Binûn

İsrâ Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقرأ ابن عباس وأبو عثمان النهدي والسدي وزيد بن علي وأبو العالية

İbn Abbâs, Ebû Osmân en-Nehdî, es-Süddî, Zeyd b. Ali ve Ebû'l-Âliye

«أمّرنا» بالتشديد، وروي ذلك أيضا عن علي والحسن والباقر رضي الله تعالى عنهم.

şedde ile «أمّرنا» şeklinde okumuşlardır. Bu [kıraat] Ali, Hasan[-ı Basrî] ve el-Bâkır'dan radıyallâhu teâlâ anhum da rivayet edilmiştir.

وعاصم وأبي عمرو، ومعناه على هذه القراءة قيل كثرنا أيضا، وقيل: بمعنى وليناهم وجعلناهم أمراء واللازم من ذلك أمر بالضم إلحاقا له بالسجايا أي صار أميرا والمراد به من يؤمر ويؤتمر به سواء كان ملكا أم لا على أنه لا محذور لو أريد به الملك أيضا خلافا للفارسي لأن القرية إذا ملك عليها مترف ففسق

[Ayrıca] Âsım ve Ebû Amr'dan [da rivayet edilmiştir]. Bu kıraate göre [kelimenin] manasının yine "çoğalttık" olduğu söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre ise "onları başa geçirdik ve emirler (yöneticiler) kıldık" anlamındadır. Bunun lâzım (geçişsiz) şekli, seciye (fıtrî ahlak) babına mülhak kılınarak [orta harfi] zammeli olarak *emure* (أَمُرَ) [şeklinde]dir; yani "emir (yönetici) oldu" demektir. Bununla kastedilen ise ister hükümdar olsun ister olmasın, emir veren ve emrine itaat edilen kimsedir. Kaldı ki el-Fârisî'nin hilafına, bununla hükümdarın kastedilmiş olmasında da bir sakınca yoktur. Zira bir beldeye şımarık bir refah ehli (mütref) hükümdar olur da fâsıklık eder,

ثم آخر ففسق وهكذا كثر الفساد وتوالى الكفر ونزل بهم العذاب على الآخر من ملوكهم فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ

ardından bir başkası gelip fâsıklık ederse ve bu şekilde fesat çoğalıp küfür birbirini izlerse, hükümdarlarının sonuncusu zamanında üzerlerine azap iner. { فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ } “Bunun üzerine o yer halkına azap sözü hak olur.”

أي كلمة العذاب السابق بحوله أو بظهور معاصيهم أو بانهماكهم فيها فَدَمَّرْناها تَدْمِيراً

Yani O'nun gücü ve kudretiyle ezelde takdir edilmiş olan ya da isyanlarının ortaya çıkması veya isyana dalmaları sebebiyle hak edilen azap hükmü [tahakkuk eder]. { فَدَمَّرْناها تَدْمِيراً } “Biz de orayı darmadağın ederiz.”

لا يكتنه كنهه ولا يوصف، والتدمير هو الإهلاك مع طمس الأثر وهدم البناء، والآية تدل على إهلاك أهل القرية على أتم وجه وإهلاك جميعهم لصدور الفسق منهم جميعا فإن غير المترف يتبعه عادة لا سيما إذا كان المترف من علماء السوء، ومن هنا قيل: المعنى وإذا أردنا أن نهلك قرية أمرنا مترفيها ففسقوا فيها واتبعهم غيرهم فحق عليها القول الآية، وقيل: هلاك الجميع لا يتوقف على التبعية فقد قال سبحانه: وَاتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً [الأنفال: ٢٥]

[Öyle bir helak ediş ki] mahiyetine ulaşılamaz ve vasfedilemez. Tedmîr (تدمير), izleri silmek ve binaları yıkmak suretiyle helak etmektir. Ayet, kent halkının en mükemmel şekilde ve hepsinin toptan helak edilmesine delalet eder; zira fısk onların hepsinden sâdır olmuştur. Çünkü zevk ve sefaya düşkün olmayanlar da adet üzere onlara uyarlar; hele hele o refah düşkünü kimse kötü âlimlerden ise. İşte bu sebeple şöyle denilmiştir: Mana, «Bir beldeyi helak etmek istediğimiz zaman, oranın varlıklı şımarıklarına emrederiz, onlar orada fâsıklık ederler, diğerleri de onlara uyarlar ve böylece o belde üzerine azap sözü hak olur...» şeklindedir. Bir diğer görüşe göre ise herkesin helak olması [kötülere] uymaya bağlı değildir; nitekim Allah Sübhânehû şöyle buyurmuştur: { وَاتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً } “İçinizden sadece zulmedenlere isabet etmekle kalmayacak olan bir fitneden sakının.” [el-Enfâl: 25]

وصح عن أم المؤمنين زينب بنت جحش «أن النبي ﷺ دخل عليها فدعا يقول لا إله إلا الله ويل للعرب من شر قد اقترب فتح اليوم من ردم يأجوج ومأجوج مثل هذه وحلق بإصبعيه الإبهام والتي تليها قالت زينب: قلت يا رسول الله أنهلك وفينا الصالحون قال:

Müminlerin annesi Zeyneb bnt. Cahş'tan sahih olarak rivayet edildiğine göre «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem telaşla onun yanına girip şöyle buyurdu: "Lâ ilâhe illallâh! Yaklaşan bir şerden dolayı vay Arapların haline! Bugün Ye'cûc ve Me'cûc'un seddinden şu kadar bir delik açıldı" diyerek başparmağı ile yanındaki parmağını halka yaptı. Zeyneb dedi ki: "Ey Allah'ın Resûlü! İçimizde salih kimseler bulunduğu halde helak olur muyuz?" diye sordum. Buyurdu ki:

نعم إذا كثر الخبث»

"Evet, kötülük ve pislik çoğaldığı zaman!"»

هذا والظاهر أن أَمَرْنا

Şurası var ki, zahir olan { أَمَرْنا } lafzının

جواب إذا ولا تقديم ولا تأخير في الآية والإشكال المشهور فيها على هذا التقدير من أنها تدل على أنه سبحانه يريد إهلاك قوم ابتداء فيتوسل إليه بأن يأمرهم فيفسقون فيهلكهم وإرادة ضرر الغير ابتداء من غير استحقاق الإضرار كالاضرار كذلك مما ينزه عنه تعالى لمنافاته للحكمة قد مرت الإشارة إلى جوابه، وأجاب عنه بعضهم بأن في الآية تقديما وتأخيرا والأصل إذا أمرنا مترفي قرية ففسقوا فيها أردنا إهلاكها فحق عليها القول، ونظيره على ما قيل قوله تعالى: وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ [النساء:

{ إِذا } edatının cevabı olduğu, ayette bir takdim ve tehir bulunmadığıdır. Bu takdire göre ayetteki meşhur işkâl ise şudur: Ayet, Allah Sübhânehû'nun başlangıçta bir kavmi helak etmeyi murat ettiğine, buna ulaşmak için de onlara [itaati] emrettiğine, onların fâsıklık ettiğine ve böylece onları helak ettiğine delalet etmektedir. Oysa bir başkasına zarar vermeyi hak etmediği halde başlangıçta ona zarar irade etmek, bizzat zarar vermek gibi hikmete aykırı olduğundan Allah Teâlâ bundan münezzehtir. Bunun cevabına daha önce işaret edilmişti. Bazıları ise bu işkâle şöyle cevap vermişlerdir: Ayette takdim ve tehir vardır; asıl ifade «Bir beldenin varlıklı şımarıklarına emrettiğimizde onlar orada fâsıklık ederlerse, orayı helak etmeyi dileriz ve böylece aleyhlerine azap sözü hak olur» şeklindedir. Söylendiğine göre bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu ayetidir: { وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ } “Onların arasında bulunup da onlara namaz kıldırdığın zaman, içlerinden bir kısmı seninle beraber namaza dursun...” [en-Nisâ:

١٠٢] وآخرون بأن قوله تعالى: أَمَرْنا

102] Bazıları ise Allah Teâlâ'nın { أَمَرْنا }

إلخ في موضع الصفة لقرية وجواب إذا محذوف للاستغناء عنه بما في الكلام من الدلالة عليه كما قيل في قوله تعالى: حَتَّى إِذا جاؤُها وَفُتِحَتْ أَبْوابُها إلى قوله سبحانه: وَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ [الزمر: ٧١- ٤٧] وقول الهذلي وهو آخر قصيدة:

buyruğunun ve devamının «karye» (belde) kelimesinin sıfatı konumunda olduğunu, { إِذا }'nın cevabının ise kelamdaki delalet sebebiyle ihtiyaç duyulmadığından hazfedildiğini söylemişlerdir; nitekim Allah Teâlâ'nın { حَتَّى إِذا جاؤُها وَفُتِحَتْ أَبْوابُها } ayetinden { وَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ } “Çalışanların ecri ne güzeldir!” [ez-Zümer: 71-74] buyruğuna kadar olan kısım hakkında söylendiği gibi. Hüzeylî şairin bir kasidesinin sonundaki şu beyti de buna örnektir:

حتى إذا أسلكوهم في قتائدة (١) ... شلا كما تطرد الجمالة الشردا

«Nihayet onları Katâide [yoluna] soktuklarında, / Devecilerin kaçan develeri kovduğu gibi hızla sürerek [öylece bıraktılar].»

وقيل في الجواب عن ذلك غير ذلك فتدبر.

Bu işkâlin cevabında bunlardan başka şeyler de söylenmiştir; öyleyse iyice düşün!

وَكَمْ أَهْلَكْنا أي كثيرا ما أهلكنا مِنَ الْقُرُونِ تمييز- لكم- والقرن على ما قال الراغب القوم المقترنون في زمان واحد، وعن عبد الله بن أبي أوفى هو مدة مائة وعشرين سنة، وعن محمد بن القاسم المازني

{ وَكَمْ أَهْلَكْنا } yani «nice helak ettik», { مِنَ الْقُرُونِ } “Nice nesilleri...” ifadesi { كَمْ } lafzının temyizidir. Râgıb'ın belirttiğine göre karn (قَرْن), aynı zamanda bir arada yaşayan topluluktur. Abdullah b. Ebî Evfâ'dan [gelen rivayete göre karn] yüz yirmi yıllık bir süredir. Muhammed b. el-Kâsım el-Mâzinî'den ve

وروي مرفوعا أنه مائة سنة

merfû olarak rivayet edildiğine göre ise yüz yıldır.

،

,

وجاء أنه ﷺ دعا لرجل فقال: عش قرنا فعاش مائة سنة أو مائة وعشرين

Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir adama dua edip: «Bir karn yaşa!» buyurmuş, o adam da yüz sene veya yüz yirmi sene yaşamıştır.

، وعن الكلبي أنه ثمانون سنة، وعن ابن سيرين أنه أربعون سنة مِنْ بَعْدِ نُوحٍ من بعد زمنه ﵇ كعاد وثمود ومن بعدهم ممن قصت أحوالهم في القرآن العظيم ومن لم تقص، وخص نوح ﵇ بالذكر ولم يقل من بعد آدم لأنه أول رسول آذاه قومه فاستأصلهم العذاب ففيه تهديد وإنذار للمشركين ولظهور حال قومه لم ينظموا في القرون المهلكة على أن ذكره ﵇ رمز إلى ذكرهم، ومن الأولى للتبيين لا زائدة والثانية لابتداء الغاية فلذا جاز اتحاد متعلقهما، وقال الحوفي: من الثانية بدل من الأولى وليس بجيد.

Kelbî'den seksen yıl olduğu, İbn Sîrîn'den de kırk yıl olduğu nakledilmiştir. { مِنْ بَعْدِ نُوحٍ } “Nûh'tan sonra”, onun aleyhisselâm zamanından sonra [helak ettik]; Âd, Semûd ve onlardan sonra gelen, durumları Kur'ân-ı Azîm'de anlatılan veya anlatılmayan [nesiller gibi]. Âdem'den sonra denmeyip de Nûh'un aleyhisselâm zikredilmesi, kavminin eziyet ettiği ve azabın köklerini kazıdığı ilk peygamber olması sebebiyledir. Dolayısıyla bunda müşrikler için bir tehdit ve uyarı vardır. Kavminin durumu açık ve bilinen bir husus olduğu için helak edilen nesiller arasına ayrıca dahil edilmemişlerdir; kaldı ki onun aleyhisselâm zikredilmesi onların zikrine de bir işarettir. İlk { مِنْ } edatı zâid değil beyan içindir; ikincisi ise ibtidâ-i gâye (başlangıç) içindir; bu yüzden ikisinin müteallakının bir olması caiz olmuştur. el-Hûfî ikinci { مِنْ } edatının birincisinden bedel olduğunu söylemiştir, ancak bu isabetli değildir.

