فقد روى الشيخان يا رسول الله من أحق الناس بحسن صحابتي؟ قال: أمك قال: ثم من؟ قال: أمك قال:
Nitekim Şeyhân (Buhârî ve Müslim) rivayet etmiştir: «Ey Allah'ın Resulü! İnsanlar arasında güzel muameleme en çok hak sahibi olan kimdir?» buyurdu ki: «Annendir.» [Adam:] «Sonra kim?» dedi. «Annendir» buyurdu. [Adam:]
ثم من؟ قال: أبوك» .
«Sonra kim?» dedi. «Babandır» buyurdu.
ولا يختص البر بالحياة بل يكون بعد الموت أيضا،
İyilik sadece hayatta olmalarıyla sınırlı değildir; bilakis ölümlerinden sonra da olur.
فقد روى ابن ماجة «يا رسول الله هل بقي من بر أبوي شيء أبرهما به بعد موتهما؟ فقال: نعم الصلاة عليهما والاستغفار لهما وإيفاء عهدهما من بعدهما وصلة الرحم
Nitekim İbn Mâce rivayet etmiştir: «يا رسول الله هل بقي من بر أبوي شيء أبرهما به بعد موتهما؟ فقال: نعم الصلاة عليهما والاستغفار لهما وإيفاء عهدهما من بعدهما وصلة الرحم» «'Ey Allah'ın Resulü! Anne babamın vefatından sonra onlara yapabileceğim bir iyilik kaldı mı?' [Resulullah] şöyle buyurdu: 'Evet; onlara dua etmek, onlar için bağışlanma dilemek, vefatlarının ardından ahitlerini yerine getirmek ve akrabalık bağını gözetmektir...»
التي لا توصل إلا بهما وإكرام صديقهما» ورواه ابن حبان في صحيحه بزيادة «قال الرجل: ما أكثر هذا يا رسول الله وأطيبه قال: فاعمل به» .
ki o bağ ancak onlar vesilesiyle gözetilir ve dostlarına ikramda bulunmaktır.» İbn Hibbân da Sahîh'inde şu fazlalıkla rivayet etmiştir: «Adam: 'Bu ne kadar çok ve ne kadar güzel ey Allah'ın Resulü!' dedi. Resulullah: 'Öyleyse bununla amel et' buyurdu.»
وأخرج البيهقي عن أنس قال: قال رسول الله ﷺ: «إن العبد ليموت والداه أو أحدهما وإنه لهما لعاق فلا يزال يدعو لهما ويستغفر لهما حتى يكتبه الله تعالى بارا، وأخرج عن الأوزاعي قال: بلغني أن من عق والديه في حياتهما ثم قضى دينا إن كان عليهما واستغفر لهما ولم يستسب لهما كتب بارا ومن بر والديه في حياتهما ثم لم يقض دينا إن كان عليهما ولم يستغفر لهما واستسب لهما كتب عاقا»
Beyhakî Enes'ten rivayet etmiştir; Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Bir kulun anne babası veya ikisinden biri vefat eder ve o kul onlara karşı âsî (hayırsız) olmuş olabilir; derken onlar için dua etmeye ve onlar için mağfiret dilemeye devam eder, nihayet Allah Teâlâ onu anne babasına iyi davranan (bâr) biri olarak yazar.» Evzâî'den de şöyle rivayet edilmiştir: Bana ulaştı ki; kim anne babasına hayatta iken isyan etmiş olur da sonra üzerlerinde bir borç varsa onu öder, onlar için mağfiret diler ve onlara sövülmesine sebep olmazsa bâr (hayırlı evlat) olarak yazılır; kim de hayatta iken onlara iyilik eder de sonra üzerlerinde bir borç varsa onu ödemez, onlar için mağfiret dilemez ve onlara sövülmesine sebep olursa âsî (hayırsız evlat) olarak yazılır.
وأخرج هو أيضا وابن أبي الدنيا عن محمد بن النعمان يرفعه إلى النبي ﷺ قال: «من زار قبر أبويه أو أحدهما في كل جمعة غفر له وكتب برا» .
Yine o ve İbn Ebi'd-Dünyâ, Muhammed b. en-Nu'mân'dan merfû olarak Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem isnatla rivayet etmişlerdir; şöyle buyurmuştur: «Kim her cuma günü anne babasının veya ikisinden birinin kabrini ziyaret ederse, bağışlanır ve iyi bir evlat olarak yazılır.»
وروى مسلم أن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما لقيه رجل بطريق مكة فسلم عليه ابن عمر وحمله على حمار كان يركبه وأعطاه عمامة كانت على رأسه فقال ابن دينار فقلت له: أصلحك الله تعالى إنهم الأعراب وهم يرضون باليسير فقال: إن أبا هذا كان ودا لعمر بن الخطاب وإني سمعت رسول الله ﷺ يقول: «إن أبر البر صلة الولد أهل ود أبيه» .
Müslim rivayet etmiştir ki: İbn Ömer radıyallâhu anhümâ Mekke yolunda bir adamla karşılaştı; İbn Ömer ona selam verdi, bindiği eşeğe onu bindirdi ve başındaki sarığı ona verdi. İbn Dînâr dedi ki: Ben ona, 'Allah Teâlâ seni ıslah etsin, onlar bedevîdir, aza da razı olurlar' dedim. İbn Ömer şöyle dedi: 'Bunun babası Ömer b. el-Hattâb'ın dostu idi ve ben Resulullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu işittim: «İyiliğin en üstünü, kişinin babasının dostlarını gözetip ziyaret etmesidir.»'
وأخرج ابن حبان في صحيحه عن أبي بردة رضي الله تعالى عنه قال: قدمت المدينة فأتاني عبد الله بن عمر فقال: أتدري لم أتيتك؟ قال: قلت لا قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: «من أحب أن يصل أباه في قبره فليصل إخوان أبيه من بعده»
İbn Hibbân Sahîh'inde Ebû Bürde'den radıyallâhu anh rivayet etmiştir; o şöyle dedi: Medine'ye geldim, Abdullah b. Ömer bana geldi ve: 'Sana niçin geldiğimi biliyor musun?' dedi. Ben: 'Hayır' dedim. Dedi ki: Resulullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu işittim: «Kim kabrindeki babasını ziyaret edip sıla yapmayı severse, babasının ardından onun kardeşlerini/dostlarını gözetsin.»
وإنه كان بين أبي عمر وبين أبيك إخاء وود فأحببت أن أصل ذلك. وقد ورد في فضل البر ما لا يحصى كثرة من الأحاديث، وصح عد العقوق من أكبر الكبائر وكونه منها هو ما اتفقوا عليه وظاهر كلام الأكثرين بل صريحه أنه لا فرق في ذلك بين أن يكون الوالدان كافرين وإن يكونا مسلمين، والتقييد بالمسلمين
«Babam Ömer ile senin baban arasında bir kardeşlik ve dostluk vardı; ben de bunu gözetmeyi arzu ettim.» Anne babaya iyiliğin fazileti hakkında sayılamayacak kadar çok hadis vârid olmuştur. Anne babaya isyanın (ukûk) büyük günahların en büyüklerinden sayıldığı sahihtir ve onun bu günahlardan olduğu icmâ ile kabul edilmiştir. Çoğunluğun sözünün zahiri, hatta açığı odur ki; bu hususta anne babanın kâfir olmasıyla Müslüman olması arasında bir fark yoktur. Müslümanlar diye kayıtlanması ise,
في الحديث الحسن أنه ﷺ سئل عن الكبائر فقال: تسع أعظمهن الإشراك وقتل النفس المؤمنة بغير حق والفرار من الزحف وقذف المحصنة والسحر وأكل مال اليتيم وأكل الربا وعقوق الوالدين المسلمين،
hasen hadiste yer alan, Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem büyük günahlardan sorulduğunda şöyle buyurmasıdır: «Onlar dokuzdur; en büyükleri şirk koşmak, haksız yere mümin bir cana kıymak, savaştan kaçmak, iffetli kadına iftira atmak, sihir yapmak, yetim malı yemek, faiz yemek ve Müslüman anne babaya isyan etmektir.»
إما لأن عقوقهما أقبح والكلام هناك في ذكر الأعظم على أحد التقديرين في عطف وقتل المؤمن وما بعده وإما لأنهما ذكرا للغالب كما في نظائر أخر.
Bu [kayıt], ya Müslüman anne babaya isyanın daha çirkin olmasındandır —ki oradaki kelâm, mümini öldürme ve sonrasının atfedilmesindeki iki takdirden birine göre en büyüğün zikri hakkındadır— ya da diğer benzerlerinde olduğu gibi çoğunluk durumu ifade etmek içindir.
وللحليمي هاهنا تفصيل مبني على رأي له ضعيف وهو أن العقوق كبيرة فإن كان معه نحو سب ففاحشة وإن كان عقوقه هو استثقاله لأمرهما ونهيهما والعبوس في وجوهما والتبرم بهما مع بذل الطاعة ولزوم الصمت فصغيرة فإن كان ما يأتيه من ذلك يلجئهما إلى أن ينقبضا فيتركا أمره ونهيه ويلحقهما من ذلك ضرر فكبيرة.
Hulîmî'nin bu konuda zayıf bir görüşüne dayanan bir tafsilatı vardır; o da şudur: İsyan büyük günahtır; şayet beraberinde sövme gibi bir şey varsa fahiş günahtır; şayet isyanı, onların emir ve yasaklarını ağır bulması, yüzlerine karşı surat asması, itaat edip suskun kaldığı halde onlardan bıkkınlık göstermesi ise bu küçük günahtır; eğer bu yaptıklarından kaynaklanan durum onları çekinmeye mecbur bırakır da emretmeyi ve nehyetmeyi terk ederlerse ve bundan dolayı onlara bir zarar ulaşırsa, bu takdirde büyük günah olur.
وبينهم في حد العقوق خلاف ففي فتاوى البلقيني مسألة قد ابتلي الناس بها واحتيج إلى بسط الكلام عليها وإلى تفاريعها ليحصل المقصود في ضمن ذلك وهي السؤال عن ضابط الحد الذي يعرف به عقوق الوالدين إذ الإحالة على العرف من غير مثال لا يحصل المقصود إذ الناس تحملهم أغراضهم على أن يجعلوا ما ليس بعرف عرفا فلا بد من مثال ينسج على منواله وهو أنه مثلا لو كان له على أبيه حق شرعي فاختار أن يرفعه إلى الحاكم ليأخذ حقه منه ولو حبسه فهل يكون ذلك عقوقا أولا؟ أجاب هذا الموضع قال فيه بعض الأكابر: إنه يعسر ضبطه وقد فتح الله تعالى بضابط أرجو من فضل الفتاح العليم أن يكون حسنا فأقول: العقوق لأحد الوالدين هو أن يؤذيه بما لو فعله مع غيره كان محرما من جملة الصغائر فينتقل بالنسبة إليه إلى الكبائر أو أن يخالف أمره أو نهيه فيما يدخل منه الخوف على الولد من فوت نفسه أو عضو من أعضائه ما لم يتهم الوالد في ذلك أو أن يخالفه في سفر يشق على الوالد وليس بفرض على الولد أو في غيبة طويلة فيما ليس بعلم نافع ولا كسب فيه أو فيه وقيعة في العرض لها وقع.
Âlimler arasında isyanın (ukûk) sınırı hakkında ihtilaf vardır. Bulkînî'nin Fetvâlar'ında, insanların müptela olduğu, maksadın hâsıl olması için üzerine sözün ve alt meselelerin genişçe serdedilmesine ihtiyaç duyulan bir mesele yer almaktadır. Bu da anne babaya isyanın kendisiyle bilineceği sınırın ölçüsüne dair sorudur. Zira örneklendirmeksizin örfe havale etmek maksadı hâsıl etmez; çünkü insanlar kendi maksatları doğrultusunda örf olmayanı örf kılmaya yönelirler. Dolayısıyla bir örneğin benzeri üzere kurulması gerekir. O da şudur: Mesela oğlun babası üzerinde şer'î bir hakkı olsa ve hakkını ondan almak için meseleyi hâkime götürmeyi tercih etse ve hatta onu hapsettirse, bu isyan olur mu olmaz mı? Şöyle cevap verdi: Bu husus hakkında bazı büyük zatlar demiştir ki: Bunun sınırını çizmek zordur. Allah Teâlâ, Fettâh ve Alîm olan lütfundan güzel olmasını umduğum bir ölçü ihsan etmiştir. Ben de derim ki: Anne babadan birine isyan; başkasına yapıldığında küçük günahlardan sayılan haram bir fiille ona eziyet etmesidir ki bu durumda anne babaya nispetle büyük günaha dönüşür. Yahut çocuğun kendi canını veya bir organını kaybetme korkusu giren hususlar hariç —baba bu konuda töhmet altında olmadıkça— onun emrine veya yasağına muhalefet etmesidir. Yahut babaya ağır gelen ve çocuğa da farz olmayan bir yolculukta veya faydalı bir ilim ve kazanç bulunmayan uzun bir gaybûbette ya da haysiyete dokunan tesirli bir gıybette ona muhalefet etmesidir.
