روى الطبراني والبيهقي وغيرهما الغيبة أشد من الزنا
Taberânî, Beyhakî ve başkaları: «Gıybet zinadan daha şiddetlidir» şeklinde rivayet etmişlerdir.
إلا أن له ما يبين معناه وهو ما
Ancak bunun anlamını açıklayan bir rivayet bulunmaktadır; o da şudur:
رواه ابن أبي الدنيا وأبو الشيخ عن جابر وأبي سعيد رضي الله تعالى عنهما إياكم والغيبة فإن الغيبة أشد من الزنا إن الرجل ليزني فيتوب الله تعالى عليه وإن صاحب الغيبة لا يغفر له حتى يغفر له صاحبه
İbn Ebi'd-Dünyâ ve Ebü'ş-Şeyh'in Câbir ve Ebû Saîd'den (radıyallâhu teâlâ anhümâ) rivayet ettikleri hadistir: «Gıybetten sakının; zira gıybet zinadan daha şiddetlidir. Kişi zina eder, sonra tövbe eder de Allah Teâlâ onun tövbesini kabul buyurur. Gıybet sahibi ise, gıybeti yapılan kimse onu bağışlamadıkça bağışlanmaz.»
فعلم منه أن أشدية الغيبة من الزنا ليست على الإطلاق بل من جهة أن التوبة الباطنة المستوفية لجميع شروطها من الندم من حيث المعصية والإقلاع وعزم أن لا يعود مع عدم الغرغرة وطلوع الشمس من مغربها مكفرة لإثم الزنا بمجردها بخلاف الغيبة فإن التوبة وإن وجدت فيها هذه الشروط لا تكفرها بل لا بد وأن ينضم إليها استحلال صاحبها مع عفوه فكانت الغيبة أشد من هذه الحيثية لا مطلقا فلا يعكر الحديث على الأصح، وعلم منه أيضا أن الزنا لا يحتاج في التوبة منه إلى استحلال وهو ما صرح به غير واحد من المحققين وهو مع ذلك من الحقوق المتعلقة بالآدمي كيف لا وهو من الجناية على الأعراض والأنساب. ومعنى قولهم إن الزنا لا يتعلق به حق آدمي أي من المال ونحوه وعدم اشتراط الاستحلال لا يدل على أنه ليس من الحقوق المتعلقة بالآدمي مطلقا، وإنما لم يشترط الاستحلال لما يترتب على ذكره من زيادة العار والظن الغالب بأن نحو الزوج أو القريب إذا ذكر له ذلك يبادر إلى قتل الزاني أو المزني بها أو إلى قتلهما معا ومع ما ذكر كيف يمكن القول باشتراطه، وقد صرح بنحو ذلك حجة الإسلام الغزالي في منهاج العابدين فقال في ضمن تفصيل قال الأذرعي: إنه في غاية الحسن والتحقيق أما الذنب في الحرم فإن خنته في أهله وولده فلا وجه للاستحلال والإظهار لأنه يولد فتنة وغيظا بل تتضرع إلى الله سبحانه ليرضيه عنك ويجعل له خيرا
Buradan anlaşılmaktadır ki gıybetin zinadan daha şiddetli oluşu mutlak manada değildir; aksine, günah olması bakımından pişmanlık duyma, günahtan el çekme ve can boğaza gelmeden ile güneş batıdan doğmadan önce bir daha dönmeme azmi gibi bütün şartlarını taşıyan bâtınî tövbenin, tek başına zinanın günahına kefaret olması yönündendir. Gıybet ise böyle değildir; bu şartlar bulunsa bile tövbe ona kefaret olmaz, bilakis buna hak sahibinin helallik vermesi ve affetmesi de eklenmelidir. İşte gıybet mutlak olarak değil, bu açıdan daha şiddetlidir; dolayısıyla hadis en sahih görüşe aykırı düşmez. Yine buradan anlaşılmaktadır ki zinanın tövbesinde helallik almaya ihtiyaç yoktur; bu, muhakkiklerden birden fazlasının açıkça ifade ettiği husustur. Bununla birlikte zina, insan haklarıyla ilgili bir günahtır; nasıl olmasın ki, o ırzlara ve neseplere yönelik bir tecavüzdür. Âlimlerin zinanın bir insan hakkıyla ilişkili olmadığı yönündeki sözlerinin anlamı ise mal ve benzeri haklar bakımındandır. Helallik dilemenin şart koşulmaması, onun mutlak olarak insan haklarıyla ilgili olmadığını göstermez. Helallik dilemenin şart koşulmaması, bunun anılmasının beraberinde getireceği ilave utanç ve koca ya da akraba gibi bir kimseye bu durum anlatıldığında zânîyi yahut zina edilen kadını veya her ikisini birden öldürmeye kalkışacağına dair galip zandan ötürüdür. Bu zikredilenlerle birlikte bunun şart olduğunu söylemek nasıl mümkün olabilir! Hüccetü'l-İslâm Gazâlî, Minhâcü'l-Âbidîn'de buna benzer bir açıklamada bulunmuş ve Ezraî'nin son derece güzel ve tahkikli olduğunu belirttiği bir tafsilat içerisinde şöyle demiştir: «Harem konusundaki günaha gelince; şayet bir kimseye ailesi ve çocuğu hususunda hıyanet etmişsen, helallik istemenin ve bunu açığa vurmanın hiçbir gereği yoktur; zira bu fitneye ve öfkeye yol açar. Bilakis Allah Sübhânehû'ya, o kimseyi senden razı etmesi ve buna karşılık ona çokça hayır vermesi için yalvarırsın;
كثيرا في مقابلته فإن أمنت الفتنة والهيج وهو نادر فتستحل منه، وقد قال الأذرعي في مواضع في الحسد والتوبة منه:
şayet fitneden ve kargaşadan emin olursan -ki bu nadirdir- o takdirde ondan helallik dilersin.» Ezraî de haset ve ondan tövbe etme konusunda birkaç yerde şöyle demiştir:
ويشبه أن يحرم الإخبار به إذا غلب على ظنه أن لا يحلله وأنه يتولد منه عداوة وحقد وأذى للمخبر، ثم قال: ويجوز أن ينظر إلى المحسود فإن كان حسن الخلق بحيث يظن أنه يحلله تعين أخباره ليخرج من ظلامته بيقين وأن غلب على ظنه أن إخباره يجر شرا وعداوة حرم إخباره قطعا وإن تردد فالظاهر ما ذكره النووي من عدم الوجوب والاستحباب فإن النفس الزكية نادرة وربما جر ذلك شرا وعداوة وإن حلله بلسانه اه، فإذا كان هذا في الحسد مع سهولته عند أكثر الناس وعدم مبالاتهم به ومن ثم أطلق النووي عدم الإخبار فقال: المختار بل الصواب أنه لا يجب إخبار المحسود بل لا يستحب ولو قيل يكره لم يبعد فما بالك في الزنا المستلزم أن الزوج والقريب يقتل فيه بمجرد التوهم فكيف مع التحقق ويعلم من الأخبار أن ثمرات الزنا قبيحة منها أنه يورد النار والعذاب الشديد وأنه يورث الفقر وذهاب البهاء وقصر العمر وأنه يؤخذ بمثله من ذرية الزاني، ولما قيل لبعض الملوك ذلك أراد تجربته بابنة له وكانت غاية في الحسن فأنزلها مع امرأة وأمرها أن لا تمنع أحدا أراد التعرض لها بأي شيء شاء وأمرها بكشف وجهها فطافت بها في الأسواق فما مرت على أحد إلا وأطرق حياء وخجلا منها فلما طافت بها المدينة كلها ولم يمد أحد نظره إليها رجعت بها إلى دار الملك فلما أرادت الدخول أمسكها إنسان وقبلها ثم ذهب عنها فأدخلتها على الملك وذكرت له القصة فسجد شكرا وقال:
«Kişinin hakkını helal etmeyeceği, bundan dolayı düşmanlık, kin ve haber verene eziyet doğacağı zannı galip gelirse bunu haber vermenin haram olması muhtemeldir.» Ardından şöyle demiştir: «Haset edilen kimseye bakılması caizdir; şayet ahlakı güzel olup hakkını helal edeceği zannedilen biriyse, kul hakkından kesin olarak kurtulmak için haber vermesi gerekir. Şayet haber vermenin kötülük ve düşmanlık doğuracağı zannı galipse haber vermesi kesinlikle haram olur. Eğer tereddüt ederse, zâhir olan Nevevî'nin belirttiği üzere haber vermenin vacip ve müstehap olmamasıdır; zira arı duru nefis pek nadirdir ve diliyle helal etse bile bu durum kötülük ve düşmanlığa yol açabilir (sözün sonu).» Çoğu insan nezdinde hafif görülmesine ve önemsenmemesine rağmen hasette durum böyle olunca -ki bu sebeple Nevevî haber vermemeyi mutlak tutarak şöyle demiştir: «Muhtar, hatta doğru olan, haset edilen kimseye haber vermenin vacip olmadığı gibi müstehap da olmadığıdır; mekruh olduğu söylense uzak bir ihtimal olmaz»- sadece bir vehim sebebiyle bile kocanın ve akrabanın katle kalkışmasına yol açan zinada durum nasıl olur? Ya bir de hakikat olarak ortaya çıkarsa! Haberlerden anlaşılmaktadır ki zinanın neticeleri pek çirkindir; bunlardan bazıları cehenneme ve şiddetli azaba sürüklemesi, fakirlik, yüzün nurunun gitmesi ve ömrün kısalmasını intaç etmesi ve zânînin zürriyetinden de aynı şekilde karşılığının çıkmasıdır. Nitekim krallardan birine bu durum anlatıldığında, son derece güzel olan kızıyla bunu denemek istemiş; onu bir kadının yanına vererek ona sarkıntılık etmek isteyen kimseye dilediği hiçbir şeyde engel olmamasını ve yüzünü açmasını emretmiştir. Kadın kızı çarşılarda dolaştırmış; yanından geçtiği herkes utancından ve hayâsından başını öne eğmiştir. Bütün şehri dolaştırıp da kimse ona göz dikmeyince onu saraya geri getirmiştir. Tam girmek üzereyken bir adam kızı yakalayıp öpmüş, sonra da çekip gitmiştir. Kadın kızı kralın huzuruna çıkarıp hadiseyi anlatınca kral şükür secdesine kapanmış ve şöyle demiştir:
الحمد لله تعالى ما وقع مني في عمري قط إلا قبلة وقد قوصصت بها نسأل الله سبحانه أن يعصمنا وذرارينا ومن ينسب إلينا من الفواحش ما ظهر منها وما بطن بحرمة النبي ﷺ. وقرأ أبي بن كعب كما أخرجه عنه ابن مردويه «ولا تقربوا الزنا إنه كان فاحشة ومقتا وساء سبيلا إلا من تاب فإن الله كان غفورا رحيما» فذكر لعمر رضي الله تعالى عنه فأتاه فسأله فقال أخذتها من رسول الله ﷺ وليس لك عمل إلا الصفق بالنقيع وهذا إن صح كان قبل العرضة الأخيرة وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ أي حرمها الله تعالى، والمراد حرم قتلها بأن عصمها بالإسلام أو بالعهد إِلَّا بِالْحَقِّ متعلق بلا تقتلوا والباء للسببية والاستثناء مفرغ أي لا تقتلوها بسبب من الأسباب إلا بسبب الحق، ويجوز أن يكون حالا من الفاعل أو المفعول أي لا تقتلوا إلا ملتبسين بالحق أو لا تقتلوها إلا ملتبسة بالحق، وجوز أن يكون نعتا لمصدر محذوف أي لا تقتلوها قتلا ما إلا قتلا ملتبسا بالحق والأول أظهر، وأما تعلقه بحرم فبعيد وإن صح، وفسر الحق بما
«Allah Teâlâ'ya hamdolsun; ömrümde benden sadece bir öpücük sâdır olmuştu, işte onun kısası bana ödetildi.» Allah Sübhânehû'dan, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem hürmetine bizi, zürriyetimizi ve bize mensup olanları açık ve gizli her türlü hayasızlıktan korumasını niyaz ederiz. İbn Merdûye'nin rivayet ettiğine göre Übey b. Kâ'b: «ولا تقربوا الزنا إنه كان فاحشة ومقتا وساء سبيلا إلا من تاب فإن الله كان غفورا رحيما» şeklinde okumuştur. Bu durum Ömer'e (radıyallâhu teâlâ anh) zikredilince Übey'e gelip sormuş, o da: «Ben bunu Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem aldım; senin ise Bakî'de alışveriş yapmaktan başka bir meşguliyetin yoktu» demiştir. Bu rivayet şayet sahih ise son arzadan (Cebrail'e son mukabeleden) öncedir. { وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ } “Allah'ın haram kıldığı cana kıymayın”; yani Allah Teâlâ'nın haram kıldığı, muradın ise İslam ile veya zimmet akdiyle koruma altına alarak öldürülmesini haram kıldığı cana kıymayın, { إِلَّا بِالْحَقِّ } “ancak hak ile olması müstesna”. { إِلَّا بِالْحَقِّ } ifadesi { وَلا تَقْتُلُوا } fiiline bağlıdır; bâ harf-i ceri sebebiyet içindir ve istisna müferrağdır, yani haklı bir sebep dışında hiçbir sebeple onu öldürmeyin. Fâilden veya mef'ûlden hâl olması da caizdir; yani hakka sarılmış olarak öldürmeyin yahut hakka müstahak olması hali dışında onu öldürmeyin. Hazfedilmiş bir masdarın sıfatı olması da caiz görülmüştür; yani hakka uygun bir öldürme dışında onu hiçbir şekilde öldürmeyin. Birincisi daha zâhirdir. { حَرَّمَ } fiiline bağlanması ise sahih olsa da uzaktır. Buradaki hak ise şu hadisle tefsir edilmiştir:
رواه الشيخان وغيرهما عن ابن مسعود لا يحل دم امرئ يشهد أن لا إله إلا الله وأني رسول الله إلا بإحدى ثلاث النفس بالنفس والثيب الزاني والتارك لدينه المفارق للجماعة
Şeyhân ve diğerleri İbn Mes'ûd'dan rivayet etmişlerdir: «Allah'tan başka ilah olmadığına ve benim Allah'ın Resûlü olduğuma şahitlik eden bir kimsenin kanı, üç şeyden biri müstesna helal olmaz: Cana karşılık can, zina eden evli kimse ve dinini terk edip cemaatten ayrılan.»
، ونقض الحصر بدفع الصائل فإن ذلك ربما أدى إلى القتل، ودفع بأن المراد ما يكون بنفسه مقصودا به القتل وما ذكر المقصود به الدفع وقد يفضي إليه في الجملة، والحق عدم انحصار الحق فيما ذكر وهو في الخبر ليس بحقيقي، وقد ذهب الشافعية إلى أن ترك الصلاة كسلا مبيح للقتل وكذا اللواطة عند جمع من الأجلة.
Saldırganın defedilmesi (def-i sâil) ile hasrın bozulduğu ileri sürülmüştür; çünkü bu da bazen öldürmeye yol açar. Buna, bizzat öldürmenin kastolunduğu durumların kastedildiği, bahsedilen şeyde ise maksadın defetmek olduğu ve genel olarak öldürmeye varabildiği şeklinde cevap verilmiştir. Doğru olan, hakkın zikredilenlerle sınırlı olmadığıdır; hadisteki hasr hakiki değildir. Şâfiîler tembellikten dolayı namazı terk etmenin öldürülmeyi mubah kıldığı görüşüne varmışlardır; aynı şekilde seçkin âlimlerden bir topluluğa göre livâta da böyledir.
وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً بغير حق يوجب قتله أو يبيحه للقاتل حتى أنه لا يعتبر إباحته لغير القاتل فقد نص علماؤنا أن من عليه القصاص إذا قتله غير من له القصاص يقتص له ولا يفيده قول الولي أنا أمرته بذلك إلا أن يكون الأمر ظاهرا فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ لمن يلي أمره من الوارث أو السلطان عند عدم الوارث، واقتصار البعض على الأول رعاية للأغب سُلْطاناً أي تسلطا واستيلاء على القاتل بمؤاخذته بأحد أمرين القصاص أو الدية، وقد تتعين الدية كما في القتل الخطأ والمقتول خطأ مقتول ظلما بالمعنى الذي أشير إليه وإن قلنا لا إثم في الخطأ
{ وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً } “Kim haksız yere öldürülürse”, yani öldürülmesini gerektiren veya katile mubah kılan bir hak olmaksızın [öldürülürse]; hatta katilden başkasına mubah kılınmış olması bile muteber değildir. Nitekim ulemamız, aleyhine kısas gereken kimseyi kısas hakkı sahibinden başkası öldürürse onun için kısas uygulanacağını ve velinin «Ben ona bunu emretmiştim» demesinin, bu emir açıkça bilinmedikçe bir fayda vermeyeceğini açıkça belirtmişlerdir. { فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ } “şüphesiz onun velisine yetki vermişizdir”, yani vâristen veya vâris bulunmadığında sultandan onun işini üstlenen kimseye; bazılarının sadece vâris ile sınırlandırması çoğunluğu gözetmelerindendir; { سُلْطاناً } “bir yetki”, yani kısas veya diyet olmak üzere iki husustan biriyle katili cezalandırma konusunda ona bir tasarruf ve hâkimiyet hakkı [vermişizdir]. Hataen öldürmede olduğu gibi bazen sadece diyet gerekli olabilir; her ne kadar hata durumunda günah olmadığını söylesek de, işaret edilen mana gereğince hataen öldürülen kişi de zulmen öldürülmüştür;
لحديث «رفع عن أمتي الخطأ»
nitekim «Ümmetimden hata kaldırılmıştır» hadisi mevcuttur.
وشرع الكفارة فيه لعدم التثبت واجتناب ما يؤدي إليه فليتأمل.
Bunda kefaretin meşru kılınması ise tedbirsizlik ve buna yol açacak şeylerden sakınmamak sebebiyledir; bu husus iyi düşünülmelidir.
واستدل بتفسير الولي بالوارث على أن للمرأة دخلا في القصاص.
Velinin mirasçı olarak tefsir edilmesinden, kadının da kısasta payı olduğuna delil getirilmiştir.
وقال القاضي إسماعيل: لا تدخل لأن لفظه مذكر فَلا يُسْرِفْ أي الولي فِي الْقَتْلِ أي فلا يتجاوز الحد المشروع فيه بأن يقتل اثنين مثلا والقاتل واحد كعادة الجاهلية فإنهم كانوا إذا قتل منهم واحد قتلوا قاتله وقتلوا معه غيره، ومن هنا قال مهلهل:
Kâdı İsmâil ise: «Lafız müzekker olduğu için kadın dâhil olmaz» demiştir. { فَلا يُسْرِفْ } “Artık o da aşırı gitmesin”, yani veli, { فِي الْقَتْلِ } “öldürmede”; yani katil bir kişi iken Câhiliye adetinde olduğu gibi iki kişiyi öldürmek suretiyle meşru sınırı aşmasın; zira onlar kendilerinden biri öldürüldüğünde katili ve onunla birlikte başkalarını da öldürürlerdi. Nitekim Mühelhil şöyle demiştir:
كل قتيل في كليب غره ... حتى ينال القتل آل مره
«Kuleyb uğruna ölen herkes bir aldanış içindedir; ta ki Mürre oğullarına ölüm erişinceye kadar.»
وإلى هذا ذهب ابن جبير وأخرجه المنذر من طريق أبي صالح عن ابن عباس أو بأن يقتل غير القاتل ويترك القاتل. وروي هذا عن زيد بن أسلم فقد أخرج البيهقي في سننه عنه أن الناس في الجاهلية إذا قتل من ليس شريفا شريفا لم يقتلوه به وقتلوا شريفا من قومه فنهى عن ذلك أو بأن يزيد على القتل المثلة كما قيل.
İbn Cübeyr bu görüşe meyletmiştir; İbnü'l-Münzir de Ebû Sâlih tarikiyle İbn Abbâs'tan bunu rivayet etmiştir. Yahut katili bırakıp katilden başkasını öldürmek suretiyle [aşırı gitmesin]. Bu görüş Zeyd b. Eslem'den rivayet edilmiştir; nitekim Beyhakî Sünen'inde ondan rivayet ettiğine göre, Câhiliye döneminde insanlar soylu olmayan biri soylu birini öldürdüğünde, katili onun karşılığında öldürmez, onun kavminden soylu birini öldürürlerdi; işte bundan nehyedilmiştir. Yahut denildiği üzere öldürmenin üzerine bir de müsle (işkence ve organ kesme) eklemek suretiyle [aşırı gitmesin].
وأخرج ابن جرير وغيره عن طلق بن حبيب أنه قال: لا يقتل غير قاتله ولا يمثل به، وقيل بأن يقتل القاتل والمشروع عليه الدية، وأخرج ابن أبي حاتم وغيره عن قتادة أنه قال في الآية: من قتل بحديدة قتل بحديدة ومن قتل بخشبة قتل بخشبة ومن قتل بحجر قتل بحجر ولا يقتل غير القاتل. وفيه القول بأن القتل بالمثقل يوجب القصاص وهو خلاف مذهبنا.
İbn Cerîr ve başkaları Talk b. Habîb'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Katilden başkası öldürülmez ve ona müsle yapılmaz.» Bir görüşe göre de, gereken hüküm diyet olduğu halde katili öldürmek suretiyle [aşırı gitmesin]. İbn Ebî Hâtim ve başkaları Katâde'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Demirle öldüren demirle öldürülür, sopayla öldüren sopayla öldürülür, taşla öldüren taşla öldürülür ve katilden başkası öldürülmez.» Bu rivayette, ağır cisimle öldürmenin kısası gerektireceği görüşü vardır ki bu bizim mezhebimize aykırıdır.
وقرأ حمزة والكسائي «فلا تسرف» بالخطاب للولي التفاتا، وقرأ أبو مسلم صاحب الدولة «فلا يسرف» بالرفع على أنه خبر في معنى الأمر وفيه مبالغة ليست في الأمر إِنَّهُ كانَ مَنْصُوراً تعليل للنهي، والضمير للولي أيضا على معنى أنه تعالى نصره بأن أوجب القصاص أو الدية وأمر الحكام بمعونته في استيفاء حقه فلا يبغ ما وراء حقه ولا يخرج من دائرة إمرة الناصر.