وَكَفى بِرَبِّكَ أي كفى ربك وقد تقدم الكلام مفصلا آنفا في مثل هذا التركيب بِذُنُوبِ عِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً محيطا بظواهرها وبواطنها فيعاقب عليها، وتقديم الخبير لتقدم متعلقه من الاعتقادات والنيات التي هي مبادئ الأعمال الظاهرة تقدما وجوديا، وقيل تقدما رتبيا لأن العبرة بما في القلب كما يدل عليه

{ وَكَفى بِرَبِّكَ } yani Rabbin yeterlidir; bu tür terkipler hakkındaki tafsilatlı açıklama daha önce geçmişti. { بِذُنُوبِ عِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً } “Kullarının günahlarını hakkıyla bilen ve hakkıyla gören olarak Rabbin yeter.” Yani onların zahirlerini de bâtınlarını da kuşatandır ve bu yüzden onları cezalandırır. { خَبِيراً } lafzının öne alınması, taalluk ettiği inançlar ve niyetlerin, zahir amellerin başlangıçları olması hasebiyle varlıksal (vücûdî) olarak önde bulunmasındandır. Bir görüşe göre de rütbe bakımından önde olmasındandır; zira muteber olan kalpte olandır; nitekim şu hadis de buna delalet eder:

«إن الله تعالى لا ينظر إلى صوركم وأعمالكم وإنما ينظر إلى قلوبكم ونياتكم»

«Şüphesiz Allah Teâlâ sizin suretlerinize ve amellerinize bakmaz; ancak kalplerinize ve niyetlerinize bakar.»

وإنما الأعمال بالنيات ونية المؤمن خير من عمله إلى غير ذلك أو

ve «Ameller ancak niyetlere göredir», «Müminin niyeti amelinden daha hayırlıdır» ve benzeri [hadislerin gösterdiği üzere]; yahut

لعمومه من حيث يتعلق بغير المبصرات أيضا، والجار والمجرور متعلق بخبيرا بصيرا على سبيل التنازع.

görülemeyen şeylere de taalluk etmesi bakımından kapsamının daha genel olmasındandır. Câr ve mecrûr, tenâzu yoluyla { خَبِيراً } ve { بَصِيراً } lafızlarına müteallaktır.

وقال الحوفي: متعلق بكفى وهو وهم، وفي تذييل ما تقدم بما ذكر إشارة على ما قيل إلى أن البعث والأمر وما يتلوهما من فسقهم ليس لتحصيل العلم بما صدر عنهم من الذنوب فإن ذلك حاصل قبل ذلك وإنما هو لقطع الأعذار وإلزام الحجة من كل وجه. وفي الكشاف أنه سبحانه نبه بقوله تعالى: وَكَفى بِرَبِّكَ إلخ على أن الذنوب هي الأسباب المهلكة لا غير، وبيانه كما في الكشف أنه جل شأنه لما عقب إهلاكهم بعلمه بالذنوب علما أتم دل على أنه تعالى جازاهم بها وإلا لم ينتظم الكلام، وأما الحصر فلأن غيرها لو كان له مدخل كان الظاهر ذكره في معرض الوعيد ثم لا يكون السبب تاما ويكون الكلام ناقصا عن أداء المقصود فلزم الحصر وهو المطلوب ولا أرى كلامه خاليا عن دسيسة اعتزال تظهر بالتأمل ولعله لذلك لم يتعرض له العلامة البيضاوي مَنْ كانَ يُرِيدُ أي بعلمه كما أخرجه ابن أبي حاتم عن الضحاك الْعاجِلَةَ فقط من غير أن يريد معها الآخرة كما ينبىء عنه الاستمرار المستفاد من زيادة كانَ هنا مع الاقتصاد على مطلق الإرادة في قسميه وقيل لو لم يقيد صدق على مريد العاجلة والآخرة والقسمة تنافي الشركة، ودلالة الإرادة على ذلك لأنها عقد القلب بالشيء وخلوص همه فيه ليس بذاك، والمراد بالعاجلة الدار الدنيا كما روي عن الضحاك أيضا وبإرادتها إرادة ما فيها من فنون مطالبها كقوله تعالى: وَمَنْ كانَ يُرِيدُ حَرْثَ الدُّنْيا [الشورى: ٢٠] وجوز أن يراد الحياة العاجلة كقوله تعالى: مَنْ كانَ يُرِيدُ الْحَياةَ الدُّنْيا وَزِينَتَها [هود: ١٥] ورجح الأول بأنه أنسب بقوله تعالى: عَجَّلْنا لَهُ فِيها أي في تلك العاجلة فإن تلك الحياة واستمرارها من جملة ما عجل فالأنسب في ذلك كلمة من كما في قوله ﷿ وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الدُّنْيا نُؤْتِهِ مِنْها [آل عمران: ١٤٥] ما نَشاءُ أي ما نشاء تعجيله له من نعيمها لا كل ما يريد.

el-Hûfî { كَفى } lafzına müteallak olduğunu söylemiştir ki bu bir vehimdir. Önceki ifadelerin bu zikredilenle fezleke yapılmasında (tamamlanmasında) söylendiğine göre şuna bir işaret vardır: Peygamber gönderilmesi, emir verilmesi ve ardından onların fısk işlemesi, onlardan sâdır olan günahların bilgisini elde etmek için değildir; zira bu bilgi bundan önce de mevcuttur. Bu ancak mazeretleri ortadan kaldırmak ve her açıdan hücceti ikame etmek içindir. el-Keşşâf'ta ise Allah Sübhânehû'nun { وَكَفى بِرَبِّكَ } vb. buyruğuyla günahların helak edici yegane sebepler olduğuna dikkat çektiği belirtilmiştir. el-Keşf'te açıklandığı üzere bunun izahı şöyledir: Cenâb-ı Hak onların helak edilmesinin ardından günahları eksiksiz bir ilimle bildiğini zikredince, bu durum Allah Teâlâ'nın onları bu günahlar sebebiyle cezalandırdığına delalet etmiştir; aksi takdirde sözün nizamı bozulurdu. Hasr (sınırlama) meselesine gelince; çünkü günahlardan başkasının da bir etkisi olsaydı, tehdit makamında onun da zikredilmesi zahir olurdu; aksi takdirde sebep tam olmaz ve söz maksadı ifade etmekten noksan kalırdı. Dolayısıyla hasr gerekli olmuştur ki istenen de budur. [Âlûsî der ki:] Ancak ben onun bu sözünü, dikkatle düşünüldüğünde ortaya çıkacak olan Mûtezilî bir sızmadan hâli görmüyorum; Allâme Beyzâvî'nin buna hiç değinmemesi de muhtemelen bundandır. { مَنْ كانَ يُرِيدُ } İbn Ebî Hâtim'in Dahhâk'tan rivayet ettiği üzere yani «ameliyle isteyen kimse», { الْعاجِلَةَ } “Kim bu çarçabuk geçen dünyayı isterse”, onunla birlikte ahireti istemeksizin yalnızca [dünyayı isterse]. Nitekim her iki kısımda mutlak iradeyle yetinilmesine rağmen burada { كانَ } ziyadesinden anlaşılan süreklilik buna işaret etmektedir. Bir görüşe göre, eğer bu kayıt konulmasaydı hem dünyayı hem ahireti isteyen kimseye de bu hüküm uyardı; oysa taksim ortaklığı nefyeder. İradenin buna delaletinin ise kalbin bir şeye bağlanması ve bütün gayretin ona has kılınması şeklinde açıklanması pek isabetli değildir. «Âcile»den murat, yine Dahhâk'tan rivayet edildiğine göre dünya yurdudur; onu istemekten murat ise Allah Teâlâ'nın { وَمَنْ كانَ يُرِيدُ حَرْثَ الدُّنْيا } “Kim dünya kazancını isterse...” [eş-Şûrâ: 20] ayetinde olduğu gibi dünyadaki çeşitli arzuları istemektir. Allah Teâlâ'nın { مَنْ كانَ يُرِيدُ الْحَياةَ الدُّنْيا وَزِينَتَها } “Kim dünya hayatını ve onun süsünü isterse...” [Hûd: 15] ayetinde olduğu gibi geçici hayatın murat edilmiş olması da caiz görülmüştür. Ancak birincisi tercih edilmiştir; çünkü bu, Allah Teâlâ'nın { عَجَّلْنا لَهُ فِيها } yani «o dünyada ona acele veririz» buyruğuna daha uygundur. Zira o hayat ve onun devamı, acele verilen şeylerin bizzat kendisidir; bu durumda Cenâb-ı Hakk'ın { وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الدُّنْيا نُؤْتِهِ مِنْها } “Kim de dünya mükafatını isterse, ona ondan veririz” [Âl-i İmrân: 145] buyruğunda olduğu gibi { مِنْ } kelimesinin kullanılması daha münasip olurdu. { ما نَشاءُ } “dilediğimiz kimseye dilediğimiz kadar”, yani onun bütün istediğini değil, onun nimetlerinden ona çarçabuk vermeyi dilediğimiz şeyi [veririz].

لِمَنْ نُرِيدُ تعجيل ما نشاء له، وقال أبو إسحاق الفزاري: أي لمن نريد هلكته ولا يدل عليه لفظ في الآية، والجار والمجرور بدل من الجار والمجرور السابق أعني له فلا يحتاج إلى رابط لأنه في بدل المفردات أو المجرور بدل من الضمير المجرور بإعادة العامل وتقديره لمن نريد تعجيله له منهم، والضمير راجع إلى من وهي موصولة أو شرطية وعلى التقديرين هي منبئة عن الكثرة فهو بدل بعض من كل، وعن نافع أنه قرأ «ما يشاء» بالياء فقيل الضمير فيه لله تعالى فيتطابق القراءتان، وقيل هو لمن فيكون مخصوصا بمن أراد الله تعالى به ذلك كنمروذ وفرعون ممن ساعده الله تعالى على ما أراده استدراجا له، واستظهر هذا بأنه يلزم أن يكون على الأول التفات ووقوع الالتفات في جملة واحدة إن لم يكن ممنوعا فغير مستحسن كما فصله في عروس الأفراح، وتقييد المعجل والمعجل له بما ذكر من المشيئة والإرادة لما أن الحكمة التي يدور عليها فلك التكوين لا تقتضي وصول كل طالب إلى مرامه ولا استيفاء كل واصل لما يطلبه بتمامه، وليس المراد بأعمالهم في قوله تعالى: مَنْ كانَ يُرِيدُ الْحَياةَ الدُّنْيا وَزِينَتَها نُوَفِّ إِلَيْهِمْ أَعْمالَهُمْ فِيها وَهُمْ فِيها لا يُبْخَسُونَ [هود: ١٥] أعمال كلهم ولا كل أعمالهم، وقد تقدم الكلام في ذلك فتذكر، وذكر المشيئة في أحدهما والإرادة في الآخر إن قيل بترادفهما تفنن.

{ لِمَنْ نُرِيدُ } “dilediğimiz kimseye”, yani dilediğimiz şeyi kendisine acele vermeyi murat ettiğimiz kimseye. Ebû İshâk el-Fezârî: «Yani helakini dilediğimiz kimseye» demiştir; fakat ayetteki lafız buna delalet etmez. Câr ve mecrûr, önceki câr ve mecrûrdan yani { لَهُ } ifadesinden bedeldir; müfred bedellerinde rabıta (bağlantı zamiri) gerekmediğinden burada rabıta aranmaz. Yahut mecrûr, âmilin tekrar edilmesiyle mecrûr zamirden bedeldir; takdiri de «onlardan, kendisine çarçabuk vermeyi dilediğimiz kimseye» şeklindedir. Zamir { مَنْ } lafzına dönmektedir; bu da mevsûl veya şart edatıdır. Her iki takdirde de çokluğa delalet eder; dolayısıyla bu, ba'z-ı kül (bütünden parça) bedelidir. Nâfi'den yâ harfiyle «ما يشاء» şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. Buradaki zamirin Allah Teâlâ'ya ait olduğu, dolayısıyla iki kıraatin birbirine uygun düştüğü söylenmiştir. Bir görüşe göre ise zamir { مَنْ } lafzına aittir; bu takdirde [hüküm], Nemrud ve Firavun gibi Allah Teâlâ'nın bir istidrac olarak dilediği şeye muvaffak kıldığı, Allah Teâlâ'nın kendisi hakkında bunu irade ettiği kimselere mahsus olur. Bu görüş, birinci takdire göre iltifat gerekeceği ve tek bir cümlede iltifatın vuku bulmasının -yasak olmasa bile- 'Arûsü'l-Efrâh'ta açıklandığı üzere hoş karşılanmadığı gerekçesiyle üstün tutulmuştur. Çarçabuk verilenin ve kendisine verilenin meşîet ve irade ile kayıtlanması, kâinatın dönüşünün dayandığı hikmetin her talep edenin amacına ulaşmasını ve her ulaşanın da istediğini tastamam elde etmesini gerektirmemesindendir. Allah Teâlâ'nın { مَنْ كانَ يُرِيدُ الْحَياةَ الدُّنْيا وَزِينَتَها نُوَفِّ إِلَيْهِمْ أَعْمالَهُمْ فِيها وَهُمْ فِيها لا يُبْخَسُونَ } “Kim dünya hayatını ve onun ziynetini arzu ederse, onların amellerinin karşılığını orada tam olarak veririz ve onlar orada hiçbir eksikliğe uğratılmazlar” [Hûd: 15] buyruğundaki amellerinden murat, onların hepsinin amelleri olmadığı gibi bütün amelleri de değildir. Bu konudaki açıklama daha önce geçmişti, hatırla! Birinde meşîetin diğerinde ise iradenin zikredilmesi, eğer ikisi eş anlamlı kabul edilirse bir üslup güzelliğidir (tefennün).