وبيان هذا الضابط أن قولنا: أن يؤذي الولد أحد والديه بما لو فعله مع غير والديه كان محرما فمثاله لو شتم غير
Bu ölçünün açıklaması şudur: «Çocuğun, anne babasından başkasına yaptığında haram olacak bir şeyle anne babasından birine eziyet etmesi» sözümüzün örneği; şayet anne babasının
أحد والديه أو ضربه بحيث لا ينتهي الشتم أو الضرب إلى الكبيرة فإنه يكون المحرم المذكور إذا فعله الولد مع أحد والديه كبيرة، وخرج بقولنا أن يؤذي ما لو أخذ فلسا أو شيئا يسيرا من مال أحد والديه فإنه لا يكون كبيرة وإن كان لو أخذه من مال غير والديه بغير طريق معتبرا كان حراما لأن أحد الوالدين لا يتأذى بمثل ذلك لما عنده من الشفقة والحنو فإن أخذ مالا كثيرا بحيث يتأذى المأخوذ منه من الوالدين بذلك فإنه يكون كبيرة في حق الأجنبي فكذلك هنا لكن الضابط فيما يكون حراما صغيرة بالنسبة إلى غير الوالدين، وخرج بقولنا: ما لو فعله مع غير أحد الوالدين كان محرما نحو ما إذا طالب بدين فإن هذا لا يكون عقوقا لأنه إذا فعله مع غير الوالدين لا يكون محرما فافهم ذلك فإنه من النفائس، وأما الحبس فإن فرعناه على جواز حبس الوالد بدين الولد كما صححه جماعة فقد طلب ما هو جائز فلا عقوق وإن فرعنا على منع حبسه المصحح عند آخرين فالحاكم إذا كان معتقده ذلك لا يجيب إليه ولا يكون الولد بطلب ذلك عاقا إذا كان معتقدا الوجه الأول فإن اعتقد المنع وأقدم عليه كان كما لو طلب حبس من لا يجوز حبسه من الأجانب لاعسار ونحوه فإذا حبسه الولد واعتقاده المنع كان عاقا لأنه لو فعله مع غير والده حيث لا يجوز كان حراما، وأما مجرد الشكوى الجائزة والطلب الجائز فليس من العقوق في شيء، وقد شكا بعض ولد الصحابة إلى رسول الله ﷺ ولم ينهه ﵊ وهو الذي لا يقر على باطل، وأما إذا نهر أحد والديه فإنه إذا فعل ذلك مع غير الوالدين وكان محرما كان في حق أحد الوالدين كبيرة وإن لم يكن محرما، وكذا أف فإن ذلك يكون صغيرة في حق أحد الوالدين ولا يلزم من النهي عنهما والحال ما ذكر أن يكونا من الكبائر وقولنا أو أن يخالف أمره ونهيه فيما يدخل منه الخوف إلخ أردنا به السفر للجهاد ونحوه من الأسفار الخطرة لما يخاف من فوات نفس الولد أو عضو من أعضائه لشدة تفجع الوالدين على ذلك،
dışındakine sövse veya büyük günah derecesine varmayacak şekilde onu dövse, çocuk bunu anne babasından birine yaptığında söz konusu haram büyük günah olur. «Eziyet etmesi» sözümüzle; anne babasının malından bir kuruş veya az bir şey alması durumu dışarıda kalır; zira bunu anne babası dışındakinin malından muteber olmayan bir yolla alsa haram olsa da burada büyük günah olmaz; çünkü anne babadan biri, içinde bulunan şefkat ve merhametten ötürü böylesi bir şeyden incinmez. Şayet malı alınan anne babanın incineceği derecede çok mal alırsa, yabancı hakkında büyük günah olduğu gibi burada da öyle olur; fakat ölçü, anne baba dışındakilere nispetle küçük günah olan haramlardadır. «Anne babasından başkasına yaptığında haram olacak bir şey» sözümüzle; mesela borcunu talep etmesi gibi durumlar dışarıda kalır; çünkü bu, anne baba dışındakine yapıldığında haram olmadığından isyan sayılmaz. Bunu iyi anla, zira bu pek kıymetli bir bilgidir. Hapse gelince; şayet bunu bir topluluğun sahih gördüğü üzere çocuğun alacağı borç sebebiyle babanın hapsedilmesinin caiz oluşu esasına dayandırırsak, bu durumda caiz olan bir şeyi talep etmiştir ve isyan olmaz. Eğer diğer bazılarının sahih gördüğü hapsedilmesinin caiz olmaması esasına dayandırırsak; hâkimin inancı da bu yönde ise buna icabet etmez ve çocuk da ilk görüşü benimsediği sürece bunu talep etmekle âsî olmaz. Şayet caiz olmadığını benimser de yine de buna kalkışırsa, ödeme güçlüğü vb. sebeplerle hapsedilmesi caiz olmayan yabancıların hapsini talep eden kimse gibi olur; binaenaleyh çocuk caiz olmadığı inancında iken onu hapsettirirse âsî olur; zira bunu caiz olmadığı yerde babasından başkasına yapsaydı haram olurdu. Caiz olan salt şikâyet ve caiz olan talep ise kesinlikle isyandan değildir; nitekim sahabe çocuklarından bazıları Resulullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem [babasını] şikâyet etmiş ve batıl üzere ikrar etmeyen Peygamber aleyhisselâm da onu nehyetmemiştir. Anne babadan birini azarlamaya gelince; bunu anne baba dışındakine yaptığında haram ise, anne babadan birinin hakkında büyük günah olur, haram değilse bile [onlara karşı böyledir]. «Öf» demek de böyledir; bu, anne babadan biri hakkında küçük günah olur. Durum zikredildiği gibi iken bu ikisinin nehyedilmiş olmasından büyük günahlardan olmaları gerekmez. «Yahut korku giren hususlarda emrine ve yasağına muhalefet etmesidir...» sözümüzle; cihada çıkmak ve benzeri tehlikeli yolculukları kastettik; zira anne babanın buna karşı aşırı üzüntü duyacak olmasından ötürü çocuğun canını veya bir uzvunu yitirmesinden korkulur.
وقد ثبت عن النبي ﷺ من حديث عبد الله بن عمرو في الرجل الذي جاء يستأذن النبي ﷺ للجهاد أنه ﵊ قال له: أحي والداك؟ قال: نعم قال: ففيهما فجاهد
Nitekim Abdullah b. Amr hadisinden Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem sabit olmuştur ki, cihad için Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem izin istemeye gelen bir adama aleyhisselâm: «Anne baban sağ mı?» diye sormuş; adam: 'Evet' deyince, «Öyleyse onlar uğrunda cihad et» buyurmuştur.
،
,
وفي رواية ارجع إليهما ففيهما المجاهدة
Bir rivayette: «Onlara dön, asıl cihad onlaradır» buyurmuştur.
،
,
وفي أخرى جئت أبايعك على الهجرة وتركت أبوي يبكيان فقال: ارجع فأضحكهما كما أبكيتهما،
Başka bir rivayette ise [adam]: 'Sana hicret üzere biat etmeye geldim, anne babamı da ağlar vaziyette bıraktım' deyince şöyle buyurmuştur: «Dön, onları nasıl ağlattıysan öylece güldür!»
وفي إسناده عطاء بن السائب لكن من رواية سفيان عنه.
İsnadında Atâ b. es-Sâib vardır, fakat Süfyân'ın ondan rivayetidir.
وروى أبو سعيد الخدري أن رجلا هاجر إلى رسول الله ﷺ فقال: هل لك أحد باليمن؟ قال: أبواي قال: أذنا لك قال: لا قال: فارجع فاستأذنهما فإن أذنا لك فجاهد وإلا فبرهما. ورواه أبو داود
Ebû Saîd el-Hudrî rivayet etmiştir ki bir adam Resulullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem hicret etti. Resulullah: «Yemen'de kimsen var mı?» diye sordu. Adam: 'Anne babam var' dedi. «Sana izin verdiler mi?» buyurdu. Adam: 'Hayır' deyince: «Öyleyse dön, onlardan izin iste; eğer izin verirlerse cihad et, vermezlerse onlara iyilikte bulun» buyurdu. Bunu Ebû Dâvûd da rivayet etmiştir.
وفي إسناده من اختلف في توثيقه، وقولنا: ما لم يتهم الوالد في ذلك أخرجنا به ما لو كان الوالد كافرا فإنه لا يحتاج الولد إلى إذنه في الجهاد ونحوه، وحيث اعتبرنا إذن الوالد فلا فرق بين أن يكون حرا أو عبدا، وقولنا: أو أن يخالفه في سفر إلخ أردنا به السفر لحج التطوع حيث كان فيه مشقة وأخرجنا بذلك حج الفرض وإذا كان فيه ركوب البحر يجب ركوبه عند غلبة السلامة فظاهر الفقه أنه لا يجب الاستئذان ولو قيل بوجوبه لما عند الوالد من الخوف في ركوب البحر وإن غلبت السلامة لم يكن بعيدا، وأما سفره للعلم المتعين أو لفرض الكفاية فلا منع منه وإن كان يمكنه التعلم في بلده خلافا لمن اشترط ذلك لأنه قد يتوقع في السفر فراغ قلب وإرشاد أستاذ ونحو ذلك فإن لم يتوقع شيئا من ذلك احتاج إلى الاستئذان وحيث وجبت النفقة للوالد على الولد وكان في سفره تضييع للواجب فللوالد المنع، وأما إذا كان الولد بسفره يحصل وقيعة في العرض لها وقع بأن يكون أمرد ويخاف من سفره تهمة فإنه يمنع من ذلك وذلك في الأنثى أولى، وأما مخالفة أمره ونهيه فيما لا يدخل على الولد فيه ضرر بالكلية وإنما هو مجرد إرشاد للولد فلا تكون عقوقا وعدم المخالفة أولى اه كلام البلقيني «وذكر بعض المحققين» أن العقوق فعل ما يحصل منه لهما أو لأحدهما إيذاء ليس بالهين عرفا. ويحتمل أن العبرة بالمتأذي لكن لو كان الوالد مثلا في غاية الحمق أو سفاهة العقل فأمر أو نهى ولده بما لا يعد مخالفته فيه في العرف عقوقا لا يفسق ولده بمخالفته حينئذ لعذره وعليه فلو كان متزوجا بمن يحبها فأمره بطلاقها ولو لعدم عفتها فلم يمتثل أمره لا إثم عليه، نعم الأفضل طلاقها امتثالا
İsnadında güvenilirliği hususunda ihtilaf edilen bir kimse vardır. «Baba bu konuda töhmet altında olmadıkça» sözümüzle; babanın kâfir olması durumunu dışarıda bıraktık; zira çocuk cihad ve benzeri hususlarda onun iznine muhtaç olmaz. Babanın iznini muteber kıldığımız yerlerde ise onun hür veya köle olması arasında fark yoktur. «Yahut yolculukta ona muhalefet etmesidir...» sözümüzle; meşakkat bulunduğu takdirde nafile hac yolculuğunu kastettik; farz olan hac yolculuğunu ise bunun dışında tuttuk. Şayet deniz yolculuğu varsa ve selamet galip geldiğinde binilmesi gerekiyorsa fıkhın zahiri odur ki izin istemek vacip değildir; selamet galip gelse bile babanın deniz yolculuğundan duyacağı endişe sebebiyle vacip olduğu söylense de uzak bir görüş sayılmaz. Zorunlu (farz-ı ayn) olan ilim veya farz-ı kifâye için yolculuğa gelince; memleketinde tahsil etmesi mümkün olsa bile buna engel olunamaz —bunu şart koşanların aksine—; çünkü yolculukta zihin rahatlığı, bir hocanın rehberliği ve benzeri şeyler umulabilir; şayet bunlardan hiçbirini ummuyorsa izin istemeye muhtaç olur. Anne babanın nafakası çocuğa vacip olduğu ve yolculuğunda vacibi zayi etme durumu bulunduğu takdirde babanın engelleme hakkı vardır. Şayet çocuk yolculuğu sebebiyle haysiyete dokunacak bir töhmete maruz kalacaksa —mesela sakalsız bir genç olup yolculuğundan töhmet korkuluyorsa— bundan menedilir; bu durum kız çocuğunda ise evleviyetle geçerlidir. Çocuğa hiçbir şekilde zararın dokunmadığı, sadece çocuğa yönelik bir irşattan ibaret olan hususlarda emrine ve yasağına muhalefet etmek ise isyan sayılmaz; muhalefet etmemek ise daha evladır. Bulkînî'nin sözü burada bitti. «Bazı muhakkikler şöyle zikretmiştir:» İsyan, örfen hafif sayılmayan bir eziyetin anne babanın ikisine veya birine ulaşmasına yol açan fiildir. Ölçünün incinen kimseye göre olması muhtemeldir; fakat mesela baba son derece ahmak veya kıt akıllı olsa da çocuğuna örfte muhalefeti isyan sayılmayan şeyleri emretse veya yasaklasa, o takdirde mazur olduğu için muhalefetiyle çocuğu fâsık olmaz. Buna binaen, şayet sevdiği bir kadınla evli olsa ve baba iffetsizliğinden ötürü bile olsa kadını boşamasını emretse de çocuk onun emrine uymazsa günaha girmez; evet, babasının emrine uymak maksadıyla
لأمر والده،
onu boşaması daha faziletlidir.