Hamza ve Kisâî, iltifât yoluyla veliye hitaben «فلا تسرف» (fela tüsrif) şeklinde okumuşlardır. Devlet adamı Ebû Müslim ise «فلا يسرف» (fela yesrifu) şeklinde ref ile okumuştur; bu emir manasında haberdir ve onda emrin kendisinde bulunmayan bir mübalağa vardır. { إِنَّهُ كانَ مَنْصُوراً } “Çünkü ona yardım edilmiştir”, nehye gerekçedir. Zamir yine veliye aittir; şu manada ki Allah Teâlâ kısası veya diyeti vacip kılarak ve hâkimlere onun hakkını alması için yardım etmelerini emrederek ona yardım etmiştir; artık o, hakkının ötesine geçmesin ve yardım edenin emrinin dairesinden dışarı çıkmasın.
وأخرج ابن جرير وابن المنذر وابن أبي حاتم عن مجاهد أن الضمير للمقتول على معنى أن الله تعالى نصره في الدنيا بأخذ القصاص أو الدية وفي الأخرى بالثواب فلا يسرف وليه في شأنه، وجوز أن يعود على الذي أسرف به الولي أي إنه تعالى نصره بإيجاب القصاص والتعزيز والوزر على من أسرف في شأنه، وقيل ضمير يسرف للقاتل أي مريد القتل ومباشرة ابتداء ونسبه في الكشاف إلى مجاهد، والضميران في التعليل عائدان على الولي أو المقتول، وأيد بقراءة أبي «فلا تسرفوا» لأن القاتل متعدد في النظم في قوله تعالى: وَلا تَقْتُلُوا والأصل توافق القراءتين، ولم تعينه لأن الولي عام في الآية فهو في معنى الأولياء فيجوز جمع ضميره بهذا الاعتبار ويكون التفاتا، وتوافق القراءتين ليس بلازم، والمعنى فلا يسرف على نفسه في شأن القتل بتعريضها للهلاك العاجل والآجل. وفي الكشف أنه ردع للقاتل على أسلوب وَلَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ [البقرة: ١٧٩] والنهي عن الإسراف لتصوير أن القتل بغير حق كيف ما قدر إسراف، ومعناه فلا يقتل بغير حق وأنت تعلم أن هذا الوجه غير وجيه فلا ينبغي التعويل عليه، وهذه الآية كما أخرج غير واحد عن الضحاك أول آية نزلت في شأن القتل وقد علمت أن الأصح أنه أكبر الكبائر بعد الشرك، وكون القتل العمد العدوان من الكبائر مجمع عليه، وعد شبه العمد منها هو ما صرح به الهروي وشريح الروياني، وأما الخطأ فالصواب أنه ليس بمعصية فضلا عن كونه ليس بكبيرة فليحفظ وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ نهى عن قربانه لما ذكر سابقا من المبالغة في النهي عن التعرض له وللتوسل إلى الاستثناء بقوله تعالى: إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ أي إلا بالخصلة والطريقة التي هي أحسن الخصال والطرائق وهي حفظه واستثماره حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ غاية لجواز التصرف على الوجه الأحسن المدلول عليه بالاستثناء لا للوجه المذكور فقط، والأشد قيل جمع شد كالأضر جمع ضر والشد القوة وهو استحكام قوة الشباب والسن كما أن شد النهار ارتفاعه، قال عنترة:
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Mücâhid'den zamirin maktule ait olduğunu rivayet etmişlerdir; yani Allah Teâlâ dünyada kısas veya diyet aldırmakla, ahirette ise sevap ile ona yardım etmiştir, öyleyse velisi onun hakkında aşırı gitmesin. Zamirin velinin aleyhine aşırı gittiği kimseye dönmesi de caiz görülmüştür; yani Allah Teâlâ onun hakkında haddi aşan kimseye kısas, ta'zîr ve günah yükleyerek ona yardım etmiştir. Bir görüşe göre «yesrif» fiilinin zamiri katile, yani öldürmeyi kasteden ve doğrudan buna girişen kimseye aittir; Keşşâf sahibi bu görüşü Mücâhid'e nispet etmiştir. Gerekçedeki iki zamir ise veliye veya maktule döner. Bu görüş Übeyy'in «فلا تسرفوا» (fela tüsrifû) kıraatiyle de desteklenmiştir; zira { وَلا تَقْتُلُوا } buyruğundaki nazımda katil çoğuldur ve asıl olan iki kıraatin uyumudur. Ancak bu durum katili belirlemez; zira ayetteki veli cinstir, dolayısıyla veliler manasındadır, bu itibarla zamirinin çoğul getirilmesi caizdir ve bir iltifât olur; ayrıca iki kıraatin birebir uyumlu olması zorunlu değildir. Bu durumda mana: «Kişi dünyada ve ahirette kendini helake maruz bırakarak öldürme hususunda kendi aleyhine aşırı gitmesin» demek olur. Keşf'te bunun, { وَلَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ } [el-Bakara: 179] üslubu üzere katili caydırma olduğu, israftan nehyin ise haksız yere öldürmenin nasıl takdir edilirse edilsin bir israf olduğunu tasvir etmek için bulunduğu belirtilmiştir; manası da «haksız yere öldürmesin» demektir. Bilirsin ki bu vecih pek isabetli değildir, dolayısıyla ona itimat edilmemelidir. Birden fazla âlimin Dahhâk'tan rivayet ettiğine göre bu ayet, katl hususunda inen ilk ayettir. Şirkten sonra en büyük günahın katl olduğunu öğrenmiştin; kasten ve haksız yere adam öldürmenin büyük günah olduğu hususunda icma vardır. Şibh-i amdin (kasta benzer öldürmenin) büyük günahlardan sayıldığını ise el-Herevî ve Şüreyh er-Rûyânî açıkça ifade etmiştir. Hataen öldürmeye gelince; doğru olan, büyük günah olmaması bir yana, onun bir günah dahi olmadığıdır; bu iyi bellenmelidir. { وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ } “Yetimin malına yaklaşmayın”; ona yaklaşmaktan nehyedilmesi, daha önce zikredildiği üzere ona el sürmekten men etmedeki mübalağadan ve Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “ancak en güzel olanı müstesna” buyruğundaki istisnaya zemin hazırlamak içindir; yani en güzel haslet ve yol olan, onu koruma ve nemalandırma yolu müstesna. { حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ } “rüşt çağına erişinceye kadar”; sadece zikredilen yola değil, istisnanın delalet ettiği en güzel tarzda tasarrufta bulunmanın caiz oluşuna bir sınırdır. «Eşüdd» kelimesinin, «durr»un çoğulu «edrur» gibi «şidd»in çoğulu olduğu söylenmiştir; «şidd» ise kuvvet demektir ve gündüzün yükselmesine «şeddü'n-nehâr» denildiği gibi gençlik ve yaş gücünün pekişmesidir. Antere şöyle demiştir:
عهدي به شد النهار كأنما ... خضب البنان ورأسه بالعظلم
«Onu gündüzün en yüksek vaktinde gördüğümü hatırlıyorum; sanki parmak uçları ve başı çivit otuyla kınalanmış gibiydi.»
وقيل هو جمع شدة مثل نعمة وأنعم، وقال بعض البصريين، هو واحد مثل الآنك: والمراد ببلوغه الأشد بلوغه إلى حيث يمكنه بسبب عقله ورشده القيام بمصالح ماله ثم التصرف بمال اليتيم بنحو الأكل على غير الوجه المأذون فيه من الكبائر، وتردد ابن عبد السلام بتقييده بنصاب السرقة فقال في القواعد: قد نص الشرع على أن شهادة الزور وأكل مال اليتيم من الكبائر فإن وقعا في مال خطير فهو ظاهر وإن وقعا في مال حقير كزبيبة وتمرة فيجوز أن يجعلا من الكبائر فطاما عن جنس هذه المفسدة كالقطرة من الخمر وإن لم تتحقق المفسدة ويجوز أن يضبط ذلك بنصاب السرقة اه.
Bir görüşe göre ise «nimet»in çoğulunun «en'um» gelmesi gibi «şidde»nin çoğuludur. Bazı Basralılar ise «ânük» (kurşun) kelimesi gibi tekil olduğunu söylemiştir. Onun eşüdd çağına ulaşmasından murat; aklı ve rüştü sayesinde malının maslahatlarını çekip çevirebileceği bir hale gelmesidir. Sonra, yetimin malında izin verilmeyen bir şekilde yeme gibi yollarla tasarruf etmek büyük günahlardandır. İbn Abdüsselâm bunun hırsızlık nisabıyla sınırlandırılması hususunda tereddüt ederek Kavâid'de şöyle demiştir: «Şeriat yalan şahitliğin ve yetim malı yemenin büyük günahlardan olduğunu açıkça bildirmiştir. Eğer bunlar önemli bir malda vuku bulursa bu açıktır; şayet kuru üzüm veya bir hurma gibi değersiz bir malda vuku bulursa, kötülüğün bu türünden tamamen vazgeçirmek maksadıyla -mefsedet tahakkuk etmese bile şarabın bir damlasında olduğu gibi- büyük günahlardan kılınması caizdir; bunun hırsızlık nisabıyla sınırlandırılması da caizdir (sözün sonu).»
وقد يفرق بينهما بأن في شهادة الزور مع الجراءة على انتهاك حرمة المال المعصوم جراءة على الكذب في الشهادة بخلاف القليل من مال اليتيم فلا يستبعد التقييد به بخلافها كذا قيل.
İkisi arasında şöyle bir fark gözetilebilir: Yalan şahitlikte dokunulmazlığı olan bir malın hürmetini çiğneme cüretinin yanı sıra şahitlikte yalan söyleme cüreti de vardır; yetim malının azında ise durum böyle değildir, binaenaleyh onun nisapla takyit edilmesi uzak görülmezken yalan şahitliğin takyidi uzak görülür; böyle denilmiştir.
والحق أن الآيات والأخبار الواردة في وعيد أكل مال اليتيم مطلقة فتتناول القليل والكثير فلا يجوز تخصيصها إلا بدليل سمعي وحيث لا دليل كذلك فالتخصيص غير مقبول فالوجه أنه لا فرق بين أكل القليل وأكل الكثير في كونه كبيرة يستحق فاعله الوعيد الشديد، نعم الشيء التافه الذي تقتضي العادة بالمسامحة به لا يبعد كون أكله ليس من الكبائر والله تعالى أعلم، وقد توصل القضاة اليوم إلى أكل مال اليتيم في صورة حفظه عاملهم الله تعالى بعد له وأذاق خائنهم في الدارين جزاء فعله وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ ما عاهدتم الله تعالى عليه من التزام تكاليفه وما عاهدتم عليه غيركم من العباد ويدخل في ذلك العقود.
Doğru olan şudur ki, yetim malı yemeye dair tehdit içeren ayetler ve haberler mutlaktır, azı da çoğu da kapsar; binaenaleyh naklî bir delil olmaksızın tahsis edilmesi caiz değildir. Böyle bir delil bulunmadığına göre de tahsis kabul edilemez. Uygun olan vecih, azını yemekle çoğunu yemek arasında bunun failine şiddetli tehdidi hak ettiren büyük bir günah olması bakımından hiçbir farkın bulunmadığıdır. Evet, âdetin hoş görmeyi gerektirdiği pek değersiz şeyleri yemenin büyük günahlardan olmaması uzak bir ihtimal değildir; en doğrusunu Allah Teâlâ bilir. Günümüz kadıları, yetim malını koruma kisvesi altında onu yemeye yol bulmuşlardır; Allah Teâlâ onlara adaletiyle muamele etsin ve içlerindeki hainlere her iki cihanda da yaptıklarının cezasını tattırsın! { وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ } “Ahitleri de yerine getirin”; yükümlülüklerini yerine getirme konusunda Allah Teâlâ'ya verdiğiniz sözleri ve kullardan diğer insanlara verdiğiniz sözleri tastamam yerine getirin; akitler de buna dâhildir.
وجوز أن يكون المراد ما عاهدكم الله تعالى عليه وكلفكم به، والإيفاء بالعهد والوفاء به هو القيام بمقتضاه والمحافظة عليه وعدم نقضه واشتقاق ضده وهو الغدر يدل على ذلك وهو الترك ولا يكاد يستعمل إلا بالباء فرقا بينه وبين الإيفاء الحسي كإيفاء الكيل والوزن إِنَّ الْعَهْدَ أظهر في مقام الإضمار إظهارا لكمال العناية بشأنه وقيل دفعا لتوهم عود الضمير إلى الإيفاء المفهوم من أَوْفُوا كانَ مَسْؤُلًا أي مسؤولا عنه على حذف الجار وجعل الضمير بعد انقلابه مرفوعا مستكنا في اسم المفعول ويسمى الحذف والإيصال وهو شائع.
Muradın, Allah Teâlâ'nın sizden aldığı ve sizi mükellef kıldığı ahit olması da caiz görülmüştür. Ahdi ifa etmek ve vefâ göstermek; onun gereğini yerine getirmek, onu muhafaza etmek ve bozmamaktır. Zıddı olan «gadr» (hıyanet/vefasızlık) kelimesinin türeyişi de buna delalet eder ki o da terk etmektir. Ölçek ve tartıyı tastamam yerine getirmek gibi hissî ifadan ayırt edilmesi için bu kelime neredeyse sadece bâ harf-i ceriyle kullanılır. { إِنَّ الْعَهْدَ } “Çünkü ahit”; şanına gösterilen tam ihtimamı açığa vurmak için zamir makamında açık isim olarak getirilmiştir; bir görüşe göre de zamirin { أَوْفُوا } fiilinden anlaşılan ifa eylemine dönmesi vehmini bertaraf etmek içindir. { كانَ مَسْؤُلًا } “sorulacaktır”, yani harf-i cerin hazfedilmesi ve merfu olan zamirin mef'ûl isminde müstetir kılınmasıyla «mes'ûlen anh» (kendisi hakkında soru sorulan) demektir; buna hazf ve îsâl denir ve yaygındır.
وجوز أن يكون الكلام على حذف مضاف أي إن صاحب العهد كان مسؤولا، وقيل لا حذف أصلا والكلام على التخييل كأنه يقال للعهد لم نكثت وهلا وفى بك تبكيتا للناكث كما يقال للموؤدة بِأَيِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ [التكوير:
Sözün muzâfın hazfiyle takdir edilmesi de caizdir; yani ahit sahibi sorgulanacaktır. Bir görüşe göre ise hiçbir hazf yoktur ve söz tahyîl (temsilî tasvir) üzeredir; sanki ahdi bozana bir kınama ve susturma olmak üzere ahde: «Niçin bozulup çiğnendin ve sana niçin vefa gösterilmedi?» denilecek gibidir; nitekim diri diri gömülen kız çocuğuna: { بِأَيِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ } [et-Tekvîr:
٩] وقد يعتبر فيه الاستعارة الكنية والتخييلية، وزعم بعضهم أنه يجوز أن يجعل العهد متمثلا على هيئة من يتوجه عليه السؤال كما تجسم الحسنات والسيئات لتوزن.
9] “Hangi günahtan ötürü öldürüldü?” denilecektir. Bunda meknî ve tahyîlî istiâre de kabul edilebilir. Bazıları ise, sevap ve günahların tartılmak üzere cisimleştirilmesi gibi ahdin de kendisine soru yöneltilen bir varlık suretinde temessül ettirilmesinin caiz olduğunu iddia etmiştir.
وجوز أن يكون مَسْؤُلًا بمعنى مطلوبا من سألت كذا إذا طلبت، وإسناد المطلوبية إليه مجاز والمراد مطلوب عدم إضاعته، ويجوز أن يكون في الكلام مضاف محذوف ارتفع الضمير واستتر بعد حذفه، والأصل ما أشرنا إليه وقد سمعت آنفا أن مثل ذلك شائع، وليس في ذلك تعليل الشيء بنفسه فإن المآل إلى أن يقال: أوفوا بالعهد فإن عدم إضاعته لم تزل مطلوبة من كل أحد فتطلب منكم أيضا، ثم إن الإخلال بالوفاء بالعهد على ما تقتضيه الأحاديث الصحيحة قيل كبيرة،
{ مَسْؤُلًا } kelimesinin, «bir şeyi istedim» manasındaki talepten gelerek «matlûb» (istenen) anlamında olması da caiz görülmüştür. Matlûb oluşun ahde isnadı mecazdır ve murat onun zayi edilmemesinin istenmesidir. Cümlede hazfedilmiş bir muzâf bulunup zamirin onun hazfinden sonra ref konumuna geçerek gizlenmesi de caizdir. Asıl olan işaret ettiğimiz görüştür; az önce bunun yaygın olduğunu işitmiştin. Bunda bir şeyi kendi kendisiyle gerekçelendirme durumu yoktur; zira netice şuna varır: Ahdi yerine getirin; zira onun zayi edilmemesi herkesten daima talep edilmiştir, sizden de talep edilmektedir. Sonra, sahih hadislerin gerektirdiği üzere ahdi yerine getirmeyi ihlal etmenin büyük günah olduğu söylenmiştir;
وقد جاء عن علي كرم الله تعالى وجهه أنه وعد من الكبائر نكث الصفقة
Ali'den (kerremallâhu teâlâ vecheh) gelen rivayette, ahdi ve akdi bozmayı büyük günahlardan saydığı bildirilmiştir;
أي الغدر بالمعاهد بل صرح شيخ الإسلام العلائي بأنه جاء في الحديث عن النبي ﷺ أنه سماه كبيرة، وقال بعض المحققين: إن في إطلاق كون الإخلال المذكور كبيرة نظرا بناء على أن العهد هو التكليفات الشرعية فإن من الإخلال ما يكون كبيرة ومنه ما يكون صغيرة وينظر في ذلك إلى حال المكلف به، ولعل من قال: إن الإخلال بالعهد كبيرة أراد بالعهد مبايعة الإمام وبالإخلال بذلك نقض بيعته والخروج عليه لغير موجب ولا تأويل ولا شبهة في أن ذلك كبيرة فليتأمل وَأَوْفُوا الْكَيْلَ أتموه ولا تخسروه إِذا كِلْتُمْ أي وقت كيلكم للمشترين، وتقييد الأمر به لما أن التطفيف يكون هناك، وأما
yani ahit yapılan kimseye vefasızlık etmeyi [büyük günah saymıştır]. Hatta Şeyhülislâm el-Alâî, Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem gelen hadiste bunu büyük günah olarak isimlendirdiğini açıkça belirtmiştir. Bazı muhakkikler ise şöyle demiştir: Ahdin şer'î yükümlülükler olduğu esasına dayanarak bu ihlalin mutlak olarak büyük günah sayılmasında tereddüt vardır; zira ihlalin kimi büyük günah, kimi de küçük günah olur ve bu hususta mükellef kılınan şeyin durumuna bakılır. Ahdi ihlal etmenin büyük günah olduğunu söyleyen kimse, ahit ile devlet başkanına (imama) biat etmeyi, ihlal ile de meşru bir sebep ve tevil olmaksızın biatini bozup ona isyan etmeyi kastetmiş olabilir; bunun büyük günah olduğunda ise hiçbir şüphe yoktur, iyi düşünülmelidir. { وَأَوْفُوا الْكَيْلَ } “Ölçtüğünüz zaman ölçüyü tam yapın”, tastamam verin ve eksiltmeyin, { إِذا كِلْتُمْ } “ölçtüğünüz zaman”, yani alıcılara ölçtüğünüz vakit. Emrin bununla kayıtlanması, eksik ölçmenin orada meydana gelmesindendir.
وقت الاكتيال على الناس فلا حاجة إلى الأمر بالتعديل قال تعالى: إِذَا اكْتالُوا عَلَى النَّاسِ يَسْتَوْفُونَ [المطففين: ٢] الآية وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ هو القبان على ما روي عن الضحاك ويقال له القرسطون بلغة أهل الشام كما قال الأزهري، وقال الزجاج: هو الميزان صغيرا كان أو كبيرا من موازين الدراهم وغيرها، وقال الليث: هو أقوم الموازين، وأخرج ابن أبي حاتم عن قتادة أنه العدل، وعن الحسن أنه الحديد وهو رومي معرب كما قال ابن دريد لفقد مادته في العربية، وقيل: إنه عربي وروي القول بتعريبه وأنه الميزان في اللغة الرومية عن ابن جبير وجماعة، وقيل: هو مركب من كلمتين القسط وهو العدل وطاس وهو كفة الميزان لكنه حذف أحد الطاءين لأن التركيب محل تخفيف وهو كما ترى، وعلى القول بأنه رومي معرب وهو الصحيح لا يقدح استعماله في القرآن في عربيته المذكورة في قوله تعالى: إِنَّا أَنْزَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا [يوسف: ٢] لأنه بعد التعريب والسماع في فصيح الكلام يصير عربيا فلا حاجة إلى إنكار تعريبه أو ادعاء التغليب أو أن المراد عربي الأسلوب.
İnsanlardan ölçüp alma vaktine gelince, adaleti emretmeye ihtiyaç yoktur; nitekim Allah Teâlâ: { إِذَا اكْتالُوا عَلَى النَّاسِ يَسْتَوْفُونَ } [el-Mutaffifîn: 2] “İnsanlardan ölçüp aldıkları zaman tastamam alırlar” ayetinde buyurmuştur. { وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ } “ve dosdoğru terazi ile tartın”; Dahhâk'tan rivayet edildiğine göre bu kantardır. Ezherî'nin belirttiği üzere Şam ehlinin lügatinde buna «kırastûn» denir. Zeccâc: «Dirhem terazilerinden veya başkalarından olsun, küçük veya büyük her teraziye denir» demiştir. Leys: «En düzgün ve doğru terazidir» demiştir. İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayetine göre o adalettir; Hasan'dan rivayetine göre ise demirdir. İbn Düreyd'in belirttiği üzere Arapçada kökü bulunmadığı için Rumcadan Arapçalaşmış bir kelimedir. Bir görüşe göre Arapçadır. İbn Cübeyr ve bir topluluktan, kelimenin muarreb olduğu ve Rum dilinde terazi anlamına geldiği rivayet edilmiştir. Bir görüşe göre de iki kelimeden mürekkeptir: adalet manasındaki «kıst» ve terazi kefesi manasındaki «tâs»; ancak terkip hafifletme yeri olduğu için tâ harflerinden biri hazfedilmiştir; bu görüşün durumu ise gördüğün gibidir. Rumcadan muarreb olduğu -ki sahih olan da budur- görüşüne göre, Kur'an'da kullanılması Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا أَنْزَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا } [Yûsuf: 2] “Şüphesiz biz onu Arapça bir Kur'an olarak indirdik” buyruğunda zikredilen Arapça oluşuna halel getirmez; zira muarreb kılındıktan ve fasih kelamda işitildikten sonra Arapça haline gelir; dolayısıyla onun muarreb oluşunu inkâr etmeye yahut tağlîb iddiasında bulunmaya veya üslubunun Arapça olduğunun murat edildiğini söylemeye gerek yoktur.
