميل ولها ولولة وفي يدها فهر وهي تقول:
Nitekim Ebû Ya'lâ, İbn Ebî Hâtim, sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Merdûye ve Delâil'de Beyhakî hep birlikte Esmâ bint Ebî Bekir radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet etmişlerdir: { تَبَّتْ يَدا أَبِي لَهَبٍ } [Tebbet: 1] inince, şaşı gözlü Ümmü Cemîl feryat figan ederek ve elinde bir taş parçası olduğu halde şu sözleri söyleyerek geldi:
مذمما أبينا ودينه قلينا وأمره عصينا ورسول الله ﷺ جالس، وأبو بكر إلى جنبه فقال أبو بكر: لقد أقبلت هذه وأنا أخاف أن تراك فقال: إنها لن تراني، وقرأ قرآن اعتصم به كما قال تعالى: «وإذا قرأت القرآن جعلنا بينك وبين الذين لا يؤمنون بالآخرة حجابا مستورا» فجاءت حتى قامت على أبي بكر فلم تر النبي ﵊ فقالت: يا أبا بكر بلغني أن صاحبك هجاني فقال أبو بكر: لا ورب هذا البيت ما هجاك فانصرفت وهي تقول: قد علمت قريش أني بنت سيدها.
«Yerilmiş olana karşı geldik, dininden nefret ettik ve emrine isyan ettik!» Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem oturuyor, Ebû Bekir de yanı başında bulunuyordu. Ebû Bekir: «Bu kadın geldi, seni görmesinden korkuyorum» dedi. Peygamber: «O beni kesinlikle göremez» buyurdu ve Allah Teâlâ'nın: «Kur'an okuduğun zaman seninle âhirete inanmayanların arasına görünmez bir perde çekeriz» buyurduğu gibi sığındığı bir Kur'an [ayeti] okudu. Kadın geldi, hatta Ebû Bekir'in başında dikildi fakat Peygamber aleyhisselâm'ı göremedi. «Ey Ebû Bekir! Arkadaşının beni hicvettiğini öğrendim» dedi. Ebû Bekir: «Hayır, bu Beyt'in Rabbine yemin olsun ki o seni hicvetmedi» dedi. Kadın: «Kureyş benim onların efendisinin kızı olduğumu bilmiştir» diyerek geri döndü.
وجاء في رواية أنها حين ولت ذاهبة قال أبو بكر: يا رسول الله إنها لم ترك فقال النبي ﷺ: حال بيني وبينها جبريل ﵇
Bir rivayette geldiğine göre kadın dönüp gittiğinde Ebû Bekir: «Yâ Resûlallah! O seni görmedi» dedi. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem: «Benimle onun arasına Cebrâil aleyhisselâm girdi» buyurdu.
، وذكر الإمام أنه كان ﷺ إذا أراد تلاوة القرآن تلا قبلها ثلاث آيات قوله تعالى: في سورة [الكهف:
İmam [Râzî] zikretmiştir ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Kur'an okumak istediği zaman ondan önce üç ayet okurdu: Kehf Suresi'ndeki şu ayet [Kehf:
٥٧] وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً.
57]: { وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً } “Onu anlamasınlar diye kalplerinin üzerine örtüler, kulaklarına da bir ağırlık koyduk.”
وقوله سبحانه في [النحل: ١٠٨] أُولئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وقوله جل وعلا في سورة [حم الجاثية: ٢٣] أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ الآية فكان الله تعالى يحجبه ببركات هذه الآيات عن عيون المشركين وهو المراد من قوله سبحانه وَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنا إلخ واحتج أصحابنا بذلك على أنه يجوز أن تكون الحاسة سليمة ويكون المرئي حاضرا مع أنه لا يرى بسبب أن الله تعالى يخلق في العين مانعا يمنع من الرؤية قالوا: إن النبي ﵊ كان حاضرا أو حواس الكفار سليمة وكانوا لا يرونه وقد أخبر سبحانه أن ذلك لأجل أنه جعل بينه ﵊ وبينهم حجابا مستورا ولا معنى للحجاب المستور إلا المعنى الذي يخلقه في عيونهم ويكون مانعا لهم من الرؤية انتهى، وقال بعض المحققين: إن حمل الحجاب على ما روي من حديث أسماء مما لا يقبله الذوق السليم ولا يساعده النظم الكريم، وكأنه أراد أن حمله في الآية على الحجاب المانع من الرؤية كذلك فهو وارد على ما نقل عن الإمام أيضا ويعلم منه حال احتجاج الأصحاب مع ما يرد على قولهم فيه ولا معنى للحجاب إلخ من أنه مخالف لما في الرواية السابقة التي ذكر فيها حيلولة جبريل ﵇
Ve Nahl Suresi'ndeki [Nahl: 108] { أُولئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ } “İşte onlar, Allah'ın kalplerini mühürlediği kimselerdir” buyruğu ve Hâmîm el-Câsiye Suresi'ndeki [Câsiye: 23] { أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ } “Hevasını ilah edinen kimseyi gördün mü?” ayeti. Allah Teâlâ bu ayetlerin bereketiyle onu müşriklerin gözlerinden perdelerdi; Sübhânehu'nun { وَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنا } vb. buyruğundan murat da budur. Ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri) bununla; duyunun sağlam olması ve görülecek şeyin hazır bulunmasıyla birlikte, Allah Teâlâ'nın gözde görmeyi engelleyen bir mâni yaratması sebebiyle görülmemesinin caiz olduğuna delil getirmişlerdir. Şöyle demişlerdir: Nebi aleyhisselâm hazır bulunmaktaydı, kâfirlerin duyuları da sağlamdı fakat onu göremiyorlardı. Allah Teâlâ bunun, kendisiyle onların arasına gizli bir perde çekmiş olmasından kaynaklandığını haber vermiştir; gizli perdenin anlamı ise, gözlerinde yarattığı ve görmelerini engelleyen manadan başkası değildir (nakil bitti). Bazı muhakkikler şöyle demiştir: Hicabın, Esmâ hadisinde rivayet edilen hususa hamledilmesi selim zevkin kabul edeceği bir şey olmadığı gibi yüce nazım da buna elvermez. Sanki o, ayetteki hicabın görmeyi engelleyen perdeye hamledilmesinin bu kabilden olduğunu kastetmiştir; dolayısıyla bu eleştiri İmam'dan nakledilen görüş için de geçerlidir. Ashabın getirdiği delilin durumu da buradan anlaşılır; ayrıca onların «Perdenin anlamı ancak...» şeklindeki sözlerine karşı, Cebrâil aleyhisselâm'ın araya girmesinin zikredildiği önceki rivayetteki hususa muhalif olduğu itirazı da yöneltilir.
والخبر الذي أخرجه الدارقطني وغيره عن ابن عباس أن النبي ﵊ قال: كان بيني وبينها ملك يسترني بجناحيه متى ذهبت
Dârekutnî ve başkalarının İbn Abbâs'tan rivayet ettiği haberde Nebi aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Benimle onun arasında, kadın gidene kadar beni kanatlarıyla örten bir melek vardı.»
فإن كلا الخبرين ظاهر في أن المانع لم يكن في عيونهم بل هو إما جبريل ﵇ أو ملك آخر حال بينه ﷺ وبينهم فلم يروه لكن يبقى الكلام في أن منع اللطيف الرؤية خلاف العادة أيضا وهو بحث آخر فليتدبر، ثم إن ما روي عن أسماء ليس نصا في أن الحجاب في الآية هو الحجاب المانع عن الرؤية كما لا يخفى على من أمعن النظر وهذا القول إنما يحتاج إليه أن اعتبر تصحيح الحاكم أو نص على صحته من اعتبر تصحيحه من المحدثين أما إذا لم يكن ذلك فأمره سهل، وجعل الزمخشري ما تقدم حكاية لما قالوا قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ وَفِي آذانِنا وَقْرٌ وَمِنْ بَيْنِنا وَبَيْنِكَ حِجابٌ على معنى جعلنا على زعمهم ولم يرتضه شيخ الإسلام لأن قصدهم بذلك إنما هو الإخبار بما اعتقدوه في حق القرآن والنبي ﷺ جهلا وكفرا من اتصافهم بأوصاف مانعة من التصديق والإيمان ككون القرآن سحرا وشعرا وأساطير وقس عليه حال النبي ﵊ لا الأخبار بأن هناك أمرا وراء ما أدركوه قد حال بينهم وبين إدراكه حائل من قبلهم، ولا ريب في أن ذلك المعنى مما لا يكاد يلائم المقام انتهى، وقد يقال: حيث كان الكلام مسوقا لتعداد قبائحهم والإنكار عليهم فالملاءمة مما لا ريب فيها، نعم اختيار الزمخشري هذا الوجه مما لا يخلو عن دسيسة اعتزالية ولا أظنها تخفى عليك وَإِذا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ أي غير مقرون بذكره ذكر شيء من آلهتهم التي يزعمونها كما كانوا يقولون بالله تعالى واللات مثلا ويصدق هذا بذكره سبحانه مع نفي الآلهة، ووَحْدَهُ عند الزمخشري مصدر الثلاثي يقال وحده يحده وحدا وحدة كوعده يعده وعدا وعدة وهو ساد مسدا لحال بمعنى واحدا، وقيل: هو مصدر أوحد على حذف الزوائد وأصله إيجاد، ومذهب سيبويه أنه ليس بمصدر بل هو اسم موضوع موضع المصدر وهو إيحاد الموضوع موضع الحال وهو موحد.
Zira her iki haber de engelin onların gözlerinde olmadığına, bilakis onun Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile onların arasına giren Cebrâil aleyhisselâm veya başka bir melek olduğuna ve bu sebeple onu göremediklerine açıktır; ancak latif bir varlığın görmeyi engellemesinin de âdete aykırı olduğu meselesi kalır ki bu başka bir bahistir, üzerinde düşünülsün. Kaldı ki Esmâ'dan rivayet edilen husus, derinlemesine inceleyen kimseye gizli kalmayacağı üzere, ayetteki perdenin görmeyi engelleyen perde olduğuna dair kesin bir nass değildir. Bu görüşe ise ancak Hâkim'in tashihi muteber sayılırsa veya tashihi muteber olan muhaddislerden biri sıhhatini açıkça belirtirse ihtiyaç duyulur; böyle olmadığı takdirde ise mesele basittir. Zemahşerî, geçen ifadeleri onların { قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ وَفِي آذانِنا وَقْرٌ وَمِنْ بَيْنِنا وَبَيْنِكَ حِجابٌ } “Bizi çağırdığın şeye karşı kalplerimiz örtüler içindedir, kulaklarımızda bir ağırlık vardır ve bizimle senin aranda bir perde bulunmaktadır” şeklindeki sözlerinin bir hikâyesi kılmış, 'onların zannına göre kıldık' manasını vermiştir. Şeyhülislam ise bunu kabul etmemiştir; çünkü onların bununla gayesi, Kur'an'ın sihir, şiir ve esâtîr olması gibi -ki Peygamber aleyhisselâm'ın durumunu da buna kıyas et- tasdik ve imana engel vasıflarla muttasıf olduklarını cehalet ve küfürleri sebebiyle Kur'an ve Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında inandıkları şekliyle haber vermektir; yoksa idrak ettikleri şeyin ötesinde kendi taraflarından idrake engel bir şeyin araya girdiğini haber vermek değildir. Şüphe yok ki bu mana makama pek uygun düşmez (nakil bitti). Şöyle de denilebilir: Söz onların çirkinliklerini sayıp dökmek ve onları kınamak üzere sevk edildiğine göre, uygunlukta şüphe yoktur. Evet, Zemahşerî'nin bu vechi tercih etmesi Mutezilî bir desiseden uzak değildir ve sanırım bu sana gizli kalmaz. { وَإِذا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ } “Kur'an'da Rabbini tek olarak andığın zaman” yani O'nun zikri, iddia ettikleri ilahlarından hiçbirinin zikriyle birleştirilmeksizin tek olarak -nitekim onlar örneğin 'Allah ve Lât' derlerdi- anıldığında; bu durum Sübhânehu'nun ilahların nefyi ile birlikte zikredilmesiyle de gerçekleşir. Zemahşerî'ye göre وَحْدَهُ kelimesi sülâsî fiilin masdarıdır; tıpkı va'ade-ye'ıdü-va'den-ıdeten denildiği gibi vahade-yahidü-vahden-vahdeten denir ve 'vâhiden' (tek olarak) anlamında hal makamına kaim olmuştur. Denildi ki: Ziyadelerin hazfedilmesiyle evhade fiilinin masdarıdır ve aslı îhâddır. Sîbeveyh'in mezhebine göre ise o bir masdar değil, masdar yerine konulmuş bir isimdir; o da hal makamına konulmuş olan îhâd olup 'müvehhiden' (birleyici olarak) anlamındadır.
ومذهب يونس أنه منصوب على الظرفية، وتحقيق الأقوال فيه في الرفدة كما قدمنا، وذكر أنه على الحالية إذا وقع بعد فاعل ومفعول كما هنا جاز كونه حالا من كل منهما أي وإذا ذكرت ربك موحدا له أو موحدا بالذكر وَلَّوْا عَلى أَدْبارِهِمْ هربوا أو نفروا نُفُوراً فهو مفعول مطلق منصوب بولوا لتقارب معناهما.