فقد روى ابن حبان في صحيحه أن رجلا أتى أبا الدرداء فقال: إن أبي لم يزل بي حتى زوجني امرأة وإنه الآن يأمرني بفراقها قال: ما أنا بالذي آمرك أن تعق والديك ولا بالذي آمرك أن تطلق زوجتك غير أنك إن شئت حدثتك بما سمعت عن رسول الله ﷺ سمعته يقول: «الوالد أوسط أبواب الجنة» فحافظ على ذلك إن شئت أو دع، وروى أصحاب السنن الأربعة وابن حبان في صحيحه
Nitekim İbn Hibbân Sahîh'inde rivayet etmiştir ki bir adam Ebü'd-Derdâ'ya gelip şöyle dedi: «Babam beni evlendirinceye kadar peşimi bırakmadı; şimdi ise benden onu boşamamı emrediyor.» Ebü'd-Derdâ: «Ben ne sana anne babana isyan etmeni emredecek biriyim ne de eşini boşamanı emredecek biriyim; ancak dilersen sana Resulullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem işittiğimi rivayet edeyim. Ben onun şöyle buyurduğunu işittim: 'Baba cennet kapılarının orta kapısıdır.' Artık dilersen bunu koru, dilersen terk et» dedi. Dört Sünen sahibi ve İbn Hibbân Sahîh'inde rivayet etmiştir,
وقال الترمذي حديث حسن صحيح
Tirmizî de 'hasen sahih hadistir' demiştir;
عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما قال كان تحتي امرأة أحبها وكان عمر يكرهها فقال لي طلقها فأبيت فأتى عمر رسول الله ﷺ فذكر ذلك له فقال رسول الله ﷺ: طلقها
İbn Ömer'den radıyallâhu anhümâ nakledilmiştir; dedi ki: «Nigâhım altında sevdiğim bir kadın vardı, Ömer ise ondan hoşlanmıyordu. Bana: 'Onu boşa' dedi, ben çekindim. Bunun üzerine Ömer Resulullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem varıp bunu ona zikretti. Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem de: 'Onu boşa' buyurdu.»
، وكذا سائر أوامره التي لا حامل لها إلا ضعف عقله وسفاهة رأيه ولو عرضت على أرباب العقول لعدوها متساهلا فيها ولرأوا أنه لا إيذاء بمخالفتها ثم قال: هذا هو الذي يتجه في تقرير الحد. وتعقب ما نقل عن البلقيني بأن تخصيصه العقوق بفعل المحرم الصغيرة بالنسبة للغير فيه وقفة بل ينبغي أن المدار على ما ذكر من أنه لو فعل معه ما يتأذى به تأذيا ليس بالهين عرفا كان كبيرة وإن لم يكن محرما لو فعله مع الغير كأن يلقاه فيقطب في وجهه أو يقدم عليه في ملأ فلا يقوم إليه ولا يعبأ به ونحو ذلك مما يقضي أهل العقل والمروءة من أهل العرف بأنه مؤذ إيذاء عظيما فتأمل.
Aklının zayıflığından ve fikrinin kıtlığından başka hiçbir dayanağı olmayan diğer emirleri de böyledir; şayet akıl sahiplerine arz edilseydi onu bu hususta gevşek davranmış sayarlardı ve muhalefet edilmesinde bir eziyet görmezlerdi. Sonra şöyle dedi: Sınırın tespitinde yönelinmesi gereken görüş budur. Bulkînî'den nakledilen görüş ise, isyanı başkasına nispetle küçük haram olan fiile tahsis etmesi sebebiyle eleştirilmiştir; bilakis asıl ölçü zikredildiği üzere şudur: Şayet başkasına yapıldığında haram olmasa bile onunla örfen hafif olmayan bir eziyet duyacağı bir fiil işlense —mesela onunla karşılaştığında yüzünü ekşitmesi veya bir topluluk içine girdiğinde ona ayağa kalkmaması, aldırmaması ve akıl ve mürüvvet ehli örf insanlarının büyük bir eziyet olduğuna hükmettiği benzeri şeyler gibi— bu büyük günah olur; iyi düşün!
ثم إن السبب في تعظيم أمر الوالدين أنهما السبب الظاهري في إيجاده وتعيشه ولا يكاد تكون نعمة أحد من الخلق على الولد كنعمة الوالدين عليه، لا يقال عليه: إن الوالدين إنما طلبا تحصيل اللذة لأنفسهما فلزم منه دخول الولد في الوجود ودخوله في عالم الآفات والمخافات فأي إنعام لهما عليه، وقد حكي أن واحدا من المتسمين بالحكمة كان يضرب أباه ويقول: هو الذي أدخلني في عالم الكون والفساد وعرضني للموت والفقر والعمى والزمانة، وقيل لأبي العلاء المعري ولم يكن ذا ولد: ما نكتب على قبرك فقال: اكتبوا عليه:
Sonra anne baba meselesinin bu denli yüceltilmesinin sebebi; onların çocuğun varlığına ve geçimine zahirî sebep olmalarıdır. Yaratılmışlardan hiçbirinin çocuk üzerindeki nimeti anne babanın onun üzerindeki nimeti gibi olamaz. Buna karşı: «Anne baba sadece kendi nefisleri için lezzeti arzuladılar; bundan da çocuğun varlığa gelmesi ve afetler ile korkular âlemine girmesi lâzım geldi, öyleyse onların çocuk üzerinde ne gibi bir nimeti olabilir ki?» denilemez. Hikmet ehli olarak isimlendirilen birinin babasını dövdüğü ve şöyle dediği nakledilmiştir: «Beni oluş ve bozuluş âlemine sokan, ölüme, fakirliğe, körlüğe ve kötürümlüğe maruz bırakan odur.» Çocuğu olmayan Ebü'l-Alâ el-Maarrî'ye: «Kabrinin üzerine ne yazalım?» denildiğinde, şöyle yazın demiştir:
هذا جناه أبي عليّ ... وما جنيت على أحد
«Bu babamın bana karşı işlediği cinayettir... Ben ise hiç kimseye karşı cinayet işlemedim.»
وقال في ترك التزوج وعدم الولد:
Evlenmeyi ve çocuk sahibi olmayı terk etme hakkında da şöyle demiştir:
وتركت فيهم نعمة العدم التي ... سبقت وصدت عن نعيم العاجل
«Onlarda yokluk nimetini bıraktım ki... O öne geçmiş ve peşin nimetten alıkoymuştur.»
ولو إنهم ولدوا لنالوا شدة ... ترمي بهم في موبقات الآجل
«Şayet doğsalardı onları öyle bir şiddet yakalardı ki... Geleceğin helak edici felaketlerine fırlatırdı.»
وقال ابن رشيق:
İbn Reşîk de şöyle demiştir:
قبح الله لذة لشقانا ... نالها الأمهات والآباء
«Allah, annelerin ve babaların tattığı... Ve bizim bedbahtlığımız olan o lezzeti çirkin kılsın!»
نحن لولا الوجود لم نألم الفق ... د فإيجادنا علينا بلاء
«Biz var olmasaydık yokluğun acısını çekmezdik... Bizim var edilmemiz bizim için bir beladır.»
وقيل للإسكندر: أستاذك أعظم منة عليك أم والدك؟ فقال: الأستاذ أعظم منة لأنه تحمل أنواع الشدائد والمحن عند تعليمي حتى أوقفني على نور العلم وأما الوالد فإنه طلب تحصيل لذة الوقاع لنفسه فأخرجني إلى عالم الكون والفساد لأنا نقول: هب أنه في أول الأمر كان المطلوب لذة الوقاع إلا أن الاهتمام بإيصال الخيرات ودفع الآفات من أول دخول الولد في الوجود إلى وقت بلوغه الكبر أعظم من جميع ما يتخيل من جهات الخيرات ودفع الآفات من أول دخول الولد في الوجود إلى وقت بلوغه الكبر أعظم من جميع ما يتخيل من جهات الخيرات والمبرات، وقد يقال: لو كان الإدخال في عالم الكون والفساد والتعريض للأكدار والأنكاد دافعا لحق الوالدين لزم أن يكون دافعا لحق الله تعالى لأنه سبحانه الفاعل الحقيقي، وأيضا يعارض ذلك التعريض للنعيم المقيم والثواب العظيم كما لا يخفى على ذي العقل السليم، ولعمري أن إنكار حقهما إنكار لأجل الأمور ومن لم يجعل الله له نورا فما له من نور رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما فِي نُفُوسِكُمْ من قصد البر إليهما وانعقاد ما يجب من التوقير لهما، وهو على ما قيل تهديد على أن يضمر لهما
İskender'e: «Hocanın mı senin üzerindeki minneti daha büyüktür, yoksa babanın mı?» diye sorulduğunda; «Hocanın minneti daha büyüktür; zira o bana öğretirken türlü zorluklara ve meşakkatlere katlandı, nihayet beni ilmin nuruna ulaştırdı; babama gelince, o kendisi için cinsel ilişki lezzetini arzuladı da beni oluş ve bozuluş âlemine çıkardı» demiştir. Çünkü biz deriz ki: Kabul edelim ki ilk başta arzulanan şey münasebet lezzeti idi; fakat çocuğun varlığa girdiği ilk andan büluğ ve olgunluk çağına kadar hayırların ulaştırılması ve afetlerin savuşturulmasına gösterilen ihtimam, hayırlar ve iyilikler cihetinden hayal edilebilecek her şeyden daha büyüktür. Şöyle de denilebilir: Şayet oluş ve bozuluş âlemine sokmak, keder ve sıkıntılara maruz bırakmak anne babanın hakkını düşürücü olsaydı, Allah Teâlâ'nın hakkını da düşürücü olması gerekirdi; zira hakiki fail O'dur, celle celâluh. Ayrıca bu durum, selim akıl sahibine gizli kalmayacağı üzere, ebedî nimete ve büyük mükâfata muhatap kılınma gerçeğiyle dengelenir. Ömrüme yemin olsun ki, onların hakkını inkâr etmek meselelerin en büyüğünü inkâr etmektir; Allah'ın nur vermediği kimsenin hiçbir nuru yoktur. { رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما فِي نُفُوسِكُمْ } “Rabbiniz içinizde olanı en iyi bilendir”; yani onlara iyilik etme kastını ve onlara gösterilmesi gereken saygının kalpte yerleşmiş olup olmadığını bilir. Söylendiğine göre bu ifade, onlara karşı bir hoşnutsuzluk ve
كراهة واستثقالا، وفي الكشف أنه كالتعليل لما أكد عليهم من الإحسان إلى الوالدين بأن الله تعالى أعلم بما في ضمائرهم من ذلك فمجازيهم على حسبه، والظاهر أنه وعد لمن أضمر البر ووعيد لغيره لكن غلب ذلك الجانب لأن الكلام بالأصالة فيه إِنْ تَكُونُوا صالِحِينَ قاصدين الصلاح والبر دون العقوق والفساد فَإِنَّهُ تعالى شأنه كانَ لِلْأَوَّابِينَ أي الراجعين إليه تعالى التائبين عما فرط منهم مما لا يكاد يخلو من البشر غَفُوراً لما وقع منهم من نوع تقصير أو أذية، وهذا كما في الكشف تيسير بعد التأكيد والتعسير مع تضييق وتحذير وذلك أنه شرط في البادرة التي تقع على الندرة قصد الصلاح وعبر عنه بنفس الصلاح ولم يصرح بصدورها بل رمز إليه بقوله تعالى: فَإِنَّهُ كانَ لِلْأَوَّابِينَ غَفُوراً لدلالة المغفرة على الذنب والأواب أيضا فإن التوبة عن ذنب يكون بشرط قصد الصلاح وأن يتوب عنه مع ذلك التوبة البالغة، وهو استئناف ثان يقتضيه مقام التأكيد والتشديد كأنه قيل: كيف نقوم بحقهما وقد يندر بوادر؟ فقيل إذا بنيتم الأمر على الأساس وكان المستمر ذلك ثم اتفق بادرة من غير قصد إلى المساءة فلطف الله تعالى يحجز دون عذابه قائما بالكلاءة، وكون الآية في البادرة تكون من الرجل إلى والديه مروي عن ابن جبير، وجوز أن تكون عامة لكل تائب ويندرج الجاني على أبويه التائب من جنايته اندراجا أوليا وَآتِ ذَا الْقُرْبى أي ذا القرابة منك حَقَّهُ الثابت له، قيل ولعل المراد بذي القربى المحارم وبحقهم النفقة عليهم إذا كانوا فقراء عاجزين عن الكسب عما ينبىء عنه قوله تعالى: وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ فإن المأمور به في حقهما المساواة المالية أي وآتهما حقهما مما كان مفترضا بمكة بمنزلة الزكاة وكذا النهي عن التبذير وعن الإفراط في القبض والبسط فإن الكل من التصرفات المالية، واستدل بعضهم بالآية على إيجاب نفقة المحارم المحتاجين وإن لم يكونوا أصلا كالوالدين ولا فرعا كالولد، والكلام من باب التعميم بعد التخصيص فإن ذا القربى يتناول الوالدين لغة وإن لم يتناوله عرفا فلذا قالوا في باب الوصية المبنية على العرف: لو أوصى لذوي قرابته لا يدخلان،