وقد قرأه الكوفيون بكسر القاف والباقون بضمها، وقد تبدل السين الأولى صادا كما أبدلت الصاد سينا في الصراط الْمُسْتَقِيمِ أي العدل السوي، وهو يبعد تفسير القسطاس بالعدل، ولعل الاكتفاء باستقامته عن الأمر بإيفاء الوزن كما قال شيخ الإسلام لما أن عند استقامته لا يتصور الجور غالبا بخلاف الكيل فإنه كثيرا ما يقع التطفيف مع استقامة الآلة كما أن الاكتفاء بإيفاء الكيل عن الأمر بتعديله لما أن إيفاءه لا يتصور بدون تعديل المكيال وقد أمر بتقويمه أيضا في قوله تعالى: أَوْفُوا الْمِكْيالَ وَالْمِيزانَ بِالْقِسْطِ ذلِكَ أي إيفاء الكيل والوزن بالقسطاس المستقيم خَيْرٌ في الدنيا لأنه سبب لرغبة الناس في معاملة فاعله وجلب الثناء الجميل عليه وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا أي عاقبة لما يترتب عليه من الثواب في الآخرة، والتأويل تفعيل من آل إذا رجع وأصله رجوع الشيء إلى الغاية المرادة منه علما كما في قوله تعالى: وَما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ [آل عمران: ٧] أو فعلا كما في قوله سبحانه يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ [الأعراف:
Kûfeliler bu kelimeyi kaf harfinin kesresiyle (kıstâs), diğerleri ise zammesiyle (kustâs) okumuşlardır. Tıpkı es-sırât kelimesinde sâd harfinin sîne dönüştürülmesi gibi ilk sîn harfi bazen sâda dönüştürülür. { الْمُسْتَقِيمِ } “dosdoğru”; yani adil ve dengeli [terazi ile]. Bu durum, kıstâs kelimesinin adalet ile tefsir edilmesini uzak kılar. Şeyhülislâm'ın belirttiği üzere, tartının tam yapılmasını emretmek yerine terazinin doğruluğu ile yetinilmesi, terazi düzgün olduğunda çoğunlukla haksızlığın tasavvur edilememesindendir; ölçü ise böyle değildir, zira alet düzgün olsa bile çoğu zaman eksik ölçme meydana gelir; tıpkı ölçüyü denk yapmayı emretmek yerine ölçüyü tam yapma emriyle yetinilmesi gibi; çünkü ölçü aleti doğrultulmadan onun tam yapılması tasavvur edilemez. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { أَوْفُوا الْمِكْيالَ وَالْمِيزانَ بِالْقِسْطِ } buyruğunda onun da doğrultulması emredilmiştir. { ذلِكَ } “Bu”, yani ölçüyü tam yapmak ve dosdoğru terazi ile tartmak, { خَيْرٌ } “daha hayırlıdır”; dünyada [daha hayırlıdır], çünkü insanların bunu yapanla muamele etme arzusuna ve güzel övgüleri celbetmesine vesiledir; { وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا } “ve sonuç bakımından daha güzeldir”; yani ahirette getireceği sevaptan ötürü netice itibarıyla [daha güzeldir]. Te'vîl, döndü manasındaki âle (آل) fiilinden tef'îl babıdır; aslı, bir şeyin ilim bakımından kendisinden murat edilen nihai gayeye dönmesidir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ } [Âl-i İmrân: 7] buyruğunda böyledir; yahut fiil bakımındandır, nitekim Allah Sübhânehû'nun: { يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ } [el-A'râf:
٥٣] وقول الشاعر:
53] ayetinde ve şairin şu sözünde böyledir:
وللنوى قبل يوم البين تأويل، وقيل: المراد ذلك خير في نفسه لأنه أمانة وهي صفة كمال وأحسن عاقبة في الدنيا لأنه سبب لميل القلوب والرغبة في المعاملة والذكر الجميل بين الناس ويفضي ذلك إلى الغنى وفي الآخرة لأنه سبب للخلاص من العذاب والفوز بالثواب، وقيل: أحسن تأويلا أي أحسن معنى وترجمة، ثم إن إيفاء الكيل والوزن واجب إجماعا ونقص ذلك من الكبائر مطلقا على ما يقتضيه الوعيد الشديد لفاعله الوارد في الآيات والأحاديث الصحيحة ولا فرق بين القليل والكثير، نعم قال بعضهم: إن التطفيف بالشيء التافه الذي يسامح به أكثر الناس ينبغي أن يكون صغيرة، فإن قلت: ذكروا في الغصب أن غصب ما دون ربع دينار لا يكون كبيرة وقضيته أن يكون التطفيف كذلك قلت قيل ذلك مشكل فلا يقاس عليه بل حكي الإجماع على خلافه.
«Ayrılık gününden önce uzaklaşmanın da bir akıbeti vardır.» Bir görüşe göre mana şudur: Bu, bizzat kendisinde daha hayırlıdır; çünkü bir emanettir, emanet ise bir kemal sıfatıdır. Dünyada neticesi daha güzeldir; çünkü kalplerin meyline, muamele arzusuna ve insanlar arasında güzel anılmaya sebeptir ve bu da zenginliğe ulaştırır. Ahirette de böyledir; zira azaptan kurtulmaya ve sevaba kavuşmaya vesiledir. Bir görüşe göre «ahsenü te'vîlen», mana ve neticece daha güzel demektir. Sonra, ölçü ve tartıyı tam yapmak icma ile vaciptir; bunları eksiltmek ise ayetlerde ve sahih hadislerde failine yönelik gelen şiddetli tehditlerin iktizası gereğince mutlak olarak büyük günahlardandır; azı ile çoğu arasında hiçbir fark yoktur. Evet, bazısı şöyle demiştir: İnsanların çoğunun hoş gördüğü pek önemsiz bir şeyde eksiltme yapmak küçük günah olmalıdır. Şayet: «Gasp konusunda, çeyrek dinarın altındaki bir şeyi gasp etmenin büyük günah olmadığını zikretmişlerdir; bunun gereği eksik ölçüp tartmanın da böyle olmasıdır» dersen; derim ki: Bunun müşkül olduğu söylenmiştir, binaenaleyh ona kıyas yapılamaz; bilakis aksine icma nakledilmiştir.
وقال الأذرعي: إنه تحديد لا مستند له انتهى، وعلى التنزيل فقد يفرق بأن الغصب ليس مما يدعو قليله إلى كثيره لأنه إنما يكون على سبيل القهر والغلبة بخلاف التطفيف فتعين التنفير عنه بأن كلا من قليله وكثيره كبيرة أخذا مما قالوه في شرب القطرة من الخمر من أنه كبيرة وأن لم يوجد فيها مفسدة الخمر لأن قليله يدعو إلى كثيره، ومثل التطفيف في الكيل والوزن النقص في الذرع ولا يكاد يسلم كيال أو وزان أو ذراع في هذه الأعطار من نقص الأمن عصمه الله تعالى وَلا تَقْفُ ولا تتبع، وأصل معنى قفا اتبع قفاه ثم استعمل في مطلق الاتباع وصار حقيقة فيه.
Ezraî şöyle demiştir: «Bu, hiçbir dayanağı olmayan bir sınırlandırmadır (sözün sonu).» [Bu görüşün doğruluğu] farz edilse bile şöyle bir fark gözetilebilir: Gasp, azı çoğuna sevk eden şeylerden değildir; çünkü o ancak zorbalık ve baskı yoluyla olur. Eksik ölçüp tartmak ise böyle değildir; dolayısıyla -şarabın azı çoğuna sevk ettiği için şaraptan bir damla içmenin, onda sarhoşluk mefsedeti bulunmasa bile büyük günah olduğu yönündeki sözlerinden hareketle- azının da çoğunun da büyük günah olduğu belirtilerek bundan caydırmak gerekmiştir. Ölçü ve tartıda eksiltme yapmak gibi arşınla ölçmede (uzunluk ölçümünde) eksiltmek de böyledir; nitekim bu dönemlerde Allah Teâlâ'nın koruduğu kimseler müstesna, hiçbir ölçücü, tartıcı veya arşınlayıcı eksiltmeden neredeyse kurtulamaz. { وَلا تَقْفُ } “Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme”, peşine düşme; «kafa» fiilinin asıl manası ensesini/arkasını takip etti demektir, sonra mutlak olarak peşine düşmek anlamında kullanılmış ve onda hakikat olmuştur.
وقرىء «ولا تقفوا» بإثبات حرف العلة مع الجازم وهو شاذ، وقرىء أيضا «ولا تقف» بضم القاف وسكون الفاء كتقل
Cezm edatıyla birlikte illet harfinin sübûtuyla «ولا تقفوا» (ve lâ takfû) şeklinde de okunmuştur ki bu şâzdır. Yine «takul» vezninde kaf'ın zammesi ve fâ'nın sükûnu ile «ولا تَقُفْ» (ve lâ tekuf) şeklinde de okunmuştur;
على أنه أجوف مجزوم بالسكون وماضيه قاف يقال قاف أثره يقوفه إذا قصه واتبعه ومنه القيافة وأصلها ما يعلم من الإقدام وأثرها، وعن أبي عبيدة أن قاف مقلوب قفا كجذب وجبذ. وتعقب بأن الصحيح خلافه.
bu ecvef olup sükûn ile meczumdur; mazisi «kāfe»dir. Kişi onun izini sürüp takip ettiğinde «kāfe eserahû yekūfuhû» denir; ayaklardan ve izlerden anlaşılan ilim olan «kıyâfe» de bu köktendir. Ebû Ubeyde'den nakledildiğine göre «kāfe», tıpkı «cezebe» ve «cebeze» kelimelerinde olduğu gibi «kafâ» fiilinin maklûbudur. Ancak sahih olanın bunun aksi olduğu belirtilerek eleştirilmiştir.
ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ أي لا تتبع ما لا علم لك به من قول أو فعل، وحاصله يرجع إلى النهي عن الحكم بما لا يكون معلوما ويندرج في ذلك أمور. وكل من المفسرين اقتصر على شيء فقيل المراد نهي المشركين عن القول في الإلهيات والنبوات تقليدا للأسلاف واتباعا للهوى، وأخرج ابن جرير وابن المنذر عن محمد بن الحنفية أن المراد النهي عن شهادة الزور، وقيل: المراد النهي عن القذف ورمي المحصنين والمحصنات ومن ذلك قول الكميت:
{ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ } “hakkında bilgin olmayan şeyin”; yani söz veya fiil olarak hakkında bilgi sahibi olmadığın şeyin peşine düşme. Bunun neticesi, kesin olarak bilinmeyen bir şeyle hüküm vermekten nehyedilmeye dayanır ve bunun içerisine birçok husus girer. Müfessirlerin her biri bir hususla sınırlandırmıştır; nitekim müşriklerin geçmişleri taklit ederek ve hevalarına uyarak ilahiyat ve nübüvvet meselelerinde söz söylemekten nehyedildikleri söylenmiştir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Muhammed b. el-Hanefiyye'den rivayetine göre murat, yalan şahitlikten nehyedilmesidir. Bir görüşe göre murat, kazf (zina iftirası) atmaktan, iffetli erkek ve kadınlara iftirada bulunmaktan nehyetmektir; Kümeyt'in şu sözü de bu kabildendir:
ولا أرمي البريء بغير ذنب ... ولا أقفو الحواصن إن رمينا
«Ne suçsuz birine günahsız yere iftira atarım ... ne de iffetli kadınlara iftira atıldığında onların peşine düşerim.»
وروى البيهقي في شعب الإيمان وأبو نعيم في الحلية من حديث معاذ بن أنس «من قفا مؤمنا بما ليس فيه- يريد شينه به- حبسه الله تعالى على جسر جهنم حتى يخرج مما قال» وقيل: المراد النهي عن الكذب، أخرج ابن جرير وغيره عن قتادة أنه قال في الآية: لا تقل سمعت ولم تسمع ورأيت ولم تر، واختار الإمام العموم قال: إن اللفظ عام يتناول الكل فلا معنى للتقييد، واحتج بالآية نفاة القياس لأنه قفو للظن وحكم به. وأجيب بأنهم أجمعوا على الحكم بالظن والعمل به في صور كثيرة فمن ذلك الصلاة على الميت ودفنه في مقابر المسلمين وتوريث المسلم منه بناء على أنه مسلم وهو مظنون والتوجه إلى القبلة في الصلاة وهو مبني على الاجتهاد بأمارات لا تفيد إلا الظن وأكل الذبيحة بناء على أنها ذبيحة مسلم وهو مظنون والشهادة فإنها ظنية وقيم المتلفات وأروش الجنايات فإنها لا سبيل إليها إلا الظن، ومن نظر ولو بمؤخر العين رأى أن جميع الأعمال المعتبرة في الدنيا من الأسفار وطلب الأرباح والمعاملات إلى الآجال المخصوصة والاعتماد على صداقة الأصدقاء وعداوة الأعداء كلها مظنونة
Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da ve Ebû Nuaym Hilye'de Muâz b. Enes hadisinden rivayet etmişlerdir: «Kim bir müminin peşine onda olmayan bir şeyle düşerse -onunla onu lekelemeyi kastederse- Allah Teâlâ söylediği şeyden kurtuluncaya kadar onu cehennem köprüsünün üzerinde hapseder.» Bir görüşe göre murat yalandan nehyetmektir; İbn Cerîr ve başkaları Katâde'nin bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «İşitmediğin halde işittim, görmediğin halde gördüm deme.» İmam [Râzî] ise umumi manayı tercih etmiş ve şöyle demiştir: «Lafız geneldir, hepsini kapsar; dolayısıyla kayıtlamanın bir anlamı yoktur.» Kıyası inkâr edenler, zanna uymak ve onunla hükmetmek olduğu gerekçesiyle bu ayeti delil göstermişlerdir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Âlimler birçok meselede zan ile hükmetmek ve onunla amel etmek hususunda icma etmişlerdir; cenaze namazının kılınması, Müslüman kabristanına defnedilmesi ve Müslümanın ona varis kılınması zahiren Müslüman olduğu zannına dayanır; namazda kıbleye yönelmek ancak zan ifade eden emarelerle ictihada dayanır; kesilen hayvanın etinin yenmesi Müslümanın kestiği zannına dayanır; şahitlik zannîdir; telef edilen malların kıymetleri ve yaralamaların diyetleri ancak zan yoluyla bilinir. Gözünün ucuyla bile bakan kimse dünyada itibar edilen yolculuklar, kazanç arayışları, belirli vadelere kadar yapılan muameleler, dostların dostluğuna ve düşmanların düşmanlığına güvenmek gibi bütün amellerin zanna dayalı olduğunu görür;
وقد قال ﷺ: «نحن نحكم بالظاهر والله تعالى يتولى السرائر»
nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Biz zahire göre hükmederiz, gizlilikleri ise Allah Teâlâ üstlenir» buyurmuştur.
فالنهي عن اتباع ما ليس بعلم قطعي مخصوص بالعقائد وبأن الظن قد يسمى علما كما في قوله تعالى: إِذا جاءَكُمُ الْمُؤْمِناتُ مُهاجِراتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ اللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمانِهِنَّ فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِناتٍ فَلا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْكُفَّارِ [الممتحنة: ١٠] فإن العلم بإيمانهن إنما يكون بإقرارهن وهو لا يفيد إلا الظن، وبأن الدليل القاطع لما دل على وجوب العمل بالقياس كان ذلك الدليل دليلا على أنه متى حصل ظن أن حكم الله تعالى في هذه الصورة يساوي حكمه في محل النص فأنتم مكلفون بالعمل على وفق ذلك الظن فها هنا الظن واقع في طريق الحكم وأما ذلك الحكم فهو معلوم متيقن. وأجاب النفاة عن الأول بأن قوله تعالى: لا تَقْفُ الآية عام دخله التخصيص فيما يذكرون فيه العمل بالظن فيبقى العموم فيما وراءه على أن بين ما يذكرونه من الصور وبين محل النزاع فرقا لأن الأحكام المتعلقة بالأول مختصة بأشخاص معينين في أوقات معينة فالتنصيص على ذلك متعذر فاكتفى بالظن للضرورة بخلاف الثاني فإن الأحكام المثبتة بالأقيسة كلية معتبرة في وقائع كلية وهي مضبوطة والتنصيص عليها ممكن فلم يجز الاكتفاء فيها بالظن، وعن الثاني بأن المغايرة بين العلم والظن مما لا شبهة فيه ويدل عليها قوله تعالى:
Binaenaleyh kesin bilgi olmayan şeyin ardına düşmekten nehyedilmek akaid meselelerine mahsustur; ayrıca Allah Teâlâ'nın: { إِذا جاءَكُمُ الْمُؤْمِناتُ مُهاجِراتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ اللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمانِهِنَّ فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِناتٍ فَلا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْكُفَّارِ } [el-Mümtehine: 10] “Mümin kadınlar hicret ederek size geldiklerinde onları imtihan edin. Allah onların imanlarını daha iyi bilir. Eğer onların mümin olduklarını anlarsanız (bilirseniz) onları kâfirlere geri döndürmeyin” ayetinde olduğu gibi zan bazen ilim olarak isimlendirilebilir; zira onların iman ettiğinin bilinmesi ancak ikrarlarıyla olur, bu ise zandan başka bir şey ifade etmez. Yine kat'î delil kıyasla amelin vacip olduğuna delalet edince, bu delil şu hususa da delil olmuştur: Allah Teâlâ'nın bu suretteki hükmünün nassın bulunduğu yerdeki hükmüne eşit olduğuna dair zan hâsıl olduğunda, siz o zanna uygun şekilde amel etmekle mükellefsiniz. Dolayısıyla burada zan hükmün yolunda vaki olmuştur; o hükmün bizzat kendisine gelince o malum ve kesindir. Kıyası nehyedenler birinci cevaba karşı şöyle demişlerdir: { لا تَقْفُ } ayeti geneldir, zanla amelin zikredildiği meselelerde tahsise uğramıştır; dolayısıyla bunun dışındakilerde umumiliği üzere kalır. Kaldı ki onların zikrettiği sureler ile ihtilaf konusu olan mesele arasında fark vardır; zira birincisine taalluk eden hükümler belirli vakitlerde belirli şahıslara mahsustur, bu hususların nass ile tek tek belirtilmesi ise imkânsızdır, bu sebeple zaruretten ötürü zan ile yetinilmiştir. İkincisi ise böyle değildir; çünkü kıyaslarla sabit olan hükümler küllî vakıalarda muteber olan küllî hükümlerdir, bunlar zaptedilebilir ve nass ile belirtilmesi mümkündür; dolayısıyla buralarda zan ile yetinmek caiz olmamıştır. İkinci cevaba karşı ise; ilim ile zan arasındaki başkalığın şüphe götürmez bir husus olduğunu ve buna Allah Teâlâ'nın şu ayetinin delalet ettiğini söylemişlerdir:
هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ [الأنعام: ١٤٨] والمؤمن هو المقر وذلك الإقرار هو العلم فليس في الآية تسمية الظن علماء وعن الثالث بأنه إنما يتم لو ثبت حجية القياس بدليل قاطع وليس فليس، وأحسن ما يمكن أن يقال في الجواب على ما قال الإمام أن التمسك بالآية تمسك بعام مخصوص وهو لا يفيد إلا الظن فلو دلت على أن التمسك بالظن غير جائز لدلت على أن التمسك بها غير جائز فالقول بحجيتها يفضي إلى نفيه وهو باطل، وللمجيب أن يقول نعلم بالتواتر الظاهر من دين النبي ﷺ أن التمسك بآيات القرآن حجة في الشريعة. ويمكن أن يجاب عن هذا بأن كون العام المخصوص حجة غير معلوم بالتواتر فتأمل إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ أي
{ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ } [el-En'âm: 148] “Yanınızda bize çıkarabileceğiniz bir bilgi var mı? Siz sadece zanna uyuyorsunuz”. Mümin ise ikrar edendir ve bu ikrar bizzat ilimdir; dolayısıyla ayette zannın ilim olarak isimlendirilmesi söz konusu değildir. Üçüncü cevaba karşı ise; bunun ancak kıyasın hüccet oluşunun kat'î bir delille sabit olması durumunda tamam olacağını, oysa durumun böyle olmadığını söylemişlerdir. İmam'ın belirttiğine göre bu cevapta söylenebilecek en güzel şey şudur: Ayete tutunmak, tahsis edilmiş genel bir lafza tutunmaktır ki bu da ancak zan ifade eder; şayet bu ayet zanna tutunmanın caiz olmadığına delalet etseydi, bizzat kendisine tutunmanın da caiz olmadığına delalet ederdi; dolayısıyla onun hüccet olduğunu söylemek onun nefyedilmesine yol açar ki bu bâtıldır. Cevap veren kimse şöyle diyebilir: Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem dininden açıkça bilinen tevatürle biliriz ki Kur'an ayetlerine tutunmak şeriatta bir hüccettir. Buna da şöyle cevap verilebilir: Tahsis edilmiş genel lafzın hüccet oluşu tevatürle bilinmemektedir; bu husus iyi düşünülmelidir. { إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ } “Şüphesiz kulak, göz ve gönül, bunların hepsi”; yani
كل هذه الأعضاء وأشير إليها بأولئك على القول بأنها مختصة بالعقلاء تنزيلا لها منزلتهم لما كانت مسؤولة عن أحوالها شاهدة على أصحابها.
bütün bu organlar [sorumludur]. «Ülâike» lafzının akıllılara mahsus olduğu görüşüne göre, bu organlar kendi durumlarından sorulacakları ve sahipleri aleyhine şahitlik edecekleri için akıllılar makamına indirilerek bunlara «ülâike» ile işaret edilmiştir.
وقال بعضهم: إنها غالبة في العقلاء وجاءت لغيرهم من حيث إنها اسم جمع لذا وهو يعم القبيلين ومن ذلك قول جرير على ما رواه غير واحد:
Bazıları ise şöyle demiştir: Bu lafız çoğunlukla akıllılar için kullanılır; «zâ» kelimesinin çoğul ismi olması ve her iki grubu da kapsaması bakımından akılsızlar için de gelmiştir. Birden fazla âlimin rivayetine göre Cerîr'in şu sözü de bu kabildendir:
ذم المنازل بعد منزلة اللوى ... والعيش بعد أولئك الأيام
«Levâ menzilinden sonraki konakları ve o günlerden sonraki hayatı kına!»
وعلى هذا لا حاجة إلى التنزيل وارتكاب الاستعارة فيما تقدم كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا كل الضمائر ضمائر «كل» أي كان كل من ذلك مسؤولا عن نفسه فيقال له: هل استعملك صاحبك فيما خلقت له أم لا؟ وذلك بعد جعله أهلا للخطاب والسؤال. وجوز أن يكون ضمير عَنْهُ لكل وما عداه للقافي فهناك التفات إذ الظاهر كنت عنه مسؤولا.