ثُمَّ جَعَلْنا لَهُ مكان ما عجلنا له جَهَنَّمَ يَصْلاها يقاسي حرها كما قال الخليل أو يدخلها كما قيل، والجملة كما قال أبو البقاء حال من الهاء في لَهُ وقال أبو حيان: إنها حال من جَهَنَّمَ وهي مفعول أول لجعلنا ولَهُ الثاني.

{ ثُمَّ جَعَلْنا لَهُ } “Sonra da ona... tahsis ederiz”, kendisine çarçabuk verdiklerimizin yerine { جَهَنَّمَ } “cehennemi”, { يَصْلاها } “oraya girecektir / oranın sıcağını çekecektir”; Halîl'in dediği gibi «oranın sıcağını çeker» veya söylendiği gibi «oraya girer». Ebü'l-Bekâ'nın belirttiği gibi bu cümle, { لَهُ } lafzındaki «hâ» zamirinden hâldir. Ebû Hayyân ise bunun { جَهَنَّمَ } lafzından hâl olduğunu söylemiştir; bu durumda { جَهَنَّمَ } «ce'alnâ» fiilinin birinci mef'ûlü, { لَهُ } ise ikinci mef'ûlüdür.

وجوز أن تكون الجملة مستأنفة وقال صاحب الغينان: مفعول جعلنا الثاني محذوف والتقدير مصيرا أو جزاء ولا حاجة إلى ذلك مَذْمُوماً حال من فاعل يصلي وهو من الذم ضد المدح وفعله ذم وذمته ذيما وذأمته ذأما بمعناه

Cümlenin müste'nefe (yeni bir başlangıç) olması da caiz görülmüştür. Sâhibü'l-Gaynân ise «ce'alnâ» fiilinin ikinci mef'ûlünün mahzuf olduğunu, takdirin de «varılacak yer veya ceza olarak» şeklinde olduğunu söylemiştir; fakat buna gerek yoktur. { مَذْمُوماً } “kınanmış olarak”, «yaslâ» fiilinin fâilinden hâldir. Bu kelime övgünün zıddı olan zemm kökündendir; fiili zemme (ذَمَّ) şeklindedir. Zemeytühû zeymen (ذَمَيْتُهُ ذَيْماً) ve ze'emtühû ze'men (ذَأَمْتُهُ ذَأْماً) da aynı manadadır.

مَدْحُوراً أي مطرودا مبعدا من رحمة الله تعالى، قال الإمام: إن العقاب عبارة عن مضرة مقرونة بالإهانة والذم بشرط أن تكون دائمة وخالية عن المنفعة فقوله تعالى: جَعَلْنا لَهُ جَهَنَّمَ يَصْلاها إشارة إلى المضرة العظيمة ومَذْمُوماً إشارة إلى الإهانة والذم ومَدْحُوراً إشارة إلى البعد والطرد من رحمته تعالى فيفيد ذلك أن تلك المضرة خالية عن شوب النفع والرحمة وتفيد كونها دائمة وخالية عن التبدل بالراحة والخلاص اه، ولا يخفى أن هذا ظاهر في أن الآية تدل على الخلود وحينئذ يتعين عندنا أن يكون ذلك المريد من الكفرة، وفي إرشاد العقل السليم من كان يريد أي بأعماله التي يعملها سواء كان ترتب المراد عليها بطريق الجزاء كأعمال البر أو بطريق ترتب المعلولات على العلل كالأسباب أو بأعمال الآخرة فالمراد بالمريد على الأول المكفرة وأكثر الفسقة وعلى الثاني أهل الرباء والنفاق والمهاجر للدنيا والمجاهد للغنيمة، وأنت تعلم أن إدراج الفاسق والمهاجر للدنيا والمجاهد للغنيمة إذا كان مؤمنا في التمثيل على القول بدلالة الآية على الخلود مما لا يستقيم على أصولنا نعم يصح على أصول المعتزلة، وقد أدرج الزمخشري الفاسق في ذلك ودسائس الاعتزال منه عامله الله تعالى بعدله أكثر من أن تحصى، وظاهر كلام أبي حيان اختيار كون المريد من الكفرة حيث قال: العاجلة هي الدنيا ومعنى إرادتها إيثارها على الآخرة ولا بد من تقدير محذوف دل عليه المقابل في قوله تعالى: وَمَنْ أَرادَ الْآخِرَةَ إلخ أي من كان يريد العاجلة وسعى لها سعيها وهو كافر عجلنا له فيها ما نشاء لمن نريد، وقيل المراد من كان يريد العاجلة بعمل الآخرة كالمنافق والمرائي والمجاهد للغنيمة والذكر والمهاجر للدنيا إلى آخر ما قال فحكي غير القول الأول الذي يكون يتعين عليه كون المريد من الكفرة بعد أن قدمه بقيل، ويؤيده تفسير كثير من كان يريد العاجلة بمن كان همه مقصورا عليها لا يريد غيرها أصلا فإن ذلك مما لا يكاد يصدق على مؤمن فاسق فإنه لو لم يكن له إرادة للآخرة ما آمن بها، وعلى القول بدخول الفاسق ونحوه ممن لا يحكم له عندنا بالخلود يمنع القول بدلالة الآية على الخلود ويقال لمن أدخل النار مبعد عن رحمة الله تعالى ما دام فيها فيصدق على الفاسق ما دام فيها كما يصدق على الكافر المخلد.

{ مَدْحُوراً } “ve kovulmuş olarak”, yani Allah Teâlâ'nın rahmetinden kovulmuş ve uzaklaştırılmış olarak. İmam [Râzî] der ki: «İkāb (ceza); sürekli olması ve menfaatten arınmış bulunması şartıyla, aşağılanma ve yerilme ile birlikte olan bir zarardan ibarettir. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın { جَعَلْنا لَهُ جَهَنَّمَ يَصْلاها } buyruğu büyük bir zarara; { مَذْمُوماً } lafzı aşağılanma ve yerilmeye; { مَدْحُوراً } lafzı da O'nun rahmetinden uzaklaşmaya ve kovulmaya işarettir. Bu da söz konusu zararın hiçbir fayda ve rahmet şâibesi taşımadığını, ebedi olduğunu, rahata ve kurtuluşa dönüşmekten uzak bulunduğunu ifade eder.» [Râzî'nin sözü bitti]. Gizli değildir ki bu açıklama, ayetin ebedi kalışa (hulûd) delalet ettiğini açıkça göstermektedir. Bu takdirde bizim nezdimizde o [dünyayı] isteyen kimsenin kâfirlerden olması tayin eder. İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de şöyle denilmektedir: «Kim isterse; yani yaptığı amelleriyle isterse. İster bu amellerin üzerine muradın terettüp etmesi, iyilik amellerinde olduğu gibi ceza (karşılık) yoluyla olsun; isterse sebeplerde olduğu gibi illetlere ma'lullerin terettüp etmesi yoluyla olsun; yahut ahiret amelleriyle [dünyayı isterse]. Birinci takdire göre "isteyen"den murat kâfirler ve fâsıkların çoğudur. İkinci takdire göre ise riya ve nifak ehli, dünya için hicret eden ve ganimet için cihad edendir.» Sen de bilirsin ki ayetin ebedi kalışa delalet ettiği görüşüne göre, fâsığın, dünya için hicret edenin ve ganimet için cihad edenin -mümin oldukları takdirde- bu temsile dahil edilmesi bizim usulümüze göre tutarlı olmaz; evet, Mûtezile'nin usulüne göre ise sahihtir. Zemahşerî fâsığı buraya dahil etmiştir; Allah Teâlâ ona adaletiyle muamele etsin, onun Mûtezilî sızmaları sayılamayacak kadar çoktur. Ebû Hayyân'ın sözünün zahiri de isteyen kimsenin kâfirlerden olduğu görüşünü tercih ettiğini göstermektedir; nitekim şöyle demiştir: «Âcile dünyadır; onu istemekten kasıt ise onu ahirete tercih etmektir. Karşıt ifade olan { وَمَنْ أَرادَ الْآخِرَةَ } ayetinin delalet ettiği mahzuf bir kaydı takdir etmek gerekir; yani "Kim dünyayı ister, onun için çalışır ve bunu inkâr içinde yaparsa, dilediğimiz kimseye dilediğimiz kadarını çarçabuk veririz..." demektir. Bir görüşe göre ise bundan murat, ahiret ameliyle dünyayı isteyen kimsedir; münafık, riyakâr, ganimet ve şan için cihad eden, dünya için hicret eden kimseler gibi...» diyerek sözünün sonuna kadar devam etmiştir. Böylece isteyenin kâfir olmasını gerektiren ilk görüşün dışındakini «kīle» (denildi ki) ile zikretmiştir. Pek çok müfessirin «dünyayı isteyen» kimseyi, gayreti sadece dünyaya hasredilmiş olup asla başka bir şey istemeyen kimse olarak tefsir etmesi de bunu desteklemektedir. Zira bu durum günahkâr bir mümine pek uymaz; çünkü onun ahirete yönelik bir iradesi olmasaydı ona iman etmezdi. Bizim nezdimizde cehennemde ebedi kalacağına hükmedilmeyen fâsık ve benzerlerinin de [ayetin kapsamına] girdiğini söyleyen görüşe göre ise, ayetin ebedi kalışa delalet ettiği görüşü reddedilir ve ateşe giren kimse hakkında, orada kaldığı müddetçe Allah Teâlâ'nın rahmetinden uzaklaştırılmıştır denir; böylece ebedi kalan kâfire uyduğu gibi, cehennemde kaldığı müddetçe fâsıka da uymuş olur.

وزعم بعضهم أن المريد هو المنافق الذي يغزو مع المسلمين للغنيمة لا للثواب فإن الآية نزلت فيه، وفيه أنه يأبى ذلك ما سبق من أن السورة مكية غير آيات معينة ليست هذه منها على أن العبرة بعموم اللفظ لا بخصوص السبب فافهم وَمَنْ أَرادَ الظاهر على طبق ما مر عن الضحاك أن يراد بعمله أيضا الْآخِرَةَ أي الدار الآخرة وما فيها من النعيم المقيم وَسَعى لَها سَعْيَها أي الذي يحق ويليق بها كما تنبىء عنه الإضافة الاختصاصية سواء كان السعي مفعولا به على أن المعنى عمل عملها أو مصدرا مفعولا مطلقا ويتحقق ذلك بالإتيان بما أمر الله تعالى والانتهاء عما نهى سبحانه عنه فيخرج من يتعبد من الكفرة بما يخترعه من الآراء ويزعم أنه يسعى لها وفائدة اللام سواء للأجل أو للاختصاص اعتبار النية والإخلاص لله تعالى في العمل، واختار بعضهم ولا يخلو عن حسن أنه لا حاجة إلى ما اعتبره الضحاك بل الأولى عدم اعتباره لمكان «وسعى لها سعيها» وحينئذ لا يعتبر فيما سبق أيضا ويكون في الآية على هذا من تحقير أمر الدنيا وتعظيم شأن الآخرة ما لا يخفى على من تأمل.

Bazıları, bu irade edenin sevap için değil ganimet için Müslümanlarla birlikte savaşa çıkan münafık olduğunu, çünkü ayetin onun hakkında indiğini iddia etmişlerdir. Ancak bu iddiaya karşı, daha önce surenin bu ayetlerin dahil olmadığı belirli ayetler hariç Mekkî olduğunun belirtilmiş olması engeldir; kaldı ki muteber olan sebebin hususiliği değil lafzın umumiliğidir, öyleyse anla! { وَمَنْ أَرادَ } Dahhâk'tan nakledilene uygun olarak zahir olan mana «kim de ameliyle isterse», { الْآخِرَةَ } yani ahiret yurdunu ve oradaki kalıcı nimetleri, { وَسَعى لَها سَعْيَها } “ve bir mümin olarak ona yaraşır bir gayretle ahiret için çalışırsa”, yani tahsis izâfetinin gösterdiği üzere ona layık ve uygun olan [şekilde gayret gösterirse]. İster sa'y (gayret) «onun amelini işledi» manasında mef'ûlün bih olsun, isterse mef'ûl-i mutlak olan bir masdar olsun; bu da ancak Allah Teâlâ'nın emrettiğini yapmak ve menettiğinden kaçınmakla gerçekleşir. Böylece kendi uydurduğu görüşlerle ibadet eden ve ahiret için çalıştığını iddia eden kâfirler bunun dışında kalır. Lâm harfinin -gerek ta'lîl (için) gerekse tahsis için olsun- faydası, amelde Allah Teâlâ için niyet ve ihlâsın şart olduğunu göstermektir. Bazı müfessirler Dahhâk'ın yaptığı takdire ihtiyaç olmadığını, bilakis { وَسَعى لَها سَعْيَها } ifadesinden ötürü bunu takdir etmemenin daha evla olduğunu tercih etmişlerdir ki bu da güzel bir görüştür. Bu durumda önceki ayette de böyle bir takdir yapılmaz ve buna göre ayette dünyanın basite alınması ve ahiretin şanının yüceltilmesi hususunda düşünen kimseye gizli kalmayacak incelikler bulunur.