bıkkınlık beslemeye yönelik bir tehdittir. el-Keşşâf'ta ise şöyle denmektedir: Bu, anne babaya iyilik hususunda kendilerine yapılan tekitlerin bir gerekçesi gibidir; zira Allah Teâlâ onların iç dünyalarında bulunana dair en iyi bilendir ve onlara buna göre karşılık verecektir. Zahir olan odur ki bu, içinde iyilik niyetini gizleyen için bir vaat, diğeri içinse bir tehdittir; ancak bu yön ağır basmıştır çünkü kelâm aslen onun hakkındadır. { إِنْ تَكُونُوا صالِحِينَ } “Eğer siz sâlih kimseler olursanız”; isyan ve fesadı değil de salahı ve iyiliği kasteden kimseler olursanız, { فَإِنَّهُ } şânı yüce olan Allah, { كانَ لِلْأَوَّابِينَ } “şüphesiz ki çokça tövbe edip O'na dönenler için”; yani O'na Teâlâ yönelen, insan olmanın gereği olarak kendilerinden büsbütün kaçınılamayan kusurlarından ötürü tövbe edenler için, { غَفُوراً } “çok bağışlayıcıdır”; kendilerinden sâdır olan bir tür kusur veya eziyet sebebiyle bağışlayıcıdır. Bu, el-Keşşâf'ta belirtildiği gibi tekit ve zorlaştırmadan sonra bir kolaylaştırmadır; bununla birlikte daraltma ve uyarı da içermektedir. Şöyle ki: Nadiren meydana gelen ani hatalarda salah kastını şart koşmuş ve bunu salahın kendisiyle ifade etmiştir; o hatanın meydana gelişini ise açıkça zikretmeyip { فَإِنَّهُ كانَ لِلْأَوَّابِينَ غَفُوراً } sözüyle ona işaret etmiştir; zira mağfiret günaha delalet eder, evvâb (çokça tövbe eden) kelimesi de öyledir; nitekim günahtan tövbe salah kastı şartıyla ve bununla birlikte tam bir tövbeyle tövbe etmekle olur. Bu, tekit ve şiddet makamının gerektirdiği ikinci bir başlangıçtır; sanki şöyle denilmiştir: «Biz onların hakkını nasıl hakkıyla eda edebiliriz, oysa bazen nadir de olsa ani hatalar baş gösterebilir?» Bunun üzerine denilmiştir ki: İşi bu temel üzerine bina eder ve sürekli olan durum bu olur da sonra kötü bir kasıt olmaksızın tesadüfen bir hata baş gösterirse, Allah Teâlâ'nın lütfu azabına engel olur ve koruyuculuk vazifesini üstlenir. Ayetin, kişinin anne babasına karşı nadiren işlediği hata hakkında olduğu İbn Cübeyr'den rivayet edilmiştir. Her tövbe eden hakkında genel olması da caiz görülmüştür; bu durumda anne babasına karşı kusur işleyip de suçundan tövbe eden kimse öncelikli olarak bu kapsama girer. { وَآتِ ذَا الْقُرْبى } “Akrabaya da ver”; yani sana yakınlığı bulunana ver, { حَقَّهُ } “hakkını”; onun için sabit olan hakkını [ver]. Denildi ki: Muhtemelen akrabadan maksat mahremlerdir, onların hakkı da fakir olup kazançtan âciz olduklarında nafakalarını karşılamaktır; nitekim Allah Teâlâ'nın { وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ } “yoksula ve yolda kalmışa da” ayeti de buna işaret etmektedir. Zira bu ikisi hakkında emredilen şey malî eşitliktir; yani zekât mesabesinde Mekke'de farz kılınan şeyden onların hakkını ver demektir. Saçıp savurmaktan, aşırı kısmaktan ve aşırı açmaktan nehiy de böyledir; zira hepsi malî tasarruflardandır. Bazıları bu ayeti, anne baba gibi asıl veya çocuk gibi fürû olmasalar bile muhtaç mahremlerin nafakasının vacip olduğuna delil getirmişlerdir. Kelâm, tahsisten sonra tamim kabilindendir; zira akraba kelimesi lügatte örfen kapsamasa bile anne babayı da içine alır; bu yüzden örfe dayalı vasiyet bahsinde şöyle demişlerdir: Bir kimse akrabalarına vasiyette bulunsa anne baba buna dâhil olmaz.
وفي المعراج عن النبي ﷺ من قال لأبيه قريبي فقد عقه،
el-Mi'râc'da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet edilmiştir: «Babasına 'akrabam' diyen kimse ona isyan etmiş olur.»
والغرض من ذلك تناول غيرهما من الأقارب والتوصية بشأنه.
Bundan maksat, o ikisinin dışındaki akrabaları kapsamak ve onların durumu hakkında tavsiyede bulunmaktır.
وفي الكشف أن الحق أن إيتاء الحق عام والمقام يقتضي الشمول فيتناول الحق المالي وغيره من الصلة وحسن المعاشرة فلا تنتهض الآية دليلا على إيجاب نفقة المحارم، وتعقب أن قوله تعالى: حَقَّهُ يشعر باستحقاق ذلك لاحتياجه مع أنه إذا عم دخل فيه المالي وغيره فكيف لا تنتهض الآية دليلا وأنا ممن يقول بالعموم وعدم اختصاص ذي القربى بذي القرابة الولادية، والعطف وكذا ما بعده لا يدل على تخصيص قطعا فتدبر، وقيل: المراد بذي القربى أقارب الرسول ﷺ وروي ذلك عن السدي،
el-Keşşâf'ta geçtiğine göre hak olan; hakkın verilmesinin genel oluşudur ve makam şümulü iktiza eder; dolayısıyla malî hakkı da sıla ve güzel muaşeret gibi diğer hakları da kapsar; binaenaleyh ayet, mahremlerin nafakasının vacipliğine delil teşkil edemez. Buna karşılık şöyle denilmiştir: Allah Teâlâ'nın { حَقَّهُ } buyruğu, ihtiyacından ötürü bunu hak ettiğini hissettirmektedir; bununla birlikte genel olduğunda malî olan ve olmayan her şey buna girer, öyleyse ayet nasıl delil teşkil etmesin? Ben de umûmî olduğunu ve akraba kelimesinin sadece nesep akrabalığına has olmadığını söyleyenlerdenim. Atıf ve sonrasındaki ifadeler de kesinlikle tahsise delalet etmez; iyi düşün! Bir görüşe göre de akrabadan maksat Resulullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem akrabalarıdır; bu görüş Süddî'den rivayet edilmiştir.
وأخرج ابن جرير عن علي بن الحسين رضي الله تعالى عنهما أنه قال لرجل من أهل الشام: أقرأت القرآن؟ قال: نعم قال: أفما قرأت في بني إسرائيل فآت ذا القربى حقه؟ قال: وإنكم القرابة الذي أمر الله تعالى أن يؤتى حقه؟ قال: نعم
İbn Cerîr, Ali b. el-Hüseyin'den radıyallâhu anhümâ rivayet etmiştir; o, Şam ehlinden bir adama: «Kur'an'ı okudun mu?» dedi. Adam: 'Evet' deyince, «İsrâiloğulları [Suresi]'ndeki 'Akrabaya hakkını ver' ayetini okumadın mı?» dedi. Adam: 'Allah Teâlâ'nın hakkının verilmesini emrettiği akraba siz misiniz?' diye sordu. O da: 'Evet' dedi.
،
,
ورواه الشيعة عن الصادق رضي الله تعالى عنه وحقهم توقيرهم وإعطاؤهم الخمس
Bunu Şiîler de es-Sâdık'tan radıyallâhu anh rivayet etmişlerdir; onların hakkı saygı görmek ve kendilerine humusun verilmesidir.
، وضعف بأنه لا قرينة على التخصيص، وأجيب بأن الخطاب قرينة وفيه نظر، وما
Bu görüş tahsise dair bir karine bulunmadığı gerekçesiyle zayıf görülmüştür. Hitabın karine olduğu söylenerek cevap verilmişse de bunda eleştiriye açık yön vardır.
أخرجه البزار وأبو يعلى وابن أبي حاتم وابن مردويه عن أبي سعيد الخدري من أنه لما نزلت هذه الآية دعا رسول الله ﷺ فاطمة فأعطاها فدكا
Bezzâr, Ebû Ya'lâ, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettikleri; bu ayet indiğinde Resulullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem Fâtıma'yı çağırıp ona Fedek'i verdiği rivayeti ise,
لا يدل على تخصيص الخطاب به ﵊ على أن القلب من صحة الخبر شيء بناء على أن السورة مكية وليست هذه الآية من المستثنيات وفدك لم تكن إذ ذاك تحت تصرف رسول الله ﷺ بل طلبها رضي الله تعالى عنها ذلك إرثا بعد وفاته ﵊ كما هو المشهور يأبى القول بالصحة كما لا يخفى وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً نهى عن صرف المال إلى من لا يستحقه فإن التبذير إنفاق في غير موضعه مأخوذ من تفريق البذر وإلقائه في الأرض كيفما كان من غير تعهد لمواقعه، وقد أخرج ابن المنذر وابن أبي حاتم والطبراني والحاكم وصححه والبيهقي في الشعب عن
hitabın Peygamber'e aleyhisselâm tahsis edildiğine delalet etmez; kaldı ki surenin Mekkî oluşuna ve bu ayetin istisna edilenlerden olmadığına dayanarak haberin sıhhati hususunda kalpte şüphe bulunmaktadır; ayrıca Fedek o dönemde Resulullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem tasarrufu altında değildi, bilakis meşhur olduğu üzere Fâtıma'nın radıyallâhu anhâ onun vefatından aleyhisselâm sonra bunu miras olarak talep etmesi gizli kalmayacağı gibi sahihlik iddiasını reddetmektedir. { وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً } “Saçıp savurarak israf da etme”; malı hak etmeyene harcamaktan nehyetmiştir. Zira tebzîr; tohumun yerleri gözetilmeksizin gelişigüzel toprağa saçılıp atılmasından alınmış olup yersiz harcamada bulunmaktır. İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve Şuab'da Beyhakî,
ابن مسعود أنه قال: التبذير إنفاق المال في غير حقه، وفي مفردات الراغب وغيره أن أصله إلقاء البذر وطرحه ثم استعير لتضييع المال، وعد من ذلك بعضهم تشييد الدار ونحوه، وفرق الماوردي بينه وبين الإسراف بأن الإسراف تجاوز في الكمية وهو جهل بمقادير الحقوق والتبذير تجاوز في موقع الحق وهو جهل بالكيفية وبمواقعها وكلاهما مذموم والثاني أدخل في الذم.
İbn Mes'ûd'dan rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: Tebzîr, malı hakkı olmayan yere harcamaktır. Râgıb'ın Müfredât'ında ve diğer eserlerde geçtiğine göre bunun aslı tohumu saçıp atmaktır; sonra malı zayi etmek için istiare yoluyla kullanılmıştır. Bazıları evin lüks yapımını ve benzerlerini bundan saymıştır. Mâverdî ise israf ile tebzîr arasını şöyle ayırmıştır: İsraf miktarda haddi aşmaktır ki bu hakların ölçüsünü bilmemektir; tebzîr ise hakkın yerinde haddi aşmaktır ki bu da keyfiyeti ve harcanacak yerleri bilmemektir; her ikisi de yerilmiştir, ikincisi ise yerilmeye daha çok müstahaktır.
وفسر الزمخشري التبذير هنا بتفريق المال فيما لا ينبغي وإنفاقه على وجه الإسراف، وذكر أن فيه إشارة إلى أن التبذير شامل للإسراف في عرف اللغة ويراد منه حقيقة وإن فرق بينهما بما فرق، وفي الكشف بعد نقل الفرق والنص على أن الثاني أدخل في الذم أن الزمخشري لم يغب ذلك عليه لأن الاشتقاق يرشد إليه وإنما أراد أنه في الآية يتناول الإسراف أيضا بطريق الدلالة إذ لا يفترقان في الأحكام لا سيما وقد عقبه سبحانه بالحث على الاقتصاد المناسب لاعتبار الكمية المرشد إلى إرادته من النص، وتعقب بأنه إذا كان التبذير أدخل في الذم من الإسراف كيف يتناوله بطريق الدلالة والنهي عن الإسراف فيما بعد يبعد إرادته هاهنا فتأمل.