Buna göre az önce geçen tensîl (akıllılar makamına indirme) ve istiâreye başvurmaya gerek kalmaz. { كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا } “ondan sorumlu tutulacaktır”; zamirlerin hepsi «küll» kelimesine aittir, yani bunlardan her biri bizzat kendisinden sorulacaktır; hitap ve suale ehil kılındıktan sonra ona: «Sahibin seni yaratıldığın gayede kullandı mı, kullanmadı mı?» denilecektir. { عَنْهُ } zamirinin «küll»e, bunun dışındakilerin ise peşine düşene dönmesi de caiz görülmüştür; bu durumda bir iltifât vardır, zira zâhir olan «sen ondan sorumlu idin» şeklinde olmasıdır.
وقال الزمخشري: عَنْهُ نائب فاعل مَسْؤُلًا فهو مسند إليه ولا ضمير فيه نحو غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ [الفاتحة: ٧] .
Zemahşerî şöyle demiştir: { عَنْهُ } ifadesi { مَسْؤُلًا } kelimesinin nâib-i fâilidir, dolayısıyla müsnedün ileyhtir ve { غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ } [el-Fâtiha: 7] ayetinde olduğu gibi onda bir zamir yoktur.
ورده أبو البقاء وغيره بأن القائم مقام الفاعل حكمه حكمه في أنه لا يجوز تقدمه على عامله كأصله. وذكر أنه حكى ابن النحاس الإجماع على عدم جواز تقديم القائم مقام الفاعل إذا كان جارا ومجرورا فليس ذلك نظير غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وليس لقائل أن يقول: إنه على رأي الكوفيين في تجويزهم تقديم الفاعل إلا أن ينازع في صحة الحكاية، ونقل عن صاحب التقريب أنه إنما جاز تقديم عَنْهُ مع أنه فاعل لمحا لأصالة ظرفيته لا لعروض فاعليته ولأن الفاعل لا يتقدم لالتباسه بالمبتدأ ولا التباس هاهنا ولأنه ليس بفاعل حقيقة اه. والإنصاف أنه مع هذا لا يقال لما ذهب إليه شيخ العربية إنه غلط.
Ebû Hayyân ve başkaları, aslı gibi fâil makamına geçen ögenin de amilinin önüne geçmesinin caiz olmaması yönüyle fâil hükmünde olduğunu belirterek buna karşı çıkmışlardır. Ayrıca İbnü'n-Nahhâs'ın, fâil makamına geçen öge câr ve mecrûr olduğunda öne geçmesinin caiz olmadığına dair icma naklettiğini zikretmiştir; dolayısıyla bu { غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ } gibi değildir. Bir kimsenin, bu görüşün fâilin öne geçmesini caiz gören Kûfelilerin görüşüne dayandığını söyleme hakkı da yoktur; meğerki icma naklinin sıhhati tartışmalı olsun. et-Takrîb sahibinden nakledildiğine göre, { عَنْهُ } ifadesinin fâil olmasına rağmen öne geçmesi, arızî fâilliğine değil zarf oluşundaki asıllığına riayet edildiği içindir; ayrıca fâil mübtedâ ile karışacağı için öne geçmez, oysa burada bir karışıklık yoktur ve o hakikatte fâil de değildir (sözün sonu). İnsafla bakıldığında, bununla birlikte Arap dilinin şeyhinin gittiği bu görüşe yanlış denilemez.
وذكر في شرح نحو المفتاح أنه مرتفع بمضمر يفسره الظاهر، وجوز إخلاء المفسر عن الفاعل إذا لم يكن فعلا معللا بأصالة الفعل في رفع الفاعل فلا يجوز خلوه عنه بخلاف اسمي الفاعل والمفعول تشبيها بالجوامد.
Şerhu Nahvi'l-Miftâh'ta, onun zâhir lafzın açıkladığı gizli bir zamir ile merfu olduğu zikredilmiş ve fâili merfu kılmadaki asıllığından ötürü fiil olmadığı zaman müfessirin fâilden hâli kılınması caiz görülmüştür; dolayısıyla camid isimlere benzetilerek fâil ve mef'ûl isimlerinin aksine fiilin fâilden hâli olması caiz değildir.
وتعقبه في الكشف بأن فيه نظرا نقلا وقياسا أما الأول فلتفرده به، وأما الثاني فلأن الاحتياج إليه من حيث إنه إذا جرى على شيء لا بد من عائد إليه ليرتبط به ويكون هو الذات القائم هو بها إن كان فاعلا أو ملابسا لتلك الذات وليس كالجوامد في ارتباطها بالسوابق بنفس الحمل لأنها لا تدل على معنى متعلق بذات فالوجه أن يقال حذف الجار واستتر الضمير بعده في الصفة، وقد سمعت عن قرب أن هذا من باب الحذف والإيصال وأنه شائع، وجوز أن يكون مرفوع مَسْؤُلًا المصدر وهو السؤال وعَنْهُ في محل النصب. وسأل ابن جني أبا علي عن قولهم: فيك يرغب وقال لا يرتفع بما بعده فأين المرفوع؟ فقال: المصدر أي فيك يرغب الرغب بمعنى تفعل الرغبة كما في قولهم: يعطي يمنع أي يفعل الإعطاء والمنع، وجوز أن يكون اسم كان أو فاعله ضمير كُلُّ محذوف المضاف أي كان صاحبه عنه مسؤولا أو كان عنه مسؤولا صاحبه فيقال له لم استعملت السمع فيما لا يحل ولم صرفت البصر إلى كذا والفؤاد إلى كذا؟ وقرأ الجراح العقيلي «والفواد» بفتح الفاء وإبدال الهمزة واوا، وتوجيهها أنه أبدلت الهمزة واوا لوقوعها مع ضمة في المشهور ثم فتحت الفاء تخفيفا وهي لغة في ذلك، ولا عبرة بإنكار أبي حاتم لها، واستدل بالآية على أن العبد يؤاخذ بفعل القلب كالتصميم على المعصية والأدواء القلبية كالحقد والحسد والعجب وغير ذلك نعم صرحوا بأن الهم بالمعصية من غير تصميم لا يؤاخذ به للخبر الصحيح في ذلك. ثم إن اتباع الظن يكون كبيرة ويكون صغيرة حسب أنواعه وأصنافها ومنه ما هو أكبر الكبائر كما لا يخفى نسأل الله تعالى أن يعصمنا عن جميع ذلك.
el-Keşşâf hâşiyesinde bu görüş nakil ve kıyas yönünden eleştirilmiştir. Nakil yönünden; çünkü bu görüşte tektir. Kıyas yönünden ise; çünkü ona olan ihtiyaç, bir şeye sıfat olarak carî olduğunda ona bağlanması için kendisine dönen bir râbıtın (âidin) bulunmasının zorunlu olması ve fâil ise onunla kaim olan zât, yahut o zâta mülâbis olması bakımından gereklidir. Bu durum, kendilerinden öncekilere doğrudan yüklem olma yoluyla bağlanan câmid isimler gibi değildir; zira onlar bir zâta taalluk eden bir mânaya delâlet etmezler. Dolayısıyla doğru olan, harf-i cerrin hazfedildiği ve zamirin ondan sonra sıfatta müstetir kılındığının söylenmesidir. Nitekim az önce bunun hazif ve îsal bâbından olduğunu ve yaygın bulunduğunu duymuştun. { مَسْؤُلًا } kelimesinin merfûunun masdar, yani "es-suâl" olması ve { عَنْهُ } ibaresinin nasb mahallinde bulunması da caiz görülmüştür. İbn Cinnî, Ebû Alî'ye Arapların: «فيك يرغب» sözünü sormuş ve: «Kendisinden sonrakiyle merfû olmuyor, peki merfû nerededir?» demiştir. O da: «Masdardır; yani tıpkı Arapların "verir, engeller" derken verme ve engelleme fiilini yapmayı kastettikleri gibi, burada da rağbeti yapmak mânasında "senin hakkında rağbet etme gerçekleşir" demektir» cevabını vermiştir. Kâne'nin isminin veya fâilinin muzafı hazfedilmiş olan { كُلُّ } kelimesinin zamiri olması da caiz görülmüştür; yani "onun sahibi ondan sorumlu tutulacaktır" yahut "ondan sahibi sorumlu tutulacaktır" demektir. Böylece ona: «İşitmeyi niçin helal olmayan şeyde kullandın, görmeyi niçin şuna, kalbi niçin buna yönelttin?» denilecektir. el-Cerrâh el-Ukaylî, fâ harfinin fethası ve hemzenin vâv'a ibdâliyle «والفواد» şeklinde okumuştur. Bunun açıklaması şudur: Meşhur okuyuşta damme ile birlikte vuku bulduğu için hemze vâv'a dönüştürülmüş, sonra da tahfif (kolaylaştırma) için fâ harfi fethalanmıştır; bu, o kelimede bir lehçedir. Ebû Hâtim'in bu okuyuşu inkâr etmesine itibar edilmez. Bu ayetle, kulun günaha azmetmek gibi kalbî fiillerinden ve kin, haset, ucub (kendini beğenme) ve benzeri kalp hastalıklarından dolayı hesaba çekileceğine delil getirilmiştir. Evet, azim olmaksızın sadece günahtan yana geçen heves ve düşünceden (hemm) dolayı hesaba çekilmeyeceğini bu husustaki sahih hadisten ötürü açıkça belirtmişlerdir. Sonra zanna uymak da çeşitlerine ve kısımlarına göre bazen büyük günah, bazen küçük günah olur; gizli olmadığı üzere onlardan bazıları büyük günahların en büyüğüdür. Yüce Allah'tan bizleri bütün bunlardan korumasını niyaz ederiz.
وَلا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً أي فخرا وكبرا قاله قتادة، وقال الراغب: المرح شدة الفرح والتوسع فيه والأول
{ وَلا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً } “Yeryüzünde böbürlenerek yürüme” yani çalım satarak ve kibirlenerek [yürüme]. Bunu Katâde söylemiştir. Râgıb ise şöyle demiştir: Merah, aşırı sevinç ve bunda taşkınlık göstermektir. Birinci [anlam]
أنسب، وهو مصدر وقع موقع الحال والكلام في مثله إذا وقع حالا أو خبرا أو صفة شائع، وجوز أن يكون منصوبا على المصدرية لفعل محذوف أي تمرح مرحا وأن يكون مفعولا له أي لأجل المرح، وقرىء «مرحا» بكسر الراء عن أنه صفة مشبهة ونصبه على الحالية لا غير، قيل وهذه القراءة باعتبار الحكم أبلغ من قراءة المصدر المفيد للمبالغة بجعله عين المرح نظير ما قيل في زيد عدل لأن الوصف واقع في حيز النهي الذي هو في معنى النفي ونفى أصل الاتصاف أبلغ من نفي زيادته ومبالغته لأنه ربما يشعر ببقاء أصله في الجملة، وجعل المبالغة راجعة إلى النفي دون المنفي كما قيل في قوله تعالى: وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ [فصلت: ٤٦] بعيد هنا، والقول بأن الصفة المشبهة تدل على الثبوت فلا يقتضي نفي ذلك نفي أصله كما قيل في المصدر مغالطة نشأت من عدم معرفة معنى الثبوت في الصفة فإن المراد به أنها لا تدل على تجدد وحدوث لا أنها تدل على الدوام، والأخفش فضل القراءة بالمصدر لما فيه من التأكيد ولم ينظر إلى أن ذلك في الإثبات لا في النفي أو ما في حكمه وأورد على ما قيل إن فيه تفضيل القراءة الشاذة على المتواترة وهو كما ترى.
daha uygundur. Bu, hâl makamına geçmiş bir masdardır; nitekim masdarın hâl, haber veya sıfat olarak gelmesi durumundaki söz yaygındır. Mahzûf bir fiilin masdarı olarak nasb edilmesi, yani "تمرح مرحا" takdirinde olması ve mef'ûlün leh, yani merah sebebiyle olması da caiz görülmüştür. Râ harfinin kesrasıyla «مَرِحًا» şeklinde, sıfat-ı müşebbehe olduğu ve yalnızca hâl olarak mansub kılındığı kıraat de yapılmıştır. Denildi ki: Bu kıraat, hüküm bakımından mübalağa ifade eden ve tıpkı "Zeyd adaletin ta kendisidir" sözünde söylendiği gibi bizzat merahın kendisi kılınan masdar kıraatinden daha beliğdir; çünkü vasıf, nefy mânasında olan nehiy dairesinde vuku bulmuştur ve vasıflanmanın aslını nefyetmek, onun ziyade ve mübalağasını nefyetmekten daha beliğdir; zira [mübalağanın nefyi] genel itibarıyla onun aslının baki kaldığını hissettirebilir. Yüce Allah'ın: { وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } [Fussilet: 46] “Rabbin kullara asla zulmedici değildir” kavlinde söylendiği gibi mübalağayı menfîye (olumsuza) değil nefye râci kılmak burada uzaktır. Sıfat-ı müşebbehenin sübûta delâlet ettiğini, dolayısıyla onun nefyedilmesinin masdarda söylendiği gibi aslının nefyini gerektirmeyeceğini söylemek ise sıfatta sübût mânasını bilmemekten kaynaklanan bir safsatadır; zira bundan maksat, sıfatın teceddüt ve hudûsa delâlet etmediğidir, yoksa devamlılığa delâlet ettiği demek değildir. el-Ahfeş ise içerdiği tekit sebebiyle masdar ile olan kıraati üstün tutmuş, bunun nefy veya nefy hükmündeki şeyde değil ispatta geçerli olduğuna dikkat etmemiştir. Söylenen bu söze karşı, bunda şâzz kıraati mütevâtir kıraatten üstün tutmanın bulunduğu itirazı getirilmiştir ki bu da gördüğün gibidir.
ولذا فضل بعضهم القراءة بالمصدر كالأخفش وجعل المبالغة المستفادة منه راجعة إلى النهي ومنع كون ذلك بعيدا، وقيل إذا جعل التقدير في المتواترة ذا مرح تتحد مع الشاذة وتعقب بأن ذا مرح أبلغ من مرحا صفة لما فيه من الدلالة على أنه صاحب مرح وملازم له كأنه مالك إياه وفيه توقف كما لا يخفى، والتقييد بالأرض لا يصح أن يقال للاحتراز عن المشي في الهواء أو على الماء لأن هذا خارق ولا يحترز عنه بل للتذكير بالمبدأ والمعاد وهو أردع عن المشي مشية الفاخر المتكبر وادعى لقبول الموعظة كأنه قيل: لا تمش فيما هو عنصرك الغالب عليك الذي خلقت منه وإليه تعود والذي قد ضم من أمثالك كثيرا مشية الفاخر المتكبر، وقيل للتنصيص على أن النهي عن المشي مرحا في سائر البقع والأماكن لا يختص به أرض دون أرض، والأول ألطف.
Bu sebeple el-Ahfeş gibi bazıları masdar ile olan kıraati üstün tutmuş ve ondan anlaşılan mübalağayı nehiye râci kılmış, bunun uzak görülmesini de reddetmiştir. Denildi ki: Mütevâtir kıraatte takdir "ذَا مَرَحٍ" (merah sahibi) kılındığında şâzz kıraat ile birleşir. Buna da sıfat olan «مَرِحًا» ifadesinden daha beliğ olduğu söylenerek karşı çıkılmıştır; zira bunda onun merah sahibi olduğuna, âdeta ona malikmiş gibi onunla mülâzemet kurduğuna delâlet vardır. Gizli olmadığı üzere bunda duraksama vardır. Yeryüzü ile kayıtlanmanın havada veya su üzerinde yürümekten sakındırmak için olduğu söylenemez; zira bu hârikulâde bir durumdur ve bundan sakındırılmaz; bilakis bu kayıt, başlangıcı ve dönüş yerini hatırlatmak içindir. Bu da gururlu ve kibirli kimsenin yürüyüşü gibi yürümekten daha çok caydırıcı ve öğüdün kabulüne daha çok sevk edicidir. Âdeta şöyle denilmiştir: Sana galip gelen, kendisinden yaratıldığın, kendisine döneceğin ve senin benzerlerinden nicesini bağrına basmış olan aslî unsurun içinde gururlu ve kibirli kimsenin yürüyüşü gibi yürüme! Denildi ki: Yeryüzünde böbürlenerek yürüme nehyinin diğer bütün mekân ve beldelerde de geçerli olduğunu, belli bir toprağa mahsus olmadığını açıkça belirtmek içindir. Birincisi daha lâtiftir.
إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ تعليل للنهي وفيه تهكم بالمختال أي إنك لن تقدر أن تجعل فيها خرقا بدوسك وشدة وطأتك وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ التي عليها طُولًا بتعاظمك ومد قامتك فأين أنت والتكبر عليها إذا التكبر إنما يكون بكثرة القوة وعظم الجثة وكلاهما مفقود فيك أو أنك لن تقدر على ذلك فأنت أضعف من كل واحد من هذين الجمادين فكيف يليق بك التكبر، وقال بعض المحققين: مآل النهي والتعليل لا تفعل ذلك فإنه لا جدوى فيه وهو وجه حسن، ونصب طُولًا على أنه تمييز، وجوز أن يكون مفعولا له، وقبل: يشير كلام بعضهم إلى أنه منصوب على نزع الخافض وهو بمعنى التطاول أي لن تبلغ الجبال بتطاولك ولا يخفى بعده، وإيثار الإظهار على الإضمار حيث لم يقل لن تخرقها لزيادة الإيقاظ والتقريع، ثم إن الاختيال في المشي كبيرة كما تدل عليه الأحاديث الصحيحة وهذا فيما عدا بين الصفين أما بينهما فهو مباح لخبر صح فيه، ويكفي ما في الآية من التهكم والتقريع زاجرا لمن اعتاده حيث لا يباح ككثير من الناس اليوم. وفي الانتصاف قد حفظ الله تعالى عوام زماننا من هذه المشية وتورط فيها قراؤنا وفقهاؤنا بينا أحدهم قد عرف مسألتين أو أجلس بين يديه طالبين أو نال طرفا من رياسة الدنيا إذ هو يمشي خيلاء ولا يرى أنه يطاول الجبال ولكن يرى أنه يحك بيافوخه عنان السماء كأنهم على هذه الآية لا يمرون أو يمرون عليها وهم عنها معرضون اه.
{ إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ } “Çünkü sen ne yeri yarabilirsin”; bu nehyin illetidir ve böbürlenen kimseyle alay içermektedir; yani sen adımlarını sert basmanla ve şiddetle basıp çiğnemenle onda bir yarık açmaya asla güç yetiremezsin, { وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ } “ne de dağlara erişebilirsin”; onun üzerindeki [dağlara], { طُولًا } “boyca”; büyüklük taslamanla ve boyunu uzatmanla. O halde onlara karşı kibirlenmek nerede, sen neredesin! Zira kibirlenmek ancak kuvvetin çokluğu ve cüssenin büyüklüğü ile olur; oysa bunların ikisi de sende yoktur. Yahut sen buna asla güç yetiremezsin, dolayısıyla sen bu iki cansız varlığın her birinden daha zayıfsın; o halde kibirlenmek sana nasıl yakışır? Muhakkiklerden bazıları şöyle demiştir: Nehyin ve gerekçenin neticesi şudur: Bunu yapma, zira bunda hiçbir fayda yoktur; bu da güzel bir izahtır. { طُولًا } kelimesinin nasbı temyiz olması yönündendir. Mef'ûlün leh olması da caiz görülmüştür. Denildi ki: Bazılarının sözü, onun harf-i cerrin hazfiyle mansub olduğuna işaret etmektedir ki o da boy ölçüşmek mânasındadır; yani boy ölçüşmeye kalkışmanla dağlara asla erişemezsin. Bunun uzaklığı ise gizli değildir. İntibahı ve azarlamayı artırmak için "لن تخرقها" (onu yaramazsın) denilmeyip açık ismin zamire tercih edilmesi tercih edilmiştir. Sonra, yürüyüşte çalım satmak sahih hadislerin delâlet ettiği üzere büyük günahtır; bu da iki saf (savaş meydanı) arası dışındaki durumlar içindir. İki saf arasında ise bu hususta sahih bir rivayetten ötürü mübahtır. Ayetteki alay ve azarlama, günümüzdeki pek çok insan gibi mübah olmadığı yerlerde bunu âdet edinen kimse için caydırıcı olarak yeterlidir. el-İntisâf'ta şöyle denilmiştir: Yüce Allah zamanımızın avamını bu yürüyüşten korumuş; kurrâmız ve fukahâmız ise buna batmıştır. Onlardan biri iki mesele öğrendiğinde, yahut önüne iki talebe oturttuğunda, yahut dünya reisliğinden bir pay elde ettiğinde böbürlenerek yürür; üstelik kendisini sadece dağlarla yarışır görmez, bilakis başının tepesiyle semânın bulutlarını sıyırdığını zanneder. Âdeta onlar bu ayete hiç uğramıyorlar yahut ona yüz çevirmiş olarak uğruyorlar (sözün sonu).
وإذا كان هذا حال قراء زمانه وفقهائه فماذا أقول أنا في قراء زماني وفقهائهم سوى لا كثّر الله تعالى أمثالهم ولا ابتلانا بشيء من أفعالهم وجعلها أفعى لهم كُلُّ ذلِكَ المذكور في تضاعيف الأوامر والنواهي السابقة من الخصال المنحلة إلى نيف وعشرين كانَ سَيِّئُهُ وهو ما نهى عنه منها من الجعل مع الله سبحانه إلها آخر وعبادة غيره تعالى والتأفيف والنهر والتبذير وجعل اليد مغلولة إلى العنق وبسطها كل البسط وقتل الأولاد خشية إملاق وقتل النفس التي
Onun zamanının kurrâsı ve fukahâsının hali böyle idiyse, ben kendi zamanımın kurrâsı ve fukahâsı hakkında: «Yüce Allah benzerlerini artırmasın, bizleri onların hiçbir fiiliyle imtihan etmesin ve bu fiillerini kendilerine bir yılan (azap) kılsın!» demekten başka ne diyebilirim! { كُلُّ ذلِكَ } “Bütün bunların”; yirmi küsur haslete varan önceki emir ve nehiylerin aralarında zikredilenlerin hepsi, { كانَ سَيِّئُهُ } “kötü olanı”; Allah Teâlâ ile birlikte başka bir ilâh edinmek, O'ndan başkasına ibadet etmek, [ana-babaya] öf demek, onları azarlamak, israf etmek, eli boyna bağlı kılmak ve onu büsbütün açmak, yoksulluk korkusuyla çocukları öldürmek,
حرم الله تعالى إلا بالحق وإسراف الولي في القتل وقفو ما ليس بمعلوم والمشي في الأرض مرحا فالإضافة لامية من إضافة البعض إلى الكل عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهاً أي مبغضا وإن كان مرادا له تعالى بالإرادة التكوينية وإلا لما وقع كما يدل عليه قوله ﷺ ما شاء الله تعالى كان وما لم يشأ لم يكن وغير ذلك، وليست هذه الإرادة مرادفة أو ملازمة للرضا ليلزم اجتماع الضدين الإرادة المذكورة والكراهة كما يزعمه المعتزلة، وهذا تتميم لتعليل الأمور المنهي عنها جميعا، ووصف ذلك بمطلق الكراهة مع أن أكثره من الكبائر للإيذان بأن مجرد الكراهة عنده تعالى كافية في وجوب الكف عن ذلك، وتوجيه الإشارة إلى الكل ثم تعيين البعض دون توجيهها إليه ابتداء لما قيل: من أن البعض المذكور ليس بمذكور جملة بل على وجه الاختلاط لنكتة اقتضته، وفيه إشعار بكون ما عداه مرضيا عنده سبحانه وإنما لم يصرح بذلك إيذانا بالغنى عنه، وقيل اهتماما بشأن التنفير عن النواهي لما قالوا من أن التخلية أولى من التحلية ودرء المفاسد أهم من جلب المصالح، وجوز أن تكون الإضافة بيانية وذلِكَ إما إشارة إلى جميع ما تقدم ويؤخذ من المأمورات أضدادها وهي منهي عنها كما في قوله تعالى: أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً [الأنعام: ١٥١] بعد قوله سبحانه قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ [الأنعام: ١٥١] وإما إشارة إلى ما نهى عنه صريحا فقط.