وَهُوَ مُؤْمِنٌ إيمانا صحيحا لا يخالطه قادح، وإيراد الإيمان بالجملة الحالية للدلالة على اشتراط مقارنته لما ذكر في حيز مَنْ فلا تنفع إرادة ولا سعي بدونه وفي الحقيقة هو الناشئ عنه إرادة الآخرة والسعي للنجاة فيها وحصول الثواب، وعن بعض المتقدمين من لم يكن معه ثلاث لم ينفعه عمله: إيمان ثابت ونية صادقة وعمل مصيب وتلا هذه الآية فَأُولئِكَ إشارة إلى مَنْ بعنوان اتصافه بما تقدم، وما في ذلك من معنى البعد للإشعار بعلو درجتهم وبعد منزلتهم، والجمعية لمراعاة جانب المعنى إيماء إلى أن الإثابة المفهومة من الخبر تقع على وجه الاجتماع أي

{ وَهُوَ مُؤْمِنٌ } “mümin olarak”, yani içine hiçbir zedeleyici unsurun karışmadığı sahih bir iman ile. İmanın hâl cümlesi olarak getirilmesi, { مَنْ } edatının kapsamında zikredilen hususlarla birlikte bulunmasının (mukarenetinin) şart olduğuna delalet etmek içindir; dolayısıyla iman olmaksızın ne bir irade ne de bir sa'y fayda verir. Aslında ahiret iradesi, orada kurtuluşa ermek için gayret göstermek ve sevaba kavuşmak bizzat imandan neşet eder. Selef-i sâlihînden bazılarından şöyle rivayet edilmiştir: «Kiminle beraber şu üç şey bulunmazsa ameli ona fayda vermez: Sabit bir iman, sadık bir niyet ve isabetli bir amel.» Ardından bu ayeti okumuştur. { فَأُولئِكَ } “işte onların...”, yukarıda geçen vasıflarla nitelenmiş olmaları unvanıyla { مَنْ } lafzına işarettir. Bundaki uzaklık manası, derecelerinin yüceliğini ve menzillerinin yüksekliğini hissettirmek içindir. Çoğul getirilmesi ise haberden anlaşılan mükafatlandırmanın topluca gerçekleşeceğine ima etmek üzere mana yönünü gözetmek içindir; yani

فأولئك الجامعون لما مر من الخصال الحميدة أعني إرادة الآخرة والسعي الجميل لها والإيمان كانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُوراً مثابا عليه مقبولا عنده تعالى بحسن القبول، وفسر بعضهم السعي هاهنا بالعمل الذي يعبر عنه بفعل فيشمل جميع ما تقدم وهذا غير السعي السابق، وقال بعضهم: هو هو وعلق المشكورية به دون قرينيه إشعارا بأنه العمدة فيها، وأصل السعي كما قال الراغب المشي السريع وهو دون العدو ويستعمل للجد في الأمر خيرا كان أو شرا وأكثر ما يستعمل في الأفعال المحمودة قال الشاعر:

Yukarıda geçen övgüye değer hasletleri, yani ahiret iradesini, onun için güzelce çalışmayı ve imanı kendisinde toplayan o kimselerin { كانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُوراً } “çabalarının karşılığı verilir.” Yani Allah Teâlâ katında sevaplandırılmış ve güzel bir kabulle kabul edilmiştir. Bazıları buradaki «sa'y» lafzını «fiil» ile ifade edilen amel olarak tefsir etmişlerdir; dolayısıyla bu, yukarıda geçenlerin hepsini kapsar ve bu sa'y, önceki sa'yden farklıdır. Bazıları ise bunun aynı sa'y olduğunu, diğer iki arkadaşı yerine şükrün (mükafatın) buna bağlanmasının ise bu işin esası olduğunu hissettirmek için olduğunu söylemişlerdir. Râgıb'ın belirttiğine göre sa'y kelimesinin aslı, koşmanın altında kalan hızlı yürüyüştür; hayır olsun şer olsun bir işte gayret göstermek anlamında kullanılır; ancak en çok övülen fiillerde kullanılır. Şair şöyle demiştir:

إن أجز علقمة بن سعد سعيه ... لا أجزه ببلاء يوم واحد

«Alkame b. Sa'd'a gayretinin karşılığını verecek olsam, / Ona tek bir günün imtihanı karşılığında bile hakkını ödeyemem.»

كُلًّا التنوين فيه على المشهور عند النحاة عوض عن المضاف إليه لا تنوين تمكين أي كل الفريقين وهو مفعول نُمِدُّ مقدم عليه أي نزيد مرة بعد مرة بحيث يكون الآنف مددا للسالف وما به الإمداد ما عجل لأحدهما من العطايا العاجلة وما أعد للآخر من العطايا الآجلة المشار إليها بمشكورية السعي وإنما لم يصرح به تعويلا على ما سبق تصريحا وتلويحا واتكالا على ما لحق عبارة وإشارة، وقوله تعالى: هؤُلاءِ وَهَؤُلاءِ بدل من كُلًّا بدل كل على جهة التفصيل أي نمد هؤلاء المعجل لهم وهؤلاء المشكور سعيهم فإن الإشارة متعرضة لذات المشار إليه بما له من العنوان لا للذات فقط كالإضمار ففيه تذكير لما به الإمداد وتعيين للمضاف إليه المحذوف دفعا لتوهم كونه أفراد الفريق الأخير المريد للخير الحقيق بالإسعاف فقط وتأكيد للقصر المستفاد من تقديم المفعول، وقوله تعالى: مِنْ عَطاءِ رَبِّكَ أي من معطاه الواسع الذي لا تناهي له فهو اسم مصدر واقع موقع اسم المفعول متعلق بنمد مغن عن ذكر ما به الإمداد ومنبه على أن الإمداد المذكور ليس بطريق الاستيجاب بالسعي والعمل بل بمحض التفضل كما قيل:

{ كُلًّا } Nahivciler nezdinde meşhur olan görüşe göre buradaki tenvin, tenvîn-i temkîn değil muzâfun ileyhten ivazdır (bedeldir); yani «her iki grubu da» demektir. Bu, { نُمِدُّ } “Biz... ulaştırırız” fiilinin öne geçmiş mef'ûlüdür; yani sonrakinin öncekine bir destek olması suretiyle peş peşe artırırız. Kendisiyle imdat edilen (verilen) şey ise; birine peşin olarak verilen dünyalık bağışlar, diğerine ise sa'yin meşkûr olmasıyla işaret edilen ahiret bağışları olarak hazırlanan şeylerdir. Bunun açıkça zikredilmemesi, daha önce açıkça ve üstü kapalı olarak zikredilenlere dayanılması ve sonradan ibare ve işaret yoluyla gelenlere güvenilmesindendir. Allah Teâlâ'nın { هؤُلاءِ وَهَؤُلاءِ } “hem onlara hem bunlara” buyruğu, tafsilat yoluyla { كُلًّا } lafzından bedel-i küldür; yani «kendilerine peşin verilen şu kimselere de gayretleri makbul olan bu kimselere de imdat ederiz». Çünkü işaret ismi, zamir gibi sadece zâta değil, sahip olduğu unvan ile birlikte müşârun ileyhin zâtına yöneliktir. Dolayısıyla bunda kendisiyle imdat edilen şeyin hatırlatılması, yardım edilmeye layık olan ve hayrı isteyen sadece son grubun fertleri olduğu vehmini bertaraf etmek üzere mahzuf muzâfun ileyhin tayini ve mef'ûlün öne geçirilmesinden anlaşılan hasrın teyidi vardır. Allah Teâlâ'nın { مِنْ عَطاءِ رَبِّكَ } “Rabbinin ihsanından” buyruğu ise, O'nun nihayeti olmayan geniş bağışından demektir. Dolayısıyla ism-i mef'ûl makamında vaki olmuş bir ism-i masdardır; { نُمِدُّ } fiiline müteallaktır, kendisiyle imdat edilen şeyin zikredilmesine ihtiyaç bırakmaz ve söz konusu yardımın sa'y ve amelle hak kazanma yoluyla değil, söylendiği gibi sırf lütuf ve ihsan eseri olduğuna dikkat çeker:

وَما كانَ عَطاءُ رَبِّكَ أي دنيويا كان أو أخرويا.

{ وَما كانَ عَطاءُ رَبِّكَ } “Rabbinin ihsanı... değildir.” İster dünyevi ister uhrevi olsun.

والإظهار في موضع الإضمار لمزيد الاعتناء بشأنه والإشعار بعليته للحكم مَحْظُوراً ممنوعا عمن يريده بل هو فائض على من قدر له بموجب المشيئة المبنية على الحكمة وإن وجد فيه ما يقتضي الحظر كالكفر، وهذا في معنى التعليل لشمول الإمداد للفريقين، والتعرض لعنوان الربوبية للإشعار بمبدئيتها لكل من الإمداد وعدم الحظر.

Zamir makamında açık ismin (izhar) getirilmesi, onun şanına daha fazla ihtimam göstermek ve hükmün illetine işaret etmek içindir. { مَحْظُوراً } “kısıtlanmış”; yani onu dileyen kimseden menedilmiş değildir, bilakis küfür gibi engellenmeyi gerektiren bir durum bulunsa dahi, hikmete dayalı meşîetin gereği olarak kendisi için takdir edilen kimseye bolca akıp gelendir. Bu, yardım ve bağışın her iki grubu da kapsamasının gerekçesi (ta'lîl) mesabesindedir. Rubûbiyet unvanının zikredilmesi ise hem yardımın hem de engellenmemenin kaynağı olduğuna işaret etmek içindir.

انْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ كيف في محل النصب بفضلنا على الحال وليست مضافة للجملة كما توهم، والجملة بتمامها في محل نصب بانظر وهو معلق هنا، والمراد كما قال شيخ الإسلام توضيح ما مر من الإمداد وعدم محظورية العطاء بالتنبيه على استحضار مراتب أحد العطاءين والاستدلال بها على مراتب الآخر أي انظر بنظر الاعتبار كيف فضلنا بعضهم على بعض فيما أمددناهم من العطايا الآجلة وتفاوت أهلها على طريقة الاستدلال بحال الأدنى على حال الأعلى كما أفصح عنه قوله تعالى: وَلَلْآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجاتٍ وَأَكْبَرُ تَفْضِيلًا أي أكبر من درجات الدنيا وتفضيلها لأن التفاوت فيها بالجنة ودرجاتها العالية لا يقادر قدرها ولا يكتنه كنهها.

{ انْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ } “Bak, onların bir kısmını diğerlerine nasıl üstün kıldık!” { كَيْفَ } lafzı hâl olarak { فَضَّلْنا } fiiliyle nasb mahallindedir; zannedildiği gibi cümleye muzâf değildir. Cümlenin tamamı ise burada ta'lik edilmiş olan { انْظُرْ } fiiliyle nasb mahallindedir. Şeyhülislâm'ın belirttiği gibi murat, iki bağıştan birinin derecelerini zihinde canlandırmaya dikkat çekmek ve onunla diğerinin derecelerine istidlalde bulunmak suretiyle, yukarıda geçen yardım ulaştırmayı ve bağışın kısıtlanmamış olduğunu açıklamaktır. Yani ibret nazarıyla bak ki, aşağıdakinin durumundan yukarıdakinin durumuna delil getirme yöntemiyle, ahiret bağışlarından kendilerine ulaştırdığımız şeylerde ve bu bağış sahiplerinin mertebe farklarında bazısını bazısına nasıl üstün kıldık! Nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bunu açıkça ifade etmektedir: { وَلَلْآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجاتٍ وَأَكْبَرُ تَفْضِيلًا } “Elbette ahiret, dereceler bakımından da daha büyüktür, üstünlük bakımından da daha büyüktür.” Yani dünyanın derecelerinden ve üstünlüklerinden daha büyüktür; çünkü ahiretteki mertebe farkı cennet ve onun paha biçilemez, mahiyetine ulaşılamaz yüce dereceleri iledir.

وفي بعض الآثار أن النبي ﷺ قال: «إن بين أعلى أهل الجنة وأسفلهم درجة كالنجم يرى في مشارق الأرض ومغاربها وقد أرضى الله تعالى الجميع فما يغبط أحد أحدا»

Bazı rivayetlerde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu nakledilmiştir: «Cennet ehlinin en üst derecesinde olan ile en alt derecesinde olan arasındaki fark, yeryüzünün doğusunda ve batısında görülen yıldız gibidir. Allah Teâlâ hepsini razı etmiştir; bu yüzden hiç kimse bir başkasına gıpta etmez.»