Yûnus'un mezhebine göre ise zarfiyet üzere mansuptur. Bu konudaki görüşlerin tahkiki daha önce belirttiğimiz üzere er-Rifde'dedir. Zikredilmiştir ki, burada olduğu gibi fâil ve mef'ûlden sonra geldiğinde hâl olması üzere her ikisinden de hâl olması caizdir; yani 'Rabbini birleyici olarak andığın zaman' yahut 'Rabbin zikirde bir kılınmış olarak anıldığı zaman'. { وَلَّوْا عَلى أَدْبارِهِمْ } “Arkalarına dönüp kaçarlar” kaçtılar veya ürktüler; { نُفُوراً } “Kaçarak” lafzı ise anlamlarının yakınlığı sebebiyle وَلَّوْا fiiliyle mansup mef'ûl-i mutlaktır.
وجوز أن يكون مفعولا لأجله أي ولوا لأجل النفور والانزعاج وأن يكون حالا على أنه جمع نافر أي ولوا نافرين من ذلك والضمير للمشركين الذين لا يؤمنون بالآخرة، وأخرج ابن جرير وغيره عن ابن عباس ما ظاهره أنه للشياطين ولا يكاد يصح عن الحبر إلا بتأويل نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَسْتَمِعُونَ بِهِ أي ملتبسين به من اللغو والاستخفاف والهزء بك وبالقرآن.
Mef'ûlün leh olması da caiz görülmüştür; yani nefret ve rahatsızlıktan ötürü arkalarını dönüp kaçtılar; nâfir kelimesinin çoğulu olarak hâl olması da caizdir, yani bundan nefret ederek arkalarını döndüler. Zamir, âhirete inanmayan müşriklere aittir. İbn Cerîr ve başkaları İbn Abbâs'tan, zahiri şeytanlara ait olduğunu gösteren bir rivayet nakletmişlerdir; ancak bu, İbn Abbâs'tan ancak bir teville sahih olabilir. { نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَسْتَمِعُونَ بِهِ } “Biz onların ne maksatla dinlediklerini çok iyi biliyoruz” yani seninle ve Kur'an'la alay etme, hafife alma ve boş söz gibi ne tür niyetlere bürünerek dinlediklerini pek iyi biliriz.
يروى أنه ﵊ كان يقوم عن يمينه رجلان من عبد الدار وعن يساره رجلان منهم فيصفقون ويصفرون ويخلطون عليه بالأشعار
Rivayet edilir ki: Peygamber aleyhisselâm'ın sağında Abdüddâroğulları'ndan iki adam, solunda da onlardan iki adam durur; alkış çalar, ıslık öttürür ve şiirler okuyarak onun kıraatini karıştırırlardı.
، ويجوز أن تكون الباء للسببية أو بمعنى اللام أي نحن أعلم بما يستمعون بسببه أو لأجله من الهزء وهي متعلقة بيستمعون، وجعلها على ظاهرها على معنى أيستمعون بقلوبهم أم بظاهر أسماعهم غير ظاهر، والباء الأولى متعلقة بأعلم، وأفعل التفضيل في العلم والجهل يتعدى بالباء وفي سوى ذلك يتعدى باللام فيقال هو أكسى للفقراء مثلا، والمراد من كونه تعالى أعلم بذلك الوعيد لهم.
Bâ harfinin sebebiyet için olması yahut lâm manasında olması caizdir; yani alay etmek sebebiyle veya alay etmek gayesiyle ne için dinlediklerini pek iyi biliriz; bu da يَسْتَمِعُونَ fiiline müteallıktır. Onu zahiri üzere kılıp 'kalpleriyle mi yoksa kulaklarının zahiriyle mi dinliyorlar' manasına hamletmek zahir değildir. Birinci bâ harfi أَعْلَمُ lafzına taalluk etmektedir; ilim ve cehalet bildiren ism-i tafdîl bâ ile geçişli olur, bunların dışındakilerde ise lâm ile geçişli olur, nitekim örneğin 'o fakirleri daha çok giydirendir' denilir. Allah Teâlâ'nın bunu en iyi bilmesinden murat, onları tehdittir.
إِذْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ ظرف لأعلم لا مفعول به، وفائدته كما قال شيخ الإسلام تأكيد الوعيد بالأخبار بأنه كما يقع الاستماع المزبور منهم يتعلق به العلم لا أن العلم المستفاد هناك من أحد، وليس المراد تقييد علمه تعالى بذلك الوقت وكذا قوله تعالى: وَإِذْ هُمْ نَجْوى لكن من حيث تعلقه بما به التناجي المدلول عليه بسياق النظم.
{ إِذْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ } “Seni dinlerlerken” أَعْلَمُ lafzının zarfıdır, mef'ûlün bihi değildir. Şeyhülislam'ın belirttiği gibi bunun faydası; onlardan söz konusu dinleme vuku bulduğu anda ilmin buna taalluk ettiğini -yoksa ilmin orada bir kimseden öğrenildiğini değil- haber vererek tehdidi pekiştirmektir. Muradı, Allah Teâlâ'nın ilmini o vakitle sınırlandırmak değildir. Allah Teâlâ'nın { وَإِذْ هُمْ نَجْوى } “Ve kendi aralarında fısıldaşırlarken” buyruğu da böyledir; fakat bu, nazmın akışının delâlet ettiği gizli konuşmanın içeriğine taalluku cihetiyledir.
والمعنى نحن أعلم بما يستمعون به مما لا خير فيه مما سمعت وبما يتناجون به فيما بينهم، وجوز أن يكون الأول ظرفا ليستمعون والثاني ظرفا ليتناجون، والمعنى نحن أعلم بما به الاستماع وقت استماعهم من غير تأخير وبما به التناجي وقت تناجيهم والأول أظهر، ونَجْوى مصدر مرفوع على الخبرية وفي ذلك ما في زيد عدل، ويجوز أن يعتبر جمع نجى كقتلى وقتيل أي إذ هم متناجون إِذْ يَقُولُ الظَّالِمُونَ بدل من إذ الثانية وبيان لما يتناجون به فهو غير ما يستمعون به لا معمول لا ذكر محذوفا كما قيل. والظَّالِمُونَ من المظهر الذي أقيم مقام المضمر للدلالة على أن تناجيهم باب من الظلم أي يقول كل منهم للآخرين عند تناجيهم إِنْ تَتَّبِعُونَ أي ما تتبعون إن وجد منكم الإتباع فرضا، وجوز أن يكون المعنى ما تتبعون باللغو والهزء إِلَّا رَجُلًا مَسْحُوراً أي سحر فجن فهو كقولهم: إن هو إلا رجل مجنون، وقيل: جعل له سحر يتوصل بلطفه ودقته إلى ما يأتي به ويدعيه فهو في معنى قولهم ساحر، وجعل بعضهم مَسْحُوراً بمعنى ساحرا كمستور بمعنى ساتر، وعن أبي عبيدة أن مسحورا بمعنى جعل له سحر أو ذا سحر أي رئة، ومن هذا قول امرئ القيس:
Mana şudur: İşittiğin gibi kendisinde hiçbir hayır bulunmayan bir maksatla neyi dinlediklerini ve kendi aralarında neyi gizlice konuştuklarını en iyi biz biliriz. Birincinin يَسْتَمِعُونَ fiilinin zarfı, ikincinin de fısıldaşmalarının zarfı olması da caiz görülmüştür; mana da şöyledir: Dinleme esnasında hiçbir gecikme olmaksızın ne maksatla dinlediklerini ve fısıldaşmaları esnasında ne fısıldaştıklarını en iyi biz biliriz; ancak birinci mana daha zahirdir. نَجْوى haber olarak merfû bir masdardır; bunda ‘Zeydün adlün’ (Zeyd adaletin ta kendisidir) ifadesindeki mana vardır. Katîl'in çoğulunun katlâ olması gibi necîyy'in çoğulu kabul edilmesi de caizdir; yani onlar fısıldaşırlarken demektir. { إِذْ يَقُولُ الظَّالِمُونَ } “O zalimler dedikleri vakit” ikinci إِذْ lafzından bedeldir ve ne fısıldaştıklarının beyanıdır; dolayısıyla dinleme maksatlarından farklıdır, iddia edildiği gibi mahzuf bir fiilin mef'ûlü değildir. الظَّالِمُونَ ifadesi, fısıldaşmalarının bir tür zulüm olduğuna delâlet etmek üzere zamir yerine getirilmiş açık bir isimdir; yani fısıldaştıklarında birbirlerine şöyle derler: { إِنْ تَتَّبِعُونَ } “Siz ancak uyuyorsunuz” yani şayet sizden bir uyma faraza gerçekleşecek olursa ancak uyuyorsunuz; mananın 'boş söz ve alayla uyuyorsunuz' şeklinde olması da caiz görülmüştür, { إِلَّا رَجُلًا مَسْحُوراً } “Büyülenmiş bir adama.” Yani büyü yapılıp delirtilmiş bir adama; bu onların 'O ancak deli bir adamdır' sözü gibidir. Denildi ki: İnceliği ve letafeti sayesinde getirdiği ve iddia ettiği şeylere ulaştığı bir sihir kendisine bahşedilmiştir; dolayısıyla bu, onların 'büyücü' sözü anlamındadır. Bazıları مَسْحُوراً kelimesini, mestûrun sâtir manasına gelmesi gibi 'sâhir' (büyücü) manasında kılmıştır. Ebû Ubeyde'den nakledildiğine göre meshûr; kendisine sihir verilmiş yahut bir sihre (akciğere) sahip kılınmış yani akciğeri olan demektir; İmruülkays'ın şu sözü bu kabildendir:
أرانا موضعين لأمر غيب ... ونسحر بالطعام وبالشراب
Bizi gaybî bir işe doğru hızla koşturulurken ve yiyecekle içecekle beslenirken görüyorum.
وأراد نغذى، وقول لبيد أو أمية بن أبي الصلت:
[Şair burada] besleniriz manasını kastetmiştir. Lebîd'in yahut Ümeyye b. Ebi's-Salt'ın şu sözü de bu kabildendir:
فإن تسألينا فيم نحن فإننا ... عصافير من هذا الأنام المسحر
Eğer bize ne durumda olduğumuzu soracak olursan, şüphesiz biz, / [Yiyip içmekle] beslenen şu insan topluluğundan küçük kuşlarız.
وكنوا بذلك عن كونه بشرا يتنفس ويأكل ويشرب لا يمتاز عنهم بشيء يقتضي اتباعه على زعمهم الفاسد، ولا يخفى ما فيه من البعد حتى قال ابن قتيبة: لا أدري ما الذي حمل أبا عبيدة على هذا التفسير المستكره مع أن السلف فسروه بالوجوه الواضحة. وقال ابن عطية: إنه لا يناسب قوله تعالى: انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثالَ أي مثلوك فقالوا تارة شاعر وتارة ساحر وتارة مجنون مع علمهم بخلافه فَضَلُّوا في جميع ذلك عن منهاج الحاجة فَلا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلًا طريقا ما إلى طعن يمكن أن يقبله أحد فيتهافتون ويخبطون ويأتون بما لا يرتاب في بطلانه من سمعه أو إلى سبيل الحق والرشاد، وفيه من الوعيد وتسلية الرسول ﷺ ما لا يخفى.
Bununla onun; nefes alan, yiyip içen ve kendi batıl iddialarına göre kendisine uymayı gerektirecek hiçbir üstün vasıfla onlardan ayrılmayan bir beşer olduğunu kinaye yoluyla ifade etmişlerdir. Bu izahtaki uzaklık gizli değildir; nitekim İbn Kuteybe şöyle demiştir: "Selef bunu açık ve net vecihlerle tefsir etmişken, Ebû Ubeyde’yi bu nahoş tefsire neyin sevk ettiğini bilmiyorum." İbn Atıyye de şöyle demiştir: "Bu, Yüce Allah’ın şu buyruğuna uygun düşmemektedir: { انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثالَ } “Bak, senin için nasıl misaller getirdiler!” Yani seni [başkalarına] benzettiler; aksini kesinlikle bildikleri hâlde bir keresinde şair, bir keresinde büyücü, bir keresinde de mecnun dediler. { فَضَلُّوا } “Böylece saptılar”, bütün bu iddialarında delil ve hüccet yolundan saptılar. { فَلا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلًا } “Artık hiçbir yol bulamazlar.” Yani hiç kimsenin kabul edebileceği bir kınama ve ta'n yolu [bulamazlar]; bu yüzden bocalayıp saçmalarlar ve işiten hiç kimsenin batıl olduğunda şüphe etmeyeceği hezeyanlar getirirler yahut hak ve doğruluk yoluna [ulaşacak bir yol bulamazlar]." Bu ifadede, [kâfirlere yönelik] apaçık bir tehdit ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için büyük bir teselli vardır.
وَقالُوا أَإِذا كُنَّا عِظاماً وَرُفاتاً عطف على ضَرَبُوا ولما عجب من ضربهم الأمثال عطف عليه أمرا آخر يعجب منه أيضا. وفي الكشف الأظهر أن يكون هذا إلى تمام المقالات الثلاث تفسيرا لضربوا لك الأمثال ألا ترى إلى قوله تعالى: وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا وتفسيره بمثلوك غير ظاهر بل الظاهر مثلوا لك، ولا خفاء أن تجاوب الكلام على ما ذكرنا أتم، وذلك أنه لما ذكر استهزاءهم به ﷺ وبالقرآن عجبه من استهزائهم بمضمونه من البعث دلالة على أنه أدخل في التعجب لأن العقل أيضا يدل عليه ولكن على سبيل الإجمال، وأما على تفسير ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثالَ بمثلوك فوجهه أن يكون معطوفا على قوله سبحانه فَضَلُّوا لأنه باب من أبواب الضلال أو على مقدر دل عليه كيف ضربوا لأن معناه مثلوك وقالوا شاعر ساحر مجنون وقالوا: أَإِذا كُنَّا إلخ اه.