Zemahşerî burada tebzîri, malı uygun olmayan yerlere saçıp savurmak ve israf yoluyla harcamak şeklinde açıklamış; bunda, tebzîrin lügat örfünde israfı da kapsadığına ve aralarında birtakım farklar gözetilse bile hakikat olarak bunun kastedildiğine bir işaret bulunduğunu zikretmiştir. el-Keşşâf hâşiyesi el-Keşf'te bu fark nakledilip ikincisinin yerilmeye daha çok dahil olduğu belirtildikten sonra şöyle denilmiştir: Bu durum Zemahşerî'ye gizli kalmış değildir; zira iştikak da buna delalet etmektedir. O ancak ayette tebzîrin delalet yoluyla israfı da kapsadığını kastetmiştir; çünkü hükümler bakımından ikisi birbirinden ayrılmaz. Bilhassa Allah Teâlâ'nın bunun peşinden, nassın bunu kastettiğine işaret eden ve miktarı gözetmeye uygun düşen iktisada teşvikte bulunması da böyledir. Buna karşılık şöyle bir eleştiri getirilmiştir: Tebzîr yerilmede israftan daha ileri ise, onu delalet yoluyla nasıl kapsayabilir? Ayrıca daha sonra israftan nehyedilmesi, burada onun kastedilmesini uzak kılmaktadır; iyi düşün!
إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كانُوا إِخْوانَ الشَّياطِينِ تعليل للنهي عن التبذير ببيان أنه يجعل صاحبه ملزوزا في قرن الشياطين، والإخوان جمع أخ والمراد به الممائل مجازا أي إنهم مماثلون لهم في صفات السوء التي من جملتها التبذير أو الصديق والتابع مجازا أيضا أي إنهم أصدقاؤهم وأتباعهم فيما ذكر من التبذير والصرف في المعاصي فإنهم كانوا ينحرون الإبل ويتياسرون عليها ويبذرون أموالهم في السمعة وسائر ما لا خير فيه من المناهي والملاهي أو القرين كما سبق أيضا أي أنهم قرناؤهم في النار على سبيل الوعيد.
{ إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كانُوا إِخْوانَ الشَّياطِينِ } “Şüphesiz saçıp savuranlar şeytanların kardeşleridir”; [bu ifade,] sahibini şeytanların boyunduruğuna soktuğunu açıklayarak tebzîrden nehyin gerekçesidir. İhvân (إِخْوان), ah (أخ) kelimesinin çoğuludur ve bununla mecazen 'benzer' kastedilmiştir; yani onlar, biri de tebzîr olan kötü niteliklerde şeytanlara benzerler. Veyahut mecazen 'dost ve tâbi' kastedilmiştir; yani onlar, zikredilen tebzîr ve günaha harcama hususunda şeytanların dostları ve tâbileridir. Zira onlar develeri boğazlar, aralarında kumar oynar, mallarını gösterişe ve içinde hiçbir hayır bulunmayan diğer yasaklara ve eğlencelere saçıp savururlardı. Ya da daha önce geçtiği üzere 'yoldaş' kastedilmiştir; yani bir tehdit olarak cehennemde onların yoldaşlarıdırlar.
وَكانَ الشَّيْطانُ لِرَبِّهِ كَفُوراً من تتمة التعليل أي مبالغا في كفران نعمه تعالى لأن شأنه صرف جميع ما أعطاه الله تعالى من القوى والقدر إلى غير ما خلقت له من أنواع المعاصي والإفساد في الأرض وإضلال الناس وحملهم على الكفر بالله تعالى وكفران نعمه الفائضة عليهم وصرفها إلى غير ما أمر الله تعالى به.
{ وَكانَ الشَّيْطانُ لِرَبِّهِ كَفُوراً } “Şeytan ise Rabbine karşı çok nankördür”; gerekçenin devamıdır; yani Allah Teâlâ'nın nimetlerine karşı aşırı nankördür. Zira onun işi, Allah Teâlâ'nın kendisine verdiği bütün güç ve kudreti yaratılış gayesinin dışındaki günah çeşitlerine, yeryüzünde bozgunculuk yapmaya, insanları saptırmaya, onları Allah Teâlâ'yı inkâra, üzerlerine yağan nimetlerine nankörlük etmeye ve bunları Allah Teâlâ'nın emrettiği yerlerin dışına harcamaya yöneltmektir.
وفي تخصيص هذا الوصف بالذكر من بين صفاته القبيحة إيذان بأن التبذير الذي هو عبارة عن صرف نعم الله تعالى إلى غير مصرفها من باب الكفران المقابل للشكر الذي هو صرفها إلى ما خلقت له، وفي التعرض لعنوان الربوبية إشعار بكمال عتوه كما لا يخفى. ويشعر كلام بعضهم بجواز حمل الكفر هنا على ما يقابل الإيمان وليس بذاك.
Şeytanın çirkin sıfatları arasından özellikle bu vasfın zikredilmesi, Allah Teâlâ'nın nimetlerini harcanması gereken yerlerin dışına harcamaktan ibaret olan tebzîrin, nimetleri yaratılış gayesine harcamak demek olan şükrün zıddı nankörlük (küfrân) kabilinden olduğunu bildirmektedir. Rubûbiyet unvanına yer verilmesinde ise gizli kalmayacağı üzere şeytanın azgınlığının kemaline bir işaret vardır. Bazılarının sözü, buradaki küfrün imanın zıddı olan küfre hamletmenin caiz olduğunu hissettirmektedir; fakat bu isabetli değildir.
وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ أي عن ذي القربى والمسكين وابن السبيل على ما هو الظاهر، وقيل عن السائلين مطلقا، والإعراض في الأصل إظهار العرض أي الناحية فمعنى أعرض عنه ولى مبديا عرضه، والمراد به هنا حقيقته على ما قيل بناء على ما
{ وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ } “Eğer onlardan yüz çevirecek olursan”; yani zahir olana göre akrabadan, yoksuldan ve yolda kalmıştan; mutlak olarak isteyenlerden yüz çevirecek olursan da denilmiştir. İ'râd (إعراض) kelimesinin aslı 'arz'ı yani yan tarafı göstermektir; dolayısıyla 'ondan yüz çevirdi' ifadesinin anlamı, yan tarafını göstererek dönüp gitti demektir. Burada ise rivayet edildiğine dayanılarak,
روي من أنه ﷺ كان إذا سئل شيئا ليس عنده صرف وجهه الشريف وسكت فنزلت وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوها
Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yanında bulunmayan bir şey istendiğinde mübarek yüzünü çevirip sükût ettiği ve bunun üzerine { وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوها } “Eğer Rabbinden umduğun bir rahmeti beklemek üzere onlardan yüz çevirmek mecburiyetinde kalırsan” ayetinin indiği söylendiğine göre hakiki anlamı kastedilmiştir.
والخطاب عام له ﷺ ولغيره والمراد بالرحمة على ما أخرج ابن جرير عن ابن عباس ومجاهد والضحاك الرزق، ونصب ابْتِغاءَ على أنه مفعول له.
Hitap hem Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem hem de başkalarına şamildir. İbn Cerîr'in İbn Abbâs, Mücâhid ve Dahhâk'tan rivayet ettiğine göre rahmetten maksat rızıktır. İbtiğâe (ابْتِغاءَ) kelimesi ise mef'ûlün leh olarak nasb edilmiştir.
قال في الكشف قد أقيم ابتغاء الرزق مقام فقدانه وفيه لطف فكان ذلك الإعراض لأجل السعي لهم وهو من وضع المسبب موضع السبب كما أوضحه في الكشاف، وقد يفسر الابتغاء بالانتظار ويجوز جعله في موضع الحال من ضمير تُعْرِضَنَّ أي مبتغيا، وجعله حالا من الضمير المجرور بعيد.
el-Keşf'te şöyle denilmiştir: Rızık arayışı, rızkın yokluğu yerine konulmuştur ve bunda bir incelik vardır; sanki bu yüz çevirme onlar için rızık peşinde koşmak gayesiyledir ve bu, Keşşâf'ta açıklandığı gibi müsebbebin sebep yerine konulması kabilindendir. İbtiğâ (ابْتِغاءَ) kelimesi beklemek ile de tefsir edilir. Bu kelimenin { تُعْرِضَنَّ } fiilindeki zamirden hâl yapılarak 'arayarak/bekleyerek' manasına gelmesi caizdir; mecrûr zamirden hâl yapılması ise uzaktır.
وجوز أن يكون الإعراض كناية عن عدم النفع وترك الإعطاء لأنه لازمه عرفا والابتغاء مجازا عن عدم الاستطاعة والتعلق أيضا بالشرط وأيد ذلك بما
İ'râdın fayda vermemekten ve vermeyi terk etmekten kinaye olması caiz görülmüştür; zira bu, örfte onun ayrılmaz sonucudur. İbtiğâ da güç yetirememekten mecazdır ve yine şarta bağlıdır. Bu durum,
أخرجه سعيد بن منصور. وابن المنذر عن عطاء الخراساني قال: جاء ناس من مزينة يستحملون رسول الله ﷺ فقال: «لا أجد ما أحملكم عليه تولوا وأعينهم تفيض من الدمع حزنا» ظنوا ذلك من غضب
Saîd b. Mansûr ve İbnü'l-Münzir'in Atâ el-Horasânî'den rivayet ettiği şu hadisle de desteklenmiştir: Müzeyne kabilesinden bir grup Resulullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gelip kendilerini binekli kılmasını (binek vermesini) istediler. Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Sizi bindirecek bir şey bulamıyorum» buyurunca, üzüntüden gözlerinden yaşlar boşanarak geri döndüler; bunu Resulullah'ın
رسول الله ﵊ عليهم فأنزل الله سبحانه: وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ الآية
aleyhisselâm kendilerine olan bir öfkesinden kaynaklandığını sandılar. Bunun üzerine Allah Sübhânehu: { وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ } ayetini indirdi.
وفسر الرحمة بالفيء لكن أنت تعلم أن هذا غير ظاهر بناء على ما سمعت من أن هذه السورة مكية والآية المذكورة ليست من المستثنيات، وكأنه لهذا قيل: إن المعنى إن ثبت وتحقق في المستقبل أنك أعرضت عنهم في الماضي ابتغاء رحمة من ربك ترجوها فقل إلخ والمراد سببية الثبوت للأمر بالقول فتأمل.
Rahmeti 'fey' (savaşsız elde edilen ganimet) olarak tefsir etmiştir; ancak sen bu surenin Mekkî olduğunu ve söz konusu ayetin istisnalardan olmadığını işittiğine göre bunun açık olmadığını bilirsin. Sanki bu sebeple şöyle denilmiştir: Mana, 'Gelecekte, Rabbinden umduğun bir rahmeti beklemek maksadıyla geçmişte onlardan yüz çevirdiğin sabit ve kesin olursa de ki...' şeklindedir ve kastedilen, sübûtun söz söyleme emrine sebep olmasıdır; iyi düşün!
وجوز أن يتعلق ابْتِغاءَ بجواب الشرط أعني قوله تعالى: فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَيْسُوراً أي إما تعرضن عنهم فقل لهم ذلك ابتغاء رحمة من ربك، وقدم هذا الوجه على سائر الأوجه الزمخشري واعترض بأن ما بعد الفاء لا يعمل فيما قبلها في غير باب إما وما يلحق بها. وأجيب بأنه ذكره على المذهب الكوفي المجوز للعمل مطلقا أو أراد التعلق المعنوي فيضمر ما ينصبه ويجعل المذكور جاريا مجرى التفسير، والإعراض على هذا على حقيقته، واحتمال كونه كناية مختص بتعلقه بالشرط على ما زعمه الطيبي والحق عدم الاختصاص كما لا يخفى.
{ ابْتِغاءَ } kelimesinin şartın cevabına, yani Allah Teâlâ'nın: { فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَيْسُوراً } “onlara gönül alıcı bir söz söyle” kavline taalluk etmesi de caiz görülmüştür; yani 'Onlardan yüz çevirirsen, Rabbinden bir rahmet umarak onlara böyle bir söz söyle' demektir. Zemahşerî bu vechi diğer bütün vecihlerin önüne geçirmiştir. Ancak 'fa' harfinden sonrasının, 'immâ' ve benzeri bablar dışında 'fa'dan öncesinde amel edemeyeceği gerekçesiyle buna itiraz edilmiştir. Buna karşılık, Zemahşerî'nin ameli mutlak olarak caiz gören Kûfe mektebine göre bunu zikrettiği veya manevi taalluku kastettiği, dolayısıyla onu nasbeden gizli bir âmil takdir edilip zikredilenin tefsir makamına kaim kılındığı şeklinde cevap verilmiştir. İ'râd bu takdire göre hakiki anlamındadır. Tîbî'nin iddia ettiğine göre kinaye olma ihtimali şarta taalluk etmesine mahsustur; hak olan ise gizli kalmayacağı üzere bir mahsusluğun bulunmadığıdır.
وجملة تَرْجُوها على سائر الأوجه يحتمل أن تكون وصفا لرحمة وأن تكون حالا من الفاعل ومِنْ رَبِّكَ متعلق بترجوها.
{ تَرْجُوها } cümlesi diğer bütün vecihlere göre 'rahmet' kelimesinin sıfatı da failden hâl de olabilir. { مِنْ رَبِّكَ } ise 'tercûhâ'ya müteallıktır.