وعن الضحاك الأعلى يرى فضله على من هو أسفل منه والأسفل لا يرى أن فوقه أحدا، وصح أن الله تعالى أعد لعباده الصالحين ما لا عين رأت ولا أذن سمعت ولا خطر على قلب بشر، وروى ابن عبد البر في استيعاب عن الحسن قال: حضر جماعة من الناس باب عمر رضي الله تعالى عنه وفيهم سهيل بن عمرو القرشي وكان أحد الأشراف في الجاهلية وأبو سفيان بن حرب وأولئك المشايخ من قريش فأذن لصهيب وبلال وأهل بدر وكان يحبهم وكان قد أوصى لهم فقال أبو سفيان: ما رأيت كاليوم قط إنه ليؤذن لهؤلاء العبيد ونحن جلوس لا يلتفت إلينا فقال سهيل: وكان أعقلهم أيها القوم إني والله قد أرى الذي وجوهكم فإن كنتم

Dahhâk'tan rivayet edildiğine göre, üst derecedeki kimse kendisinden aşağıda olana olan üstünlüğünü görür; alt derecedeki ise üzerinde kimsenin bulunduğunu görmez. Sahih olarak rivayet edilmiştir ki, Allah Teâlâ salih kulları için hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir beşerin aklına gelmeyen nimetler hazırlamıştır. İbn Abdilberr el-İstîâb'da Hasan[-ı Basrî]'den şöyle rivayet etmiştir: Ömer'in radıyallâhu teâlâ anh kapısına aralarında Câhiliye döneminin ileri gelen eşrafından Süheyl b. Amr el-Kureşî, Ebû Süfyân b. Harb ve Kureyş'in o yaşlılarının da bulunduğu bir grup insan geldi. [Ömer], Suheyb'e, Bilâl'e ve Bedir ehline izin verdi; zira onları severdi ve onlara [özel ilgi] tavsiye etmişti. Bunun üzerine Ebû Süfyân: «Bugünkü gibi bir günü asla görmedim; şu kölelere izin veriliyor da biz oturuyoruz, yüzümüze bile bakılmıyor!» dedi. Onların en akıllısı olan Süheyl ise şöyle dedi: «Ey kavmim! Vallahi yüzlerinizdeki [öfke] halini görüyorum. Eğer

غضابا فاغضبوا على أنفسكم دعي القوم ودعيتم فأسرعوا وأبطأتم أما والله لما سبقوكم به من الفضل أشد عليكم فوتا من بابكم هذا الذي تنافسون عليه، وفي الكشاف أنه قال: إنما أتينا من قبلنا أنهم دعوا ودعينا فأسرعوا وأبطأنا وهذا باب عمر فكيف التفاوت في الآخرة ولئن حسدتموهم على باب عمر لما أعد الله تعالى لهم في الجنة أكبر وقرىء «أكثر تفضيلا» بالثاء المثلثة، هذا وجوز أن يراد بما به الإمداد العطايا العاجلة فقط، وحمل القصر المذكور على دفع توهم اختصاصها بالفريق الأول فإن تخصيص إرادتهم لها ووصولهم إليها بالذكر من غير تعرض لبيان النسبة بينها وبين الفريق الثاني إرادة ووصولا مما يوهم اختصاصها بالأولين فالمعنى كل الفريقين نمد بالعطايا العاجلة لا من ذكرنا إرادته لها فقط من الفريق الأول من عطاء ربك الواسع وما كان عطاؤه الدنيوي محظورا من أحد ممن يريد وممن يريد غيره انظر كيف فضلنا في ذلك العطاء بعض كل من الفريقين على بعض آخر منهما وللآخرة إلخ، وإلى نحو هذا ذهب الحسن وقتادة فقد روي عنهما أنهما قالا: في معنى الآية إن الله تعالى يرزق في الدنيا مريدي العاجلة الكافرين ومريدي الآخرة المؤمنين ويمد الجميع بالرزق، وذكر الرزق من بين ما به الإمداد قيل على سبيل التمثيل، وقيل تخصيص لدلالة السياق.

öfkeliyseniz kendi nefsinize öfkelenin! O kavim davet edildi, siz de davet edildiniz; onlar acele ettiler, siz ise ağırdan aldınız. Vallahi onların fazilet bakımından sizi geçmeleri, üzerinde yarışıp durduğunuz şu kapıdan [mahrum kalmanızdan] sizin için kaçırılması çok daha büyük bir kayıptır!» el-Keşşâf'ta onun şöyle dediği nakledilmiştir: «Biz ancak kendi kusurumuz yüzünden bu hale geldik; onlar da çağrıldı biz de çağrıldık, onlar acele etti biz ağırdan aldık. Bu nihayetinde Ömer'in kapısıdır, peki ya ahiretteki derece farkı nasıl olacak? Şayet onlara Ömer'in kapısında haset ediyorsanız, Allah Teâlâ'nın cennette onlar için hazırladığı nimetler çok daha büyüktür!» [Ayet] peltek se ile «أكثر تفضيلا» şeklinde de okunmuştur. Şurası var ki, kendisiyle yardım ulaştırılan şeyden sadece dünyalık bağışların murat edilmesi ve söz konusu hasrın (kavrın) bunların birinci gruba mahsus olduğu vehmini bertaraf etmeye hamledilmesi de caiz görülmüştür. Zira onların dünyayı istemelerinin ve ona ulaşmalarının zikredilip, ikinci grubun dünya ile olan münasebetine -irade ve ulaşma bakımından- değinilmemesi, dünyalıkların sadece ilk gruba has olduğu vehmini doğurabilir. Bu durumda mana şudur: «Biz sadece birinci gruptan dünyayı istediğini zikrettiğimiz kimseye değil, her iki gruba da Rabbinin geniş bağışından dünyalık ihsanlar ulaştırırız. O'nun dünyevi bağışı dünyayı isteyenden de başkasını isteyenden de menedilmiş değildir. Bak, bu bağış hususunda her iki grubun bazısını diğer bazılarına nasıl üstün kıldık! Elbette ahiret... ilâ âhir.» Hasan[-ı Basrî] ve Katâde de buna benzer bir görüşe meyletmişlerdir; nitekim ayetin manası hakkında şöyle dedikleri rivayet edilmiştir: «Allah Teâlâ dünyada, dünyayı isteyen kâfirleri de ahireti isteyen müminleri de rızıklandırır ve rızık ile hepsine imdat eder.» Kendisiyle imdat edilen şeyler arasından rızkın zikredilmesinin temsil yoluyla olduğu söylenmiştir; bir görüşe göre ise siyakın delaleti sebebiyle tahsis edilmiştir.

وجوز أن يكون المراد به معناه اللغوي فيتناول الجاه ونحوه كما يقال السعادة أرزاق، واعتبر الجمهور عدم المحظورية بالنسبة إلى الفريق الأول تحقيقا لشمول الإمداد له حيث قالوا: لا يمنعه من عاص لعصيانه. واعترض بأنه يقتضي كون القصر لدفع توهم اختصاص الإمداد الدنيوي بالفريق الثاني مع أنه لم يسبق في الكلام ما يوهم ثبوته له فضلا عن إيهام اختصاصه وفيه تأمل، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن معنى مِنْ عَطاءِ رَبِّكَ من الطاعات ويمد بها مريد الآخرة والمعاصي ويمد بها مريد العاجلة فيكون العطاء عبارة عما قسم الله تعالى للعبد من خير أو شر، وأنت تعلم أنه يبعد غاية البعد إرادة المعاصي من العطاء ولعل نسبة ذلك للحبر غير صحيحة فلا تغفل واعلم أن التقسيم الذي تضمنته الآية غير حاصر وذلك غير مضر والتقسيم الحاصر أن كل فاعل إما أن يريد بفعله العاجلة فقط أو يريد الآخرة فقط أو يريدهما معا أو لم يرد شيئا والقسمان الأولان قد علم حكمهما من الآية، والقسم الثالث ينقسم إلى ثلاثة أقسام لأنه إما تكون إرادة الآخرة أرجح أو تكون مرجوحة أو تكون الإرادتان متعادلتين، وفي قبول العمل في القسم الأول بحث عند الإمام قال: يحتمل عدم القبول لما

Rızık ile lügat manasının murat edilmiş olması da caiz görülmüştür; böylece «mutluluk bir rızıktır» denildiği gibi makam ve benzeri şeyleri de kapsar. Cumhur ise, bağışın birinci grubu da kapsadığını tahakkuk ettirmek üzere menedilmemeyi (adem-i mahzûriyeti) birinci gruba nispetle değerlendirmiş ve şöyle demişlerdir: «İsyanından ötürü onu hiçbir âsiden esirgemez.» Ancak buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu durum, hasrın dünyevi yardımın ikinci gruba mahsus olduğu vehmini defetmek için olmasını gerektirir; oysa kelamda bunun ikinci gruba sübûtunu vehmettiren bir şey geçmemiştir, nerede kaldı ki ona mahsus olduğunu vehmettirsin! Bunda düşünülecek yön vardır. İbn Abbâs'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ rivayet edildiğine göre { مِنْ عَطاءِ رَبِّكَ } ifadesinin manası; ahireti isteyene yardım edilen itaatler ve dünyayı isteyene verilen günahlardır; bu durumda «atâ» (bağış), Allah Teâlâ'nın kula taksim ettiği hayır veya şerden ibaret olur. Ancak bilirsin ki bağıştan günahların murat edilmesi son derece uzaktır; bu görüşün ilim deryası [İbn Abbâs'a] nispeti muhtemelen sahih değildir, gafil olma! Bil ki ayetin içerdiği taksim tam hasr (bütün ihtimalleri tüketen bir sınırlama) bildirmez; fakat bu bir nakise değildir. Bütün ihtimalleri kapsayan taksim şudur: Her amel eden kimse, fiiliyle ya sadece dünyayı ister, ya sadece ahireti ister, ya her ikisini birden ister ya da hiçbir şey istemez. İlk iki kısmın hükmü ayetten anlaşılmıştır. Üçüncü kısım ise üç kısma ayrılır: Çünkü ya ahiret iradesi daha baskındır ya dünya iradesi baskındır yahut her iki irade birbirine eşittir. Birinci kısımdaki amelin kabulü konusunda İmam [Râzî] nezdinde bir inceleme vardır; o şöyle demiştir: Şu rivayetten ötürü kabul edilmeme ihtimali vardır:

روي عن رب العزة جل شأنه: «أنا أغنى الشركاء عن الشرك من عمل عملا أشرك فيه غيري تركته وشركه» .

İzzet Rabbi Teâlâ'dan şöyle rivayet edilmiştir: «Ben ortakların şirkten en uzak olanıyım. Kim yaptığı amelde bana başkasını ortak koşarsa, onu da ortak koştuğunu da terk ederim.»

ويمكن أن يقال: إذا كانت إرادة الآخرة راجحة على إرادة الدنيا تعارض المثل بالمثل فيبقى القدر الزائد خالصا للآخرة فيجب كونه مقبولا، وإلى عدم القبول ذهب العز بن عبد السلام، ومال إلى القول بأصل الثواب حجة الإسلام الغزالي حيث قال: لو كان اطلاع الناس مرجحا أو مقويا لنشاطه ولو فقد لم تترك العبادة ولو انفرد قصد الرياء لما أقدم فالذي نظنه والعلم عند الله تعالى أنه لا يحبط أصل الثواب ولكنه يعاقب على مقدار قصد الرياء ويثاب على مقدار قصد الثواب، وهذا ظاهر في أن الرياء ولو محرما لا يمنع أصل الثواب عنده إذا كان باعث العبادة أغلب، وذكر ابن حجر أن الذي يتجه ترجيحه أنه متى كان المصاحب بقصد العبادة رياء مباحا لم يقتض إسقاط ثوابها من أصله بل يثاب على مقدار قصد العبادة وإن ضعف أو محرما اقتضى سقوطه من أصله للأخبار، وقوله تعالى: فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ [الزلزلة: ٧] قد لا يعكر على ذلك لأن تقصيره بقصد المحرم اقتضى سقوط قصد الأجر فلم تبق له ذرة من خير فلم تشمله الآية، واتفقوا على عدم قبول ما ترجح فيه باعث الدنيا أو كان الباعثان فيه متساويين، وخص الغزالي الأحاديث الدالة بظاهرها على عدم القبول مطلقا بهذين القسمين، وتمام الكلام في هذا المقام في الزواجر عن اقتراف

Şöyle demek de mümkündür: Ahiret iradesi dünya iradesine râcih (baskın) olduğunda misil misille çatışır ve fazla olan kısım ahirete halis kalır; dolayısıyla kabul edilmesi gerekir. İzz b. Abdisselâm kabul edilmeyeceği görüşüne varmıştır. Hüccetü'l-İslâm Gazâlî ise sevabın aslına hükmetme meylini göstererek şöyle demiştir: «İnsanların muttali olması bir tercih sebebi veya gayretini artırıcı bir unsur olsa, bu bulunmadığında ibadet terk edilmeyecek olsa ve riya kastı tek başına kaldığında o işe girişmeyecek olsa; zannımıza göre -ki ilim Allah Teâlâ katındadır- sevabın aslı boşa gitmez; ancak riya kastı miktarınca cezalandırılır, sevap kastı miktarınca da mükafatlandırılır.» Bu ifade, ibadet saiki daha baskın olduğunda riyanın -haram bile olsa- onun nezdinde sevabın aslına engel olmadığını açıkça göstermektedir. İbn Hacer ise tercih edilmesi gereken görüşün şu olduğunu belirtmiştir: İbadet kastına eşlik eden şey mubah bir riya olduğu zaman, ibadetin sevabını aslından düşürmeyi gerektirmez; bilakis zayıf da olsa ibadet kastı miktarınca sevap verilir. Eğer haram [bir riya] ise hadisler sebebiyle sevabın tamamen düşmesini gerektirir. Allah Teâlâ'nın { فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ } “Artık kim zerre ağırlığınca bir hayır işlerse, onun karşılığını görür” [ez-Zelzele: 7] buyruğu da buna engel teşkil etmeyebilir; çünkü haramı kastetmekle yaptığı kusur ecir kastının düşmesini gerektirmiştir, dolayısıyla geriye zerre kadar bir hayır kalmamıştır ve ayet onu kapsamaz. Dünya saikinin baskın olduğu veya her iki saikin eşit olduğu amelin kabul edilmeyeceği hususunda ise ittifak etmişlerdir. Gazâlî, zahirleri itibarıyla mutlak kabul edilmemeye delalet eden hadisleri bu iki kısma tahsis etmiştir. Bu konudaki sözün tamamı ez-Zevâcir an İktirâfi'l-Kebâir'dedir.