{ وَقالُوا أَإِذا كُنَّا عِظاماً وَرُفاتاً } “Ve dediler ki: 'Biz bir kemik ve ufalanmış toprak olduğumuz zaman mı...'” ifadesi, ضَرَبُوا fiiline matuftur. Onların misaller getirmelerine hayret edilince, yine hayret edilecek başka bir durum da ona atfedilmiştir. el-Keşşâf'ta [şöyle denilmiştir]: Daha zahir olan, bunun üç sözün tamamına kadar { ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثالَ } buyruğunun tefsiri olmasıdır. Baksana Allah Teâlâ'nın { وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا } “Onlara bir misal getir” buyruğuna! Dolayısıyla bunu 'seni nitelediler' diye tefsir etmek zahir değildir; bilakis zahir olan 'senin için misaller getirdiler' [manasıdır]. Sözün bizim belirttiğimiz üzere birbirini tamamlamasının daha mükemmel olduğu açıktır. Çünkü müşriklerin onunla sallallâhu aleyhi ve sellem ve Kur'an ile alay ettikleri zikredilince, aklın da icmali olarak buna delâlet etmesi hasebiyle hayrete şayan olmaya daha layık olduğunu göstermek üzere, Kur'an'ın muhtevasındaki dirilişle alay etmelerine karşı onu hayrete düşürmüştür. { ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثالَ } ifadesinin 'seni nitelediler' şeklindeki tefsirine gelince, bunun izahı, sapıklık yollarından biri olması sebebiyle Allah Sübhânehu'nun { فَضَلُّوا } “Böylece saptılar” buyruğuna matuf olmasıdır; yahut { كَيْفَ ضَرَبُوا } ifadesinin delâlet ettiği mukadder bir söze matuftur; zira anlamı 'seni nitelediler ve şair, büyücü, deli dediler; ayrıca { أَإِذا كُنَّا } dediler' şeklindedir.
ولا يخفى أنه على التفسير الذي اختاره يكون قالُوا معطوفا على ضَرَبُوا أيضا عطفا تفسيريا لكن الظاهر فيه حينئذ الفاء وأنه لا يحتاج على ما ذكرنا إلى تكلف العطف على مقدر والارتباط عليه لا يقصر عن الارتباط الذي ذكره، وعطفه على فَضَلُّوا مما لا يحسن لعدم ظهور دخوله معه في حيز الفاء، والاعتراض على التفسير بمثلوك بأنهم ما مثلوه ﵊ بالشاعر والساحر مثلا بل قالوا تارة كذا وأخرى كذا، وأيضا كان الظاهر أن يقال فيك بدل لك ليس بشيء لأن ما ذكروه على طريق التشبيه لتقريعه ﷺ وعجزهم عن معارضته، ولَكَ أظهر من فيك لأنه ﵊ الممثل له، هذا وأقول: انظر هل ثم مانع من عطف قالُوا على يَقُولُ الظَّالِمُونَ وجعل هذا القول مما يتناجون به أيضا وإعلانهم به أحيانا لا يمنع من هذا الجعل وكذا اختلاف المتعاطفين ماضوية ومضارعية لا يمنع من العطف، نعم يحتاج إلى نكتة ولا أظنها تخفى فتدبر.
Açıktır ki, tercih ettiği tefsire göre { قالُوا } lafzı, tefsir atfı olarak yine { ضَرَبُوا } fiiline matuf olur; ancak bu durumda zahir olan 'fe' harfiyle gelmesidir. Belirttiğimiz üzere mukadder bir fiile atfetme külfetine ihtiyaç yoktur ve buna göre kurulacak irtibat da onun zikrettiği irtibattan geri kalmaz. Bunun { فَضَلُّوا } fiiline atfedilmesi ise 'fe' harfinin kapsamına girmesinin açık olmaması sebebiyle uygun değildir. 'Seni nitelediler' şeklindeki tefsire yöneltilen 'Onlar onu aleyhisselâm şair ve büyücüye benzetmediler, aksine kimi zaman öyle, kimi zaman böyle dediler; ayrıca لَكَ yerine فِيكَ denilmesi gerekirdi' itirazı ise bir değer taşımaz. Çünkü onların söyledikleri, onu sallallâhu aleyhi ve sellem ayıplamak ve ona karşı koymaktan aciz kaldıklarını göstermek üzere teşbih yoluyladır. لَكَ lafzı ise فِيكَ lafzından daha açıktır; çünkü kendisine misal getirilen [ve benzetilen] odur aleyhisselâm. Bununla birlikte ben derim ki: Bak bakalım, { قالُوا } fiilinin { يَقُولُ الظَّالِمُونَ } ifadesine matuf olmasına ve bu sözün de onların kendi aralarındaki fısıldaşmalarından biri sayılmasına bir engel var mıdır? Bunu bazen açıkça ilan etmeleri, fısıldaşma sayılmasına engel teşkil etmez; aynı şekilde matuf ile matufun aleyhin mazi ve muzari olarak farklı kiplerde gelmesi de atfa engel değildir. Evet, bu durum [belagat açısından] ince bir nükteye ihtiyaç duyar; bunun da gizli kalacağını sanmıyorum, iyi düşün!
والرفات ما تكسر وبلي من كل شيء، وكثر بناء فعال في كل ما تحطم وتفرق كدقاق وفتات.
Rufât (رُفَات); her şeyin kırılıp dökülen ve çürüyen parçalarıdır. Parçalanıp dağılan her şey için fukâle (فُعَال) vezninin kullanımı yaygındır; dukâk (ufalanmış şeyler) ve futât (kırıntılar) gibi.
وأخرج ابن جرير وغيره عن مجاهد أنه التراب وهو قول الفراء، وأخرج ابن المنذر وغيره عن ابن عباس أنه الغبار، وقال المبرد: هو كل شيء مدقوق مبالغ في دقه وهي أقوال متقاربة، والهمزة للاستفهام الإنكاري مفيدة لكمال الاستبعاد والاستنكار للبعث بعد ما آل الحال إلى هذا المآل كأنهم قالوا: إن ذلك لا يكون أصلا.
İbn Cerîr ve başkaları Mücâhid'den onun 'toprak' olduğunu rivayet etmişlerdir ki bu Ferrâ'nın da görüşüdür. İbnü'l-Münzir ve başkaları İbn Abbâs'tan onun 'toz' olduğunu rivayet etmişlerdir. Müberred ise: 'O, iyice dövülüp ufalanmış her şeydir' demiştir; bunlar birbirine yakın görüşlerdir. [Âyetteki] hemze, inkârî istifham olup, durum bu hale geldikten sonra dirilişi son derece imkânsız görmeyi ve reddetmeyi ifade eder; sanki onlar 'Bu asla gerçekleşmeyecektir' demişlerdir.
ومنشؤه أن بين غضاضة الحي وطراوته المقتضية للاتصال المقتضي للحياة وبين يبوسة الرميم المقتضية للتفرق المقتضي لعدم الحياة تنافيا، وإِذا هنا كما في الدر المصون متمحضة للظرفية والعامل فيها ما دل عليه.
Bunun kaynağı, canlının hayatı gerektiren birleşmeye elverişli tazeliği ve yumuşaklığı ile çürümüş kemiğin hayatsızlığı gerektiren dağılmaya elverişli kuruluğu arasındaki zıtlıktır. ed-Dürrü'l-Masûn'da belirtildiği gibi buradaki إِذا lafzı sırf zarfiyyet içindir ve kendisinde amel eden lafız, cümlenin delâlet ettiği şeydir.
قوله تعالى إِنَّا لَمَبْعُوثُونَ لأنفسه لأن إن لها الصدر فلا يعمل ما بعدها فيما قبلها، وكذا الاستفهام وإن كان تأكيدا مع كون الاستفهام بالفعل أولى وهو نبعث أو نعاد وهو مصب الإنكار، وتقييده بالوقت المذكور لتقوية إنكار البعث بتوجيهه إليه في حالة منافية له وإلا فالظاهر من حالهم أنهم منكرون للإحياء بعد الموت وإن كان البدن على حاله.
Allah Teâlâ'nın { إِنَّا لَمَبْعُوثُونَ } “Biz mutlaka diriltilecek miyiz?” buyruğunun kendisi [zarf üzerinde] amel edemez; çünkü إِنَّ cümlenin başında yer alır ve kendisinden sonrası kendisinden öncekinde amel edemez. Aynı şekilde istifham da böyledir -her ne kadar pekiştirme için olsa da-; zira istifhamın 'diriltilecek miyiz' yahut 'yeniden yaratılacak mıyız' fiiliyle olması daha evladır ve inkârın asıl odak noktası da budur. Dirilişin söz konusu vakitle sınırlandırılması, dirilişe tamamen zıt bir haldeyken ona yöneltilmesi suretiyle dirilişi inkârı kuvvetlendirmek içindir; aksi takdirde onların durumunun zahirinden anlaşılan, beden kendi halinde kalsa bile ölümden sonra dirilmeyi inkâr ettikleridir.
وجوز أن تكون شرطية وجوابها مقدر أي نبعث أو نحوه وهو العامل فيها. وقيل الشرط والمعنى انبعث وقد كنا رفاتا في وقت وهو مذهب لبعض النحويين غير مشهور ولا معول عليه، وتحلية الجملة بأن واللام لتأكيد الإنكار لا لإنكار التأكيد كما عسى يتوهم من ظاهر النظم، وليس مدار إنكارهم كونهم ثابتين في المبعوثية بالفعل في حال كونهم عظاما ورفاتا كما يتراءى من ظاهر الجملة الاسمية بل كونهم بعرضية ذلك واستعدادهم له، ومرجعه إلى إنكار البعث بعد تلك الحالة، وفيه من الدلالة على غلوهم في الكفر وتماديهم في الضلال ما لا مزيد عليه قاله بعض المحققين خَلْقاً جَدِيداً نصب بمبعوثين على أنه مفعول مطلق له من غير لفظ فعله أو حال على أن الخلق بمعنى
Bunun şartiyye olması ve cevabının 'diriltiliriz' veya benzeri mukadder bir fiil olması da caiz görülmüştür ki zarfta amel eden de odur. Bunun sırf şart olduğu ve mananın 'bir vakit ufalanmış toprak haline gelmişken mi diriltileceğiz?' şeklinde olduğu da söylenmiştir; bu, bazı dilcilerin meşhur olmayan ve itimat edilmeyen bir mezhebidir. Cümlenin إِنَّ ve lâm ile tezyin edilip pekiştirilmesi, lafzın zahirinden vehmedilebileceğinin aksine tekitli ifadenin inkârı için değil, inkârın bizzat kendisini pekiştirmek içindir. Onların inkârının mihveri, isim cümlesinin zahirinden ilk bakışta anlaşılabileceği gibi kemik ve ufalanmış toprak oldukları anda fiilen diriltilmiş olmaları değil; buna maruz kalma ve elverişli olma halleridir. Bunun aslı da bu durumdan sonra dirilişi inkâra dayanır. Bazı muhakkik âlimlerin belirttiği gibi, bunda onların inkârdaki aşırılıklarına ve sapıklıktaki ısrarlarına dair son derece açık deliller vardır. { خَلْقاً جَدِيداً } “Yeni bir yaratılışla!” ifadesi, fiilinin lafzından olmayan bir mef'ûl-i mutlak olarak yahut خلق kelimesinin
المخلوق ووحد لاستواء الواحد في المصدر وإن أريد منه اسم المفعول أي مخلوقين قُلْ جوابا لهم وتقريبا لما استبعدوه.
mahlûk (yaratılmış) manasında olması sebebiyle hâl olarak مَبْعُوثُونَ lafzıyla mansuptur. Masdarlarda tekil ile çoğul müsavi olduğu için tekil getirilmiştir; her ne kadar ism-i mef'ûl, yani 'yaratılmışlar olarak' manası kastedilmiş olsa da. Onlara cevap vermek ve imkânsız gördükleri şeyi zihinlerine yaklaştırmak üzere { قُلْ } “De ki:”
كُونُوا حِجارَةً أَوْ حَدِيداً رد سبحانه قوله كُونُوا على قولهم كنا فهو من باب المشاكلة والمقابلة بالجنس، ومعنى الأمر كما قيل الاستهانة كما في قول موسى ﵇ أَلْقُوا ما أَنْتُمْ مُلْقُونَ [يونس: ٥٨، الشعراء: ٤٣] وجعله صاحب الإيضاح أمر إهانة والفاضل الطيبي أمر تسخير كما في قوله تعالى: كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ [البقرة: ٦٥، الأعراف: ١٦٦] لكنه قال: إنه على الفرض، وفي الكشف أنه غير ظاهر ولو جعل من باب كن فلانا على معنى أنت فلان من استعمال الطلب في معنى الخبر أي أنتم حجارة ولستم عظاما ومع ذلك تبعثون لا محالة. لكان وجها قويما، وبحث فيه الشهاب بأنه كيف يقال أنتم حجارة على أنه خبر وهو غير مطابق للواقع فلا بد من قصد الإهانة وعدم المبالاة وجعل الأمر مجازا عن الخبر والخبر خبر فرضي وليس فيه ما يدل على الفرض كان ولو الشرطيتين فهو مما لا يخفى بعده وليس بأقرب مما استبعده فالصواب أنه للإهانة كما جنح إليه صاحب الإيضاح فتدبر، والحجارة جمع حجر كأحجار وهو معروف وكذا الحديد وهو مفرد وجمعه حدائد وحديدات.