وجوز أن يكون صفة لرحمة، والميسور اسم مفعول من يسر الأمر بالبناء للمجهول مثل سعد الرجل ومعناه السهل أي فقل لهم قولا سهلا لينا وعدهم وعدا جميلا، قال الحسن: أمر أن يقول لهم نعم وكرامة وليس عندنا اليوم فإن يأتنا شيء نعرف حقكم، وقيل الميسور مصدر وجعل صفة مبالغة أو بتقدير مضاف أي قولا ذا ميسور أي يسر والمراد به القول المشتمل على الدعاء باليسر مثل أغناكم الله تعالى ويسر لكم، وفسره ابن زيد برزقنا الله تعالى وإياكم بارك الله تعالى فيكم.
Bunun 'rahmet' kelimesine sıfat olması da caiz görülmüştür. Meysûr (المَيْسُور), 'seide'r-racul' (adam mutlu oldu) misali meçhul kalıbında 'yusira'l-emr' (iş kolaylaştı) fiilinden ism-i mef'ûldür ve anlamı kolay olandır; yani onlara kolay, yumuşak bir söz söyle ve onlara güzel bir vaatte bulun. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: [Peygamber'e] onlara şöyle demesi emredildi: 'Baş üstüne, memnuniyetle; bugün yanımızda bir şey yok, şayet elimize bir şey geçerse sizin hakkınızı gözetiriz.' Meysûrun masdar olup mübalağa için sıfat kılındığı veya muzaf takdiriyle 'kolaylık sahibi bir söz' yani kolaylık olduğu da söylenmiştir; bununla kastedilen, 'Allah Teâlâ sizi zengin kılsın ve işinizi kolaylaştırsın' gibi kolaylık duası içeren sözdür. İbn Zeyd bunu, 'Allah Teâlâ bize de size de rızık versin, Allah Teâlâ size bereket ihsan etsin' şeklinde tefsir etmiştir.
وتعقب ذلك بأن الميسور معناه ذا يسر ولهذا وقع صفة لقول فأي ضرورة في أن يجعل مصدرا ثم يؤول بذا ميسور، ودفع بأنه إذا أريد القول المشتمل على الدعاء لا يكون القول حينئذ ميسورا بل ميسر لما أرادوه.
Buna karşı şöyle denilmiştir: Meysûr kelimesinin anlamı 'kolaylık sahibi' demektir ve bu sebeple 'kavl' kelimesine sıfat olmuştur; o halde onun masdar yapılıp sonra 'kolaylık sahibi' diye tevil edilmesine ne gerek vardır? Buna da şöyle cevap verilmiştir: Dua içeren söz kastedildiğinde, o vakit sözün kendisi 'meysûr' (kolaylaştırılmış) olmaz; bilakis onların istedikleri şey için kolaylaştırıcı olur.
وميسور مصدرا مما ثبت في اللغة من غير تكلف فجعله صفة مبالغة أو بتقدير مضاف له وجه وجيه وفيه تأمل.
Meysûr kelimesinin masdar olması lügatte zorlamasız sabit olan hususlardandır; dolayısıyla onun mübalağa için sıfat kılınmasının veya muzaf takdir edilmesinin tutarlı bir yönü vardır, ancak bunda da eleştiriye açık bir yön bulunmaktadır.
والحق أن اعتباره مصدرا خلاف الظاهر، وفي الآية على القول الأخير دلالة على أن الدعاء للسائل مما لا بأس به، وعن الإمام مالك رحمه الله تعالى أنه كان لا يرى أن يقال للسائل إذا لم يعط شيئا: رزقك الله تعالى ونحوه قائلا إن ذلك مما يثقل عليه ويكره سماعه ولا ينبغي أن يذكر اسم الله تعالى لمن لا يهش له، ولعمري إنه مغزى بعيد، وأفاد بعضهم أن في الآية دليلا على النهي عن الإعراض بالمعنى الأول فإن المعنى إن أردت الإعراض عنهم فقل لهم قولا ميسورا ولا تعرض وله وجه وجيه لا يخفى على من له بصر حديد. واستشكل العز بن عبد السلام جعل ابْتِغاءَ من متعلقات الشرط بأنا مأمورون بالرد الجميل إن انتظرنا شيئا يحصل لنا أو لم ننتظر. وأجاب بأن المراد بالقول الميسور الوعد بالعطاء فيكون مفاد الآية لا تعدوا إلا إذا كنتم على رجاء من حصول ما تعدون به فالتقييد بالابتغاء في غاية المناسبة للشرط لأنه لا يحسن الوعد عند عدم الرجاء لما أنه يؤدي إلى الإخلاف وهو كما ترى.
Doğrusu, onun masdar kabul edilmesi zahire aykırıdır. Son görüşe göre ayette, isteyene dua etmenin bir sakıncası olmadığına delalet vardır. İmam Mâlik'ten rahmetullâhi teâlâ aleyh rivayet edildiğine göre o, bir şey verilmediğinde isteyene 'Allah Teâlâ seni rızıklandırsın' ve benzeri sözlerin söylenmesini uygun görmez; bunun ona ağır geleceğini, duymaktan hoşlanmayacağını ve bundan sevinç duymayacak kimseye Allah Teâlâ'nın isminin zikredilmemesi gerektiğini söylerdi. Ömrüme yemin olsun ki bu, uzak bir yorumdur. Bazıları bu ayette birinci manadaki yüz çevirmenin yasaklandığına delil olduğunu belirtmiştir; zira mana, 'Onlardan yüz çevirmek istersen, onlara gönül alıcı bir söz söyle ve yüz çevirme' şeklindedir ve bu, keskin bir basirete sahip olana gizli kalmayacak derecede tutarlı bir yöndür. İz b. Abdisselâm, elimize geçecek bir şey beklesek de beklemesek de güzel bir şekilde savmakla emrolunduğumuz gerekçesiyle { ابْتِغاءَ } kelimesinin şartın müteallaklarından kılınmasını müşkül görmüştür. Ve şöyle cevap vermiştir: Gönül alıcı sözden maksat vermeyi vaat etmektir; bu durumda ayetin anlamı, 'Ancak vaat ettiğiniz şeyin gerçekleşmesini umuyorsanız vaatte bulunun' şeklinde olur. Dolayısıyla ibtiğâ ile kayıtlanması şarta son derece uygundur; zira umut bulunmadığında vaatte bulunmak güzel değildir, çünkü bu sözden dönmeye yol açar; bu ise gördüğün gibidir.
وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ وَلا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ تمثيلان لمنع الشحيح وإسراف المبذر زجرا لهما عنهما وحملا على ما بينهما من الاقتصاد والتوسط بين الإفراط والتفريط وذلك هو الجود الممدوح فخير الأمور أوساطها
{ وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ وَلا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ } “Elini boynuna bağlanmış kılma (cimri olma), onu büsbütün de açıp saçma”; [bu iki ifade,] cimrinin tutumluluğunu ve saçıp savuranın israfını men etmek, her ikisini de bunlardan sakındırmak ve ikisi arasındaki iktisada, ifrat ile tefrit arasındaki orta yola sevk etmek için yapılmış iki temsildir. Övülen cömertlik de işte budur; zira işlerin en hayırlısı orta olanlarıdır.
وأخرج أحمد وغيره عن ابن عباس قال قال رسول الله ﷺ: «ما عال من اقتصد»
Ahmed ve diğerleri İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «İktisat eden (tutumlu olan) darlığa düşmez» buyurmuştur.
وأخرج البيهقي عن ابن عمر قال قال رسول الله ﵊ «الاقتصاد في النفقة نصف المعيشة»
Beyhakî İbn Ömer'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resulullah aleyhisselâm: «Harcamada iktisat etmek geçimin yarısıdır» buyurmuştur.
وفي رواية عن أنس مرفوعا «التدبير نصف المعيشة والتودد نصف العقل والهم نصف الهرم وقلة العيال أحد اليسارين»
Enes'ten merfû olarak gelen bir rivayette ise: «Tedbir geçimin yarısıdır, insanlarla iyi geçinmek aklın yarısıdır, tasa ihtiyarlığın yarısıdır ve bakmakla yükümlü olunan nüfusun azlığı iki kolaylıktan biridir» buyrulmuştur.
وكان يقال حسن التدبير مع العفاف خير
Şöyle denilirdi: İffetle birlikte güzel tedbir,
من الغنى مع الإسراف فَتَقْعُدَ مَلُوماً أي فتصير ملوما عند الله تعالى وعند الناس مَحْسُوراً نادما مغموما أو منقطعا بك لا شيء عندك من حسره السفر أعياه وأوقفه حتى انقطع عن رفقته، قال الراغب: يقال للمعيي حاسر ومحسور أما الحاسر فتصور أنه قد حسر بنفسه قواه وأما المحسور فتصور أن التعب قد حسره وهذا بيان قبح الإسراف المفهوم من النهي الأخير، وبين في أثره لأن غائلة الإسراف في آخره وحيث كان قبح الشح المفهوم من النهي الأول مقارنا له معلوما من أول الأمر روعي ذلك في التصوير بأقبح الصور ولم يسلك فيه مسلك ما بعده كذا قيل، وفي أثر عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أخرجه عنه ابن جرير وابن أبي حاتم ما يقتضيه، وقال بعض المحققين: الأولى أن يكون ذلك بيانا لقبح الأمرين ويعتبر التوزيع «فتقعد» منصوب في جواب النهيين والملوم راجع إلى قوله تعالى: وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ كما قيل: إن البخيل ملوم حيثما كانا والمحسور راجع إلى قوله سبحانه: وَلا تَبْسُطْها وليس ببعيد.
israfla birlikte zenginlikten daha hayırlıdır. { فَتَقْعُدَ مَلُوماً } “Sonra kınanmış” yani Allah Teâlâ katında ve insanlar nezdinde kınanmış, { مَحْسُوراً } “eli boş/tükenmiş kalırsın”; pişman, kederli veya yanında hiçbir şey kalmayıp dımdızlak ortada kalmış olursun. Bu, yolculuğun kişiyi yorup bitkin düşürmesi ve nihayet arkadaşlarından geri kalması anlamındaki 'hasarehu's-sefer'den gelir. Râgıb şöyle der: Yorgun düşen kimseye 'hâsir' ve 'mahsûr' denir. Hâsir, kendi güçlerini kendisinin tükettiği tasavvur edilendir; mahsûr ise yorgunluğun onu tükettiği tasavvur edilendir. Bu, son nehiyden anlaşılan israfın çirkinliğinin beyanıdır. İsrafın peşinden getirilmiştir; zira israfın felaketi sonundadır. İlk nehiyden anlaşılan cimriliğin çirkinliği ise onunla birlikte bulunup en başından itibaren bilindiği için, en çirkin surette tasvir edilerek gözetilmiş ve sonrakinin tuttuğu yol tutulmamıştır; böyle denilmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiği bir eserde bunu gerektiren husus bulunmaktadır. Bazı muhakkikler şöyle demiştir: Evla olan, bunun her iki durumun çirkinliğinin beyanı olması ve dağılımın gözetilmesidir. «فَتَقْعُدَ» kelimesi iki nehyin cevabında mansuptur. 'Melûmen' kelimesi Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ } kavline racidir; nitekim 'Cimri nerede olursa olsun kınanmıştır' denilmiştir. 'Mahsûren' ise Allah Sübhânehu'nun: { وَلا تَبْسُطْها } kavline racidir; bu da uzak bir ihtimal değildir.
وفي الكشاف عن جابر: «بينا رسول الله ﷺ جالس إذ أتاه صبي فقال: إن أمي تستكسيك درعا فقال: من ساعة إلى ساعة يظهر فعد إلينا فذهب إلى أمه فقالت: قل له إن أمي تستكسيك الدرع الذي عليك فدخل ﷺ داره ونزع قميصه وأعطاه وقعد عريانا وأذن بلال وانتظر فلم يخرج ﵊ إلى الصلاة فنزلت»
el-Keşşâf'ta Câbir'den rivayet edildiğine göre: «Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem otururken bir çocuk gelip: 'Annem sizden giyecek bir zırh/gömlek istiyor' dedi. Resulullah: 'Şu andan itibaren bir saat sonra bir şeyler çıkar, bize tekrar gel' buyurdu. Çocuk annesine gitti; annesi: 'Ona de ki, annem üzerindeki gömleği istiyor' dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem evine girdi, gömleğini çıkarıp çocuğa verdi ve çıplak oturdu. Bilâl ezan okudu ve bekledi, ancak Resulullah aleyhisselâm namaza çıkamadı. Bunun üzerine bu ayet indi.»
وأنت تعلم أنه يأبى هذا كون السورة مكية والآية ليست من المستثنيات ولعل الخبر لم يثبت فعن ولي الدين العراقي أنه لم يجده في شيء من كتب الحديث أي بهذا اللفظ وإلا
Sen bilirsin ki surenin Mekkî olması ve bu ayetin istisnalardan bulunmaması bu rivayeti reddeder. Muhtemelen bu haber sabit olmamıştır; nitekim Veliyyüddin el-Irâkî'den nakledildiğine göre o, bu lafızla hadis kitaplarının hiçbirinde bunu bulamamıştır; yoksa,
فقد أخرج ابن مردويه عن ابن مسعود قال: جاء غلام إلى النبي ﷺ فقال: إن أمي تسألك كذا وكذا فقال: ما عندنا اليوم شيء قال: فتقول لك اكسني قميصك فخلع ﵊ قميصه فدفعه إليه وجلس في البيت حاسرا فنزلت، وأخرج ابن أبي حاتم عن المنهال ابن عمرو نحوه
İbn Merdûye İbn Mes'ûd'dan şöyle rivayet etmiştir: Bir çocuk Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelip: 'Annem sizden şunu şunu istiyor' dedi. O da: 'Bugün yanımızda hiçbir şey yok' buyurdu. Çocuk: 'Annem sana gömleğini bana giydirmeni söylüyor' deyince Resulullah aleyhisselâm gömleğini çıkarıp ona verdi ve evde örtüsüz oturdu; bunun üzerine ayet indi. İbn Ebî Hâtim de Minhâl b. Amr'dan benzerini rivayet etmiştir.