الكبائر، وأما القسم الرابع عند القائلين بأن صدور الفعل من القادر يتوقف على حصول الداعي فهو ممتنع الحصول والذين قالوا إنه لا يتوقف قالوا ذلك الفعل لا أثر له في الباطن وهو محرم في الظاهر لأنه عبث والله تعالى أعلم.

Dördüncü kısma gelince; kudret sahibinden fiilin sâdır olmasının bir sâikin (güdünün) bulunmasına bağlı olduğunu söyleyenlere göre bunun gerçekleşmesi imkansızdır. Bir sâike bağlı olmadığını söyleyenler ise şöyle demişlerdir: O fiilin bâtında hiçbir tesiri (ecri) yoktur, zahirde ise abes olduğu için haramdır. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.

ومن باب الإشارة في الآيات سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا فيه أربع إشارات إشارة التقديس بسبحان فهو تنزيه له تعالى عن اللواحق المادية والنقائص التشبيهية وعن جميع ما يرتسم في الأذهان، وإشارة الغيرة بعدم ذكر الاسم الظاهر من أسمائه الحسنى عزت أسماؤه وكذا بعدم ذكر اسمه ﷺ. وإشارة الغيب بذكر ضمير الغائب، وإشارة السر بذكر الليل فإنه محل السر والنجوى، وعن بعض الأكابر لولا الليل ما أحببت البقاء في الدنيا، وذكر غير واحد إن في اختيار عنوان العبودية إشارة إلى أنها أعلى المقامات وقد أشير إلى ذلك فيما سلف، وأصلها الذل والخضوع وحيث إن الذل لشيء لا يكون إلا بعد معرفته دلت العبودية لله تعالى على معرفته سبحانه وكمالها على كمالها، ومن هنا فسر ابن عباس قوله تعالى: وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ [الذاريات: ٥٦] بقوله: إلا ليعرفون وهي تسعة وتسعون سهما بعدد الأسماء الإلهية التي من أحصاها دخل الجنة لكل اسم إلهي عبودية مختصة به يتعبد له من يتعبد من المخلوقين ولم يتحقق بهذا المقام على كماله مثل رسول الله ﷺ فكان عبدا محضا زاهدا في جميع الأحوال التي تخرجه عن مرتبة العبودية وشهد الله تعالى له بأنه عبد مضاف إليه من حيث هويته هنا واسمه الجامع في قوله سبحانه وَأَنَّهُ لَمَّا قامَ عَبْدُ اللَّهِ [الجن: ١٩] ولما أمر ﷺ بتعريف مقامه يوم القيامة قيد ذلك

Ayetlerdeki işârî yorumlar babından olmak üzere: { سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا } “Kendisine âyetlerimizden bir kısmını gösterelim diye kulunu bir gece Mescid-i Harâm'dan çevresini mübarek kıldığımız Mescid-i Aksâ'ya götüren Allah'ın şânı ne yücedir!” ayetinde dört işaret vardır: { سُبْحانَ } lafzıyla takdis işareti; zira bu, Allah Teâlâ'yı maddi arızalardan, teşbîhî noksanlıklardan ve zihinlerde canlanan her şeyden tenzih etmektir. İsimleri yüce olan Allah'ın esmâ-i hüsnâsından zahir bir ismin zikredilmemesi ve aynı şekilde Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem isminin açıkça anılmamasıyla gayret (kıskançlık/özellik) işareti. Gāib zamirinin zikredilmesiyle gayb işareti. Gece (leyl) lafzının zikredilmesiyle sır işareti; zira gece sır ve münâcât vaktidir. Büyüklerden bir zat şöyle demiştir: «Gece olmasaydı dünyada kalmayı arzulamazdım.» Pek çok âlim, kulluk (ubûdiyet) unvanının seçilmesinde, onun makamların en yücesi olduğuna bir işaret bulunduğunu belirtmiştir; buna daha önce de değinilmişti. Kulluğun aslı tezellül (boyun bükme) ve huzu'dur. Bir şeye karşı boyun eğmek ancak onu tanıdıktan sonra olabileceğine göre, Allah Teâlâ'ya kulluk O'nu tanımaya, kulluğun kemali de marifetin kemaline delalet eder. İşte bu sebeple İbn Abbâs Allah Teâlâ'nın { وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ } “Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım” [ez-Zâriyât: 56] ayetini «ancak beni bilsinler/tanısınlar diye» şeklinde tefsir etmiştir. Bu da sayıp kavrayanın cennete gireceği ilahi isimlerin sayısınca doksan dokuz paydır (hissedir); her bir ilahi isme mahsus bir ubûdiyet vardır ki mahlukattan ibadet edenler ona göre ibadet ederler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gibi bu makamı kemaliyle tahakkuk ettiren hiç kimse olmamıştır. O, kendisini ubûdiyet mertebesinden çıkaracak her türlü halden uzak duran halis bir kul idi. Allah Teâlâ da burada hüviyeti cihetiyle, Sübhânehu'nun { وَأَنَّهُ لَمَّا قامَ عَبْدُ اللَّهِ } “Allah'ın kulu kalktığında...” [el-Cin: 19] buyruğunda ise Câmi' ismiyle kendisine izafe edilen bir kul olduğuna şahitlik etmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kıyamet günündeki makamını bildirmekle emrolunduğunda bunu kayıtlamış

فقال ﵊ «أنا سيد ولد آدم ولا فخر»

ve şöyle aleyhisselâm buyurmuştur: «Ben Âdemoğlunun efendisiyim, övünmek yok!»

بالراء أو الزاي على اختلاف الروايتين وهي لما علمت من معناها لا يمكن أن تكون نعتا إلهيا أصلا بل هي صفة خاصة لا اشتراك فيها فقد قال أبو يزيد البسطامي: ما وجدت شيئا يتقرب به إليه تعالى إذ رأيت كل نعت يتقرب به للألوهية فيه مدخل فقلت: يا رب بماذا أتقرب إليك؟ قال: تقرب إلي بما ليس لي قلت: يا رب وما الذي ليس لك؟ قال: الذلة والافتقار.

İki rivayete göre râ ile («فخر») veya zâ ile («فخز») şeklindedir. Ubûdiyet, manasını öğrendiğin üzere, asla ilahi bir vasıf olamaz; bilakis [kula] mahsus, hiçbir ortaklığı olmayan bir sıfattır. Nitekim Ebû Yezîd el-Bistâmî şöyle demiştir: «Allah Teâlâ'ya kendisiyle yaklaşılabilecek hiçbir şey bulamadım; çünkü kendisiyle yaklaşılan her vasıfta ulûhiyetin bir payı olduğunu gördüm. Dedim ki: "Yâ Rabbi! Sana ne ile yaklaşayım?" Buyurdu ki: "Bende olmayan şeyle bana yaklaş!" "Yâ Rabbi, Sende olmayan nedir?" dedim. "Zillet ve iftikardır (muhtaçlıktır)" buyurdu.»

وذكر أن العبد مع الحق في حال عبوديته كالظل مع الشخص في مقابلة السراج كلما قرب إلى السراج عظم الظل ولا قرب من الله تعالى إلا بما هو لك وصف أخص لا له سبحانه وكلما بعد عن السراج صغر الظل فإنه ما يبعدك عن الحق إلا خروجك عن صفتك التي تستحقها وطمعك في صفته تعالى، كذلك يطبع الله على كل قلب متكبر جبار وهما صفتان لله تعالى: وذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ [الدخان: ٤٩] وهما كذلك وإلى هذا أشار ﷺ

Şöyle de belirtilmiştir: Kul ubûdiyet halinde Hak ile beraber kandilin karşısındaki şahsın gölgesi gibidir. Kandile ne kadar yaklaşırsa gölge o kadar büyür. Allah Teâlâ'ya yakınlık da ancak Sübhânehû'ya ait olmayıp sadece sana ait olan en hususi sıfatla olur. Kandilden ne kadar uzaklaşırsa gölge o kadar küçülür; zira seni Hak'tan uzaklaştıran şey ancak hak ettiğin sıfatından çıkman ve Allah Teâlâ'nın sıfatına tamah etmendir. { كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ جَبَّارٍ } [el-Mü'min: 35]; oysa bu ikisi Allah Teâlâ'nın sıfatlarıdır. { ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ } “Tat bakalım! Hani sen çok güçlü ve pek asildin!” [ed-Duhân: 49] ayetindeki vasıflar da böyledir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de şu sözüyle

بقوله: «أعوذ بك منك»

buna işaret etmiştir: «Senden yine Sana sığınırım.»

وأول بعضهم الليل بظلمة الغواشي البدنية والتعلقات الطبيعية وقال: إن الترقي والعروج لا يكون إلا بواسطة البدن وقد صرحوا بأنه ﷺ أسري به وكذا عرج يقظة لم يفارق بدنه إلا أن العارف الجامي قال: إن ذلك إلى المحدد ثم ألقي البدن هناك وقد تقدم ذلك، وفي أسرار القرآن أنه ﵊ أسري به من رؤية أفعاله إلى رؤية صفاته ومن رؤية صفاته إلى رؤية ذاته فرأى الحق بالحق وكانت صورته روحه وروحه عقله وعقله قلبه وقلبه سره وكأنه أراد أنه ﷺ حصل له هذا الإسراء وإلا فإرادة أن الإسراء الذي في الآية هو هذا مما لا ينبغي.

Bazıları geceyi (leyl) bedeni örten perdelerin ve tabii taallukların karanlığı olarak tevil etmiş ve şöyle demişlerdir: Terakki ve urûc (yükselme) ancak beden vasıtasıyla olur. Âlimler onun sallallâhu aleyhi ve sellem gece yürütüldüğünü (isrâ) ve aynı şekilde uyanık olarak bedeninden ayrılmaksızın miraca yükseltildiğini açıkça ifade etmişlerdir. Ancak Ârif Câmî, bunun el-Muhadded'e (en dış feleğe) kadar olduğunu, sonra bedenin orada bırakıldığını söylemiştir ki bu daha önce geçmişti. Esrârü'l-Kur'ân'da ise şöyle denilmektedir: O aleyhisselâm fiillerini görmekten sıfatlarını görmeye, sıfatlarını görmekten de zâtını görmeye yürütüldü; böylece Hakk'ı Hak ile gördü. Sureti ruhu, ruhu aklı, aklı kalbi ve kalbi de sırrı oldu. Müellif bununla Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem bu tür bir isrânın da hasıl olduğunu kastetmiş gibidir; aksi takdirde ayetteki isrâdan muradın bu olduğunu söylemek uygun düşmez.