{ كُونُوا حِجارَةً أَوْ حَدِيداً } “İster taş olun, ister demir!” Allah Sübhânehu, onların { كُنَّا } “olduğumuz zaman” sözüne karşılık { كُونُوا } “olun” buyurmuştur; bu ise müşâkele ve aynı cinsten mukabele kabilindendir. Buradaki emir kipi, Mûsâ'nın aleyhisselâm { أَلْقُوا ما أَنْتُمْ مُلْقُونَ } “Ne atacaksanız atın!” [Yûnus: 58, Şuarâ: 43] sözünde olduğu gibi tahkir ve hafife alma anlamındadır. el-Îzâh sahibi bunu bir aşağılama emri, faziletli et-Tîbî ise Allah Teâlâ'nın { كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ } “Aşağılık maymunlar olun!” [Bakara: 65, A'râf: 166] buyruğunda olduğu gibi bir teshir emri kılmıştır; ancak o, bunun bir faraziyye üzere olduğunu söylemiştir. el-Keşşâf'ta bunun zahir olmadığı; şayet talebin haber manasında kullanılması kabilinden 'Sen filansın' manasında 'Filan ol' ifadesi gibi kılınsaydı -yani siz taşsınız, kemik değilsiniz ve buna rağmen mutlaka diriltileceksiniz demek olsaydı- bunun sağlam bir vecih olacağı belirtilmiştir. Şihâb ise buna şu itirazı getirmiştir: Vakıaya uygun olmadığı halde nasıl haber olarak 'Siz taşsınız' denilebilir? Dolayısıyla tahkir ve umursamama maksadı taşınması, emrin habere mecaz kılınması ve haberin de farazî bir haber olması kaçınılmazdır; oysa cümlede كَانَ ve şart edatları gibi faraziyyeye delâlet eden hiçbir lafız yoktur. Bu durumun uzaklığı ortadadır ve el-Keşşâf sahibinin uzak gördüğü şeyden daha yakın da değildir. Dolayısıyla doğru olan, el-Îzâh sahibinin benimsediği gibi bunun tahkir ve aşağılama için olmasıdır; iyi düşün! الحجارة lafzı, أحجار gibi حجر kelimesinin çoğuludur ve bilinmektedir. الحديد da böyledir; müfreddir, çoğulu حدائد ve حديدات şeklinde gelir.
والظاهر أن المراد كونوا من هذين الجنسين أَوْ خَلْقاً أي مخلوقا آخر مِمَّا يَكْبُرُ فِي صُدُورِكُمْ أي مما يستبعد عندكم قبوله الحياة لكونه أبعد شيء منها وتعيينه مفوض إليكم فإن الله تعالى لا يعجزه إحياؤكم لتساوي الأجسام في قبول الأعراض فكيف إذا كنتم عظاما بالية وقد كانت موصوفة بالحياة قبل والشيء أقبل لما عهد فيه مما لم يعهد، وقال مجاهد: الذي يكبر السموات والأرض والجبال.
Zahir olan, maksadın 'bu iki cinsten biri olun' demek olduğudur. { أَوْ خَلْقاً } “Yahut başka bir yaratık” yani başka bir mahlûk [olun], { مِمَّا يَكْبُرُ فِي صُدُورِكُمْ } “Gönlünüzde büyüyen [şeylerden]!” Yani hayattan en uzak şey olması hasebiyle can bulmasını imkânsız gördüğünüz şeylerden olun; bunun tayini ise sizin tercihinize bırakılmıştır. Zira arazları kabul etme hususunda bütün cisimler eşit olduğu için sizi diriltmek Allah Teâlâ'yı asla aciz bırakmaz. Durum böyleyken, daha önce hayat vasfına sahip olan ve çürümüş kemikler haline geldiğinizde nasıl aciz bıraksın? Zira bir şey, kendisinde önceden tecrübe edilmiş bir hali kabul etmeye, tecrübe edilmemiş olandan daha yatkındır. Mücâhid: 'Gönülde büyüyen şey; gökler, yer ve dağlardır' demiştir.
وأخرج ابن جرير وجماعة عن ابن عباس. وابن عمر والحسن، وابن جبير أنهم قالوا: ما يكبر في صدورهم الموت فإنه ليس شيء أكبر في نفس ابن آدم من الموت، والمعنى لو كنتم مجسمين من نفس الموت لأعادكم فضلا عن أصل لا يضاد الحياة إن لم يقتضها، وفيه مبالغة حسنة وإن كان اللفظ غير ظاهر فيه فَسَيَقُولُونَ لك: مَنْ يُعِيدُنا مع ما بيننا وبين الإعادة من مثل هذه المباعدة والمباينة قُلِ لهم تحقيقا للحق وإزاحة للاستبعاد وإرشادا إلى طريقة الاستدلال الَّذِي فَطَرَكُمْ أي القادر العظيم الذي اخترعكم أَوَّلَ مَرَّةٍ من غير مثال يحتذيه ولا أسلوب ينتحيه وكنتم ترابا ما شم رائحة الحياة أليس الذي يقدر على ذلك بقادر على أن يفيض الحياة على العظام البالية ويعيدها إلى حالها المعهودة بلى إنه سبحانه على كل شيء قدير، والموصول مبتدأ خبره يعيدكم المحذوف لدلالة السؤال عليه أو فاعل به أو خبر مبتدأ محذوف على اختلاف في الأولى كما فصل في محله.
İbn Cerîr ve bir cemaat İbn Abbâs, İbn Ömer, el-Hasan ve İbn Cübeyr'den onların şöyle dediklerini rivayet etmiştir: 'Gönüllerinde büyüyen şey ölümdür; çünkü âdemoğlunun nefsinde ölümden daha büyük hiçbir şey yoktur.' Mana şudur: Şayet siz bizzat ölümün kendisinden cisimleşmiş olsaydınız bile, hayatı gerektirmese dahi ona zıt olmayan bir asıldan [yaratılmış olmanız] şöyle dursun, Allah sizi yine de diriltirdi. Lafız bunu açıkça ifade etmese de bunda güzel bir mübalağa vardır. { فَسَيَقُولُونَ } “Diyecekler ki” sana şöyle diyecekler: { مَنْ يُعِيدُنا } “Bizi kim [hayata] döndürecek?” Bizimle yeniden dirilme arasında böylesine büyük bir uzaklık ve zıtlık varken bizi kim döndürecek? Hakkı pekiştirmek, imkânsız görme vehmini ortadan kaldırmak ve delil getirme usulünü göstermek üzere onlara { قُلِ } “De ki:” { الَّذِي فَطَرَكُمْ } “Sizi yaratan!” Yani sizi yoktan var eden o Yüce Kudret sahibi, { أَوَّلَ مَرَّةٍ } “İlk defasında.” Örnek alacağı hiçbir misal ve izleyeceği hiçbir usul olmaksızın, siz hayat kokusu dahi koklamamış bir toprak iken [sizi ilk defa yaratan döndürecektir]. Buna güç yetiren, çürümüş kemiklere hayat bahşetmeye ve onları bilinen hallerine döndürmeye kadir değil midir? Evet, şüphesiz O Sübhânehu her şeye hakkıyla kadirdir. İsm-i mevsul mübtedadır; haberi ise sorunun delâlet etmesi sebebiyle mahzuf olan 'sizi döndürecektir' fiilidir; yahut o fiilin fâilidir ya da mahzuf mübtedanın haberidir; yerinde açıklandığı üzere hangisinin evla olduğu hususunda farklı görüşler vardır.
وأَوَّلَ مَرَّةٍ ظرف فطركم فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُؤُسَهُمْ أي سيحر كونها نحوك استهزاء كما روي عن ابن عباس وأنشد عليه قول الشاعر:
{ أَوَّلَ مَرَّةٍ } ifadesi فطركم fiilinin zarfıdır. { فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُؤُسَهُمْ } “Sana başlarını sallayacaklar.” Yani İbn Abbâs'tan rivayet edildiği üzere alay ederek başlarını sana doğru sallayacaklardır. Buna delil olarak şairin şu beyti okunmuştur:
أتنغض لي يوم الفخار وقد ترى ... خيولا عليها كالأسود ضواريا
Övünme gününde bana baş mı sallıyorsun, oysa üzerinde yırtıcı aslanlar gibi süvarilerin bulunduğu atları görüyorsun!
ومثله قول الآخر:
Diğer şairin şu sözü de bunun gibidir:
أنغض نحوي رأسه وأقنعا ... كأنه يطلب شيئا أطمعا
Başını bana doğru salladı ve dikti; / Sanki hırslandığı bir şeyi talep ediyormuş gibi.
وفي القاموس نغض كنصر وضرب نغضا ونغوضا ونغضانا ونغضا محركتين تحرك واضطرب كأنغض وحرك كأنغض، وفسر الفراء الإنغاض بتحريك الرأس بارتفاع وانخفاض، وقال أبو الهيثم: من أخبر بشيء فحرك رأسه إنكارا له فقد أنغض رأسه فكأنه سيحركون رؤوسهم إنكارا وَيَقُولُونَ استهزاء مَتى هُوَ أي ما ذكرته من الإعادة، وجوز أن يكون الضمير للعود أو البعث المفهوم من الكلام قُلِ لهم عَسى أَنْ يَكُونَ ذلك قَرِيباً فإن ما هو محقق
el-Kâmûs'ta [şöyle geçer]: 'Negaża (نَغَضَ) fiili nasara ve darabe bablarından gelip nagdan, nugûdan, nagażânen ve her iki harfi harekeli olarak nagadan şeklinde masdarları gelir; hareket etti, sarsıldı demektir, tıpkı angaża gibi; ve angaża gibi hareket ettirdi anlamına da gelir.' Ferrâ inğâzı; başı yukarı aşağı hareket ettirmekle tefsir etmiştir. Ebü'l-Heysem ise: 'Bir haber verilip de bunu inkâr etmek maksadıyla başını sallayan kimse, başını inğâz etmiş (sallamış) olur' demiştir. Sanki onlar inkâr maksadıyla başlarını sallayacaklardır. { وَيَقُولُونَ } “Ve diyecekler ki:” alay ederek şöyle diyecekler: { مَتى هُوَ } “O ne zaman?” Yani senin bahsettiğin bu yeniden diriliş ne zamandır? Zamirin, sözün akışından anlaşılan 'dönüş' yahut 'ba's' (diriliş) kavramına raci olması da caiz görülmüştür. Onlara { قُلِ } “De ki:” { عَسى أَنْ يَكُونَ } “Umarım ki o,” yani bunun olması, { قَرِيباً } “Yakındır.” Çünkü gelmesi kesin olan her şey yakındır.
إتيانه قريب، ولم يعين زمانه لأنه من المغيبات التي لا يطلع عليها غيره تعالى ولا يطلع عليها سبحانه أحدا، وقيل: قربه لأن ما بقي من زمان الدنيا أقل مما مضى منه وانتصاب قَرِيباً على أنه خبر كان الناقصة واسمها ضمير يعود على ما أشير إليه، وجوز أن يكون منصوبا على الظرفية والأصل زمانا قريبا فحذف الموصوف وأقيمت صفته مقامه فانتصب انتصابه وكان على هذا تامة وفاعلها ذلك الضمير أي عسى أن يقع ذلك في زمان قريب وأن يكون في تأويل مصدر منصوب وقع خبرا لعسى واسمها ضمير يعود على ما عاد عليه اسم يكون، وجوز أن يكون مرفوعا بعسى وهي تامة لا خبر لها أي عسى كونه قريبا أو في وقت قريب.
Zamanı tayin edilmemiştir; çünkü bu, Allah Teâlâ'dan başkasının muttali olamayacağı ve O Sübhânehu'nun da kimseye bildirmediği gaybiyat cümlesindendir. Denildi ki: Yakınlığı, dünya zamanından geriye kalanın, geçip gidenden daha az olmasından ötürüdür. { قَرِيباً } lafzının mansubiyeti, nâkıs kâne fiilinin haberi olması sebebiyledir; ismi ise işaret edilen şeye raci olan zamirdir. Zarfiyyet üzere mansup olması da caiz görülmüştür; aslı زمانا قريبا (yakın bir zaman) iken mevsuf hazfedilip sıfatı onun yerine kaim kılınmış ve onun gibi mansup olmuştur; buna göre kâne fiili tâmmdır ve faili de söz konusu zamirdir; yani 'Umarım ki bu yakın bir zamanda vuku bulur' demektir. Yine kâne'nin isminin raci olduğu şeye ismi raci olan asâ'nın haberi konumunda mansup bir masdar tevilinde olması da caizdir. Ayrıca haberi bulunmayan tam bir fiil olarak asâ ile merfû olması da caiz görülmüştür; yani 'Onun yakın olması yahut yakın bir vakitte bulunması umulur' demektir.