Allah Teâlâ'nın haram kıldığı cana haksız yere kıymak, velinin öldürmede haddi aşması, hakkında bilgi sahibi olunmayan şeyin ardına düşmek ve yeryüzünde böbürlenerek yürümek gibi onlardan nehyedilen şeylerdir. Buradaki tamlama bazın küle izafeti kabilinden lâmiye izafetidir; { عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهاً } “Rabbinin katında hoş görülmeyen şeylerdir”; yani tekvînî irade ile Allah Teâlâ tarafından murad edilmiş olsa bile buğzedilendir; aksi takdirde vuku bulmazdı. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Allah Teâlâ'nın dilediği oldu, dilemediği ise olmadı» sözü ve benzerleri buna delâlet eder. Bu irade, Mu'tezile'nin iddia ettiği gibi zikredilen irade ile kerahetin (hoşnutsuzluğun) iki zıt olarak bir arada bulunmasını gerektirecek şekilde rızâ ile eşanlamlı veya onun ayrılmaz bir parçası değildir. Bu, nehyedilen hususların tamamının illetinin tamamlanmasıdır. Çoğu büyük günahlardan olduğu halde bunun mutlak kerahet ile vasıflanması, Allah Teâlâ katındaki sırf hoşnutsuzluğun bile ondan el çekmenin vücûbuna kâfi geldiğini bildirmek içindir. İşaretin bütüne yöneltilip sonra bir kısmının tayin edilmesi ve doğrudan o kısma yöneltilmemesi, söylendiğine göre, zikredilen kısmın topluca değil de gerektiren bir nükte sebebiyle karışık olarak zikredilmesinden ötürüdür. Bunda onun dışındakilerin Allah Teâlâ katında rızâya mazhar olduğuna dair bir hissettirme vardır; buna açıkça yer verilmemesi ise ona ihtiyaç duyulmadığını bildirmek içindir. Denildi ki: Âlimlerin «Tahliye (kötülüklerden arınma) tahliyeden (güzelliklerle bezenmeden) öncedir ve mefsedetleri defetmek maslahatları celbetmekten daha mühimdir» dedikleri gerekçeyle nehiylerden nefret ettirme işine verilen önemden ötürüdür. İzafetin beyâniye olması da caiz görülmüştür. { ذلِكَ } ise ya geçmiştekilerin tamamına işarettir ve emredilenlerden zıtları çıkarılır ki onlar nehyedilmiş şeylerdir; nitekim Yüce Allah'ın: { قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ } [el-En'âm: 151] kavlinden sonra gelen: { أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً } [el-En'âm: 151] “O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın, ana-babaya iyilik edin” kavlinde olduğu gibidir; ya da sadece sarih olarak nehyedilen şeylere işarettir.
وقرأ الحجازيان والبصريان «سيئة» بفتح الهمزة وهاء التأنيث والنصب على أنه خبر كان، والإشارة إلى ما نهى عنه صريحا وضمنا أو صريحا فقط، ومَكْرُوهاً قيل بدل من سَيِّئُهُ والمطابقة بين البدل والمبدل منه غير معتبرة.
İki Hicaz ve iki Basra kırâat imamı, hemzenin fethası, müenneslik hâ'sı ve kâne'nin haberi olarak nasb ile «سَيِّئَةً» şeklinde okumuşlardır. İşaret ise sarih ve zımnî olarak yahut sadece sarih olarak nehyedilen şeyleredir. { مَكْرُوهاً } kelimesinin { سَيِّئُهُ } ifadesinden bedel olduğu söylenmiştir; bedel ile mübdelün minh arasındaki uyum ise muteber değildir.
وضعف بأن بدل المشتق قليل، وقيل: صفة سَيِّئُهُ محمولة على المعنى فإنها بمعنى سيئا وقد قرىء به أو أن السيئة قد زال عنها معنى الوصفية وأجريت مجرى الجوامد فإنها بمعنى الذنب أو تجري الصفة على موصوف مذكر أي أمرا مكروها، وقيل: إنه خبر لكان أيضا ويجوز تعدد خبرها على الصحيح، وقيل: حال من المستكن في كانَ أو في الظرف بناء على جعله صفة سَيِّئُهُ لا متعلقا بمكروها فيستتر فيه ضميرها، والحال على هذا مؤكدة. وأنت تعلم أن ضمير السيئة المستتر مؤنث فجعل مكروها حالا منه كجعله صفة سَيِّئُهُ في الاحتياج إلى التأويل. وإضماره مذكرا في قوله: ولا أرض أبقل أبقالها لا يخفى ما فيه. وعن أبي بكر الصديق رضي الله تعالى عنه أنه قرأ: «شأنه» ذلِكَ المتقدم في التكاليف المفصلة مِمَّا أَوْحى إِلَيْكَ رَبُّكَ أي بعض منه أو من جنسه مِنَ الْحِكْمَةِ التي هي علم الشرائع أو معرفة الحق سبحانه لذاته والخير للعمل به أو الأحكام المحكمة التي لا يتطرق إليها النسخ والفساد، وفي الكشاف عن ابن عباس هذه الثماني عشرة آية يعني من لا تَجْعَلْ فيما مر إلى مَلُوماً مَدْحُوراً بعد كانت في ألواح موسى ﵇ وهي عشر آيات في التوراة، وفي الدر المنثور أخرج ابن جرير عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن التوراة كلها في خمس عشرة آية من بني إسرائيل ثم تلا وَلا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ وهذا أعظم مدحا للقرآن الكريم مما في الكشاف، ومِنَ إما متعلقة بأوحى على أنها تبعيضية أو ابتدائية وإما بمحذوف وقع حالا من الموصول أو عائده المحذوف أي من الذي أوحاه إليك ربك كائنا من الحكمة، وجوز أن يكون الجار والمجرور بدلا من ما وَلا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ الخطاب نظير الخطاب السابق كرر للتنبيه على أن التوحيد مبدأ الأمر ومنتهاه وأنه رأس كل حكمة وملاكها، ورتب عليه أولا ما هو عائدة الشرك في الدنيا حيث قال فَتَقْعُدَ مَذْمُوماً مَخْذُولًا [الإسراء: ٢٢] ورتب عليه هاهنا نتيجته في العقبى فقيل فَتُلْقى فِي جَهَنَّمَ مَلُوماً من جهة نفسك ومن جهة غيرك مَدْحُوراً مبعدا من رحمة الله تعالى. وفي التفسير الكبير الفرق بين المذموم والملوم أن المذموم هو الذي يذكر أن الفعل الذي أقدم عليه قبيح ومنكر والملوم هو الذي يقال له لم فعلت هذا الفعل وما الذي حملك عليه وما استفدت منه إلا إلحاق الضرر بنفسك. ومن هذا يعلم أن الذم يكون أولا واللوم آخرا، والفرق بين المخذول
Bu görüş, müştaktan bedel yapılmasının az olduğu gerekçesiyle zayıf bulunmuştur. Denildi ki: { سَيِّئُهُ } kelimesinin sıfatı mânaya hamledilmiştir; zira o "seyyien" (kötü bir şey) mânasındadır ve bu şekilde de okunmuştur; yahut seyyie kelimesinden vasıflık mânası kalkmış ve günah mânasında olduğu için câmid isimler konumuna sokulmuştur, yahut sıfat müzekker bir mevsûfa carî kılınmıştır; yani "mekruh bir iş" demektir. Denildi ki: O aynı zamanda kâne'nin haberidir; sahih olan görüşe göre kâne'nin haberinin birden fazla olması caizdir. Denildi ki: { كانَ } içindeki müstetir zamirden yahut mekruh kelimesine müteallik kılınmayıp { سَيِّئُهُ } kelimesinin sıfatı yapılması esasına göre zarftaki müstetir zamirden hâldir; böylece onun zamiri zarfta gizlenir. Bu durumda hâl tekittir. Sen bilirsin ki seyyie kelimesinin müstetir zamiri müennestir; dolayısıyla mekruh kelimesini ondan hâl yapmak, onu { سَيِّئُهُ } kelimesine sıfat kılmak gibi tevil ihtiyacı taşır. Şairin: «ولا أرض أبقل أبقالها» sözünde olduğu gibi onun müzekker olarak zamirleştirilmesindeki durum da gizli değildir. Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh'tan onun «شَأْنُهُ» şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. { ذلِكَ } “İşte bunlar”; detaylandırılan mükellefiyetlerde geçenler, { مِمَّا أَوْحى إِلَيْكَ رَبُّكَ } “Rabbinin sana vahyettiği şeylerdendir”; yani ondan bir cüz yahut onun cinsindendir, { مِنَ الْحِكْمَةِ } “hikmetten”; o da şeriatların ilmidir yahut bizzat zâtı için Hakk Teâlâ'yı ve gereğince amel etmek için hayrı tanımaktır, yahut kendisine nesh ve fesadın yanaşamayacağı muhkem hükümlerdir. el-Keşşâf'ta İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre, geçen kısımdaki { لا تَجْعَلْ } ayetinden sonraki { مَلُوماً مَدْحُوراً } ayetine kadar olan bu on sekiz ayet Mûsâ aleyhisselâm'ın levhalarında bulunmaktaydı ve Tevrat'ta on ayetti. ed-Dürrü'l-Mensûr'da İbn Cerîr, İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan Tevrat'ın tamamının İsrâiloğulları [sûresinden] on beş ayette olduğunu rivayet etmiş, sonra da { وَلا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ } ayetini okumuştur. Bu, Kur'ân-ı Kerîm için el-Keşşâf'takinden daha büyük bir övgüdür. { مِنْ } harfi ya teb'îz veya ibtidâiyye olarak { أَوْحى } fiiline taalluk eder; ya da mahzûfa müteallik olup ism-i mevsûlden yahut onun mahzûf âidinden hâl konumundadır; yani "hikmetten olarak Rabbinin sana vahyettiği şeylerdendir" takdirindedir. Câr ve mecrûrun { ما } kelimesinden bedel olması da caiz görülmüştür. { وَلا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ } “Allah ile beraber başka bir ilâh edinme”; buradaki hitap önceki hitabın benzeridir; tevhidin işin başı ve sonu olduğuna, her hikmetin başı ve esası olduğuna dikkat çekmek için tekrarlanmıştır. İlkinde: { فَتَقْعُدَ مَذْمُوماً مَخْذُولًا } [el-İsrâ: 22] “kınanmış ve yalnız başına bırakılmış olarak oturup kalırsın” buyurarak şirkin dünyadaki sonucunu buna bağlamış, burada ise: { فَتُلْقى فِي جَهَنَّمَ مَلُوماً } “kınanmış olarak cehenneme atılırsın”; kendi nefsin tarafından ve başkası tarafından [kınanmış], { مَدْحُوراً } “kovulmuş olarak”; Allah Teâlâ'nın rahmetinden uzaklaştırılmış olarak ahiretteki neticesini buna bağlamıştır. et-Tefsîru'l-Kebîr'de [şöyle denilmiştir]: Mezmun ile melûm arasındaki fark şudur: Mezmun, kalkıştığı fiilin çirkin ve münker olduğu zikredilen kimsedir; melûm ise kendisine: «Bu fiili niçin yaptın, seni buna ne sevk etti, bundan nefsine zarar vermekten başka ne kazandın?» denilen kimsedir. Buradan anlaşılır ki zemm (kınama) önce, levm (azarlama) ise sonradır. Mahzûl ile
والمدحور أن المخذول عبارة عن الضعيف يقال تخاذلت أعضاؤه أي ضعفت، والمراد به من تركت إعانته وفوض إلى نفسه والمدحور المطرود والمراد به المهان والمستخف به انتهى. وفي إيراد الإلقاء مبنيا للمفعول جرى على سنن الكبرياء وازدراء بالمشرك وجعل له كخشبة يأخذها من كان فيلقيها في التنور، هذا وقد وحد الخطاب في بعض هذه الأوامر والنواهي وجمع في بعض آخر منها ولم يظهر لي سر اختيار كل من التوحيد والجمع فيما اختير فيه على وجه يسلم من القيل والقال ويهش له كمل الرجال، وقد ذكرت ذلك لبعض أحبابي من أجلة المحققين ورؤساء المدرسين وطلبت منه أن يحرر ما يظهر له حيث إني محقق كماله وفضله فكتب ما نصه أقول معترفا بالقصور محترزا عن الغرور متعذرا بالقول المأثور المأمور معذور يخطر على خاطر الفقير لتغيير أسلوب الخطاب وجوه تسعة لا تدخل في الحساب. الأول الإشعار بانقسام هذه التكاليف إلى أقسام ثلاثة قسم أهل الكل خوطب به الأمة مرتين مرة تصريحا بخطاب أنفسهم ومرة تعريضا بخطاب رسولهم ﷺ وهذا الأهم هو التوحيد، وقسم مهم جدا لكن دون الأول خوطبوا به واحدة تصريحا وهو أمور سبعة، الأول مطلق الإحسان بالوالدين فإن انتفاءه بأن لا يحسن إليهما أصلا من أشد مراتب العقوق، والثاني ترك قتل الأولاد، والثالث الزنا، والرابع ترك قتل النفس المحرمة إلا بالحق، والخامس ترك التصرف في مال اليتيم إلا بالتي هي أحسن، والسادس الإيفاء بالعهد، والسابع الوزن بالقسطاس المستقيم. وقسم ثالث دون الأولين في المهمية خوطبوا به واحدة تعريضا وهو أيضا أمور أحد عشر. الأول ترك قول أف للوالدين، والثاني ترك النهر فإن التأفيف والنهر من أهون مراتب العقوق بخلاف ترك الإحسان مطلقا، والثالث
medhûr arasındaki fark ise şudur: Mahzûl, zayıf kimseden ibarettir; nitekim "تخاذلت أعضاؤه" (organları gevşedi/zayıfladı) denir. Bundan maksat, yardımı kesilmiş ve kendi haline bırakılmış kimsedir. Medhûr ise kovulmuş olandır; bundan maksat, aşağılanmış ve hafife alınmış kimsedir (sözün sonu). Fırlatıp atmanın (ilka) meçhul fiil kalıbında getirilmesinde kibriyâ üslubuna riayet, müşriki tahkir etme ve onu herhangi bir kimsenin alıp fırına attığı bir odun parçası gibi kılma mânası vardır. İşte bu emir ve nehiylerin bazısında hitap tekil, bazısında ise çoğul kılınmıştır. Dedikodulardan uzak kalacak ve olgun insanların gönlünü açacak bir şekilde, her birinde tekil ve çoğulun seçilmesinin sırrı bana zahir olmadı. Bunu muhakkiklerin önde gelenlerinden ve müderrislerin reislerinden olan bazı sevdiklerime zikrettim ve fazilet ile kemâline inandığım için kendisine zahir olanı kaleme almasını talep ettim. O da şu metni yazdı: Kusurumu itiraf ederek, gururdan sakınarak ve «Emredilen mazurdur» şeklindeki meşhur söze sığınarak derim ki: Hitap üslubunun değişmesi hususunda bu fakirin aklına hesaba gelmez dokuz vecih gelmektedir. Birincisi: Bu tekliflerin üç kısma ayrıldığına dikkat çekmektir. Birincisi, her şeyin esası olan kısımdır; ümmete bu hususta iki kez hitap edilmiştir: Bir defa bizzat kendilerine hitaben sarih olarak, bir defa da Resûlleri sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitaben ta'riz yoluyla. Bu en mühim olanı tevhiddir. İkincisi, çok mühim olan fakat birincinin altında kalan kısımdır; kendilerine açıkça bir kez hitap edilmiştir ve bu yedi husustur: Birincisi, ana-babaya mutlak ihsanda bulunmaktır; zira bunun bulunmaması, yani onlara hiçbir şekilde iyilik yapılmaması isyanın (ukûk) en şiddetli mertebelerindendir. İkincisi, çocukları öldürmeyi terk etmektir. Üçüncüsü, zinadır. Dördüncüsü, haksız yere haram cana kıymayı terk etmektir. Beşincisi, yetimin malına en güzel şekil müstesna yaklaşmayı terk etmektir. Altıncısı, ahde vefa göstermektir. Yedincisi, doğru terazi ile tartmaktır. Üçüncüsü ise ehemmiyet bakımından ilk ikisinin altında kalan kısımdır; kendilerine ta'riz yoluyla bir kez hitap edilmiştir ve bu da on bir husustur: Birincisi, ana-babaya öf demeyi terk etmektir. İkincisi, azarlamayı terk etmektir; zira öf demek ve azarlamak isyanın en hafif mertebelerindendir; mutlak ihsanı terk etmek ise böyle değildir. Üçüncüsü,
قول القول الكريم لهما، والرابع خفض الجناح من الرحمة، والخامس الدعاء برحمة الله تعالى وهذه الثلاثة تركها ليس كترك مطلق الإحسان مثلا والسادس ترك إيتاء حق ذي القربى والمساكين وابن سبيل وظاهر أن عدم القيام بإيتاء مجموع الحقوق الثلاثة أهون من ترك الأمور المذكورة في القسم الثاني، والسابع ترك التبذير والثامن قول القول الميسور، والتاسع العدل في المنع والعطاء، والعاشر ترك القفو لما ليس به علم الصادق على القول بموجب الظن مثلا، والحادي عشر ترك المشي مرحا وترك واحد من هذه الخمسة أيها كان لا يبلغ ترك واحد من الأمور المكلف بها المذكورة في القسم الثاني كما لا يخفى. والثاني من تلك الوجوه الإيماء باقتران خطاب الأمة في النهي عن كبائر خطيرة مثلا بخطابه ﷺ عما ليس في خطرها إلى أن الذنوب تزداد عظما بعظم مرتكبها فرضا كما يدل عليه آية لَوْلا أَنْ ثَبَّتْناكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئاً قَلِيلًا إِذاً لَأَذَقْناكَ ضِعْفَ الْحَياةِ وَضِعْفَ الْمَماتِ [الإسراء: ٧٤، ٧٥] وكريمة يا نِساءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ يُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ ضِعْفَيْنِ [الأحزاب: ٣٠] وكما اشتهر أن حسنات الأبرار سيئات المقربين وأن المقربين على خطر عظيم لكن لم تراع هذه النكتة في النهي عن الشرك إشارة إلى أنه في غاية العظم بحيث لا ينبغي أن يتصور في عظمه ازدياد وتفاوت الأفراد، أو نقول: لما عارضت هذه النكتة نكتة أخرى رجحت لكونها بالرعاية أحرى وهي الإشارة إلى أن الشرك كان عند الله سبحانه عظيما فكرر الخطاب بالنهي عنه تخصيصا وتعميما، وهكذا نقول في عدم رعاية نكتة الوجوه الآتية في التكليف بالتوحيد ولا نعيد. والثالث من تلك الوجوه التنبيه بتعميم الخطاب في النهي عن بعض المعاصي والأمر ببعض الطاعات على أن فتنة فعل تلك المعاصي وترك تلك الطاعات لا تصيب الذين ظلموا خاصة. والرابع منها الإشارة بتعميم الخطاب فيما عمم فيه من المنهيات والمأمورات إلى أن تلك المنهيات كما يجب على كل مكلف الانكفاف عنها يجب عليه كف الغير بحيث لو تركه لكان كفاعلها في أنه اقترف كبيرة نهى عنها نهي تلك المنهيات وإلى أن تلك المأمورات كما يجب على الكل أداؤها يجب إجبار التارك على أداؤها بحيث لو لم يجبر لكان كتاركها في أنه ترك واجبا أمر به أمر تلك المأمورات وبتخصيص الخطاب فيما خصص فيه إلى أنه ليس بتلك المثابة فإنه وإن وجب إجبار الغير على بعض تكاليفه لكن عسى أن لا يكون تركه كبيرة والخامس الرمز بتوحيد
onlara güzel söz söylemektir. Dördüncüsü, merhametten tevazu kanatlarını germektir. Beşincisi, Allah Teâlâ'nın rahmetiyle dua etmektir; bu üçünü terk etmek, meselâ mutlak ihsanı terk etmek gibi değildir. Altıncısı, akrabaya, yoksula ve yolda kalmışa hakkını vermeyi terk etmektir; açıktır ki bu üç hakkın tamamını vermeyi yerine getirmemek, ikinci kısımda zikredilen hususları terk etmekten daha hafiftir. Yedincisi, israfı terk etmektir. Sekizincisi, yumuşak söz söylemektir. Dokuzuncusu, vermede ve esirgemede adaletli olmaktır. Onuncusu, meselâ zannın gereğine göre konuşmada sadık olan, hakkında bilgi sahibi olunmayan şeyin ardına düşmeyi terk etmektir. On birincisi, böbürlenerek yürümeyi terk etmektir. Gizli olmadığı üzere bu beş husustan hangisi olursa olsun birini terk etmek, ikinci kısımda zikredilen mükellefiyetlerden birini terk etme derecesine varmaz. Bu vecihlerden ikincisi: Meselâ tehlikeli büyük günahlardan nehiyde ümmete hitabın, onun tehlikesinde olmayan şeylerde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitapla yan yana getirilmesiyle; faraza günahların, onu işleyenin büyüklüğü ile daha da büyüyeceğine ima edilmesidir. Nitekim: { لَوْلا أَنْ ثَبَّتْناكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئاً قَلِيلًا إِذاً لَأَذَقْناكَ ضِعْفَ الْحَياةِ وَضِعْفَ الْمَماتِ } [el-İsrâ: 74-75] “Eğer biz sana sebat vermemiş olsaydık, neredeyse onlara birazcık meyledecektin. O takdirde sana hayatın da ölümün de kat kat azabını tattırırdık” ayeti ve: { يا نِساءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ يُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ ضِعْفَيْنِ } [el-Ahzâb: 30] “Ey Peygamber'in hanımları! Sizden kim açık bir hayâsızlık yaparsa, onun azabı iki katına çıkarılır” ayet-i kerimesi buna delâlet eder. Nitekim «Ebrârın iyilikleri, mukarreblerin kötülükleridir» ve «Mukarrebler büyük bir tehlike üzeredir» sözleri meşhurdur. Ancak şirkten nehiyde bu nükteye riayet edilmemiştir; zira şirkin son derece büyük olduğuna ve onun büyüklüğünde bir artış ve fertler arasında farklılık tasavvur edilmemesi gerektiğine işarettir. Yahut şöyle deriz: Bu nükteye başka bir nükte karşı gelince, riayete daha lâyık olduğu için o tercih edilmiştir; o da şirkin Allah Teâlâ katında pek büyük olduğuna işarettir, bundan dolayı ondan nehiy hitabı hem tahsisen hem de ta'mimen tekrarlanmıştır. Tevhid mükellefiyetinde gelecek vecihlerin nüktesine riayet edilmemesi hususunda da böyle söyleriz ve tekrar etmeyiz. Bu vecihlerden üçüncüsü: Bazı günahlardan nehiyde ve bazı taatlerin emrinde hitabın genelleştirilmesiyle, bu günahları işlemenin ve bu taatleri terk etmenin fitnesinin sadece zulmedenlere isabet etmeyeceğine dikkat çekmektir. Dördüncüsü: Genelleştirilen nehiy ve emirlerde hitabın genelleştirilmesiyle, her mükellefe bu nehiylerden kaçınmak vacip olduğu gibi başkasını da alıkoymanın vacip olduğuna, öyle ki bunu terk ettiği takdirde o nehiylerin yasaklandığı gibi büyük bir günahı irtikâp etmiş sayılarak bizzat o fiili işleyen gibi olacağına; ve herkese bu emirleri yerine getirmek vacip olduğu gibi terk edeni bunu yerine getirmeye icbar etmenin de vacip olduğuna, öyle ki icbar etmediği takdirde o emirlerin emredildiği gibi vacip bir görevi terk etmiş sayılarak bizzat terk eden gibi olacağına işaret etmektir. Özelleştirilen yerlerde hitabın tahsis edilmesiyle ise onun o mertebede olmadığına işaret etmektir; zira başkasını bazı mükellefiyetlerine icbar etmek vacip olsa bile, umulur ki onu terk etmek büyük günah olmaz. Beşincisi: Tekil kılınan yerlerde hitabın tekilleştirilmesiyle,
الخطاب فيما وحد فيه أن تلك الطاعة لا تصدر إلا من الآحاد لأنها لا يوفي حقها إلا المتورعون الصالحون وقليل ما هم بخلاف غيرها فإنه مضبوط.