وليس في شيء منهما حديث أذان بلال وما بعده،
Bu iki rivayetin hiçbirinde Bilâl'in ezanı ve sonrasındaki hadise yer almamaktadır.
وقيل: إنه ﵊ أعطى الأقرع بن حابس مائة من الإبل وعيينة بن حصن الفزاري فجاء عباس بن مرداس فأنشأ يقول:
Şöyle de denilmiştir: Resulullah aleyhisselâm Akra' b. Hâbis'e yüz deve, Uyeyne b. Hısn el-Fezârî'ye de [yüz deve] verdi. Bunun üzerine Abbâs b. Mirdâs gelip şu şiiri söylemeye başladı:
أتجعل نهبي ونهب العبي د بين عيينة والأقرع وما كان حصن ولا حابس يفوقان مرداس في مجمع وما كنت دون امرئ منهما ومن يخفض اليوم لم يرفع فقال ﷺ: يا أبا بكر اقطع لسانه عني أعطه مائة من الإبل وكانوا جميعا من المؤلفة قلوبهم فنزلت
Benim ganimetimi ve Ubeyd'in ganimetini Uyeyne ile Akra' arasında mı paylaştırıyorsun? / Oysa hiçbir mecliste ne Hısn ne de Hâbis, Mirdâs'ın üstüne çıkabilirdi. / Ben de o ikisinden aşağı bir adam değildim; bugün alçaltılan ise [artık] yüceltilmez. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ey Ebû Bekir! Onun dilini benden kes (sustur), ona yüz deve ver» buyurdu. Onların hepsi müellefe-i kulûbtandı; bunun üzerine bu ayet indi.
، وفيه الإباء السابق كما لا يخفى، وكذا ما
Gizli kalmayacağı üzere bunda da önceki reddediş geçerlidir. Keza şu rivayet de böyledir:
أخرجه سعيد بن منصور وابن المنذر عن سيار أبي الحكم قال: أتى رسول الله ﷺ بزمن العراق وكان معطاء كريما فقسمه بين الناس فبلغ ذلك قوما من العرب فقالوا: نأتي النبي ﷺ نسأله فوجدوه قد فرغ منه فأنزل الله تعالى الآية.
Saîd b. Mansûr ve İbnü'l-Münzir'in Seyyâr Ebü'l-Hakem'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resulullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem Irak zamanında mal getirildi; o çok cömert ve ikram sahibiydi, onu insanlar arasında paylaştırdı. Bu durum Araplardan bir topluluğa ulaştı da: 'Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gidelim, ondan isteyelim' dediler. Geldiklerinde malı bitirmiş buldular. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.
إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ تعليل لقوله سبحانه وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ إلخ كأنه قيل: إن أعرضت عنهم لفقد الرزق فقل لهم قولا ميسورا ولا تهتم لذلك فإن ذلك ليس لهوان منك عليه تعالى بل لأن بيده جل وعلا مقاليد الرزق وهو سبحانه يوسعه على بعض ويضيقه على بعض حسبما تتعلق به مشيئته التابعة للحكمة فما يعرض لك في بعض الأحيان من ضيق الحال الذي يحوجك إلى الإعراض ليس إلا لمصلحتك فيكون قوله تعالى: وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ إلخ معترضا تأكيدا لمعنى ما تقتضيه حكمته ﷿ من القبض والبسط، وقوله تعالى: إِنَّهُ سبحانه كانَ لم يزل ولا يزال بِعِبادِهِ جميعهم خَبِيراً عالما بسرهم بَصِيراً عالما بعلنهم فيعلم من مصالحهم ما يخفى عليهم تعليل لسابقه، وجوز أن يكون ذلك تعليلا للأمر بالاقتصاد المستفاد من النهيين إما على معنى أن البسط والقبض أمران مختصان بالله تعالى وأما أنت فاقتصد واترك ما هو مختص به جل وعلا أو على معنى أنكم إذا تحققتم
{ إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ } “Şüphesiz Rabbin dilediğine rızkı bol bol verir ve kısar”; Allah Teâlâ'nın: { وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ } kavlinin gerekçesidir. Sanki şöyle denilmiştir: Rızık yokluğundan dolayı onlardan yüz çevirecek olursan, onlara gönül alıcı bir söz söyle ve bundan ötürü tasa çekme; zira bu durum senin O'nun katında değersiz olmandan ötürü değildir. Bilakis rızkın anahtarları O'nun elindedir; O Sübhânehu, hikmete tabi olan meşieti neyi gerektiriyorsa ona göre rızkı bazısına genişletir, bazısına daraltır. Bazen seni yüz çevirmeye mecbur kılan darlık haliyle karşılaşman ancak senin maslahatın içindir. Bu durumda Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ } kavli, O'nun hikmetinin gerektirdiği daraltma ve genişletme manasını pekiştiren bir ara cümle olur. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّهُ } “Şüphesiz O” Sübhânehu, { كانَ بِعِبادِهِ } “kullarının” hepsinin, ezelden beri ve ebediyen, { خَبِيراً } “iç hallerinden haberdardır”, gizlilerini bilendir, { بَصِيراً } “onları hakkıyla görendir”, açıklarını bilendir; dolayısıyla kulların maslahatlarından onlara gizli kalanları bilir buyruğu ise bir öncekinin gerekçesidir. Bunun, iki nehiyden anlaşılan iktisat emrinin gerekçesi olması da caiz görülmüştür: Ya rızkı genişletip daraltmanın Allah Teâlâ'ya mahsus iki iş olduğu, senin ise iktisat edip Yüce Allah'a mahsus olanı bırakman gerektiği manasındadır; ya da siz,
شأنه تعالى شأنه وأنه سبحانه يبسط ويقبض وأمعنتم النظر في ذلك وجدتموه تعالى مقتصدا فاقتصدوا أنتم واستنوا بسنته، وجعله بعضهم تعليلا لجميع ما مر وفيه خفاء كما لا يخفى، وجوز كونه تعليلا للنهي الأخير على معنى أنه تعالى يبسط ويقبض حسب مشيئته فلا تبسطوا على من قدر عليه رزقه وليس بشيء.
O'nun şanını, O Sübhânehu'nun genişletip daralttığını idrak ettiğinizde ve bu hususta derinlemesine düşündüğünüzde O'nu iktisat edici bulursunuz; o halde siz de iktisat edin ve O'nun sünnetini izleyin manasındadır. Bazıları bunu geçen bütün hususların gerekçesi kılmıştır ki bunda gizli kalmayacak bir kapalılık vardır. Bunun, Allah Teâlâ'nın dilediğine göre rızkı genişletip daralttığı, bu yüzden rızkı daraltılmış kimseye saçıp savurmayın manasında son nehyin gerekçesi olması da caiz görülmüştür; fakat bu bir değer taşımaz.
وجوز أيضا كونه تمهيدا لقوله سبحانه: وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ واستبعد بأن الظاهر حينئذ فلا.
Bunun, Allah Sübhânehu'nun: { وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ } “Fakirlik korkusuyla çocuklarınızı öldürmeyin” kavline bir mukaddime olması da caiz görülmüştür; ancak bu durumda zahir olanın 'fa' harfiyle gelmesi gerektiği gerekçesiyle uzak görülmüştür.
الإملاق الفقر كما روي عن ابن عباس وأنشد له قول الشاعر:
İmlâk (الإملاق), İbn Abbâs'tan rivayet edildiği üzere fakirlik demektir; şairin şu beyti onun bu görüşüne şahit getirilmiştir:
وإني على الإملاق يا قوم ماجد ... أعد لأضيافي الشواء المصهبا
Ey kavmim! Ben fakirlik içinde olsam bile şerefliyimdir; ... Misafirlerime nar gibi kızarmış kebaplar hazırlarım.
وظاهر اللفظ النهي عن جميع أنواع قتل الأولاد ذكورا كانوا أو إناثا مخافة الفقر والفاقة لكن روي أن من أهل الجاهلية من كان يئد البنات مخافة العجز عن النفقة عليهن فنهى في الآية عن ذلك فيكون المراد بالأولاد البنات وبالقتل الوأد، والخشية في الأصل خوف يشوبه تعظيم، قال الراغب: وأكثر ما يكون ذلك عن علم بما يخشى منه.
Lafzın zahiri, fakirlik ve yoksulluk korkusuyla ister erkek olsun ister kız olsun bütün çocukları öldürme türlerinden nehyetmektir. Ancak Câhiliye ehlinden bazılarının, nafakalarını karşılayamamaktan korkarak kız çocuklarını diri diri toprağa gömdüğü rivayet edilmiştir; bu sebeple ayette bundan nehyedilmiştir. Dolayısıyla evlatlar ile kız çocukları, katl ile de diri diri toprağa gömme kastedilmiş olur. Haşyet (الخشية) kelimesinin aslı, içinde tazim bulunan bir korkudur. Râgıb: 'Bu, çoğunlukla kendisinden korkulan şeyin bilinmesinden kaynaklanır' demiştir.
وقرىء بكسر الخاء، والظاهر أن هذا النهي معطوف على ما تقدم من نظيره، وجوز الطبرسي أن يكون عطفه على قوله سبحانه: أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وحينئذ فيحتمل أن يكون الفعل منصوبا بأن كما في الفعل السابق.
Hâ harfinin kesresiyle (Hışyet) şeklinde de okunmuştur. Zahir olan, bu nehyin daha önce geçen benzerine matuf olmasıdır. Tabersî bunun Allah Sübhânehu'nun: { أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ } kavline atfedilmesini de caiz görmüştür; bu durumda fiilin önceki fiilde olduğu gibi 'en' ile mansup olması muhtemeldir.
نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُمْ ضمان لرزقهم وتعليل للنهي المذكور بإبطال موجبه في زعمهم أي نحن نرزقهم لا أنتم فلا تخافوا الفقر بناء على علمكم بعجزهم عن تحصيل رزقهم، وتقديم ضمير الأولاد على ضمير المخاطبين على عكس ما وقع في سورة الأنعام للإشعار بأصالتهم في إفاضة الرزق، وعارض هذه النكتة هناك تقدم ما يستدعي الاعتناء بشأن المخاطبين من الآيات كذا قيل. وجوز المولى شيخ الإسلام كون ذلك لأن الباعث على القتل هناك الإملاق الناجز ولذلك قيل من إملاق وهاهنا الإملاق المتوقع ولذلك قيل: خشية إملاق فكأنه قيل: نرزقهم من غير أن ينقص من رزقكم شيء فيعتريكم ما تخشونه وإياكم أيضا رزقا إلى رزقكم.
{ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُمْ } “Onları da sizi de biz rızıklandırırız”; onların rızkına bir teminattır ve zihinlerindeki gerekçeyi iptal ederek zikredilen nehyin gerekçesini açıklamaktadır; yani onları siz değil biz rızıklandırıyoruz, öyleyse onların rızıklarını kazanmaktan aciz olduklarını bilmenize dayanarak fakirlikten korkmayın. Evlatların zamirinin muhatapların zamirinden öne geçirilmesi, En'âm Suresi'ndekinin aksine, rızkın verilmesinde onların asıl olduğuna işaret etmek içindir. Orada bu inceliğe, ayetlerde muhatapların durumuna özen göstermeyi gerektiren unsurların öne geçmesi mukabil gelmiştir; böyle denilmiştir. Mevlâ Şeyhülislâm ise bunun, oradaki öldürme saikinin mevcut fakirlik olmasından kaynaklandığını, bu yüzden 'fakirlikten ötürü' denildiğini; buradaki saikin ise beklenen fakirlik olduğunu, bu yüzden 'fakirlik korkusuyla' denildiğini caiz görmüştür. Sanki şöyle denilmiştir: Sizin rızkınızdan hiçbir şey eksilmeksizin onları rızıklandırırız ki korktuğunuz şey başınıza gelmesin; ayrıca sizin rızkınıza ilaveten bir rızık olarak sizi de rızıklandırırız.
إِنَّ قَتْلَهُمْ كانَ خِطْأً كَبِيراً تعليل آخر ببيان أن المنهي عنه في نفسه منكر عظيم لما فيه من قطع التناسل وقطع النوع، والخطأ كالإثم لفظا ومعنى وفعلهما من باب علم وقرأ أبو جعفر وابن ذكوان عن عامر (خطأ) بفتح الخاء والطاء من غير مد، وخرج ذلك الزجاج على وجهين، الأول أن يكون اسم مصدر من أخطأ يخطىء إذا لم يصب أي إن قتلهم كان غير صواب، والثاني أن يكون لغة في الخطأ بمعنى الإثم مثل مثل ومثل وحذر وحذر فمن استشكل هذه القراءة بأن الخطأ ما لم يتعمد وليس هذا محله فقد نادى على نفسه بقلة الاطلاع.