واعترض بأن عسى للمقاربة فكأنه قيل: قرب أن يكون قريبا ولا فائدة فيه، وأجيب بأن نجم الأئمة لم يثبت معنى المقاربة في عسى لا وضعا ولا استعمالا، ويدل له ذكر قَرِيباً بعدها في الآية فلا حاجة إلى القول بأنها جردت عنه فالمعنى يرجى ويتوقع كونه قريبا يَوْمَ يَدْعُوكُمْ منصوب بفعل مضمر أي اذكروا أو بدل من قَرِيباً على أنه ظرف أو متعلق بيكون تامة بالاتفاق وناقصة عند من يجوز أعمال الناقصة في الظروف أو بتبعثون محذوفا أو بضمير المصدر المستتر في يكون أو عسى العائد على العود مثلا بناء على مذهب الكوفيين المجوزين أعمال ضمير المصدر كما في قوله:
Buna şöyle itiraz edilmiştir: عسى fiili mukarebe (yakınlık) içindir; dolayısıyla sanki 'yakın olması yaklaştı' denilmiş gibi olur ki bunda bir fayda yoktur. Buna şöyle cevap verilmiştir: Necmü'l-Eimme, عسى fiilinde ne vaz'an ne de istimalen mukarebe manasının sabit olduğunu kabul etmemiştir. Âyette kendisinden sonra { قَرِيباً } lafzının zikredilmesi de buna delâlet eder; dolayısıyla bu manadan soyutlandığını söylemeye gerek yoktur. Mana: 'Onun yakın olması umulur ve beklenir' şeklindedir. { يَوْمَ يَدْعُوكُمْ } “Sizi çağıracağı gün” ifadesi, 'hatırlayın' takdirinde gizli bir fiille mansuptur; yahut zarf olması hasebiyle { قَرِيباً } lafzından bedeldir; ya da ittifakla tam olan yahut nâkıs fiilin zarflarda amel etmesini caiz görenlere göre nâkıs olan يَكُونُ fiiline müteallıktır; yahut mahzuf bir تَبْعَثُونَ fiiline taalluk eder; ya da masdar zamirinin amel etmesini caiz gören Kûfelilerin mezhebine binaen, örneğin 'dönüş'e raci olmak üzere يَكُونُ veya عَسَى fiilinde müstetir masdar zamirine müteallıktır; nitekim şu beyitte de böyledir:
وما الحرب إلا ما علمتم وذقتم ... وما هو عنها بالحديث المرجم
Harp, ancak bildiğiniz ve tattığınız şeydir; / Yoksa o, hakkında tahmine dayalı konuşulan bir söz değildir.
وجعله بدلا من الضمير المستتر بدل اشتمال ولم يرفع لأنه إذا أضيف إلى مثل هذه الجملة قد يبنى على الفتح تكلف وادعاء ظهوره مكابرة، والدعاء قيل: مجاز عن البعث وكذا الاستجابة في قوله تعالى: فَتَسْتَجِيبُونَ مجاز عن الانبعاث أي يوم يبعثكم فتنبعثون فلا دعاء ولا استجابة وهو نظير قوله تعالى: كُنْ فَيَكُونُ [البقرة: ١١٧ وغيرها] في أنه لا خطاب ولا مخاطب في المشهور، وتجوز بالدعاء والاستجابة عن ذلك للتنبيه على السرعة والسهولة لأن قوله: قم يا فلان أمر سريع لأبطء فيه ومجرد النداء ليس كمزاولة الإيجاد بالنسبة إلينا، وعلى أن المقصود الإحضار للحساب والجزاء فإن دعوة السيد لعبده إنما تكون لاستخدامه أو للتفحص عن أمره والأول منتف لأن الآخرة لا تكليف فيها فتعين الثاني، وقال الإمام وأبو حيان: يدعوكم بالنداء الذي يسمعكم وهو النفخة الأخيرة كما قال سبحانه يَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ [ق: ٤١] الآية، ويقال إن إسرافيل ﵇
Bunun müstetir zamirden iştimal bedeli kılınması ve böyle bir cümleye muzâf olduğunda fetha üzere mebni kılınabilmesi sebebiyle merfû olmaması ise bir külfettir; bunun açık olduğunu iddia etmek ise inatçılıktır. Çağırmanın (dua) dirilişten mecaz olduğu söylenmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın { فَتَسْتَجِيبُونَ } “Hemen icabet edersiniz” buyruğundaki icabet de kabirlerden kalkıp gelmekten mecazdır. Yani sizi dirilttiği ve sizin de dirilip geldiğiniz gün demektir; dolayısıyla ortada hakiki bir çağırma ve icabet yoktur. Bu durum, Allah Teâlâ'nın { كُنْ فَيَكُونُ } “Ol der, hemen oluverir” [Bakara: 117 ve diğerleri] buyruğunun, meşhur kabule göre ortada hakiki bir hitap ve muhatabın bulunmaması yönüyle benzeridir. Sürat ve kolaylığa dikkat çekmek maksadıyla bu durumdan çağırma ve icabet olarak mecazen bahsedilmiştir; zira bir kimseye 'Kalk ey filan!' demek gecikmesi olmayan süratli bir emirdir ve sırf seslenmek, bizim açımızdan bir şeyi bizzat var etmeye uğraşmak gibi [zahmetli] değildir. Ayrıca maksadın hesap ve ceza için huzura getirilmek olduğuna da işaret edilmektedir; zira efendinin kölesini çağırması ya ona iş buyurmak ya da durumunu sorgulamak içindir. Ahirette mükellefiyet bulunmadığından birincisi geçersizdir; geriye ikinci şık tayin eder. İmam [Fahreddin er-Râzî] ve Ebû Hayyân ise şöyle demişlerdir: 'Sizi, işiteceğiniz bir nida ile çağırır ki bu da son sûrdur; nitekim O Sübhânehu: { يَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ } “O gün çağıran, yakın bir yerden seslenir” [Kâf: 41] buyurmuştur.' Rivayet edilir ki İsrâfîl aleyhisselâm
وفي رواية جبرائيل ﵇ ينادي على صخرة بيت المقدس أيتها الأجسام البالية والعظام النخرة والأجزاء المتفرقة عودي كما كنت.
-bir rivayette de Cebrâîl aleyhisselâm- Beytü'l-Makdis'teki kaya üzerinden şöyle seslenir: 'Ey çürümüş bedenler, ufalanmış kemikler ve dağılmış parçalar! Eski halinize dönün!'
وأخرج أبو داود وابن حبان عن أبي الدرداء أنه قال: «قال ﷺ إنكم تدعون يوم القيامة بأسمائكم وأسماء آبائكم فحسنوا أسماءكم»
Ebû Dâvûd ve İbn Hibbân, Ebü'd-Derdâ'dan onun şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: 'Siz kıyamet günü kendi isimlerinizle ve babalarınızın isimleriyle çağrılacaksınız; o halde isimlerinizi güzel koyun.'»
لعل هذا عند الدعاء للحساب وهو بعد البعث من القبور، واقتصر كثير على التجوز السابق فقيل إن فيه إشارة إلى امتناع الحمل على الحقيقة لما يلزم من الحمل عليها خطاب الجماد وهو الأجزاء المتفرقة ولو لم تمتنع إرادة الحقيقة لكان ذلك كناية عن البعث والانبعاث لا مجازا والمجوز لإرادتها يقول إن الدعوة بالأمر التكويني وهو مما يوجه إلى المعدوم وقد قال جمع به في قول كن ولم يتجوزوا في ذلك وأما أنه لو لم تمتنع إرادة الحقيقة لكان كناية لا مجازا فأمر سهل كما لا يخفى فتدبر.
Muhtemelen bu, kabirlerden diriltildikten sonra hesap için çağrılma esnasındadır. Birçok âlim ise önceki mecaz açıklamasıyla yetinmiştir; zira hakikate hamletmenin cansız varlıklara -yani dağılmış parçalara- hitap etmeyi gerektireceğinden ötürü hakiki manaya hamletmenin imkânsızlığına işaret edildiği söylenmiştir. Şayet hakiki mananın kastedilmesi imkânsız olmasaydı, bu ifade mecaz değil, dirilme ve kalkıştan kinaye olurdu. Hakiki manayı caiz görenler ise şöyle derler: Bu davet tekvinî emirledir ki bu da maduma (yokluğa) yöneltilenlerdendir; nitekim bir topluluk 'Kün' (Ol) emrinde bunu söylemiş ve onda mecaza gitmemiştir. Hakiki mananın kastedilmesi imkânsız olmasaydı bunun mecaz değil kinaye olacağı hususuna gelince, gizli kalmayacağı üzere bu mesele kolay bir husustur; iyi düşün!
بِحَمْدِهِ حال من ضمير المخاطبين وهم الكفار كما هو الظاهر، والباء للملابسة أي فتستجيبون ملتبسين بحمده أي حامدين له تعالى على كمال قدرته، وقيل المراد معترفين بأن الحمد له على النعم لا تنكرون ذلك لأن المعارف هناك ضرورية.
{ بِحَمْدِهِ } “O'na hamdederek” ifadesi, zahir olduğu üzere kâfirler olan muhatap zamirinden hâldir; ba (ب) harfi mülâbese (birliktelik) içindir. Yani O'nun kemâl-i kudretine hamdeden kimseler olarak O'nun hamdiyle iç içe icabet edersiniz demektir. Bir görüşe göre murat, nimetlerinden ötürü hamdin O'na ait olduğunu itiraf eden kimseler olmanızdır; bunu inkâr edemezsiniz, çünkü oradaki bilgiler zaruridir.
وأخرج عبد بن حميد وغيره عن ابن جرير أنه قال: يخرجون من قبورهم وهم يقولون: سبحانك اللهم وبحمدك
Abd b. Humeyd ve başkaları İbn Cerîr'den onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: Kabirlerinden 'Sübhâneke Allâhümme ve bihamdik' (Seni tenzih ederiz Allah'ım, hamdinle Sana sığınırız) diyerek çıkarlar.
ولا بعد في صدور ذلك من الكافر يوم القيامة وإن لم ينفعه وحمل الزمخشري ذلك على المجاز والمراد المبالغة في انقيادهم للبعث كقولك لمن تأمره بركوب ما يشق عليه فيتأبى ويمتنع ستركبه وأنت حامد شاكر يعني أنك تحمل عليه وتقسر قسرا حتى إنك تلين لين المسمح الراغب فيه الحامد عليه فكأنه قيل: منقادين لبعثه انقياد الحامدين له وتعلق الجار بيدعوكم ليس بشيء، وعن الطبري أن بِحَمْدِهِ معترض بين المتعاطفين اعتراضه بين اسم إن وخبرها في قوله:
Kendisine fayda vermeyecek olsa bile kıyamet gününde bunun kâfirden sâdır olmasında bir uzaklık yoktur. Zemahşerî bunu mecaza hamletmiştir; murat, onların dirilişe boyun eğmelerindeki mübalağadır. Bu, kendisine zor gelen bir şeye binmesini emrettiğin ve diretip çekinen kimseye 'İsteye isteye ve hamdederek bineceksin' demen gibidir; yani sen ona zorla ve cebren bindirileceksin, öyle ki sonunda razı olan, arzulayan ve hamdeden kimsenin uysallığı gibi boyun eğeceksin demektir. Sanki şöyle denilmiştir: O'na hamdedenlerin boyun eğdiği gibi O'nun diriltmesine boyun eğiciler olarak [icabet edersiniz]. Câr-mecrûrun يدعوكم fiiline taalluk etmesi ise bir değer taşımaz. Taberî'den nakledildiğine göre { بِحَمْدِهِ } ifadesi, şu beyitte inne'nin ismi ile haberi arasına girmesi gibi iki matuf arasında yer alan bir mu'terizadır (ara cümledir):
فإني بحمد الله لا ثوب فاجر ... لبست ولا من غدرة أتقنع
Şüphesiz ben, Allah'a hamdolsun, ne günahkâr bir kimsenin elbisesini giydim, / Ne de bir hainlik sebebiyle yüzümü örttüm.
ويكون الكلام على حد قولك لرجل وقد خصمته في مسألة أخطأت بحمد الله تعالى
Söz, bir meselede mağlup ettiğin adama 'Allah Teâlâ'ya hamdolsun ki yanıldın' demen kabilinden olur.
فكان الرسول ﵊ قال: عسى أن يكون البعث قريبا يوم تدعون فتقومون بخلاف ما تعتقدون اليوم وذلك بحمد الله سبحانه على صدق خبري
Sanki Resûl aleyhisselâm şöyle demiştir: Çağrılacağınız gün dirilişin yakın olması umulur; siz de bugün inandığınızın aksine kalkacaksınız ve verdiğim haberin doğruluğundan ötürü bu, Allah Sübhânehu'ya hamd ile olacaktır.
، وملخصه يكون ذلك على خلاف اعتقادكم والحمد لله تعالى، ولا يخفى أنه معنى متكلف لا يكاد يفهم من الكلام ونحن في غنى عن ارتكابه والحمد لله، وقيل: الخطاب للمؤمنين وانقطع خطاب الكافرين عند قوله تعالى: قَرِيباً فيستجيبون حامدين له سبحانه على إحسانه إليهم وتوفيقه إياهم للإيمان بالبعث،
Özetle: Bu durum sizin inancınızın hilafına gerçekleşecektir ve Allah Teâlâ'ya hamdolsun demektir. Sözden neredeyse hiç anlaşılamayacak son derece zorlama bir mana olduğu ortadadır ve Allah'a hamdolsun ki biz buna başvurmaktan müstağniyiz. Denildi ki: Hitap müminleredir; kâfirlere yönelik hitap Allah Teâlâ'nın { قَرِيباً } buyruğunda son bulmuştur; dolayısıyla müminler, kendilerine olan ihsanından ve onları dirilişe inanmaya muvaffak kılmasından ötürü O Sübhânehu'ya hamdederek icabet ederler.