o taatin ancak tek tük kimselerden sâdır olacağına remzetmektir; çünkü onun hakkını ancak takva sahibi sâlih kimseler tam olarak yerine getirir ki onlar da ne kadar azdır! Diğerleri ise böyle değildir, zira onlar zaptedilmiştir.
والسادس الإشعار بأن التكاليف التي خوطب بها النبي ﷺ والمراد أمته لا يقوم بها حق القيام إلا هو أو من يقتدي بأنواره ويقتفي لآثاره ويسعى في اتباع سننه القويم ويجتهد في التخلق بخلقه الكريم بخلاف غيرها مما خوطبوا به صريحا فإنها تأتي من أغلبهم.
Altıncısı: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap edilip ümmetinin kastedildiği teklifleri ancak kendisinin veya onun nurlarına uyan, izlerini takip eden, dosdoğru sünnetine tâbi olmaya gayret gösteren ve yüce ahlâkıyla ahlâklanmaya çalışan kimselerin hakkıyla yerine getirebileceğini hissettirmektir; açıkça kendilerine hitap edilen diğer teklifler ise böyle değildir, zira onlar çoğunluktan sâdır olur.
والسابع أنه صرف الخطاب عنه ﷺ في النهي عن قتل الأولاد والزنا وقتل النفس المحرمة إلا بالحق والتصرف في مال اليتيم إلا بالتي هي أحسن إشارة إلى أن تلك الشنائع لا يأتيها النبي ﵊ وإن لم ينه عنها لأن فطرته وفطنته وسلامة طبعه اللطيف واستقامة مزاجه الشريف كانت كافية في كفه عنها، وكذا صرف عنه الخطاب في الأمر بالإحسان بالوالدين والإيفاء بالعهد والوزن بالقسطاس المستقيم إشارة إلى أنه ﷺ يأتي بهذه الأمور وإن لم يؤمر بها لأن ترك مطلق الإحسان بالوالدين لو بلغا لديه الكبر مثلا يلزمه من الفظاظة وغلظة القلب وجفاء الطبع ما كان يأباه طبيعته ﷺ وكذا الغدر والتطفيف كانا تأباهما أخلاقه الكريمة لكن خوطب بالنهي عن الشرك لأنه ليس للطبع والخلق في التوحيد والشرك دخل.
Yedincisi: Çocukları öldürmekten, zinadan, haksız yere haram cana kıymaktan ve yetim malına en güzel şekil müstesna yaklaşmaktan nehiyde hitabın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den çevrilmesi; Peygamber aleyhisselâm'ın nehyedilmemiş olsa bile bu çirkinlikleri yapmayacağına işarettir; çünkü onun fıtratı, zekâsı, lâtif tabiatının selâmeti ve şerefli mizacının istikameti onu bunlardan alıkoymaya kâfi gelmekteydi. Aynı şekilde ana-babaya iyilik etme, ahde vefa gösterme ve doğru terazi ile tartma emrinde de hitabın ondan çevrilmesi; emredilmemiş olsa bile Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu hususları yerine getireceğine işarettir; zira meselâ ana-babası yanında yaşlılığa erişse onlara mutlak ihsanı terk etmek, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in tabiatının reddettiği bir kabalık, kalp katılığı ve tabiat katılığını gerektirirdi. Aynı şekilde vefasızlık ve tartıda hile yapmak da onun yüce ahlâkının kabul etmeyeceği şeylerdi. Fakat şirkten nehiyde ona hitap edilmiştir; çünkü tevhid ve şirk hususunda tabiat ve ahlâkın bir tesiri yoktur.
والثامن أنه تعالى إجلالا لحبيبه ﷺ لم يخاطبه بنهيه عن فواحش قتل الولد والزنا وقتل النفس بغير حق لئلا يوهم أنه كان وحاشاه يأتيها قبل النهي، وكذا لم يخاطبه بأمر بالإيفاء بالعهد والوزن بالقسطاس المستقيم لئلا يوهم أنه كان وحاشاه يتركها قبل هذا، وهذا الإيهام ادعى للاعتناء بدفعه من الإيهام فيما خوطب به وحده، وخوطب بالنهي عن الشرك لأن معهودية دعوته ﷺ للخاص والعام مدى الليالي والأيام كفته هذا الإيهام.
Sekizincisi: Yüce Allah'ın, Sevgilisi sallallâhu aleyhi ve sellem'i tazim etmek maksadıyla, nehiyden önce -hâşâ- bunları yaptığı vehmini uyandırmasın diye çocuk öldürme, zina ve haksız yere cana kıyma gibi çirkin fiillerden nehiy ile ona hitap etmemesidir. Aynı şekilde bundan önce -hâşâ- bunları terk ettiği vehmini uyandırmasın diye ahde vefa ve doğru terazi ile tartma emriyle de ona hitap etmemiştir. Bu vehmi savuşturmaya özen göstermek, tek başına kendisine hitap edilen hususlardaki vehmi savuşturmaktan daha lüzumludur. Şirkten nehiy ile hitap edilmesi ise, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in geceler ve gündüzler boyu havassa ve avama yaptığı dâvetin bilinirliği bu vehmi savuşturmaya yettiği içindir.
والتاسع لعل التكاليف التي خوطب ﷺ بها كترك القفو لما ليس له به علم وترك المشي في الأرض مرحا لم تكن في غير دينه من سائر الأديان أو لم تكن مصرحا بها منصوصا عليها في الكتب السماوية ما عدا القرآن فوجه الخطاب إليه وحده تلويحا بأنها من خصائص دينه أو بأن التصريح بها والتنصيص عليها من خصائص كتابه، ويؤيد هذا الوجه قوله تعالى بعد النهي عن القفو بلا علم والمشي مرحا «ذلك مما أوحى إليك ربك من الحكمة» ثم إني لا أدعي في هذا بل وفي سائر الوجوه البت والجزم ولا أقفو ما ليس لي به علم بل أقول هذا خطر ببالي الكسير والعلم عند اللطيف الخبير اه.
Dokuzuncusu: Hakkında bilgi sahibi olunmayan şeyin ardına düşmeyi terk etmek ve yeryüzünde böbürlenerek yürümeyi terk etmek gibi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap edilen mükellefiyetler, belki de onun dininin dışındaki diğer dinlerde yoktu yahut Kur'an dışındaki semavî kitaplarda sarih ve açıkça belirtilmemişti; bu sebeple bunların kendi dininin özelliklerinden olduğuna yahut bunların sarih ve açıkça belirtilmesinin kendi kitabının özelliklerinden olduğuna işaret etmek üzere hitap sadece ona yöneltilmiştir. Bilgisizce ardına düşmekten ve böbürlenerek yürümekten nehyedildikten sonra gelen: «İşte bunlar, Rabbinin sana vahyettiği hikmetlerdendir» ayeti bu vechi desteklemektedir. Sonra ben bunda ve diğer vecihlerde kesinlik ve katiyet iddia etmiyorum, hakkında bilgim olmayan şeyin ardına da düşmüyorum; bilakis derim ki: Bu, benim kırık dökük zihnime gelen şeydir, ilim ise Lâtîf ve Habîr olan Allah katındadır (sözün sonu).
ويرد على قوله في الأول فإن انتفاءه بأن لا يحسن إليهما أصلا من أشد مراتب العقوق أن العقوق الذي هو كبيرة فعل ما يتأذى به من فعل معه من الوالدين تأذيا ليس بالهين عرفا كما سمعت وعدم الإحسان أصلا قد لا يكون من ذلك، قال العلامة ابن حجر في أثناء الكلام على الفرق بين العقوق وقطع الرحم إنه لو فرض أن قريبه لم يصل إليه إحسان ولا إساءة قط لم يفسق بذلك لأن الأبوين إذا فرض ذلك في حقهما من غير أن يفعل معهما ما يقتضي التأذي العظيم لغناهما مثلا لم يكن كبيرة فأولى بقية الأقارب اه. وكأنه أحسن الله تعالى إليه ظن أنه إذا تحقق عدم الإحسان تحققت الإساءة وهو بمعزل عن الصواب، ويرد أيضا على قوله: وظاهر أن عدم القيام بإيتاء مجموع الحقوق الثلاثة أهون من ترك الأمور المذكورة في القسم الثاني أنه إن أراد أنه أهون من ترك مجموع تلك الأمور فلا شك إن بعض ما عده في القسم الثالث كالوزن بالقسطاس المستقيم ترك القيام به أهون من ترك مجموع التكليفات فما معنى هذا التخصيص وإن أراد أنه أهون من ترك كل واحد من ترك الأمور المذكورة فهو ممنوع كيف لا ويكون في ذلك قطيعة رحم وقاطعها ملعون في كتاب الله تعالى في ثلاثة مواضع.
Onun birinci maddedeki: «Zira bunun bulunmaması, yani onlara hiçbir şekilde iyilik yapılmaması isyanın (ukûk) en şiddetli mertebelerindendir» sözüne karşı şöyle itiraz edilir: Büyük günah olan ukûk (ana-babaya isyan), duymuş olduğun üzere, örfen basit olmayan bir şekilde ana-babadan kendisine karşı yapılan kimsenin eziyet görmesidir; hiçbir şekilde ihsanda bulunmamak ise bazen bu kabilinden olmayabilir. Allâme İbn Hacer, ukûk ile sıla-i rahmi kesmek arasındaki farkı açıklarken şöyle demiştir: Eğer akrabasına hiçbir zaman iyilik veya kötülüğün ulaşmadığı farz edilse, bununla fâsık olmaz; zira meselâ zenginlikleri sebebiyle büyük bir eziyeti gerektiren bir şey yapılmaksızın ana-baba hakkında bu durum farz edildiğinde büyük günah olmazsa, diğer akrabalar hakkında öncelikle büyük günah olmaz (sözün sonu). Âdeta o -Allah Teâlâ ona lütufta bulunsun- ihsanın bulunmaması gerçekleştiğinde kötülüğün de gerçekleşmiş olacağını zannetmiştir ki bu doğrudan uzaktır. Yine onun: «Açıktır ki bu üç hakkın tamamını vermeyi yerine getirmemek, ikinci kısımda zikredilen hususları terk etmekten daha hafiftir» sözüne karşı şöyle itiraz edilir: Eğer o hususların tamamını terk etmekten daha hafif olduğunu kastediyorsa, şüphe yok ki üçüncü kısımda saydığı doğru terazi ile tartmak gibi bazı şeyleri yerine getirmeyi terk etmek, mükellefiyetlerin tamamını terk etmekten daha hafiftir; o halde bu tahsisin mânası nedir? Şayet zikredilen hususların her birini terk etmekten daha hafif olduğunu kastediyorsa, bu kabul edilemez; nasıl kabul edilsin ki, bunda sıla-i rahmi kesmek vardır ve onu kesen kimse Allah Teâlâ'nın kitabında üç yerde lânetlenmiştir!
وروى أحمد بإسناد صحيح أن من أربا الربا الاستطالة بغير حق وإن هذه الرحم شجنة من الرحمن فمن قطعها حرم الله تعالى عليه الجنة ومنع زكاة أيضا
Ahmed sahih bir isnatla rivayet etmiştir ki: «Faizin en aşırısı haksız yere dil uzatıp böbürlenmektir; bu akrabalık bağı (rahim) Rahmân'dan bir daldır, kim onu keserse Allah Teâlâ ona cenneti haram kılar.» Ayrıca bunda zekâtı men etmek de vardır;
وقد قال تعالى في حم السجدة وهي مكية كهذه السورة وَوَيْلٌ لِلْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ لا يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ [فصلت: ٦، ٧] وإن نوقش فيما ذكر قلنا: إن عدم القيام بإيتاء ما ذكر صادق على منع حقوق ثلاثة أصناف ولا شك أن منع ذي الحق حقه ظلم له فيتعدد الظلم فيما نحن فيه ولا أظن أن ذلك أهون من التطفيف وإن كان ظلما أيضا:
nitekim Yüce Allah, bu sûre gibi Mekkî olan Hâ-Mîm es-Secde sûresinde: { وَوَيْلٌ لِلْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ لا يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ } [Fussilet: 6-7] “O müşriklerin vay haline! Onlar ki zekâtı vermezler ve onlar ahireti de inkâr edenlerdir” buyurmuştur. Şayet zikredilen hususta bir tartışma açılırsa deriz ki: Zikredilen şeyleri vermeyi yerine getirmemek üç sınıfın hakkını engellemeye tekabül eder; şüphe yok ki hak sahibine hakkını vermemek ona bir zulümdür, dolayısıyla ele aldığımız konuda zulüm katlanmaktadır; bunun da yine bir zulüm olmakla birlikte tartıda hile yapmaktan daha hafif olduğunu zannetmiyorum:
وظلم ذوي القربى أشد مضاضة ... على القلب من وقع الحسام المهند
«Akrabaların zulmü, kalbe Hint kılıcının darbesinden daha acı gelir.»
ومما ذكرنا يعلم أن قوله ظاهر غير ظاهر، ويرد أيضا على قوله: وترك واحد من هذه الخمسة إلخ أن قوله سبحانه وَلا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ نهي على ما اختاره الإمام عن كبائر لا شك في أن بعضها أعظم بكثير من بعض ما في القسم الثاني كالقول في الإلهيات والنبوات نحو ما يقوله المشركون تقليدا للأسلاف واتباعا للهوى وإن أبيت إلا تخصيصه ببعض ما قاله المفسرون ونقله الإمام مما هو أهون أفراده كالكذب قيل لك إن في كونه أهون من انتفاء الإحسان مطلقا مع كونه قد لا يكون كبيرة منعا ظاهرا كما لا يخفى. وكذا في كون المشي مرحا دون كل واحد من الأمور السابقة بحث.
Zikrettiklerimizden anlaşılır ki onun «açıktır» sözü açık değildir. Yine onun: «Bu beş husustan birini terk etmek... ilâ ahirih» sözüne karşı şöyle itiraz edilir: Yüce Allah'ın: { وَلا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ } “Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme” kavli, İmam'ın tercih ettiğine göre, bazısının ikinci kısımdaki bazı hususlardan çok daha büyük olduğunda şüphe bulunmayan büyük günahlardan bir nehiydir; nitekim müşriklerin geçmişleri taklit ederek ve hevalarına uyarak söyledikleri gibi ilâhiyat ve nübüvvet meselelerinde ileri geri konuşmak böyledir. Şayet sen bunu müfessirlerin söylediği ve İmam'ın naklettiği, yalan gibi onun en hafif fertlerinden olan bazı şeylere tahsis etmekte direnirsen, sana şöyle denilir: Bazen büyük günah olmamasıyla birlikte onun mutlak ihsanın yokluğundan daha hafif olması hususunda gizli olmadığı üzere açık bir engel vardır. Aynı şekilde böbürlenerek yürümenin önceki hususların her birinin altında olması konusunda da tartışma vardır.
وقد أخرج الشيخان «بينما رجل يمشي في حلة تعجبه نفسه مرجل مختال في مشيته إذ خسف الله تعالى به فهو يتجلجل في الأرض إلى يوم القيامة»
Nitekim Şeyhân (Buhârî ve Müslim) şu hadisi rivayet etmiştir: «Bir adam, saçları taranmış, nefsini beğendiği gösterişli bir elbise içinde çalım satarak yürürken Allah Teâlâ onu yerin dibine batırdı; o, kıyamet gününe kadar yerin dibine doğru batıp gitmektedir.»
وروى أحمد وابن ماجة والحاكم «ما من رجل يتعاظم في نفسه ويختال في مشيته إلا لقي الله تعالى وهو عليه غضبان»
Ahmed, İbn Mâce ve Hâkim rivayet etmiştir: «Nefsinde büyüklük taslayan ve yürüyüşünde çalım satan hiçbir adam yoktur ki, Allah Teâlâ'nın huzuruna O kendisine gazap etmiş olarak çıkmasın.»
وصح «لا يدخل الجنة من كان في قلبه مثقال ذرة من كبر»
Ve sahih olarak gelmiştir: «Kalbinde zerre ağırlığınca kibir bulunan kimse cennete giremez.»
إلى غير ذلك من الأحاديث التي لم يجىء مثلها فيمن لم يحسن إلى والديه نعم جاء ذلك فيمن عق والديه، وبين عقوقهما وعدم الإحسان إليهما عموم وخصوص مطلق وعلى هذا فلا يخفى حال كما لا يخفى، ويرد على الوجه الثاني على ما فيه أنه غير واف بالغرض، وعلى الثالث أنه مجرد دعوى لم تساعدها الآثار، نعم ورد في بعض ما ذكر أن فتنته لا تصيب الظالم فقط ما يؤيده، ومن ذلك ما
Ana-babasına iyilik yapmayan kimse hakkında benzeri gelmemiş olan daha nice hadisler vardır. Evet, bu tehdit ana-babasına isyan eden kimse hakkında gelmiştir; oysa onlara isyan etmek ile onlara ihsanda bulunmamak arasında mutlak umum-husus ilişkisi vardır. Buna göre gizli olmadığı üzere durumun ne olduğu gizli kalmaz. İkinci veche gelince; taşıdığı kusurlarla birlikte maksadı karşılamamaktadır. Üçüncüsü ise nakillerin desteklemediği sırf kuru bir iddiadır. Evet, zikredilen hususların bazısında fitnesinin sadece zâlime isabet etmeyeceğine dair onu destekleyen rivayetler gelmiştir. Nitekim bunlardan biri de
أخرجه البيهقي وغيره «يا معشر المهاجرين خصال خمس إن ابتليتم بهن ونزلت بكم أعوذ بالله تعالى أن تدركوهن لم تظهر الفاحشة في قوم قط حتى يعلنوا بها إلا فشا فيهم الأوجاع التي لم تكن في أسلافهم ولم ينقصوا المكيال والميزان إلا أخذوا بالسنين وشدة المئونة وجور السلطان ولم يمنعوا زكاة أموالهم إلا منعوا المطر من السماء ولولا البهائم لم يمطروا ولا نقضوا عهد الله تعالى وعهد رسوله ﷺ إلا سلط الله تعالى عليهم عدوا من غيرهم فيأخذوا بعض ما في أيديهم وما لم تحكم أئمتهم بكتاب الله تعالى إلا جعل الله تعالى بأسهم بينهم»
Beyhakî ve başkalarının rivayet ettiği şu hadistir: «Ey Muhâcirler cemaati! Beş haslet vardır ki onlarla imtihan edilirseniz ve başınıza gelirlerse -onlara erişmenizden Allah Teâlâ'ya sığınırım-: Bir kavimde hayâsızlık ortaya çıkıp nihayet onu alenen işler hale gelirlerse, mutlaka aralarında geçmişlerinde bulunmayan vebâ ve hastalıklar yayılır. Ölçü ve tartıyı eksik yaparlarsa, mutlaka kıtlık, geçim darlığı ve sultanın zulmü ile cezalandırılırlar. Mallarının zekâtını vermekten kaçınırlarsa, mutlaka semâdan yağmur kesilir; şayet hayvanlar olmasaydı kendilerine yağmur verilmezdi. Allah Teâlâ'nın ahdini ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in ahdini bozarlarsa, mutlaka Allah Teâlâ onların üzerine kendilerinden olmayan bir düşmanı musallat eder de ellerindekilerin bir kısmını alır. Yöneticileri Allah Teâlâ'nın Kitabı ile hükmetmedikçe, mutlaka Allah Teâlâ onların azabını/savaşını kendi aralarında kılar.»