{ إِنَّ قَتْلَهُمْ كانَ خِطْأً كَبِيراً } “Şüphesiz onları öldürmek büyük bir günahtır”; nehyedilen şeyin, nesli ve insan türünü kesip yok etmeyi içerdiğinden bizzat kendisinin büyük bir münker olduğunu açıklayan diğer bir gerekçedir. Hıt' (الخِطْء), lafız ve mana bakımından 'ism' (günah) gibidir ve ikisinin fiili de 'alime' babındandır. Ebû Ca'fer ve Âsım'dan rivayetle İbn Zekvân, med olmaksızın hâ ve tâ harflerinin fethasıyla (Hataen / خَطَأً) şeklinde okumuşlardır. Zeccâc bunu iki vecihle açıklamıştır: Birincisi, isabet etmediği zaman kullanılan 'ahta'e yuhti'u' fiilinin ism-i masdarı olmasıdır; yani onların öldürülmesi doğru olmayan bir işti demektir. İkincisi ise, 'mesel ve misl', 'hazir ve hızr' kelimelerinde olduğu gibi 'ism' manasındaki 'hıt'' kelimesinin bir lügati olmasıdır. Dolayısıyla 'Hata, kasten yapılmayan şeydir, burası ise onun yeri değildir' diyerek bu kıraati müşkül gören kimse, bilgisinin azlığını bizzat ilan etmiş olur.
وقرأ ابن كثير «خطاء» بكسر الخاء وفتح الطاء والمد وخرج على وجهين أيضا. الأول أن يكون لغة في الخطء بمعنى الإثم مثل دبغ ودباغ ولبس ولباس، والثاني أن يكون مصدر خاطأ يخاطىء خطاء مثل قاتل يقاتل قتالا. قال أبو علي الفارسي: وإن كنا لم نجد خاطأ لكن وجد تخطأ مطاوعه فدلنا عليه وذلك في قولهم: تخطأت النبل أحشاءه، وأنشد محمد بن السوي في وصف كماءة كما في مجمع البيان:
İbn Kesîr, hâ'nın kesresi, tâ'nın fethası ve med ile (Hıtâen / خِطاءً) şeklinde okumuştur ve bu da yine iki vecihle açıklanmıştır: Birincisi, 'dıbğ ve dibâğ', 'libs ve libâs' kelimelerinde olduğu gibi 'hıt'' kelimesinin günah manasında bir lügati olmasıdır. İkincisi ise, 'kâtele yukâtilu kıtâlen' gibi 'hâta'e yuhâti'u hıtâen' fiilinin masdarı olmasıdır. Ebû Alî el-Fârisî şöyle demiştir: 'Hâta'e' fiilini bulamamış olsak bile, onun mutâvîsi (dönüşlüsü) olan 'tehatta'e' fiilini bulduk ve bu bize ona delalet etti; bu da Arapların: 'Oklar onun bağrından saptı' sözünde yer alır. Muhammed b. es-Süriyy, Mecma'u'l-Beyân'da geçtiği üzere bir mantarı vasfederken şu şiiri okumuştur:
وأشعث قد ناولته أحرش الفري ... أدرت عليه المدجنات الهواضب
Nice saçı başı dağınık kimseye derisi pürüzlü olanı uzattım; ... Şiddetli sağanaklar yağdıran kara bulutlar üzerine su döktü.
تخطأه القناص حتى وجدته ... وخرطومه في منقع الماء راسب
Avcı onu vuramayıp şaşırdı; nihayet onu, ... Hortumu su birikintisine batmış halde buldum.
والمعنى على هذا إن قتلهم كان عدولا عن الحق والصواب فقول أبي حاتم إن هذه القراءة غلط غلط. وقرأ الحسن «خطاء» بفتح الخاء والطاء مع المد وهو اسم مصدر أخطى كالعطاء اسم مصدر أعطى، وقرأ الزهري وأبو رجاء «خطأ» بكسر الخاء وفتح الطاء وألف في آخره مبدلة من الهمزة وليس من قصر الممدود لأنه ضرورة لا داعي إليه،
Bu takdire göre mana, onları öldürmek haktan ve doğrudan sapmaktı şeklindedir; dolayısıyla Ebû Hâtim'in bu kıraatin bir hata olduğuna dair sözü bizzat bir hatadır. Hasan[-ı Basrî], hâ ve tâ harflerinin fethası ve med ile (Hatâen / خَطاءً) şeklinde okumuştur; bu, 'a'tâ' fiilinin ism-i masdarı olan 'atâ' gibi 'ahta'e' fiilinin ism-i masdarıdır. Zührî ve Ebû Recâ, hâ'nın kesresi, tâ'nın fethası ve sonunda hemzeden çevrilmiş bir elif ile (Hıtâ / خِطا) şeklinde okumuşlardır; bu, memdûdun kasredilmesi (uzatılanın kısaltılması) kabilinden değildir, çünkü bu bir zarurettir ve burada buna bir gerekçe yoktur.
وفي رواية عن ابن عامر أنه قرأ «خطا» كعصا وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى بمباشرة مباديه القريبة أو البعيدة فضلا عن مباشرته، والنهي عن قربانه على خلاف ما سبق ولحق للمبالغة في النهي عن نفسه ولأن قربانه داع إلى مباشرته، وفسره الراغب بوطء المرأة من غير عقد شرعي، وجاء فيه المد والقصر وإذا مد يصح أن يكون مصدر المفاعلة، وتوسيط النهي عنه بين النهي عن قتل الأولاد والنهي عن قتل النفس المحرمة مطلقا كما قال شيخ الإسلام باعتبار أنه قتل للأولاد لما أنه تضييع للأنساب فإن من لم يثبت نسبه ميت حكما.
İbn Âmir'den gelen bir rivayette ise 'asâ (عصا) gibi (Hata / خَطا) şeklinde okuduğu nakledilmiştir. { وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى } “Zinaya da yaklaşmayın”; bizzat onu yapmanın ötesinde, yakın veya uzak öncüllerine bile teşebbüs etmeyin. Önceki ve sonraki [nehylerin] aksine yaklaşılmasından nehyedilmesi, bizzat kendisinden nehyi mübalağalı kılmak ve yaklaşmanın kişiyi onu yapmaya sevk etmesinden ötürüdür. Râgıb bunu, şer'î bir akit olmaksızın bir kadınla cinsel ilişkide bulunmak şeklinde tefsir etmiştir. Kelimede med ve kasr (uzun ve kısa okunuş) rivayet edilmiştir; med ile okunduğunda müfâale babının masdarı olması sahihtir. Şeyhülislâm'ın belirttiği üzere, zinadan nehyin çocukları öldürme nehyi ile mutlak olarak haram kılınan cana kıyma nehyi arasına yerleştirilmesi; nesebin zayi edilmesini içerdiğinden zinanın da bir nevi çocukları öldürmek sayılması bakımındandır; zira nesebi sabit olmayan kimse hükmen ölüdür.
إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً فعلة ظاهرة القبح زائدته وَساءَ سَبِيلًا أي وبئس السبيل سبيلا لما فيه من اختلال أمر الأنساب وهيجان الفتن،
{ إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً } “Çünkü o, çirkinliği aşikâr ve haddi aşan bir hayasızlıktır”, { وَساءَ سَبِيلًا } “ve pek kötü bir yoldur”; yani neseplerin bozulmasına ve fitnelerin alevlenmesine yol açtığı için tutulan yol olarak ne kötü bir yoldur!
وقد روى الشيخان وغيرهما عن أبي هريرة عن رسول الله ﷺ أنه قال: «لا يزني الزاني حين يزني وهو مؤمن»
Nitekim Şeyhân (Buhârî ve Müslim) ve diğerleri Ebû Hureyre'den Resulullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Zina eden kimse, zina ettiği sırada mümin olarak zina etmez.»
وجاء في غير رواية أنه إذا زنى الرجل خرج منه الإيمان فكان فوق رأسه كالظلة فإن تاب ونزع رجع إليه وهو من الكبائر، وفاحشة مطلقا على ما أجمع عليه المحققون بل في الحديث الصحيح أنه بحليلة الجار من أكبر الكبائر، وزعم الحليمي أنه فاحشة إن كان بحليلة الجار أو بذات الرحم أو بأجنبية في شهر رمضان أو في البلد الحرام وكبيرة وإن كان مع امرأة الأب أو حليلة الابن أو مع أجنبية على سبيل القهر والإكراه وإذا لم يوجب حدا يكون صغيرة، ولا يخفى رده وضعف مبناه، والآية ظاهرة في أنه فاحشة مطلقا نعم أفحش أنواعه الزنا بحليلة الجار، وقال بعضهم: أعظم الزنا على الإطلاق الزنا بالمحارم
Birden çok rivayette geldiğine göre, kişi zina ettiği vakit iman ondan çıkar ve başının üstünde bir gölgelik gibi durur; eğer tövbe edip vazgeçerse iman ona geri döner. Zina büyük günahlardandır ve muhakkiklerin icma ettiği üzere mutlak olarak bir fahişedir (hayasızlıktır); hatta sahih hadiste komşunun hanımıyla zinanın en büyük günahlardan olduğu bildirilmiştir. Halîmî; komşunun hanımıyla, mahrem bir kadınla, ramazan ayında veya Harem bölgesinde yabancı bir kadınla yapılması durumunda zinanın fahişe olduğunu; babanın hanımıyla, oğlun hanımıyla veya yabancı bir kadınla zorla ve baskıyla yapılması durumunda büyük günah olduğunu; had cezasını gerektirmediğinde ise küçük günah olduğunu iddia etmiştir. Bu görüşün reddedileceği ve dayanağının zayıflığı gizli değildir. Ayet ise zinanın mutlak olarak fahişe olduğu hususunda açıktır; evet, onun en çirkin türü komşu hanımıyla olan zinadır. Bazıları ise şöyle demiştir: Mutlak olarak en büyük zina, mahremlerle yapılan zinadır.
فقد صحح الحاكم أنه ﷺ قال: «من وقع على ذات محرم فاقتلوه
Nitekim Hâkim, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: «Mahremiyle cinsel ilişkide bulunanı öldürün» buyurduğunu sahih kabul etmiştir.
وزنا الثيب أقبح من زنا البكر بدليل اختلاف حديهما، وزنا الشيخ لكمال عقله أقبح من زنا الشاب، وزنا الحر والعالم لكمالهما أقبح من زنا القن والجاهل، وهل هو أكبر من اللواط أم لا؟ فيه خلاف وفي الإحياء أنه أكبر منه لأن الشهوة داعية إليه من الجانبين فيكثر وقوعه ويعظم الضرر، ومنه اختلاط الأنساب بكثرته، وقد يعارض بأن حده أغلظ بدليل قول مالك وآخرين برجم اللوطي ولو غير محصن بخلاف الزاني. وقد يجاب بأن المفضول قد يكون فيه مزية، وفيه ما فيه. وبالغ بعضهم فقال: إنه مطلقا يلي الشرك في الكبر، والأصح أن الذي يلي الشرك هو القتل ثم الزنا، وخبر الغيبة أشد من ثلاثين زنية في الإسلام الظاهر كما قال ابن حجر الهيتمي أنه لا أصل له، نعم
Evlinin zinası, haklarındaki haddin farklı olmasından ötürü bekârın zinasından daha çirkindir. Yaşlının zinası, aklının kemale ermiş olmasından dolayı gencin zinasından daha çirkindir. Hürün ve âlimin zinası, onların yetkinliğinden dolayı kölenin ve cahilin zinasından daha çirkindir. Zinanın livâtadan daha büyük bir günah olup olmadığı konusunda ihtilaf vardır; İhyâ'da zinanın ondan daha büyük olduğu, zira şehvetin her iki taraftan da buna sevk etmesi sebebiyle meydana gelişinin çok ve zararının büyük olduğu, çokluğu sebebiyle neseplerin karışmasının da bundan kaynaklandığı belirtilmiştir. Buna karşı, Mâlik ve diğerlerinin, zânînin aksine livâta yapanın bekâr bile olsa recmedileceği yönündeki görüşleri delil gösterilerek onun had cezasının daha ağır olduğu öne sürülebilir. Buna da daha alt derecede olan bir şeyde bazen fazladan bir hususiyet bulunabileceği şeklinde cevap verilebilir ki bunda da tartışılacak yönler vardır. Bazıları aşırıya giderek zinanın büyüklük bakımından mutlak surette şirkten hemen sonra geldiğini söylemiştir; daha sahih olan görüş ise şirkten sonra gelenin cana kıymak, ardından zina olduğudur. İbn Hacer el-Heytemî'nin belirttiği üzere, zâhir olan, «Gıybet İslam'da otuz zinadan daha şiddetlidir» rivayetinin bir aslının bulunmadığıdır; evet,