وأخرج الترمذي والطبراني وغيرهما عن ابن عمر قال: قال رسول الله ﷺ «ليس على أهل لا إله إلا الله وحشة في قبورهم ولا في منشرهم وكأني بأهل لا إله إلا الله ينفضون التراب عن رؤوسهم ويقولون الحمد لله الذي أذهب عنا الحزن»
Tirmizî, Taberânî ve başkaları İbn Ömer'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Lâ ilâhe illallâh ehline ne kabirlerinde ne de diriliş anında bir yalnızlık ve korku vardır. Lâ ilâhe illallâh ehlini, başlarından toprağı silkelerken ve 'Bizden hüznü gideren Allah'a hamdolsun' derlerken görür gibiyim.»
وفي رواية عن أنس مرفوعا «ليس على أهل لا إله إلا الله وحشة عند الموت ولا في القبور ولا في الحشر وكأني بأهل لا إله إلا الله قد خرجوا من قبورهم ينفضون رؤوسهم من التراب يقولون الحمد لله الذي أذهب عنا الحزن»
Enes'ten merfû olarak nakledilen bir rivayette ise şöyledir: «Lâ ilâhe illallâh ehline ne ölüm anında, ne kabirlerde, ne de mahşerde bir korku vardır. Lâ ilâhe illallâh ehlini, kabirlerinden çıkmış, başlarındaki toprağı silkelerken ve 'Bizden hüznü gideren Allah'a hamdolsun' derlerken görür gibiyim.»
وقيل: الخطاب للفريقين وكلهم يقولون ما روي عن ابن جبير.
Hitabın her iki gruba da yönelik olduğu ve hepsinin İbn Cübeyr'den rivayet edilen sözü söyleyecekleri de söylenmiştir.
وَتَظُنُّونَ الظاهر أنه عطف على (تستجيبون) وإليه ذهب الحوفي وغيره، وقال أبو البقاء: هو بتقدير مبتدأ والجملة في موضع الحال أي وأنتم تظنون إِنْ لَبِثْتُمْ أي ما لبثتم في القبور إِلَّا قَلِيلًا كالذي مر على قرية أو ما لبثتم في الدنيا كما روى غير واحد عن قتادة، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما يستقلّون لبثهم بين النفختين فإنه يزال عنهم العذاب في ذلك البين ولذا يقولون مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا [يس: ٥٢] وقيل يستقلون لبثهم في عرصة القيامة لما أن عاقبة أمرهم الدخول إلى النار، وهذا في غاية البعد كما لا يخفى، والظن يحتمل أن يكون على بابه ويحتمل أن يكون بمعنى اليقين وهو معلق عن العمل بأن النافية وقل من ذكرها من أدوات التعليق قاله أبو حيان وانتصاب قَلِيلًا على أنه نعت لزمان محذوف أي إلا زمانا قليلا، وجوز أن يكون نعتا لمصدر محذوف أي لبثا قليلا ودلالة الفعل على مصدره دلالة قوية وَقُلْ لِعِبادِي أي المؤمنين فالإضافة لتشريف المضاف يَقُولُوا عند محاورتهم مع المشركين الَّتِي أي الكلمة أو العبارة التي هِيَ أَحْسَنُ ولا يخاشنوهم كقوله تعالى: وَلا تُجادِلُوا أَهْلَ الْكِتابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ [العنكبوت: ٤٦] ومقول فعل الأمر محذوف أي قل لهم قولوا التي هي أحسن يقولوا ذلك فجزم يقولوا لأنه جواب الأمر وإلى هذا ذهب الأخفش، ولكون المقول لهم هم المؤمنون المسارعون لامتثال أمر الله تعالى وأمر رسوله ﷺ بمجرد ما يقال لهم لم يكن غبار في هذا الجزم.
{ وَتَظُنُّونَ } “Ve sanırsınız ki” ifadesinin zahir olanı, (تستجيبون) fiiline matuf olmasıdır; el-Havfî ve başkaları bu görüşe gitmiştir. Ebü'l-Bekâ ise: 'Bu, mukadder bir mübtedanın takdiriyle olup cümle hâl konumundadır; yani siz zanneder bir haldeyken demektir' demiştir. { إِنْ لَبِثْتُمْ } “Kaldınız” yani kabirlerde kalmadınız, { إِلَّا قَلِيلًا } “Ancak pek az!” Tıpkı bir köye uğrayan kimse gibi; yahut Katâde'den birden çok kişinin rivayet ettiği gibi dünyada ancak pek az kaldınız demektir. İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ nakledildiğine göre onlar iki sûr arasındaki kalış sürelerini azımsarlar; çünkü o arada kendilerinden azap kaldırılır; nitekim bu yüzden { مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا } “Bizi uyuduğumuz yerden kim kaldırdı?” [Yâsîn: 52] derler. Kıyamet meydanında kalışlarını azımsayacakları da söylenmiştir; zira işlerinin akıbeti cehenneme girmektir. Bunun son derece uzak bir görüş olduğu açıktır. Zan kelimesinin kendi [asıl] manasında olması da, yakîn (kesin bilgi) manasında olması da muhtemeldir; nefyeden 'in' (إِنْ) edatından ötürü amelden ta'lik edilmiştir (alıkonulmuştur); Ebû Hayyân'ın belirttiği gibi bunu ta'lik edatlarından sayanlar azdır. { قَلِيلًا } lafzının mansubiyeti, mahzuf bir zamanın sıfatı olması sebebiyledir; yani pek az bir zaman müstesna demektir. Mahzuf bir masdarın sıfatı olması da caiz görülmüştür; yani pek az bir kalış müstesna demektir; fiilin kendi masdarına delâleti ise kuvvetli bir delâlettir. { وَقُلْ لِعِبادِي } “Kullarıma de ki:” Yani müminlere; izafet matufun şerefini beyan içindir. Müşriklerle konuştukları esnada { يَقُولُوا } “Söylesinler” { الَّتِي } “O sözü veya ifadeyi ki” { هِيَ أَحْسَنُ } “O en güzeldir.” Ve onlara sert davranmasınlar; nitekim Allah Teâlâ: { وَلا تُجادِلُوا أَهْلَ الْكِتابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “Kitap ehliyle ancak en güzel olan yolla mücadele edin” [Ankebût: 46] buyurmuştur. Emir fiilinin makûlü (söylenecek söz) mahzuftur; yani 'Onlara de ki: En güzel olanı söyleyin; onlar da bunu söylesinler' demektir. Bu sebeple يَقُولُوا fiili emir kipine cevap olduğu için meczum kılınmıştır; Ahfeş bu görüşe gitmiştir. Kendilerine söz söylenenler, kendilerine söylenir söylenmez Allah Teâlâ'nın ve Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem emrini yerine getirmeye koşan müminler olduğu için bu cezmde hiçbir kapalılık yoktur.
وقال الزجاج: إن يقولوا هو المقول وجزمه بلام الأمر محذوفة أي قل لهم ليقولوا التي إلخ. وقال المازني: إنه المقول أيضا إلا أنه مضارع مبني لحلوله محل المبني وهو فعل الأمر، والمعنى قل لعبادي قولوا التي هي أحسن وهو كما ترى، ومقول يقولوا الَّتِي وإذا أريد به الكلمة حملت على معناها الشامل للكلام.
Zeccâc şöyle demiştir: 'يَقُولُوا fiili bizzat makûldür; cezmi ise mahzuf emir lâm'ı iledir; yani kullarıma de ki en güzeli söylesinler demektir.' Mâzinî de: 'O da makûldür; ancak mebni olan emir fiilinin yerine geçtiği için mebni kılınmış bir muzaridir; manası: Kullarıma de ki: En güzel olanı söyleyin! şeklindedir' demiştir ki bunun durumu ortadadır. يَقُولُوا fiilinin makûlü ise { الَّتِي } lafzıdır; bununla kelime kastedildiğinde, genel olarak sözü de kapsayan manasına hamledilir.
إِنَّ الشَّيْطانَ يَنْزَغُ بَيْنَهُمْ أي يفسد ويهيج الشر بين المؤمنين والمشركين بالمخاشنة فلعل ذلك يؤدي إلى
{ إِنَّ الشَّيْطانَ يَنْزَغُ بَيْنَهُمْ } “Şüphesiz şeytan aralarını bozar.” Yani sert davranmak suretiyle müminlerle müşriklerin arasını bozar ve aralarındaki şerri körükler; zira bu durum belki de
تأكد العناد وتمادي الفساد فالجملة تعليل للأمر السابق، وقرأ طلحة «ينزغ» بكسر الزاي، قال أبو حاتم: لعلها لغة والقراءة بالفتح، وقال صاحب اللوامح: الفتح والكسر لغتان نحو يمنح ويمنح إِنَّ الشَّيْطانَ كانَ قدما لِلْإِنْسانِ عَدُوًّا مُبِيناً ظاهر العداوة فهو من أبان اللازم والجملة تعليل لما سبق من أن الشيطان ينزغ بينهم رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ إِنْ يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ بالتوفيق للإيمان أَوْ إِنْ يَشَأْ يُعَذِّبْكُمْ بالإماتة على الكفر، وهذا تفسير التي هي أحسن والجملتان اعتراض بينهما والخطاب فيه للمشركين فكأنه قيل: قولوا لهم هذه الكلمة وما يشاكلها وعلقوا أمرهم على مشيئة الله تعالى ولا تصرحوا بأنهم من أهل النار فإنه مما يهيجهم على الشر مع أن الخاتمة مجهولة لا يعلمها غيره تعالى فلعله سبحانه يهديهم إلى الإيمان، والظاهر أن أو للانفصال الحقيقي. وقال الكرماني: هي للإضراب ولذا كررت معها أن، وقال ابن الأنباري: دخلت أو هنا لسعة الأمرين عند الله تعالى ويقال لها المبيحة كالتي في قولهم جالس الحسن أو ابن سيرين فإنهم يعنون قد وسعنا لك الأمر وهو كما ترى وَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا أي موكولا ومفوضا إليك أمرهم تقسرهم على الإسلام وتجبرهم عليه إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِّ بَشِيراً وَنَذِيراً [البقرة: ١١٩، فاطر: ٢٤] فدارهم ومر أصحابك بمداراتهم وتحمل أذيتهم وترك المشاقة معهم، وهذا قبل نزول آية السيف وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وبأحوالهم الظاهرة والباطنة فيختار منهم لنبوته وولايته من يشاء ممن تراه حكمته أهلا لذلك وهو رد عليه إذ قالوا: بعيد أن يكون يتيم ابن أبي طالب نبيا وأن يكون العراة الجوع كصهيب وبلال وخباب وغيرهم أصحابه دون أن يكون ذلك من الأكابر والصناديد.
inadın pekişmesine ve fesadın sürüp gitmesine yol açabilir; dolayısıyla bu cümle önceki emrin gerekçesidir. Talha zâ harfinin kesresiyle «يَنْزِغُ» şeklinde okumuştur. Ebû Hâtim: 'Muhtemelen bu bir lehçedir, [asıl] kıraat ise fetha iledir' demiştir. Levâmi' sahibi de: 'Fetha ve kesre, yemnahu ve yemnihu gibi iki ayrı lehçedir' demiştir. { إِنَّ الشَّيْطانَ كانَ } “Şüphesiz şeytan olagelmiştir” öteden beri, { لِلْإِنْسانِ عَدُوًّا مُبِيناً } “İnsan için apaçık bir düşman.” Düşmanlığı zahir olan [bir düşmandır]; bu ise lâzım olan ebâne fiilindendir ve bu cümle, şeytanın onların arasını bozduğuna dair önceki cümlenin gerekçesidir. { رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ إِنْ يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ } “Rabbiniz sizi çok daha iyi bilir; dilerse size merhamet eder” imana muvaffak kılmak suretiyle, { أَوْ إِنْ يَشَأْ يُعَذِّبْكُمْ } “Yahut dilerse size azap eder” küfür üzere öldürmek suretiyle. Bu, 'en güzel olan söz'ün bir açıklamasıdır; aradaki iki cümle ise itirâzîdir. Buradaki hitap müşrikleredir; sanki şöyle denilmiştir: Onlara bu sözü ve benzerlerini söyleyin; onların akıbetini Allah Teâlâ'nın dilemesine havale edin ve kesin olarak cehennemlik olduklarını yüzlerine vurmayın. Çünkü bu onları kötülüğe kışkırtır; kaldı ki son nefesin ne olacağı bilinmez, onu Allah Teâlâ'dan başkası bilemez; umulur ki O Sübhânehu onları imana iletir. Zahir olan, { أَوْ } edatının hakiki munfasıl (ayırma) için olduğudur. Kirmânî: 'Bu idrâb (vazgeçme/düzeltme) içindir, bu yüzden beraberinde إِنْ tekrarlanmıştır' demiştir. İbnü'l-Enbârî ise: 'Burada أَوْ edatı, Allah Teâlâ katında iki durumun da genişliği sebebiyle dahil olmuştur; tıpkı Hasan'la yahut İbn Sîrîn'le otur sözündeki gibi mübîha (serbestlik bildiren) olarak adlandırılır; zira bununla işi senin için geniş tuttuk demek isterler' demiştir ki bunun durumu ortadadır. { وَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا } “Biz seni onların üzerine bir vekil olarak göndermedik.” Yani onların işi sana havale edilmiş ve bırakılmış değildir ki onları İslâm'a zorlayıp mecbur edesin; { إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِّ بَشِيراً وَنَذِيراً } “Biz seni hak ile bir müjdeci ve bir uyarıcı olarak gönderdik” [Bakara: 119, Fâtır: 24]. Dolayısıyla onları idare et, ashabına da onları idare etmelerini, eziyetlerine katlanmalarını ve onlarla çatışmayı terk etmelerini emret. Bu [hüküm], kılıç âyeti inmeden önceydi. { وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Rabbin, göklerde ve yerde olan kimseleri en iyi bilendir.” Onların zahir ve bâtın hallerini de en iyi bilendir; dolayısıyla hikmetinin ehil gördüğü kimselerden dilediğini peygamberliği ve velâyeti için seçer. Bu, onların 'İbn Ebî Tâlib'in yetiminin peygamber olması; Süheyb, Bilâl, Habbâb ve benzeri çıplak ve aç kimselerin de ileri gelenler ve reisler dururken onun ashabı olması pek uzaktır' şeklindeki sözlerine bir reddir.