ولا يخفى أن الإسراء غير المعراج نعم قد يطلقون الإسراء على المعراج بل قيل إنهما إذا اجتمعا افترقا وإذا افترقا اجتمعا، وقد ذكروا أن لجميع الوارثين معراجا إلا أنه معراج أرواح لا أشباح وإسراء أسرار لا أسوار ورؤية جنان لا عيان وسلوك ذوق وتحقيق لا سلوك مسافة وطريق إلى سموات معنى لا مغنى، وهذا المعراج متفاوت حسب تفاوت مراتب الرجال، وقد ذكر الشيخ الأكبر قدس سره في معراجه ما يحير الألباب ويقضي منه العجب العجاب ولم يستبعد ذلك منه بناء على أنه ختم الولاية المحمدية عندهم، ومن عجائب ما اتفق في زماننا أن رجلا يدعى بعبد السلام نائب القاضي في بغداد وكان جسورا على الحكم بالباطل شرع في ترجمة معراج الشيخ قدس سره بالتركية مع شرح بعض

İsrâ'nın miraçtan farklı olduğu gizli değildir. Evet, bazen isrâyı miraç için de kullanırlar; hatta «Bu iki lafız bir araya geldiklerinde [farklı manalara], ayrıldıklarında ise [birbirlerinin manasına] delalet ederler» denilmiştir. Âlimler bütün vârislerin (kâmil müminlerin) bir miracı olduğunu, ancak bunun bedenlerin değil ruhların miracı, surların (şekillerin) değil sırların isrâsı, gözle değil kalple temaşa, mesafe ve yol katetme değil zevk ve tahkik seyri, somut mekanlara değil mana semalarına yükseliş olduğunu belirtmişlerdir. Bu miraç da kişilerin mertebelerinin farklılığına göre derecelenir. Şeyhü'l-Ekber [İbnü'l-Arabî] kuddise sirruh kendi miracında akılları hayrete düşüren ve büyük şaşkınlık uyandıran şeyleri zikretmiş olup, onlara göre kendisi Hatm-i Velâyet-i Muhammediyye olduğu kabul edildiğinden bu durum ondan uzak görülmemiştir. Zamanımızda vuku bulan hayret verici hadiselerden biri şudur ki: Bağdat'ta kadı nâibi olan ve haksız yere hüküm vermeye cüretkâr davranan Abdüsselam adlı bir şahıs, Şeyh'in kuddise sirruh miracını bazı

مغلقاته ولم يكن من خبايا هاتيك الزوايا فقبل أن يتم مرامه ابتلي والعياذ بالله تعالى بآكلة في فمه فأكلته إلى أذنيه فمات وعرج بروحه إلى حيث شاء الله تعالى نسأل الله سبحانه العفو والعافية في الدين والدنيا والآخرة، ونقل عن الشيخ قدس سره أن الإسراء وقع له ﷺ ثلاثين مرة، وفي كلام الشيخ عبد الوهاب الشعراني أن إسراءاته ﵊ كانت أربعا وثلاثين واحد منها بجسمه والباقي بروحه، وقد صرحوا أن الأول من خصائصه ﷺ. وفي الخصائص الصغرى وخص ﵊ بالإسراء وما تضمنه من خرق السموات السبع والعلو إلى قاب قوسين ووطئه مكانا ما وطئه نبي مرسل ولا ملك مقرب وأن قطع المسافة الطويلة في الزمن القصير مما يكون كرامة للولي، والمشهور تسمية ذلك بطي المسافة وهو من أعظم خوارق العادات وأنكر ثبوته للأولياء الحنفية ومنهم ابن وهبان قال:

kapalı yerlerini şerhederek Türkçeye tercüme etmeye girişti. Hâlbuki kendisi bu sırların ve bu köşelerin ehlinden değildi. Meramını tamamlayamadan -Allah Teâlâ'ya sığınırız- ağzında bir kangren (yiyici yara) illetine müptela oldu; yara onu kulaklarına kadar yedi de öldü ve ruhu Allah Teâlâ'nın dilediği yere yükseldi. Allah Sübhânehû'dan din, dünya ve ahirette af ve afiyet dileriz. Şeyh'ten kuddise sirruh rivayet edildiğine göre İsrâ, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için otuz defa vuku bulmuştur. Şeyh Abdülvehhâb eş-Şa'rânî'nin ifadelerinde ise onun aleyhisselâm isrâlarının otuz dört defa olduğu, bunlardan birinin bedeniyle, diğerlerinin ise ruhuyla gerçekleştiği yer almaktadır. Âlimler bedeniyle olanın onun sallallâhu aleyhi ve sellem hasâisinden (özelliklerinden) olduğunu açıkça belirtmişlerdir. el-Hasâisü's-Suğrâ'da: O aleyhisselâm isrâ, yedi kat semanın yarılıp geçilmesi, Kābe Kavseyn makamına yükselmesi ve hiçbir mürsel nebinin yahut mukarreb meleğin basmadığı bir yere basması ile mümtaz kılınmıştır. Uzun bir mesafenin kısa bir zamanda katedilmesi veli için bir keramet olabilir. Meşhur olan, buna «tayy-ı mekân/tayy-ı mesâfe» denmesidir ve bu, en büyük harikulade hallerdendir. Hanefîler veliler için bunun sübûtunu inkâr etmişlerdir; onlardan biri olan İbn Vehbân şöyle demiştir:

ومن لولي قال طي مسافة ... يجوز جهول ثم بعض يكفر

«Kim bir veli için tayy-ı mesafeyi câiz görürse cahildir, hatta bazıları [böyle diyeni] tekfir eder.»

وهذا منهم مع قولهم إذا ولد لمغربي ولد من امرأته المشرقية مثلا يلحق به وإن لم يلتقيا ظاهرا غريب، والكتب ملأى من حكايات الثقات هذه الكرامة لكثير من الصالحين، وكأن مجهل قائلها بنى تجهيله على أن في ذلك قولا بتداخل الجواهر وقد أحاله المتكلمون خلافا للنظام وبرهنوا على استحالته بما لا مزيد عليه، وادعى بعضهم الضرورة في ذلك، وأنت تعلم أن قطع المسافة الطويلة في الزمن القصير لا يتوقف على تداخل الجواهر لجواز أن يكون بالسرعة كما قالوا في الإسراء فليثبت للأولياء على هذا النحو على أن الكرامات كالمعجزات مجهولة الكيفية فنؤمن بما صح منها ونفوض كيفيته إلى من لا يعجزه شيء ﷾، ومثل طي المسافة ما يحكونه من نشر الزمان وأنا مؤمن ولله تعالى الحمد بما يصح نقله من الأمرين والمكفر جهول والمجهل ليس برسول والله تعالى الموفق للصواب وإليه المرجع والمآب وأول المسجد الحرام بمقام القلب المحترم عن أن يطوف به مشركو القوى البدنية ويرتكب فيه فواحشها وخطاياها، والمسجد الأقصى بمقام الروح الأبعد من العالم الجسماني لِنُرِيَهُ مِنْ آياتِنا أي آيات صفاتنا من جهة أنها منسوبة إلينا ونحن المشاهدون بها وإلا فأصل مشاهدة الصفات في مقام القلب عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يَرْحَمَكُمْ وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنا قال سهل: أي إن عدتم إلى المعصية عدنا إلى المغفرة وإن عدتم إلى الإعراض عنا عدنا إلى الإقبال عليكم وإن عدتم إلى الفرار منا عدنا إلى أخذ الطريق عليكم لترجعوا إلينا.

Onların, örneğin batılı bir adamın doğulu hanımından bir çocuğu doğduğunda, zahiren bir araya gelmemiş olsalar bile çocuğun ona nispet edileceğini söylemeleriyle birlikte [bunu reddetmeleri] gariptir. Oysa kitaplar, güvenilir zatların birçok salih kimse hakkında naklettiği bu keramet rivayetleriyle doludur. Sanki bunu söyleyeni cahil sayan kimse, bu hükmünü, bunda cevherlerin birbiri içine girmesi (tedâhülü'l-cevâhir) görüşü bulunduğu kabulüne dayandırmıştır; oysa kelamcılar -Nazzâm hariç- bunu muhal görmüş ve imkânsızlığını fevkalade delillerle ispatlamışlardır. Hatta bazıları bu hususta zaruret (apaçıklık) olduğunu iddia etmiştir. Sen ise bilirsin ki uzun mesafenin kısa zamanda katedilmesi, cevherlerin birbirine girmesine bağlı değildir; zira İsrâ hakkında söyledikleri gibi bunun bir süratle gerçekleşmesi de caizdir. Öyleyse veliler için de bu şekilde sabit olsun. Kaldı ki kerametler de mucizeler gibi keyfiyeti meçhul hususlardandır; dolayısıyla sahih olanlarına iman eder, keyfiyetini ise hiçbir şeyin Kendisini âciz bırakamayacağı Zât'a azze ve celle havale ederiz. Tayy-ı mesafe gibi, naklettikleri neşrü'z-zaman (zamanın genişlemesi/tayy-ı zaman) da böyledir. Allah Teâlâ'ya hamdolsun ki ben, her iki husustan sahih olarak nakledilene iman ederim. Tekfir eden pek cahildir; cahil sayan ise bir elçi değildir. Doğruya muvaffak kılan Allah Teâlâ'dır; dönüş ve varış da O'nadır. Mescid-i Haram; bedeni kuvvetlerin müşriklerinin etrafında tavaf etmesinden, onda fuhşiyat ve günahları işlemesinden hürmetle korunmuş kalp makamı ile tevil edilmiştir. Mescid-i Aksâ ise cismanî âlemden en uzak olan ruh makamı ile tevil edilmiştir. { لِنُرِيَهُ مِنْ آياتِنا } “Ona ayetlerimizden gösterelim diye”; yani Kendimize nispet edilmesi ve bizim onunla müşahede edenler olmamız cihetiyle sıfatlarımızın ayetlerini [gösterelim diye]. Aksi takdirde sıfatların asıl müşahedesi kalp makamındadır. { عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يَرْحَمَكُمْ وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنا } “Umulur ki Rabbiniz size merhamet eder; fakat siz [bozgunculuğa] dönerseniz biz de [cezaya] döneriz.” Sehl şöyle demiştir: Yani siz günaha dönerseniz biz mağfirete döneriz; siz bizden yüz çevirmeye dönerseniz biz size yönelmeye döneriz; siz bizden kaçmaya dönerseniz biz size doğru yolu tutturup bize dönmenizi sağlamaya döneriz.

وقال الوراق: إن عدتم إلى الطاعة عدنا إلى التيسير والقبول، وقيل: غير ذلك إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ الآية أي إن هذا القرآن يعرف أهله بنوره أقوم الطرق إلى الله تعالى وهو طريق الطاعة والاقتداء بمن أنزل عليه ﵊ فإنه لا طريق يوصل إلا ذلك ولله تعالى در من قال:

el-Verrâk ise şöyle demiştir: «Siz itaate dönerseniz biz de kolaylaştırmaya ve kabule döneriz.» Başka açıklamalar da yapılmıştır. { إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ } “Şüphesiz bu Kur'an en doğru olana iletir” ayeti; yani şüphesiz bu Kur'an kendi ehline nuruyla Allah Teâlâ'ya ulaştıran en doğru yolu tanıtır ki bu da itaat yolu ve kendisine Kur'an indirilen zâta aleyhisselâm uymaktır; zira bundan başka ulaştıran bir yol yoktur. Şu sözü söyleyen ne güzel söylemiştir:

وأنت باب الله أي امرئ ... أتاه من غيرك لا يدخل

«Sen Allah'ın kapısısın; hangi insan O'na senden başkasıyla gelirse içeri giremez.»

وذكروا أن القرآن يرشد بظاهره إلى معاني باطنه وبمعاني باطنه إلى نور حقيقته وبنور حقيقته إلى أصل الصفة وبالصفة إلى الذات فطوبى لمن استرشد بالقرآن فإنه يدله على الله تعالى وقد أحسن من قال:

Şöyle de zikretmişlerdir: Kur'an zahiriyle batınının manalarına, batınının manalarıyla hakikatinin nuruna, hakikatinin nuruyla sıfatın aslına, sıfatla da Zât'a irşad eder. Kur'an'dan hidayet ve irşad dileyene ne mutlu! Zira o, kişiyi Allah Teâlâ'ya götürür. Şu sözü söyleyen ne güzel söylemiştir:

إذا نحن أدلجنا وأنت أمامنا ... كفى لمطايانا بنورك هاديا

«Biz gece karanlığında yol aldığımızda sen önümüzde olursan, bineklerimize yol gösterici olarak senin nurun yeter.»

ويبشر أهله الذين يتبعونه أن لهم أجر المشاهدة وكشفها بلا حجاب وَيَدْعُ الْإِنْسانُ بِالشَّرِّ دُعاءَهُ بِالْخَيْرِ وَكانَ الْإِنْسانُ عَجُولًا فيه إشارة إلى أدب من آداب الدعاء وهو عدم الاستعجال فينبغي للسالك أن يصبر حتى يعرف ما يليق بحاله فيدعو به، وقال سهل: أسلم الدعوات الذكر وترك الاختيار لأن في الذكر الكفاية وربما يسأل الإنسان ما فيه هلاكه ولا يشعر، وفي الأثر يقول الله تعالى شأنه من شغله ذكرى عن مسألتي أعطيه أفضل ما أعطي السائلين وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ أي ليل الكون وظلمة البدن وَالنَّهارَ أي نهار الإبداع والروح آيَتَيْنِ يتوصل بهما إلى معرفة

Ve kendisine tâbi olan ehline, perdesiz olarak müşahede ve keşif mükâfatına ereceklerini müjdeler. { وَيَدْعُ الْإِنْسانُ بِالشَّرِّ دُعاءَهُ بِالْخَيْرِ وَكانَ الْإِنْسانُ عَجُولًا } “İnsan, hayra dua ettiği gibi şerre de dua eder. İnsan pek acelecidir.” Bunda dua edeplerinden bir edebe işaret vardır ki o da acele etmemektir. Sâlike düşen, durumuna neyin uygun olduğunu bilinceye kadar sabretmek ve ona göre dua etmektir. Sehl şöyle demiştir: «Duaların en selametlisi zikir ve tercihi [Rabbe] bırakmaktır; zira zikirde kifayet vardır. Bazen insan farkında olmadan helakini gerektiren şeyi ister.» Eserde bildirildiğine göre Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: «Kimi Beni zikretmek Benden bir şey istemekten alıkoyarsa, ona isteyenlere verdiğimin en faziletlisini veririm.» { وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ } yani kâinat gecesini ve beden karanlığını, { وَالنَّهارَ } yani ibdâ (yoktan var etme) ve ruh gündüzünü, { آيَتَيْنِ } kendileriyle Zât'ın ve sıfatların