وإن كان في عدم إيتاء المسكين وابن السبيل حقهما منع الزكاة فأمر الإيماء المذكور ولا يخفى حاله فإن الأخبار قد تظافرت بعموم شؤم ذلك،
Yoksul ve yolda kalmışa haklarını vermemekte zekâtı men etmek de varsa, zikredilen imâ meselesi ve onun durumu gizli değildir; zira bunun uğursuzluğunun genelliği hakkında rivayetler birbirini desteklemiştir;
فقد صح «ما منع قوم الزكاة إلا حبس الله تعالى عنهم القطر»
nitekim sahih olarak gelmiştir: «Bir kavim zekâtı men ettiğinde mutlaka Allah Teâlâ onlardan yağmuru keser.»
وفي رواية صحيحة «إلا ابتلاهم الله تعالى بالسنين»
Sahih bir rivayette ise: «Mutlaka Allah Teâlâ onları kıtlık yıllarıyla imtihan eder» buyrulmuştur,
إلى غير ذلك، ويرد على الوجه الرابع أن بعضهم قد أطلق القول بأن ترك الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر كبيرة.
daha nice rivayetler vardır. Dördüncü veche karşı ise bazılarının emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münkeri terk etmenin büyük günah olduğunu mutlak olarak ifade etmiş olmaları itirazı getirilir.
وصرح صاحب العدة بأن الغيبة نفسها صغيرة وترك النهي عنها كبيرة، وقال بعض المتأخرين: ونقله الجلال البلقيني ينبغي أن يفصل في النهي عن المنكر فيقال: إن كان كبيرة فالسكوت عليه مع إمكان دفعه كبيرة وإن كان صغيرة فالسكوت عليه صغيرة، ويقاس ترك المأمور بهذا إذا قلنا: إن الواجبات تتفاوت وهو الظاهر اه.
el-Udde sahibi, gıybetin bizzat kendisinin küçük günah, ondan nehyetmeyi terk etmenin ise büyük günah olduğunu açıkça belirtmiştir. Müteahhirînden bazıları şöyle demiş ve Celâl el-Bulkînî de bunu nakletmiştir: Kötülükten nehyetme hususunda tafsilat verilmesi gerekir; şöyle denilir: Şayet o büyük günah ise onu defetmeye imkân varken susmak büyük günahtır; şayet küçük günah ise ona susmak küçük günahtır. Vaciplerin farklı mertebelerde olduğunu söylersek -ki zâhir olan da budur- emredilenin terki de buna kıyas edilir (sözün sonu).
وقد علمت أن فيما وحد الخطاب فيه من الأوامر ما تركه كبيرة ومن النواهي ما فعله كذلك فلم يتحقق ما رجا سلمه الله تعالى على أن في تعبيره بالإجبار فيما عبر فيه ما لا يخفى، ويرد على الخامس أن في كون الطاعات التي
Bildiğin gibi emirlerden hitabın tekilleştirildiği hususlarda terki büyük günah olanlar, nehiylerden de yapılması büyük günah olanlar vardır; dolayısıyla -Allah onu selâmete erdirsin- umduğu şey gerçekleşmemiştir. Kaldı ki onun bazı yerlerde kullandığı icbar ifadesindeki durum da gizli değildir. Beşinciye karşı ise
وحد فيها الخطاب لا تصدر إلا من الآحاد لأنها لا يوفي حقها إلا المتورعون منعا ظاهرا فإن أكثر الناس صالحهم وطالحهم لا يمشي في الأرض مرحا ومثل ذلك الدعاء للوالدين بالرحمة فإنا نسمعه على أتم وجه من كثير ممن لا يعرف الورع أي شيء هو، وكذا في قوله: بخلاف غيرها فإنه مضبوط فإن ترك التصرف في مال اليتيم إلا بالتي هي أحسن ممن له ولاية عليه أمر شاق لا يكاد يقوم به إلا الأفراد، قال في رد المحتار حاشية الدر المختار: لا ينبغي للموصى إليه أن يقبل لصعوبة العدل جدا، ومن هنا قال أبو يوسف: الدخول في الوصاية أول مرة غلط وثاني مرة خيانة وثالث مرة سرقة، ومن هذا يعمل ما في الوجه السادس، ويرد على السابع أيضا أن المشي في الأرض مرحا كالأمور التي صرف الخطاب في النهي عنها عنه ﷺ في أن فطرته وفطنته وسلامة طبعه اللطيف واستقامة مزاجه الشريف كافية في الكف عنه فإن الكبر من البشر لا ينشأ إلا عن جهل وبلادة وقد جبل ﵊ على أكمل ما يكون من التواضع بل وسائر الصفات التي هي كمال في النوع الإنساني ويؤيد ذلك قوله تعالى: وَإِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ [القلم: ٤] مع أنه لم يصرف الخطاب فيه وأنه حيث اعتبر الفطنة في الكافي عن الكف لم ينفعه الاعتذار عن توحيد الخطاب في النهي عن الشرك بما اعتذر به فإن للفطنة دخلا تاما في التوحيد كما لا يخفى على فطن، ويرد على قوله في الثامن: وهذا الإيهام إلخ منع ظاهر فلا يخفى حاله كما لا يخفى، ويرد على التاسع أنه لا يساعده نقل ولا عقل بل جاء في النقل ما يخالفه كما سمعت عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وإن اعتبر النهي عن الشرك من تلك التكليفات فهو كاف في تزييف هذا الوجه لأن النهي عن الشرك جاء به كل رسول ونطق به كل كتاب وما ذكره مؤيدا لغرضه بمعزل عن التأييد، هذا وبقيت إيرادات أخر على هذه الوجوه أعرضنا عنها وتركناها للذكي الفطن حذرا من التطويل فتأمل ذاك والله يتولى هداك.
hitabın tekilleştirildiği taatlerin ancak takva sahibi kimselerin hakkını yerine getirebileceği gerekçesiyle sadece tek tük fertlerden sâdır olacağı görüşüne açık bir engel vardır; zira insanların çoğu, iyisi ve kötüsüyle yeryüzünde böbürlenerek yürümez. Ana-babaya rahmetle dua etmek de böyledir; nitekim biz bunu takvanın ne olduğunu dahi bilmeyen pek çok kimseden en mükemmel şekilde işitmekteyiz. Aynı şekilde onun: «Diğerleri ise böyle değildir, zira onlar zaptedilmiştir» sözüne karşı da [itiraz vardır]; zira üzerinde velâyet bulunan kimsenin yetimin malında en güzel şekil müstesna tasarruftan kaçınması son derece meşakkatli bir iştir ve bunu ancak ender şahsiyetler yerine getirebilir. Reddü'l-Muhtâr alâ Dürri'l-Muhtâr'da şöyle demiştir: Adaleti sağlamanın son derece zor olması sebebiyle vasi tayin edilen kimsenin bunu kabul etmemesi gerekir. Buradan hareketle Ebû Yûsuf şöyle demiştir: Vesâyete ilk girişi hata, ikinci girişi hıyanet, üçüncü girişi ise hırsızlıktır. Buradan altıncı vecihteki durum da anlaşılır. Yedinciye karşı da şu itiraz getirilir: Yeryüzünde böbürlenerek yürümek, nehyinde hitabın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den çevrildiği hususlar gibidir; zira onun fıtratı, zekâsı, lâtif tabiatının selâmeti ve şerefli mizacının istikameti ondan kaçınmaya kâfidir; çünkü insanlardaki kibir ancak cehalet ve ahmaklıktan kaynaklanır, oysa Peygamber aleyhisselâm tevazuun ve insan türü için kemâl olan diğer sıfatların en mükemmeli üzere yaratılmıştır. Bununla birlikte onda hitap çevrilmemiştir; Yüce Allah'ın: { وَإِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ } [el-Kalem: 4] “Ve şüphesiz sen pek büyük bir ahlâk üzeresin” kavli de bunu destekler. Kaldı ki zekâyı alıkoymaya kâfi saydığında, şirkten nehiyde hitabın tekilleştirilmesine getirdiği mazeret ona fayda vermez; zira zeki kimseye gizli kalmayacağı üzere zekânın tevhidde tam bir tesiri vardır. Sekizincideki: «Bu vehmi savuşturmaya... ilâ ahirih» sözüne karşı da açık bir engel vardır; dolayısıyla gizli olmadığı gibi durumu ortadadır. Dokuzuncuya karşı ise bunu ne naklin ne de aklın desteklemediği itirazı vardır; bilakis İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan duyduğun üzere nakilde buna aykırı olan gelmiştir. Şayet şirkten nehiy bu tekliflerden sayılırsa, bu vechi çürütmek için yeterlidir; çünkü şirkten neh методи her peygamber getirmiş ve her kitap dile getirmiştir. Kendi maksadına delil olarak zikrettiği şey ise destek olmaktan uzaktır. Bununla birlikte bu vecihlere başka itirazlar da kalmıştır; sözü uzatmaktan sakınarak onları zikretmedik ve anlayışlı zeki kimseye bıraktık. O halde bunu iyice düşün, hidayeti üstlenen Allah'tır.
أَفَأَصْفاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ وَاتَّخَذَ مِنَ الْمَلائِكَةِ إِناثاً خطاب للقائلين بأن الملائكة بنات الله سبحانه، والإصفاء بالشيء جعله خالصا، والهمزة للإنكار وهي داخلة على مقدر على أحد الرأيين والفاء للعطف على ذلك المقدر أي أفضلكم على جنابه فخصكم بأفضل الأولاد على وجه الخلوص وآثر لذاته أخسها وأدناها، والتعرض لعنوان الربوبية لتشديد النكير وتأكيده، وعبر بالإناث إظهارا للخسة.
{ أَفَأَصْفاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ وَاتَّخَذَ مِنَ الْمَلائِكَةِ إِناثاً } “Rabbiniz oğulları size ayırdı da meleklerden kızlar mı edindi?”; meleklerin Allah Teâlâ'nın kızları olduğunu söyleyenlere bir hitaptır. Bir şeyi isfâ etmek, onu hâlis kılmaktır. Hemze inkâr içindir ve iki görüşten birine göre takdirî bir ifadeye dâhildir; fâ harfi ise o takdirî ifadeye atıftır; yani "Sizi Kendi zâtına üstün tutup en faziletli evlatları hâlis kılınmış olarak size tahsis etti de, Kendi zâtı için ise en bayağısını ve en aşağısını mı tercih etti?" demektir. Rubûbiyet unvanına yer verilmesi inkârı şiddetlendirmek ve tekit etmek içindir; düşüklüğü ortaya koymak için de dişiler (inâs) tabiri kullanılmıştır.
وقال شيخ الإسلام: أشير بذكر الملائكة ﵈ وإيراد الإناث مكان البنات إلى كفرة لهم أخرى وهي وصفهم لهم ﵈ بالأنوثة التي هي أخس صفات الحيوان كقوله تعالى: وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً [الزخرف: ١٩] وفي الكشف أنه تعالى لما نهى عن الشرك ودل على فساده أتى بالفاء الواصلة وأنكر عليهم ذلك دليلا على مكان التعكيس وأنهم بعد ما عرفوا أنه سبحانه بريء من الشريك بدليل العقل والسمع نسبوا إليه تعالى ما هو شرك ونقص وازدراء بمن اصطفاه من عباده فيا له من كفرة شنيعة ولذا قيل:
Şeyhülislâm şöyle demiştir: Melekler aleyhimüsselâm'ın zikredilmesi ve kızlar yerine dişiler ifadesinin getirilmesiyle onların bir başka küfrüne işaret edilmiştir ki o da Yüce Allah'ın: { وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً } [ez-Zuhruf: 19] “Onlar, Rahmân'ın kulları olan melekleri dişiler kıldılar” kavlinde olduğu gibi melekleri aleyhimüsselâm hayvanların en aşağı sıfatı olan dişilikle vasıflandırmalarıdır. el-Keşşâf'ta [şöyle denilmiştir]: Allah Teâlâ şirkten nehyedip onun bâtıllığını delillendirince, bağlayıcı fâ harfini getirdi ve tersyüz oluşun boyutuna delil olmak üzere onların bu sözünü inkâr etti; yani onlar O'nun akıl ve nakil deliliyle ortaktan münezzeh olduğunu bildikten sonra, Allah Teâlâ'ya şirk, noksanlık ve Kendi kullarından seçtiği kimseleri tahkir içeren şeyleri isnat ettiler; ne korkunç bir küfürdür bu! Bu sebeple şöyle buyrulmuştur:
إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ بمقتضى مذهبكم الباطل قَوْلًا عَظِيماً لا يقادر قدره في استتباع الإثم وخرقه لقضايا العقول بحيث لا يجترىء عليه ذو عقل حيث تجعلونه سبحانه من قبيل الأجسام السريعة الزوال المحتاجة إلى بقاء النوع بالتوالد وليس كمثله شيء وهو الواحد القهار الباقي بذاته ثم تضيفون إليه تعالى ما تكرهون من أخس الأولاد وتفضلون عليه سبحانه أنفسكم بالبنين ثم تصفون الملائكة ﵈ بما تصفون.
{ إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ } “Doğrusu siz söylüyorsunuz”; bâtıl mezhebinizin gereğince, { قَوْلًا عَظِيماً } “büyük bir söz”; günahı celbetmedeki ve akılların hükümlerini çiğnemekteki büyüklüğü takdir edilemeyecek, aklı başında hiçbir kimsenin cüret edemeyeceği bir söz; zira benzeri hiçbir şey olmayan, zâtı ile baki, Vâhid ve Kahhâr olan Allah Teâlâ'yı üremeyle nev'inin bekasına muhtaç, çabuk zeval bulan cisimler cinsinden kılıyorsunuz; sonra da hoşlanmadığınız en aşağı evlatları Allah Teâlâ'ya nispet edip oğullarla kendinizi O'na üstün tutuyorsunuz; ardından da melekleri aleyhimüsselâm vasfettiğiniz o şeylerle vasıflandırıyorsunuz.
وَلَقَدْ صَرَّفْنا من التصريف وهو كثرة صرف الشيء من حال إلى حال، ومفعوله هنا محذوف للعلم به أي صرفناه أي هذا المعنى والمراد عبرنا عنه بعبارات وقررناه بوجوه من التقريرات فِي هذَا الْقُرْآنِ العظيم أي في مواضع منه فالمراد بالقرآن مجموع التنزيل وجوز أن يراد به البعض المشتمل على إبطال إضافة البنات إليه سبحانه
{ وَلَقَدْ صَرَّفْنا } “Andolsun biz açıkladık”; tasrîf kökünden olup bir şeyi halden hale çokça çevirmektir. Buradaki mef'ûlü bilindiği için mahzûftur; yani onu, bu mânayı açıkladık; bundan maksat, onu çeşitli ifadelerle dile getirdik ve türlü açıklamalarla ortaya koyduk demektir, { فِي هذَا الْقُرْآنِ } “şu Kur'an'da”; bu yüce [Kur'an'da], yani onun çeşitli yerlerinde. Dolayısıyla Kur'an ile vahyedilenin bütünü kastedilmiştir; kız çocuklarının Allah Teâlâ'ya nispet edilmesini iptal etmeyi içeren kısmın kastedilmiş olması da caiz görülmüştür.
ومفعول صَرَّفْنا محذوف أيضا أي صرفنا القول المشتمل على إبطال الإضافة المذكورة في هذا المعنى، وإيقاع القرآن على المعنى وجعله ظرفا للقول إما بإطلاق اسم المحل على الحال لما اشتهر أن الألفاظ قوالب المعاني أو بالعكس كما يقال الباب الفلاني في كذا وهذه الآية في تحريم كذا أي في بيانه، ويجوز تنزيل الفعل منزلة اللازم وتعديته بفي كما في قوله: يجرح في عراقيبها نصلي. أي أوقعنا التصريف فيه. وقرىء «صرفنا» بالتخفيف والصرف كالتصريف إلا في التكثير لِيَذَّكَّرُوا أي ليتذكروا ويتعظوا ويطمئنوا له فإن التكرار يقتضي الإذعان واطمئنان النفس وَما يَزِيدُهُمْ ذلك التصريف إِلَّا نُفُوراً عن الحق وإعراضا عنه وهو تعكيس. وقرأ حمزة والكسائي هنا وفي لِيَذَّكَّرُوا [الفرقان: ٥٠] من الذكر الذي هو بمعنى التذكر ضد النسيان والغفلة، والتذكر على القراءة الأولى بمعنى الاتعاظ كما أشير إليه، والالتفات إلى الغيبة للإيذان باقتضاء الحال أن يعرض عنهم ويحكي للسامعين هناتهم قُلْ في إظهار بطلان ذلك من جهة أخرى لَوْ كانَ مَعَهُ ﷾ في الوجود آلِهَةٌ كَما يَقُولُونَ أي المشركون قاطبة. وقرأ حمزة والكسائي وخلف بالتاء ثالث الحروف خطابا لهم والأمران في مثل هذا المقام شائعان، وذلك أنه إذا أمر أحد بتبليغ كلام لأحد فالمبلغ له في حال تكلم الآمر غائب ويصير مخاطبا عند التبليغ فإذا لو حظ الأول حقه الغيبة وإذا لو حظ الثاني حقه الخطاب وكذا قرؤوا فيما بعد. وقرأ نافع وابن عامر وأبو بكر عن عاصم هنا بالتاء وهناك بالياء آخر الحروف على أنه تنزيه منه سبحانه لنفسه ابتداء من غير أمر الرسول ﵊ بقوله لهم، والكاف في محل النصب على أنها نعت لمصدر محذوف أي كونا مشابها لما يقولون والمراد بالمشابهة على ما قيل الموافقة والمطابقة.
{ صَرَّفْنا } fiilinin mef'ûlü yine mahzûftur; yani bu mânada mezkûr nispetin iptalini içeren sözü evirip çevirip açıkladık demektir. Kur'an'ın mânaya ircâ edilmesi ve sözün zarfı kılınması; ya kelimelerin mânanın kalıpları olduğunun meşhur olmasından ötürü mahalli hâle ıtlak etmek suretiyledir ya da «falan bâb şu konudadır», «bu ayet şunun haram kılınması hakkındadır» yani onun beyanındadır denildiği gibi bunun aksinedir. Şairin: «يجرح في عراقيبها نصلي» sözünde olduğu gibi fiilin lâzım konumuna indirilmesi ve fî ile geçişli kılınması da caizdir; yani onda açıklamayı gerçekleştirdik demektir. Çokluk mânası hariç tasrîf gibi olan sarf ile tahfif edilerek «صَرَفْنَا» şeklinde de okunmuştur. { لِيَذَّكَّرُوا } “öğüt alsınlar diye”; yani düşünüp ibret alsınlar, vaaz dinlesinler ve buna mutmain olsunlar diye; zira tekrar, boyun eğmeyi ve nefsin mutmain olmasını gerektirir. { وَما يَزِيدُهُمْ } “Fakat onlara artırmıyor”; bu açıklama, { إِلَّا نُفُوراً } “kaçıp uzaklaşmaktan başka bir şey”; haktan uzaklaşmaktan ve ona yüz çevirmekten başka bir şey artırmıyor ki bu da işi tersyüz etmektir. Hamza ve Kisâî burada ve { لِيَذَّكَّرُوا } [el-Furkân: 50] ayetinde, nisyan ve gafletin zıddı olan hatırlama mânasındaki zikr kökünden okumuşlardır. Birinci kıraatte tezekkür ise işaret edildiği üzere öğüt alma mânasındadır. Gaib sîgasına iltifat yapılması, halin gereğinin onlardan yüz çevirmeyi ve dinleyenlere onların kusurlarını anlatmayı iktiza ettiğini bildirmek içindir. { قُلْ } “De ki”; bunun bâtıllığını başka bir yönden ortaya koymak üzere; { لَوْ كانَ مَعَهُ } “Eğer O'nunla beraber olsaydı”; varlık âleminde Allah Teâlâ ile birlikte, { آلِهَةٌ كَما يَقُولُونَ } “onların dedikleri gibi ilâhlar”; yani müşriklerin tamamının dediği gibi. Hamza, Kisâî ve Halef onlara hitap olmak üzere üçüncü harfi tâ ile [«تَقُولُونَ»] okumuşlardır. Bu gibi makamlarda iki durum da yaygındır; şöyle ki: Bir kimseye bir sözü bir başkasına tebliğ etmesi emredildiğinde, emreden konuşurken tebliğ edilecek kimse gaibtir, tebliğ anında ise muhatap olur; dolayısıyla birinciye itibar edilirse hakkı gaibliktir, ikinciye itibar edilirse hakkı hitaptır; bundan sonraki kısımda da böyle okumuşlardır. Nâfi, İbn Âmir ve Âsım'dan Ebû Bekir burada tâ ile, orada ise Peygamber aleyhisselâm'ın onlara söylemesi emredilmeksizin doğrudan Yüce Allah'ın Kendi zâtını tenzih etmesi olarak son harfi yâ ile okumuşlardır. Kâf harfi mahzûf bir masdarın sıfatı olarak nasb mahallindedir; yani "onların dediklerine benzer bir şekilde" demektir; söylendiğine göre benzerlikten maksat mutabakat ve muvafakattir.
إِذاً لَابْتَغَوْا جواب عن قولهم: إن مع الله سبحانه آلهة وجزاء للو أي لطلب الآلهة إِلى ذِي الْعَرْشِ أي إلى من له الملك والربوبية على الإطلاق سَبِيلًا بالمغالبة والممانعة كما اطردت العادة بين الملوك، وهي إشارة إلى برهان التمانع كقوله تعالى: لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا [الأنبياء: ٢٢] وذلك بتصوير قياس استثنائي استثنى فيه نقيض التالي لينتج نقيض المقدم المطلوب، وسيأتي إن شاء الله تعالى تقريره في محله، وإلى هذا ذهب سعيد ابن جبير كما أخرجه عنه ابن أبي حاتم، وعن مجاهد وقتادة أن المعنى إذا لطلبوا الزلفى إليه تعالى والتقرب بالطاعة لعلمهم بعلوه سبحانه عليهم وعظمته وهذا كقوله تعالى: أُولئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ [الإسراء: ٥٧] وهو إشارة إلى قياس اقتراني هكذا لو كان كما زعمتم آلهة لتقربوا إليه تعالى وكل من كان كذلك ليس إلها فهم ليسوا بآلهة. قيل ولَوْ على الأول امتناعية وعلى هذا شرطية، والقياس مركب من مقدمتين شرطية اتفاقية وحملية.