وذكر من في السموات لإبطال قولهم لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِكَةُ [الفرقان: ٢١] وذكر من في الأرض لرد قولهم: لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ [الزخرف: ٣١] فلا يدل تخصيصهما بالذكر وتعلقهما بأعلم بعلى اختصاص أعلميته تعالى بما ذكر فما قاله أبو علي من أن الجار متعلق بعلم محذوفا ولا يجوز تعلقه بأعلم لاقتضائه أنه سبحانه ليس بأعلم بغير ذلك ناشىء عن عدم العلم بما ذكرنا على أن أبا حيان أنكر تعدي علم بالباء وإنما يتعدى لواحد بنفسه في مثل هذا الموضع وَلَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلى بَعْضٍ بالفضائل النفسانية والمزايا القدسية وإنزال الكتب السماوية لا بكثرة الأموال والأتباع وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً بيان لحيثية تفضيله ﵊ وأنه بإيتائه الزبور لا بإيتائه الملك والسلطنة وفيه إيذان بتفضيل نبينا ﷺ فإن كونه ﵊ خاتم الأنبياء وأمته خير الأمم مما تضمنه الزبور وقد أخبر سبحانه عن ذلك بقوله عز قائلا: وَلَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ [الأنبياء: ١٠٥] يعني محمدا ﷺ، وأمته ونص بعضهم أن هذا من باب التلميح نحو قصة المنصور وقد وعد الهذلي بعدة فنسيها فلما حجا وأتيا المدينة قال له يوما وهو يسايره يا أمير المؤمنين هذا بيت عاتكة الذي يقول: فيه الأحوص يا بيت عاتكة الذي أتغزل ففطن لمراده حيث قال ذلك ولم يسأله وعلم أنه يشير إلى قوله في هذه القصيدة:
Göklerdekilerin zikredilmesi onların { لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِكَةُ } “Bize melekler indirilmeli değil miydi?” [Furkân: 21] sözlerini boşa çıkarmak; yerdekilerin zikredilmesi ise { لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ } “Bu Kur'an iki şehirden büyük bir adama indirilmeli değil miydi?” [Zuhruf: 31] sözlerini reddetmek içindir. Dolayısıyla bu ikisinin tahsis edilerek zikredilmesi ve ب harfiyle أعلم lafzına taalluk etmesi, Allah Teâlâ'nın en iyi biliciliğinin sadece zikredilenlere has olduğuna delâlet etmez. Ebû Ali'nin, câr-mecrûrun mahzuf bir علم fiiline taalluk ettiği ve أعلم lafzına taallukunun caiz olmadığı, aksi takdirde O Sübhânehu'nun bunların dışındakileri en iyi bilmediği anlamına geleceği yönündeki sözü, zikrettiğimiz hususun bilinmemesinden kaynaklanmaktadır. Kaldı ki Ebû Hayyân, علم fiilinin ب harfiyle geçişli olmasını inkâr etmiş; bu gibi yerlerde sadece bir mef'ûle bizzat geçişli olacağını belirtmiştir. { وَلَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلى بَعْضٍ } “Andolsun ki biz, peygamberlerin bir kısmını diğerlerine üstün kıldık.” Mal ve taraftarların çokluğu ile değil; nefsanî faziletler, kudsî meziyetler ve semavî kitapların indirilmesiyle [üstün kıldık]. { وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً } “Ve Dâvûd'a Zebûr'u verdik.” Bu, onun aleyhisselâm hangi bakımdan üstün kılındığının; yani mülk ve saltanat verilmesiyle değil, kendisine Zebûr verilmesiyle üstün kılındığının beyanıdır. Bunda Peygamberimiz'in sallallâhu aleyhi ve sellem üstünlüğüne de bir işaret vardır; zira onun aleyhisselâm peygamberlerin sonuncusu, ümmetinin de ümmetlerin en hayırlısı olduğu hususu Zebûr'un ihtiva ettiği konulardandır. Nitekim O Sübhânehu, sözü pek yüce olarak şöyle haber vermiştir: { وَلَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ } “Andolsun ki Zikir'den sonra Zebûr'da da yeryüzüne ancak salih kullarımın vâris olacağını yazmıştık” [Enbiyâ: 105]; yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve ümmetini kastetmiştir. Bazıları bunun telmih kabilinden olduğunu açıkça belirtmişlerdir; tıpkı Mansûr'un kıssası gibi: el-Hüzelî'ye bir vaatte bulunmuş fakat unutmuştu. Hacca gidip Medine'ye geldiklerinde, bir gün onunla beraber yürürken Hüzelî ona: 'Ey Müminlerin Emiri! İşte bu, el-Ahvas'ın hakkında: «Ey gazel söylediğim Âtike'nin evi!» dediği Âtike'nin evidir' dedi. Mansûr, onun doğrudan istemeyip bu sözü söylemekle neyi kastettiğini hemen anladı ve onun bu kasidedeki şu sözüne işaret ettiğini bildi:
وأراك تفعل ما تقول وبعضهم ... مذق اللسان يقول ما لا يفعل
Senin dediğini yaptığını görüyorum; bazısı ise / Dili ikiyüzlüdür, yapmayacağı şeyi söyler.
فأنجز عدته، والزبور في الأصل وصف للمفعول كالحلوب أو مصدر كالقبول، نعم هذا الوزن في المصادر قليل والأكثر ضم الفاء وبه قرأ حمزة وجعله بعضهم على هذه القراءة جمع زبر بكسر الزاي بمعنى مزبور ثم جعل علما للكتاب المخصوص وليس فيه من الأحكام شيء. أخرج ابن أبي حاتم عن الربيع بن أنس قال: الزبور ثناء على الله ﷿ ودعاء وتسبيح، وأخرج هو وابن جرير عن قتادة قال: كنا نحدث أن الزبور دعاء علمه داود ﵇ وتحميد وتمجيد لله ﷿ ليس فيه حلال ولا حرام ولا فرائض ولا حدود.
Bunun üzerine vaadini yerine getirdi. Zebûr asılda 'halûb' (sağılan deve) gibi mef'ûl vasfıdır yahut 'kabûl' gibi bir masdardır; evet, masdarlarda bu vezin azdır, ekseriya ilk harfin zammesiyle gelir. Hamza da bu şekilde (Zübûr) okumuştur. Bazıları bu kıraate göre onu, mezbûr (yazılmış) manasındaki zibr'in (زبر) çoğulu kılmıştır; sonra da malum kitaba özel isim yapılmıştır ve içinde hiçbir hüküm yoktur. İbn Ebî Hâtim er-Rebî' b. Enes'ten şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Zebûr; Allah'a azze ve celle sena, dua ve tesbihten ibarettir.' Kendisi ve İbn Cerîr Katâde'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Bize anlatıldığına göre Zebûr; Dâvûd'a aleyhisselâm öğretilen bir dua ve Allah'a azze ve celle hamd ü senadır; onda helal, haram, farzlar ve had cezaları yoktur.'
والذي تدل عليه بعض الآثار اشتماله على بعض النواهي والأوامر،
Bazı rivayetlerin delâlet ettiği husus ise onun birtakım emir ve yasakları ihtiva ettiğidir.
فقد روى ابن أبي شيبة أنه مكتوب فيه أني أنا الله لا إله إلا أنا ملك الملوك قلوب الملوك بيدي فأيما قوم كانوا على طاعة جعلت الملوك عليهم رحمة وأيما قوم كانوا على معصية جعلت الملوك عليهم نقمة فلا تشغلوا أنفسكم بسب الملوك ولا تتوبوا إليهم وتوبوا إلى أعطف قلوبهم عليكم
Nitekim İbn Ebî Şeybe, onda şöyle yazılı olduğunu rivayet etmiştir: 'Şüphesiz Ben Allah'ım, Benden başka ilah yoktur; hükümdarların hükümdarıyım, hükümdarların kalpleri Benim elimdedir. Hangi kavim itaatte olursa, hükümdarları onlara rahmet kılarım; hangi kavim de isyanda bulunursa, hükümdarları onlara intikam vesilesi yaparım. O halde nefislerinizi hükümdarlara sövmekle meşgul etmeyin, onlara tövbe de etmeyin; Bana tövbe edin ki onların kalplerini size merhamet ettireyim.'
، والمزامير التي يفهم منها الأمر والنهي كثيرة فيه كما لا يخفى على من رآه، ومع هذا الفرق بينه وبين التوراة ظاهر، ودخول أل عليه في بعض الآيات للمح الأصل وذلك لا ينافي العلمية كما في العباس والفضل.
Onu gören kimseye gizli kalmayacağı üzere, onda kendisinden emir ve nehiy anlaşılan Mezmurlar pek çoktur. Bununla birlikte onunla Tevrat arasındaki fark açıktır. Bazı âyetlerde başına harf-i tarifin (el-) gelmesi asıl manayı gözetmek içindir; bu ise el-Abbâs ve el-Fadl isimlerinde olduğu gibi özel isim olmasına engel teşkil etmez.
وجوز أن يكون نكرة غير علم ونكر ليفيد أنه بعض من الكتب الإلهية أو من مطلق الكتب ولا إشكال أيضا في دخول أل عليه أي آتيناه زبورا من الزبر وجوز أن يكون مختصا بكتاب داود ﵇ وليس بعلم بل من غلبة اسم الجنس وهو كالقرآن يطلق على المجموع وعلى الأجزاء، وتقدم إفادة التنكير للبعضية في قوله تعالى: لَيْلًا فيجوز أن يكون المراد هنا آتيناه بعضا من الزبور فيه ذكره ﷺ، هذا ووجه ربط الآيات بما تقدم على هذا التفسير على ما في الكشف أنه تعالى لما أرشد نبيه ﷺ إلى جواب الكفار بجده في استهزائهم وتوقره في استخفافهم ليكون أغيظ لهم وأشجى لحلوقهم أرشده إلى أن يحمل أصحابه أيضا على ذلك وأن يستنوا بسنته وعلل ذلك بما اعترض به من أن الشيطان ينزغه يحمل على المخاشنة فعلى العاقل الحازم أن لا يغتر بوساوسه كيف وقد تبين له أنه عدو مبين، وقوله تعالى: وَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا متعلق بجميع السابق من قوله تعالى: قُلْ كُونُوا المشتمل على مجادلته بالتي هي أحسن وَقُلْ لِعِبادِي المشتمل على حملهم عليها إلى قوله سبحانه: أَوْ إِنْ يَشَأْ يُعَذِّبْكُمْ وقوله ﷿: وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ من تتمة إن تتبعون إِلَّا رَجُلًا مَسْحُوراً فإنهم طعنوا فيه وحاشاه تارة بأنه شاعر ساحر مجنون وأخرى بنحو لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ [الزخرف: ٣١] ولو كان خيرا ما سبقونا إليه فأجيب عن الأول بما أجيب وعن الثاني بقوله سبحانه: وَرَبُّكَ أَعْلَمُ وَرَبُّكَ أَعْلَمُ وجوز أن يكون الخطاب في قوله تعالى: رَبُّكُمْ أَعْلَمُ إلخ للمؤمنين وروي ذلك عن الكلبي وأخرج الأول ابن جرير وابن المنذر عن ابن جريج والمعنى أنه تعالى إن يشأ يرحمكم أيها المؤمنون في الدنيا بإنجائكم من الكفرة ونصركم عليهم أو إن يشأ يعذبكم بتسليطهم عليكم والمراد بالتي هي أحسن المجادلة الحسنة فكأنه تعالى لما ذكر الحجة اليقينية في صحة المعاد أمر نبيه ﵊ أن يقول للمؤمنين إذا أردتم إيراد الحجة على المخالفين فاذكروا الدلائل بالطريق الأحسن وهو أن لا يكون ذلك ممزوجا بالشتم والسب لأنه لو اختلط به لا يبعد أن يقابل بمثله فيزداد الغضب ويهيج الشر فلا يحصل المقصود وأشار سبحانه إلى ذلك بقوله عز قائلا: إِنَّ الشَّيْطانَ إلخ وضمير بينهم أما للكفار أو للفريقين وروى أن المشركين أفرطوا في إيذاء المؤمنين فشكوا إلى رسول الله ﷺ فنزلت وقيل شتم عمر رجل فهم رضي الله تعالى عنه به فأمره الله تعالى بالعفو. قال في الكشف إنه على هذين القولين الكلمة التي هي أحسن نحو يهديكم الله تعالى وليست مفسرة بربكم أعلم بكم وقوله سبحانه: إِنَّ الشَّيْطانَ يَنْزَغُ تعليل للأمر بالاحتمال بأن المخاشنة من فعل الشيطان والخطاب في قوله تعالى: رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ للمؤمنين وفيه حث على المداراة أي فداروهم لأن ربكم أعلم بكم وبما يصلح لكم من أوامر إن يشأ يرحمكم بقبول أوامره ونواهيه أو إن يشأ يعذبكم بآبائكم أو إن يشأ يرحمكم بالملاينة والتراحم لأنه سبب السلامة عن أذى الكفار أو إن يشأ يعذبكم بمخاشنتكم في غير إبانها وما أرسلناك عليهم وكيلا فهؤلاء المؤمنون وهم أتباعك أولى وأولى بأن لا يكونوا وكيلا عليهم ثم قال والأول أوفق لتأليف النظم وفي إفادة رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ الحث على ما قرر تكلف ما اه، وقيل: المراد من عبادي الكفار وحيث كان المقصود من الآيات الدعوة لا يبعد أن يعبر عنهم بذلك ليصير سببا لجذب قلوبهم وميل طباعهم إلى قبول الدين
Özel isim olmayan bir nekre kılınması ve ilahî kitaplardan yahut mutlak kitaplardan bir parça olduğunu ifade etmek üzere nekre getirilmesi de caiz görülmüştür; bu takdirde başına harf-i tarifin girmesinde de bir müşkil yoktur; yani 'ona kitaplardan bir kitap verdik' demektir. Dâvûd'un aleyhisselâm kitabına has olup özel isim değil de cins ismin galip gelmesi kabilinden olması da caizdir; bu da Kur'an gibi hem bütününe hem de parçalarına ıtlak olunur. Nekreliğin bazılık bildirdiği hususu daha önce { لَيْلًا } buyruğunda geçmişti; dolayısıyla burada kastedilenin 'ona, içinde Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem zikri bulunan Zebûr'dan bir kısım verdik' manası olması caizdir. Bu tefsire göre âyetlerin önceki kısımla irtibat veçhine gelince, el-Keşşâf'ta belirtildiğine göre: Allah Teâlâ, Peygamberi'ni sallallâhu aleyhi ve sellem kâfirlerin alaylarına karşı ciddiyetle, küçümsemelerine karşı vakarla cevap vermeye irşad edince -ki bu onların daha çok öfkelenmesini ve boğazlarına düğümlenmesini sağlasın-, ashabını da buna yöneltmesini ve onun sünnetine uymalarını emretmiş; bunu da araya giren 'şeytanın aralarını bozduğu ve sertliğe sevk ettiği' ifadesiyle gerekçelendirmiştir. O halde akıllı ve basiretli kimseye düşen, onun vesveselerine aldanmamaktır; zira onun apaçık bir düşman olduğu kendisine apaçık bildirilmiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا } buyruğu; en güzel şekilde mücadele etmesini ihtiva eden { قُلْ كُونُوا } buyruğundan, onları buna sevk etmeyi ihtiva eden { وَقُلْ لِعِبادِي } buyruğuna ve O Sübhânehu'nun: { أَوْ إِنْ يَشَأْ يُعَذِّبْكُمْ } buyruğuna kadar geçenlerin tamamına taalluk eder. O Azze ve Celle'nin: { وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } buyruğu ise { إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُوراً } sözünün devamı niteliğindedir. Çünkü onlar, -hâşâ- kimi zaman onun şair, büyücü ve deli olduğunu iddia ederek, kimi zaman da: { لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ } [Zuhruf: 31] ve 'Eğer bu bir hayır olsaydı ona ulaşmada bizi geçemezlerdi' diyerek ona dil uzatmışlardı. Birincisine gereken cevaplar verilmiş; ikincisine ise O Sübhânehu'nun: { وَرَبُّكَ أَعْلَمُ } buyruğu ile cevap verilmiştir. Allah Teâlâ'nın { رَبُّكُمْ أَعْلَمُ } vb. buyruğundaki hitabın müminlere yönelik olması da caiz görülmüştür; bu Kelbî'den rivayet edilmiştir. Birinci görüşü ise İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir İbn Cüreyc'den rivayet etmişlerdir. Mana şudur: Ey müminler! Allah Teâlâ dilerse sizi dünyada kâfirlerden kurtarıp onlara karşı size yardım etmekle merhamet eder; yahut dilerse onları size musallat kılmak suretiyle size azap eder. 'En güzel olan'dan murat güzelce mücadele etmektir; sanki Allah Teâlâ ahiretin sıhhatine dair kesin delili zikredince, Peygamberi'ne aleyhisselâm muhaliflere hüccet getirmek istediklerinde delilleri en güzel yolla zikretmelerini müminlere söylemesini emretmiştir; bu da sövüp sayma karıştırılmadan yapılmasıdır. Çünkü buna küfür ve hakaret karışırsa, aynısıyla karşılık verilmesi, öfkenin artması ve şerrin alevlenmesi muhtemeldir; böylece maksat hasıl olmaz. O Sübhânehu, sözü pek yüce olarak: { إِنَّ الشَّيْطانَ } vb. buyruğuyla buna işaret etmiştir. { بَيْنَهُمْ } kelimesindeki zamir ya kâfirlere ya da her iki gruba racidir. Rivayet edildiğine göre müşrikler müminlere eziyette aşırıya gitmişler, onlar da Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem şikâyette bulunmuşlar, bunun üzerine bu âyet inmiştir. Bir adamın Ömer'e sövdüğü, onun da radıyallâhu anh adama yöneldiği, bunun üzerine Allah Teâlâ'nın affetmeyi emrettiği de söylenmiştir. el-Keşşâf'ta denilmiştir ki: Bu iki görüşe göre 'en güzel olan söz', 'Allah Teâlâ sizi hidayete erdirsin' gibi sözlerdir; { رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ } ifadesiyle tefsir edilmiş değildir. O Sübhânehu'nun: { إِنَّ الشَّيْطانَ يَنْزَغُ } buyruğu, sertliğin şeytanın işi olduğunu belirterek tahammül gösterme emrinin gerekçesidir. Allah Teâlâ'nın { رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ } buyruğundaki hitap müminleredir ve bunda idare etmeye teşvik vardır; yani onları idare edin, zira Rabbiniz sizi de, emirlerinden size neyin yarayacağını da en iyi bilendir; dilerse emir ve yasaklarını kabul ettirmek suretiyle size merhamet eder, yahut dilerse [itaatsizliğinizden ötürü] size azap eder; yahut dilerse yumuşak davranma ve merhametleşme ile size acır -ki bu kâfirlerin eziyetinden kurtulma vesilesidir-, yahut dilerse vakitsiz sertliğiniz sebebiyle size azap eder. { وَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا } buyruğuna gelince; senin tâbilerin olan bu müminlerin onlar üzerinde vekil olmamaları ise evleviyetle geçerlidir. Sonra şöyle demiştir: Birinci görüş nazmın tertibine daha uygundur; { رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ } ifadesinin belirtilen şekilde teşviki ifade etmesinde ise bir miktar külfet vardır. Denildi ki: 'Kullarım'dan murat kâfirlerdir; âyetlerden maksat davet olduğuna göre, kalplerini cezbetmeye ve tabiatlarını hak dine meylettirmeye
الحق فكأنه قيل قل يا محمد لعبادي الذين أقروا بكونهم عبادا لي يقولوا التي هي أحسن وهي الكلمة الحقة الدالة على التوحيد وإثبات القدرة على البعث وعرفهم أنه لا ينبغي لهم أن يصروا على المذهب الباطل تعصبا للأسلاف فإن ذلك من الشيطان وهو للإنسان عدو مبين فلا ينبغي أن يلتفت إلى قوله، والمراد من الأمر بالقول الأمر باعتقاد ذلك وذكر القول لما أنه دليل الاعتقاد ظاهرا ثم قال لهم سبحانه: رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ إِنْ يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ بالهداية أَوْ إِنْ يَشَأْ يُعَذِّبْكُمْ بالإماتة على الكفر إلا أن تلك المشيئة غائبة عنكم فاجتهدوا أنتم في طلب الدين الحق ولا تصروا على الباطل لئلا تصيروا
vesile olsun diye onlardan bu şekilde bahsedilmesi uzak bir ihtimal değildir. Sanki şöyle denilmiştir: Ey Muhammed! Benim kullarım olduğunu ikrar eden kullarıma de ki: En güzel olanı söylesinler; o da tevhidi ve dirilişe kudreti ispat eden hak sözdür. Onlara, atalarına körü körüne bağlılık yüzünden batıl mezhepte ısrar etmemeleri gerektiğini bildir; zira bu şeytandandır, o ise insan için apaçık bir düşmandır, dolayısıyla onun sözüne itibar edilmemelidir. Söz söyleme emrinden murat, buna inanma emridir; sözün zikredilmesi ise zahirde inancın delili olmasındandır. Sonra O Sübhânehu onlara şöyle buyurmuştur: { رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ إِنْ يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ } hidayet vermek suretiyle, { أَوْ إِنْ يَشَأْ يُعَذِّبْكُمْ } küfür üzere öldürmek suretiyle; ancak bu dileme sizden gizlidir, o halde siz hak dini aramaya gayret edin ve batılda ısrar etmeyin ki
محرومين عن السعادات الأبدية والخيرات السرمدية، ثم قال سبحانه: وَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا أي لا تشدد الأمر عليهم ولا تغلظ لهم بالقول، والمقصود من كل ذلك إظهار اللين والرفق لهم عند الدعوة لأنه أقرب لحصول المقصود، ثم إنه تعالى عمم علمه بقوله: وَرَبُّكَ أَعْلَمُ إلخ ويحسن على هذا ما روي عن ابن عباس وأخرجه ابن أبي حاتم عن ابن سيرين من تفسير الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ بلا إله إلا الله ونقل ذلك ابن عطية عن فرقة من العلماء ثم قال: ويلزم عليه أن يراد بعبادي جميع الخلق لأن جميعهم مدعو إلى قول لا إله إلا الله ويجيء قوله سبحانه: إِنَّ الشَّيْطانَ يَنْزَغُ بَيْنَهُمْ غير مناسب إلا على معنى ينزغ خلالهم وأثناءهم ويفسر النزغ بالوسوسة والإملال ولا يخفى أنه في حيز المنع، وما ذكر من الدليل لا يتم إلا إذا لم يكن للتخصيص نكتة، وهي هاهنا ظاهرة ويكون قوله تعالى: قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ إلخ كالاستدلال على حقية ما دعاهم إليه من التوحيد وربطه بما تقدم على ما ذكرناه أولا لا أظنه يخفى، والزعم بتثليث الزاي قريب من الظن ويقال إنه القول المشكوك فيه ويستعمل بمعنى الكذب حتى قال ابن عباس: كل ما ورد في القرآن زعم فهو كذب وقد يطلق على القول المحقق والصدق الذي لا شك فيه.
ebedî saadetlerden ve sonsuz hayırlardan mahrum kalmayasınız. Sonra O Sübhânehu: { وَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا } buyurmuştur; yani onlara karşı işi sıkı tutma ve sözü sert söyleme demektir. Bütün bunlardan maksat, davet esnasında onlara yumuşaklık ve rıfk göstermektir; zira maksadın hasıl olmasına en yakın olan budur. Sonra Allah Teâlâ: { وَرَبُّكَ أَعْلَمُ } vb. buyruğuyla ilmini genelleştirmiştir. Buna göre İbn Abbâs'tan rivayet edilen ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Sîrîn'den naklettiği, { الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } ifadesinin 'Lâ ilâhe illallâh' ile tefsiri pek güzel düşer. İbn Atıyye de bunu bir grup âlimden nakletmiş, ardından şöyle demiştir: 'Buna göre kullarımdan muradın bütün mahlûkat olması gerekir; zira hepsi Lâ ilâhe illallâh sözüne davet edilmektedir. O Sübhânehu'nun: { إِنَّ الشَّيْطانَ يَنْزَغُ بَيْنَهُمْ } buyruğu da ancak 'onların aralarında ve içlerinde fitne çıkarır' manasına alınırsa ve nezğ (vesvese vermek ve ayartmak) ile tefsir edilirse uygun düşer.' Açıktır ki bu görüş itiraza açıktır. Zikredilen delil ise ancak tahsisin bir nüktesi bulunmadığı takdirde geçerlidir; oysa bu nükte burada zahirdir. Allah Teâlâ'nın: { قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ } vb. buyruğu ise onları davet ettiği tevhidin hak olduğuna dair bir delil getirme mesabesindedir; bunun daha önce geçenlerle irtibatı da ilk zikrettiğimiz üzere gizli kalmayacaktır. Zâ harfinin üç harekesiyle de okunan Ze'm (زَعْم); zan kavramına yakındır; hakkında şüphe bulunan söz olduğu da söylenir. Yalan manasında da kullanılır; hatta İbn Abbâs: 'Kur'an'da geçen her زَعَمَ (iddia etti) lafzı yalandır' demiştir. Bazen de kesinleşmiş ve şüphe bulunmayan doğru söze de ıtlak olunabilir.
فقد أخرج مسلم من حديث أنس أن رجلا من أهل البادية- واسمه ضمام بن ثعلبة- جاء إلى رسول الله ﷺ فقال: يا محمد أتانا رسولك فزعم أنك تزعم أن الله تعالى أرسلك قال صدق الحديث
Nitekim Müslim, Enes'in hadisinden rivayet etmiştir ki bedevîlerden bir adam -ki adı Dımâm b. Sa'lebe'dir- Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek: "Ey Muhammed! Bize elçin geldi ve senin Allah Teâlâ'nın seni gönderdiğini iddia ettiğini (ze'ame) söyledi" dedi. [Allah Resûlü de]: "Doğru söylemiş" buyurdu.