{ إِذاً لَابْتَغَوْا } “O takdirde mutlaka ararlardı”; onların «Allah Teâlâ ile beraber ilâhlar vardır» sözlerine bir cevap ve lev'in cezasıdır; yani o ilâhlar mutlaka ararlardı, { إِلى ذِي الْعَرْشِ } “Arş'ın sahibine”; yani mutlak mülk ve rubûbiyetin sahibine, { سَبِيلًا } “bir yol”; tıpkı hükümdarlar arasında âdetin carî olduğu üzere üstün gelmek ve engellemek suretiyle [bir yol]. Bu, Yüce Allah'ın: { لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا } [el-Enbiyâ: 22] “Eğer yerde ve gökte Allah'tan başka ilâhlar olsaydı, ikisi de fesada uğrardı” kavli gibi bürhân-ı temânua (karşılıklı engelleme deliline) bir işarettir. Bu da matlup olan mukaddemin nâkızını netice vermek üzere t立てnin nâkızının istisna edildiği bir kıyâs-ı istisnâînin tasviri iledir; inşâallahu teâlâ yeri geldiğinde bunun açıklaması yapılacaktır. İbn Ebî Hâtim'in kendisinden naklettiğine göre Saîd b. Cübeyr bu görüşe gitmiştir. Mücâhid ve Katâde'den rivayet edildiğine göre ise mânası şöyledir: O takdirde O'nun kendileri üzerindeki yüceliğini ve azametini bildikleri için taat ile O'na yaklaşmayı ve yakınlık kazanmayı ararlardı. Bu da Yüce Allah'ın: { أُولئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ } [el-İsrâ: 57] “Onların yalvardıkları bu varlıklar bile Rablerine vesile ararlar” kavli gibidir. Bu da şu şekildeki bir kıyâs-ı iktirânîye işarettir: Şayet iddia ettiğiniz gibi ilâhlar olsaydı Allah Teâlâ'ya yakınlık ararlardı; böyle olan herkes ise ilâh değildir; o halde onlar ilâh değildirler. Denildi ki: { لَوْ } birinciye göre imtinâiyye, buna göre ise şartiyedir; kıyas da ittifâkî şartiye ve hamliye olmak üzere iki öncülden mürekkeptir.
واختار المحققون الوجه الأول لأنه الأظهر الأنسب بقوله سبحانه: سُبْحانَهُ فإنه ظاهر في أن المراد بيان أنه يلزم ما يقولونه محذور عظيم من حيث لا يحتسبون.
Muhakkikler birinci vechi tercih etmişlerdir; çünkü Yüce Allah'ın: { سُبْحانَهُ } “O münezzehtir” kavline en uygun ve en zâhir olan odur. Zira bu ifade, söyledikleri şeyin hesap etmedikleri bir yönden büyük bir mahzuru gerektirdiğini beyan etmek maksadı taşıdığında açıktır.
وأما ابتغاء السبيل إليه تعالى بالتقرب فليس مما يختص بهذا التقدير ولا مما يلزمهم من حيث لا يشعرون بل هو أمر يعتقدونه رأسا أي ينزه بذاته تنزيها حقيقا به ﷾ متباعدا عَمَّا يَقُولُونَ من العظيمة التي هي أن يكون معه تعالى آلهة وأن يكون له بنات عُلُوًّا أي تعاليا فهو مصدر من غير فعله كقوله تعالى أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً [نوح: ١٧] كَبِيراً بعيد الغاية بل لا غاية وراءه كيف لا وأنه تعالى في أقصى غايات الوجود وهو الوجوب الذاتي وما يقولونه من أن معه آلهة وأن له أولادا في أدنى مراتب العدم وهو الامتناع الذاتي.
Yakınlık aramak suretiyle Allah Teâlâ'ya yol aramaya gelince; bu, bu takdire mahsus bir durum olmadığı gibi farkında olmadıkları bir yönden de onlara lâzım gelmez; bilakis onların bizzat baştan inandıkları bir husustur. Yani O, Kendisine lâyık bir tenzih ile zâtı gereği tenzih edilir, { عَمَّا يَقُولُونَ } “onların söylediklerinden”; O'nunla birlikte ilâhların bulunması ve O'nun kızlarının olması şeklindeki o büyük sözden tamamen uzaktır; { عُلُوًّا } “yücedir”; yani bir yücelişle [yücedir]. Bu, Yüce Allah'ın: { أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً } [Nûh: 17] “Sizi yerden bir bitirişle bitirdi” kavlinde olduğu gibi kendi fiilinden olmayan bir masdardır; { كَبِيراً } “pek büyük”; gayesi pek uzak, hatta ötesinde hiçbir gaye olmayan bir büyüklükle. Nasıl olmasın ki! Zira Allah Teâlâ varlığın en nihai gayesindedir ki o da zâtî vücûbdur (vacip oluş). Onların O'nunla beraber ilâhların bulunması ve O'nun çocuklarının olması şeklindeki sözleri ise yokluğun en aşağı mertebesindedir ki o da zâtî imkânsızlıktır (imtina).
وقيل لأنه تعالى في أعلى مراتب الوجود وهو كونه واجب الوجود والبقاء لذاته واتخاذ الولد من أدنى مراتبه فإنه من خواص ما يمتنع بقاؤه.
Denildi ki: Çünkü Allah Teâlâ varlığın en yüce mertebesindedir ki o da zâtı gereği vâcibü'l-vücûd ve bâkî olmasıdır; çocuk edinmek ise varlığın en aşağı mertebelerindendir; zira bekası imkânsız olan şeylerin özelliklerindendir.
وتعقب بأن ما يقولونه ليس مجرد اتخاذ الولد بل مع ما سمعت ولا ريب في أن ذلك ليس بداخل في حد الإمكان فضلا عن دخوله تحت الوجود، وكونه من أدنى مراتب الوجود إنما هو بالنسبة إلى من من شأنه ذلك، واعتذر بأنه من باب التنبيه بحال الأدنى على حال الأعلى ولا يخفى أن ذكر العلو بعد عنوانه بذي العرش في أعلى مراتب البلاغة تُسَبِّحُ بالفوقانية وهي قراءة أبي عمرو والأخوين وحفص، وقرأ الباقون بالتحتانية لأن تأنيث الفاعل مجازي مع الفصل وقرىء «سبحت» لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ أي من الملائكة والثقلين وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ من الأشياء حيوانا كان أو نباتا أو جمادا إِلَّا يُسَبِّحُ ملتبسا بِحَمْدِهِ تعالى، والمراد من التسبيح الدلالة بلسان الحال أي تدل بإمكانها وحدوثها دلالة واضحة على وجوب وجوده تعالى ووحدته وقدرته وتنزهه من لوازم الإمكان وتوابع الحدوث كما يدل الأثر على مؤثره ففي الكلام استعارة تبعية كما في نطقت الحال.
Buna şöyle karşı çıkılmıştır: Onların söyledikleri sırf çocuk edinmekten ibaret değildir, bilakis duyduğun hususlarla birliktedir; şüphe yok ki bu durum varlığın altına girmesi bir yana, imkân sınırına dahi dâhil değildir. Bunun varlığın en aşağı mertebelerinden olması ise ancak şanı böyle olan varlıklara göredir. Buna karşı, aşağı olanın haliyle yüce olanın haline dikkat çekmek kabilinden olduğu şeklinde mazeret beyan edilmiştir. Arş Sahibi unvanından sonra ulüvvün zikredilmesinin belâgatın en yüksek mertebelerinde olduğu ise gizli değildir. { تُسَبِّحُ } “Tesbih eder”; tâ harfi ile; bu, Ebû Amr, iki Kûfeli imam (Hamza ve Kisâî) ile Hafs'ın kıraatidir. Diğerleri ise fâilin müennesliği araya fasıla girmesiyle birlikte mecâzî olduğu için yâ ile [«يُسَبِّحُ»] okumuşlardır; mazi olarak «سَبَّحَتْ» şeklinde de okunmuştur; { لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ } “yedi gök, yer ve bunlarda bulunanlar O'nu”; yani melekler ve insanlar ile cinler, { وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ } “Hiçbir şey yoktur ki”; hayvan, bitki veya cansız varlıklardan hiçbir şey, { إِلَّا يُسَبِّحُ } “tesbih etmesin”; bürünmüş olarak, { بِحَمْدِهِ } “O'na hamd ile”; Allah Teâlâ'ya [hamd ile]. Tesbihten maksat hal diliyle delâlet etmektir; yani mümkin ve hâdis oluşlarıyla, eserin müessirine delâlet ettiği gibi Allah Teâlâ'nın varlığının vücûbuna, birliğine, kudretine, imkânın gereklerinden ve hudûsun tâbilerinden münezzeh olduğuna açıkça delâlet ederler. Dolayısıyla bu ifadede, "hâl dili konuştu" sözünde olduğu gibi tebeî istiâre vardır.
وجوز أن يعتبر فيه استعارة تمثيلية ولا يأبى حمل التسبيح على ذلك قوله تعالى: وَلكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ بناء على أن كثيرا من العقلاء فهم تلك الدلالة لما أن الخطاب للمشركين والكفرة لا للناس على العموم لأنه تقدم ذكر قبائحهم من نسبتهم إليه تعالى شأنه ما لا يليق بحلاله فإن الله سبحانه وصف ذاته بالنزاهة عنه وبالغ فيه ما بالغ ثم عقبه بما ذكر دلالة على أن كل الأكوان شاهدة بتلك النزاهة مبالغة على مبالغة فلو كان الخطاب مع غير هؤلاء المنكرين وأضرابهم لم يتلاءم الكلام ويخرج عن النظام.
Bunda temsilî istiâre kabul edilmesi de caiz görülmüştür. Akıl sahiplerinin çoğunun bu delâleti anladığı esasına dayanılarak Yüce Allah'ın: { وَلكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ } “Fakat siz onların tesbihini anlamazsınız” kavli, tesbihin bu mânaya hamledilmesine engel teşkil etmez; zira hitap genel olarak insanlara değil, müşriklere ve kâfirlere yöneliktir; çünkü daha önce onların Allah Teâlâ'nın şanına ve celâline yakışmayan şeyleri O'na nispet etme şeklindeki çirkinlikleri zikredilmiştir. Nitekim Allah Teâlâ Kendi zâtını bundan tenzih etmiş ve tenzihte olabildiğince mübalağa buyurmuş, ardından mübalağa üstüne mübalağa olarak bütün kâinatın bu tenzihe şahit olduğunu göstermek üzere bunu zikretmiştir. Şayet hitap bu inkârcıların ve benzerlerinin dışındakilere olsaydı, söz birbiriyle uyumlu olmaz ve intizamdan çıkardı.
وقوله تعالى إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً تذييل من تتمة الإنكار على الوجه الأبلغ أي إنه سبحانه حليم ولذلك لم يعاجلكم بالعقوبة لإخلالكم بالنظر الصحيح الموصل إلى التوحيد ولو تبتم ونظرتم لغفر لكم ما صدر منكم من التقصير فإنه غفور لمن يتوب، وظن ابن المنير أن هذا التذييل يأبى كون الخطاب للمشركين قال: لأنه سبحانه لا يغفر لهم ولا يتجاوز عن جهلهم وإشراكهم، والظاهر أن المخاطب المؤمنون وعدم فقههم للتسبيح الصادر من الجمادات كناية والله تعالى أعلم عن عدم العمل بمقتضى ذلك فإن الإنسان لو تيقظ حق التيقظ إلى أن النملة والبعوضة وكل ذرة من ذرات الكون يقدس الله تعالى وينزهه ويشهد بحلاله وكبريائه وقهره وعمر خاطره بهذا الفهم لشغله ذلك عن الطعام فضلا عن فضول الأفعال والكلام والعاكف على الغيبة التي هي فاكهتنا في زماننا لو استشعر حال إفاضته فيها أن كل ذرة من ذرات لسانه الذي يلقلقه في سخط الله تعالى عليه مشغولة مملوءة بتقديس الله تعالى وتسبيحه وتخويف عقابه وإنذار جبروته وتيقظ لذلك حق التيقظ لكاد يبكم بقية عمره، فالظاهر أن الآية إنما وردت خطابا على الغالب من أحوال الغافلين وإن كانوا مؤمنين اه، وليس بسديد لخروج الكلام على ذلك من النظام، ووجه التذييل ما سمعت فلا إباء كما لا يخفى على ذوي الأفهام.
Yüce Allah'ın: { إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً } “Şüphesiz O, Halîm'dir, Gafûr'dur” kavli, inkârın en beliğ şekilde tamamlanmasından bir fezlekedir; yani Allah Teâlâ Halîm'dir, bu sebeple tevhide ulaştıran doğru düşünmeyi terk ettiğiniz için size cezayı çarçabuk vermemiştir; şayet tövbe edip ibret nazarıyla baksaydınız sizden sâdır olan kusurları bağışlardı, zira O tövbe edenleri çok bağışlayandır. İbnü'l-Müneyyir bu fezlekenin hitabın müşriklere olmasına mâni olduğunu zannetmiş ve şöyle demiştir: Çünkü Allah Teâlâ onları bağışlamaz, onların cehaletlerini ve şirklerini affetmez. Zâhir olan şudur ki, muhataplar müminlerdir ve cansız varlıklardan sâdır olan tesbihi anlamamaları -en doğrusunu Allah Teâlâ bilir- bunun gereğiyle amel etmemekten kinayedir; zira insan karıncanın, sivrisineğin ve kâinattaki her bir zerrenin Allah Teâlâ'yı takdis ve tenzih ettiğini, O'nun celâline, kibriyâsına ve kahrına şahitlik ettiğini hakkıyla idrak etse ve zihnini bu anlayışla doldursaydı, bu durum onu lüzumsuz fiil ve sözlerden bir yana, yemek yemekten bile alıkoyardı. Günümüzde âdeta meyvemiz haline gelen gıybete dalan kimse, gıybete daldığı anda Allah Teâlâ'nın gazabı içinde geveleyip durduğu dilinin her bir zerresinin Allah Teâlâ'yı takdis ve tesbih etmekle, O'nun azabından korkutmak ve ceberûtunu haber vermekle meşgul ve dolu olduğunu hissetse ve bunu hakkıyla idrak etseydi, ömrünün kalanında neredeyse dilsiz kalırdı. Dolayısıyla zâhir olan, ayetin mümin de olsalar gafillerin hallerinin çoğunluğuna hitaben vârit olduğudur (sözün sonu). Ancak bu görüş isabetli değildir; zira buna göre söz intizamdan çıkar. Fezlekenin izahı ise duyduğun gibidir; dolayısıyla anlayış sahiplerine gizli kalmayacağı üzere hiçbir mâni yoktur.
وجوز أن يراد بالتسبيح الدلالة على تنزيه الباري سبحانه عن لوازم الإمكان وتوابع الحدوث مطلقا سواء كانت حالية أو مقالية على أنه من عموم المجاز أو بالجمع بين المعنى الحقيقي والمجازي على رأي من يجوزه فتسبيح بعض قالي وتسبيح بعض آخر حالي. وتعقبه بأنه لا يلائمه لا تَفْقَهُونَ لأن من ذلك التسبيح ما يفقهه المشركون وغيرهم وهو التسبيح القالي. وأجيب بأن المشركين لعدم تدبرهم له وانتفاعهم به كان فهمهم بمنزلة العدم أو أنهم لعدم فهمهم بعض المراد من التسبيح جعلوا ممن لا يفهم الجميع تغليبا. وذهب بعض الظاهرية وارتضاه الراغب وقال في تفسير الخازن إنه الأصح على أن التسبيح على معناه الحقيقي فالكل يسبح بلسان القال حتى الجمادات ولم يرتض
Tesbih ile Bâri Teâlâ'nın imkânın gereklerinden ve hudûsun tâbilerinden tenzih edildiğine delâlet etmenin, ister hâlî ister kālî olsun umûm-ı mecâz yoluyla yahut bunu caiz görenlerin re'yine göre hakiki ve mecazi mânayı cem ederek mutlak olarak kastedilmiş olması da caiz görülmüştür; böylece bazısının tesbihi kālî (sözlü), bazısının tesbihi ise hâlî (hal diliyle) olur. Buna karşı: { لا تَفْقَهُونَ } “anlamazsınız” ifadesinin buna uymadığı söylenerek itiraz edilmiştir; zira bu tesbihin içinde müşriklerin ve başkalarının anladığı kālî tesbih de vardır. Buna şöyle cevap verilmiştir: Müşriklerin onu tefekkür etmemeleri ve ondan faydalanmamaları sebebiyle anlamaları yok hükmünde sayılmıştır; yahut tesbihin kastedilen bazısını anlamadıkları için tağlîb yoluyla hepsini anlamayan kimseler kılınmışlardır. Zâhirîlerden bazıları -ki Râgıb da bunu beğenmiş, el-Hâzin tefsirinde de en sahih görüşün bu olduğu söylenmiştir- tesbihin hakiki mânasında olduğu, dolayısıyla cansız varlıklar da dâhil olmak üzere her şeyin kāl (söz) diliyle tesbih ettiği görüşüne gitmiştir. İmam ise bunu kabul etmemiştir;
ذلك الإمام لأن هذا التسبيح لا يحصل إلا مع العلم وهو مما لا يتصور في الجماد لفقد شرطه العقلي وهو الحياة ولو لم يكن ذلك شرطا عقليا لا نسد باب العلم بكونه ﷾ حيا وأيضا التذييل السابق يأبى ذلك لدلالته على أن عدم فقه التسبيح المذكور جرم ولا شك أن عدم فقه تسبيح الجمادات بألفاظها ليس بجرم وإنما الجرم عدم فقه دلالتها للغفلة وقصور النظر ومن تتبع الأحاديث والآثار رأى فيها ما يشهد بما ذهب إليه هذا البعض شهادة لا تكاد تقبل التأويل فقد صح سماع تسبيح الحصا في كفه ﷺ.
çünkü bu tesbih ancak ilimle hâsıl olur; o da aklî şartı olan hayatın bulunmaması sebebiyle cansız varlıkta tasavvur edilemez. Şayet bu aklî bir şart olmasaydı, Allah Teâlâ'nın diri olduğunu bilme kapısı kapanırdı. Ayrıca önceki fezleke de buna mânidir; zira zikredilen tesbihi anlamamanın bir cürüm olduğuna delâlet etmektedir; şüphe yok ki cansız varlıkların lafızlarıyla olan tesbihini anlamamak bir cürüm değildir, asıl cürüm gaflet ve bakışın kısalığı sebebiyle onların delâletini anlamamaktır. Hadis ve rivayetleri takip eden kimse ise, bu zümrenin gittiği görüşe âdeta tevili kabul etmeyecek bir kesinlikte şahitlik eden deliller görür; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in avucundaki çakıl taşlarının tesbihinin işitilmesi sahih olarak sabit olmuştur.
وأخرج أبو الشيخ عن أنس قال: أتى رسول الله ﷺ بطعام ثريد فقال: إن هذا الطعام يسبح فقالوا: يا رسول الله وتفقه تسبيحه؟ قال: نعم ثم قال لرجل أدن هذه القصعة من هذا الرجل فأدناها فقال: نعم يا رسول الله هذا الطعام يسبح فقال: أدنها من آخر فأدناها منه فقال: يا رسول الله هذا الطعام يسبح ثم قال: ردها فقال رجل: يا رسول الله لو أمرّت على القوم جميعا فقال: لا إنها لو سكتت عند رجل لقالوا: من ذنب ردها فردها.
Ebû'ş-Şeyh, Enes'ten rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e tirit yemeği getirildi. Bunun üzerine: «Bu yemek tesbih ediyor» buyurdu. «Yâ Resûlallah, onun tesbihini anlıyor musunuz?» dediler. «Evet» buyurdu, sonra bir adama: «Bu çanağı şu adama yaklaştır» dedi; o da yaklaştırdı. Adam: «Evet yâ Resûlallah, bu yemek tesbih ediyor» dedi. «Onu bir başkasına yaklaştır» buyurdu; ona da yaklaştırdı. O da: «Yâ Resûlallah, bu yemek tesbih ediyor» dedi. Sonra: «Onu geri getir» buyurdu. Bir adam: «Yâ Resûlallah, onu bütün topluluğa dolaştırsaydınız ya!» dedi. Peygamber: «Hayır, şayet o bir adamın yanında susacak olursa: 'Bir günahtan ötürü sustu' derler; onu geri getir» buyurdu, o da geri getirdi.
وأخرج ابن مردويه عن ابن مسعود قال: كنا أصحاب محمد ﷺ نعد الآيات بركة وأنتم تعدونها تخويفا بينما نحن مع رسول الله ﷺ ليس معنا ماء فقال لنا: اطلبوا من معه فضل ماء فأتى بماء فوضعه في إناء ثم وضع يده فيه فجعل الماء يخرج من بين أصابعه ثم قال: حي على الطهور المبارك والبركة من الله تعالى فشربنا منه قال عبد الله: كنا نسمع صوت الماء وتسبيحه وهو يشرب.
İbn Merdûye, İbn Mes'ûd'dan rivayet etmiştir: Biz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı mucizeleri bereket sayardık, siz ise korkutma sayıyorsunuz. Bir ara biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraberdik, yanımızda su yoktu. Bize: «Yanında fazla su bulunan kimseyi arayın» buyurdu. Biraz su getirildi, onu bir kaba koydu, sonra elini içine daldırdı; su parmaklarının arasından fışkırmaya başladı. Sonra: «Mübarek temizleyiciye gelin, bereket Allah Teâlâ'dandır!» buyurdu ve biz ondan içtik. Abdullah dedi ki: «Biz o içerken suyun sesini ve tesbihini işitiyorduk.»
وأخرج أحمد وابن مردويه عن ابن عمر أن النبي ﷺ قال: إن نوحا ﵇ لما حضرته الوفاة قال لابنيه:
Ahmed ve İbn Merdûye, İbn Ömer'den rivayet etmişlerdir ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: Nûh aleyhisselâm'a vefat vakti geldiğinde iki oğluna şöyle dedi:
آمر كما بسبحان الله وبحمده فإنها صلاة كل شيء وبها يرزق كل شيء، وأخرج أحمد عن معاذ بن أنس عن رسول الله ﷺ أنه مر على قوم وهم وقوف على دواب لهم ورواحل فقال لهم: اركبوها سالمة ودعوها سالمة ولا تتخذوها كراسي لأحاديثكم في الطرق والأسواق فرب مركوبة خير من راكبها وأكثر ذكر الله تعالى منه
«İkinize “Sübhânallâhi ve bihamdihî” demeyi emrediyorum; çünkü o her şeyin duasıdır ve her şey onunla rızıklandırılır.» Ahmed, Muâz b. Enes'ten Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in binekleri ve develeri üzerinde duran bir topluluğun yanından geçtiğini ve onlara şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Onlara esenlikle binin ve onları esenlikle bırakın; yollarda ve çarşılarda onları sohbetleriniz için sandalye edinmeyin. Zira nice binek vardır ki binicisinden daha hayırlıdır ve Allah Teâlâ'yı ondan daha çok zikreder.»