الذات والصفات فَمَحَوْنا آيَةَ اللَّيْلِ بالفساد والفناء وَجَعَلْنا آيَةَ النَّهارِ مُبْصِرَةً منيرة باقية بكمالها تبصر بنورها الحقائق لِتَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ وهو كمالكم الذي تستعدونه وَلِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسابَ أي لتحصوا عدد المراتب والمقامات من بدايتكم إلى نهايتكم بالترقي فيها وحساب أعمالكم وأخلاقكم وأحوالكم فتبدلوا السيء من ذلك بالحسن وَكُلَّ شَيْءٍ من العلوم والحكم فَصَّلْناهُ بنور عقولكم الفرقانية الحاصلة لكم عند الكمال تفصيلا لا إجمال فيه كما في مرتبة العقل القرآني الحاصل عند البداية وَكُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِي عُنُقِهِ الآية تقدم ما يصلح أن يكون من باب الإشارة فيها وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا للصوفية في هذا الرسول كغيرهم قولان، فمنهم من قال إنه رسول العقل، ومنهم من قال رسول الشرع وَإِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنا مُتْرَفِيها فَفَسَقُوا فِيها

marifetine ulaşılan iki ayet [kıldık]. { فَمَحَوْنا آيَةَ اللَّيْلِ } fesat ve fena ile [sildik], { وَجَعَلْنا آيَةَ النَّهارِ مُبْصِرَةً } nuruyla hakikatleri gösteren, kemaliyle aydınlık ve baki kıldık; { لِتَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ } o da istidat kazandığınız kemalinizdir; { وَلِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسابَ } yani başlangıcınızdan nihayetinize kadar olan mertebe ve makamların sayısını onlarda terakki ederek saymanız ve amellerinizin, ahlakınızın ve hallerinizin hesabını bilip bunlardan kötü olanları iyilerle değiştirmeniz için; { وَكُلَّ شَيْءٍ } ilimlerden ve hikmetlerden her şeyi, { فَصَّلْناهُ } kemal anında sizin için hâsıl olan furkānî akıllarınızın nuruyla, başlangıçta hâsıl olan Kur'ânî akıl mertebesindeki gibi icmâlî (kapalı) değil, hiçbir müphemliği bulunmayan apaçık bir beyanla ayrıntılı kıldık. { وَكُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِي عُنُقِهِ } “Her insanın amelini boynuna doladık” ayeti; işarî tefsir kabilinden buna uygun düşen açıklamalar daha önce geçmişti. { وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا } “Biz bir elçi göndermedikçe azap edici değiliz” ayetindeki bu elçi hakkında, sûfîlerin de diğerleri gibi iki görüşü vardır: Bazıları bunun akıl elçisi, bazıları ise şeriat elçisi olduğunu söylemiştir. { وَإِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنا مُتْرَفِيها فَفَسَقُوا فِيها }

الآية فيها إشارة إلى أنه سبحانه إذا أراد أن يخرب قلب المريد سلط عليه عساكر هوى نفسه وجنود شياطينه فيخرب بسنابك خيول الشهوات وآفات الطبعيات نعوذ بالله تعالى من ذلك مَنْ كانَ يُرِيدُ الْعاجِلَةَ لكدورة استعداده وغلبة هواه وطبيعته عَجَّلْنا لَهُ فِيها ما نَشاءُ لِمَنْ نُرِيدُ ثُمَّ جَعَلْنا لَهُ جَهَنَّمَ يَصْلاها مَذْمُوماً عن ذوي العقول مَدْحُوراً في سخط الله تعالى وقهره وَمَنْ أَرادَ الْآخِرَةَ

Bu ayette, Allah Sübhânehû bir müridin kalbini harabeye çevirmek istediğinde, onun üzerine nefsinin heva ordularını ve şeytanlarının askerlerini musallat edeceğine; böylece kalbin şehvet atlarının tırnakları ve tabiat âfetleriyle harap olacağına işaret vardır; bundan Allah Teâlâ'ya sığınırız. { مَنْ كانَ يُرِيدُ الْعاجِلَةَ } istidadının bulanıklığı, hevasının ve tabiatının galebesi sebebiyle [peşin olan dünyayı isteyen kimse için], { عَجَّلْنا لَهُ فِيها ما نَشاءُ لِمَنْ نُرِيدُ ثُمَّ جَعَلْنا لَهُ جَهَنَّمَ يَصْلاها مَذْمُوماً } akıl sahipleri nezdinde yerilmiş olarak, { مَدْحُوراً } Allah Teâlâ'nın gazabında ve kahrında kovulmuş olarak [oraya girer]. { وَمَنْ أَرادَ الْآخِرَةَ }

لصفاء استعداده وسلامة فطرته وَسَعى لَها سَعْيَها اللائق بها وهو السعي على سبيل الاستقامة وما ترتضيه الشريعة، وقال بعضهم: السعي إلى الدنيا بالأبدان والسعي إلى الآخرة بالقلوب والسعي على الله تعالى بالهمم وَهُوَ مُؤْمِنٌ ثابت الإيمان لا تزعزعه عواصف الشبه فَأُولئِكَ كانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُوراً مقبولا مثابا عليه، وعن أبي حفص أن السعي المشكور ما لم يكن مشوبا برياء ولا بسمعة ولا برؤية نفس ولا بطلب عوض بل يكون خالصا لوجهه تعالى لا يشاركه في ذلك شيء فلا تغفل كُلًّا نُمِدُّ هؤُلاءِ وَهَؤُلاءِ مِنْ عَطاءِ رَبِّكَ لا تأثير لإرادتهم وسعيهم في ذلك وإنما هي معرفات وعلامات لما قدرنا لهم من العطاء، ورأيت في الفتوحات المكية أن هذه الآية نحو قوله تعالى: فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَتَقْواها [الشمس: ٨] وهو نحو ما تقدم عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وقد سمعت ما فيه وَما كانَ عَطاءُ رَبِّكَ مَحْظُوراً عن أحد مطيعا كان أو عاصيا لأن شأنه تعالى شأنه الإفاضة حسبما تقتضيه الحكمة انْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ في الدنيا بمقتضى المشيئة والحكمة وَلَلْآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجاتٍ وَأَكْبَرُ تَفْضِيلًا فهناك ما لا عين رأت ولا أذن سمعت ولا خطر على قلب بشر رزقنا الله تعالى وإياكم ذلك أنه سبحانه الجواد المالك.

istidadının safiyeti ve fıtratının selameti sebebiyle [ahireti dilerse], { وَسَعى لَها سَعْيَها } ona layık olan sa'y ile yani istikamet yolu üzere ve şeriatın razı olduğu şekilde çalışırsa -bazıları şöyle demiştir: Dünyaya sa'y bedenlerle, ahirete sa'y kalplerle, Allah Teâlâ'ya sa'y ise himmetlerledir-, { وَهُوَ مُؤْمِنٌ } şüphe fırtınalarının sarsamadığı sabit bir iman üzere iken [çalışırsa], { فَأُولئِكَ كانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُوراً } makbul olup mükâfatlandırılmıştır. Ebû Hafs'tan rivayet edildiğine göre, meşkûr (kabul gören) sa'y; içine riya, şöhret arzusu, nefsi görme ve karşılık bekleme karışmamış, bilakis hiçbir şeyin ortak kılınmadığı sırf Allah'ın rızasına hasredilmiş sa'ydir; gafil olma! { كُلًّا نُمِدُّ هؤُلاءِ وَهَؤُلاءِ مِنْ عَطاءِ رَبِّكَ } “Onların her birine, bunlara da onlara da Rabbinin bağışından ulaştırırız”; onların iradelerinin ve çalışmalarının bunda bir tesiri yoktur; bunlar ancak onlara takdir ettiğimiz bağışın tanıtıcıları ve alametleridir. el-Fütûhâtü'l-Mekkiyye'de bu ayetin, Allah Teâlâ'nın: { فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَتَقْواها } “Sonra da ona günahını ve takvasını ilham edene” [eş-Şems: 8] ayeti kabilinden olduğunu gördüm ki bu da İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ daha önce geçen açıklamaya yakındır; onun hakkındaki değerlendirmeyi duymuştun. { وَما كانَ عَطاءُ رَبِّكَ مَحْظُوراً } “Rabbinin bağışı [kimseden] engellenmiş değildir”; itaatkâr olsun, asi olsun kimseden yasaklanmış değildir; zira Allah Teâlâ'nın şânı, hikmetin gerektirdiğine göre feyiz vermektir. { انْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ } dünyada meşîet ve hikmetin gereği olarak [nasıl üstün kıldığımıza bir bak]; { وَلَلْآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجاتٍ وَأَكْبَرُ تَفْضِيلًا } “Ahiret ise dereceler bakımından da daha büyüktür, üstünlük bakımından da daha büyüktür.” Orada ne bir gözün gördüğü, ne bir kulağın işittiği ve ne de bir beşerin kalbine gelen şeyler vardır. Allah Teâlâ bize ve size bunu nasip eylesin; zira O Sübhânehû cömerttir, mutlak mülk sahibidir.

لا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ الخطاب للرسول ﷺ والمراد به أمته على حد إياك أعني فاسمعي يا جارة أو لكل أحد ممن يصلح للخطاب على حد وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا [الأنعام: ٢٧، ٣٠] فَتَقْعُدَ بالنصب على النهي، والقعود قيل بمعنى المكث كما تقول هو قاعد في أسوأ حال أي ماكث ومقيم سواء كان قائما أم جالسا، وقيل بمعنى العجز والعرب تقول: ما أقعدك عن المكارم أي ما أعجزك عنها، وقيل: بمعنى الصيرورة من قولهم: شحذ الشفرة حتى قعدت كأنها حربة أي صارت، وتعقب هذا أبو حيان بأن مجيء قعد بمعنى صار مقصور عند الأصحاب على هذا المثل ولا يطرد، وقال بعضهم: إن اطرد فإنما يطرد في مثل الموضع الذي استعملته العرب فيه أولا يعني القول المذكور فلا

{ لا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ } “Allah ile beraber başka bir ilah edinme!” Hitap Peygamber'edir sallallâhu aleyhi ve sellem; ancak bununla «Sana söylüyorum komşum, sen anla gelinim» kabilinden ümmeti kastedilmiştir. Yahut hitaba elverişli olan herkese yöneliktir; nitekim { وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا } [el-En'âm: 27, 30] ayetinde de böyledir. { فَتَقْعُدَ } kelimesi nehiyden ötürü mansuptur. el-Kuûd (oturma/kalma) lafzının el-meks (durma, kalma) manasında olduğu söylenmiştir; nitekim «o en kötü halde oturmaktadır (kāid)» yani durmakta ve kalmaktadır dersin, ister ayakta ister oturuyor olsun. Acizlik manasında olduğu da söylenmiştir; nitekim Araplar: «Yüceliklerden seni ne oturttu (mâ ak'adeke)?» yani «Seni onlardan ne aciz bıraktı?» derler. Bir de «sayrûret» (dönüşme, olma) manasında olduğu söylenmiştir; bu da onların: «Bıçağı öyle biledi ki mızrak gibi oturdu (ka'adet)» yani «mızrak gibi oldu» sözünden gelir. Ebû Hayyân bu görüşü eleştirerek, «ka'ade» fiilinin «sâre» manasına gelmesinin dilciler nezdinde sadece bu darb-ı meselle sınırlı olduğunu ve kurallı (kıyasî) olmadığını belirtmiştir. Bazıları ise şöyle demiştir: Şayet kıyasî kabul edilse bile, ancak Arapların onu ilk olarak kullandığı zikredilen yer benzerinde geçerli olur; dolayısıyla

يقال: قعد كاتبا بمعنى صار بل قعد كأنه سلطان لكونه مثل قعدت كأنها حربة، ولعل من فسر القعود هنا بمعنى الصيرورة ذهب مذهب الفراء فإنه كما قال أبو حيان وغيره يقول باطراد ذلك وجعل منه قول الراجز المذكور في البحر والحواشي الشهابية ولا حجة فيه.

«kâtip oldu» manasında «ka'ade kâtiben» denmez, bilakis «ka'adet ke-ennehâ harbetün» örneğine benzediği için «ka'ade ke-ennehû sultânün» denir. Burada kuûdu sayrûret manasıyla tefsir eden kimse muhtemelen Ferrâ'nın mezhebine gitmiştir; çünkü Ebû Hayyân ve diğerlerinin belirttiği gibi Ferrâ bunun kıyasî olduğunu savunur ve el-Bahr ile el-Havâşi'ş-Şihâbiyye'de zikredilen recez şairinin sözünü de buna delil getirmiştir, ancak bunda bir delil yoktur.

وحكى الكسائي قعد لا يسأل حاجة إلا قضاها واستعمال البغداديين على هذا، ثم إنهم اختلفوا في القعود بمعنى العجز فقيل هو مجاز من القعود ضد القيام كالمقعد بمعنى العاجز عن القيام ثم تجوز به عن مطلق العجز، وقيل هو كناية عن العجز فإن من أراد أخذ شيء يقوم له ومن عجز قعد وأما القعود بمعنى الزمانة فحقيقة والإقعاد مجاز كأن مرضه أقعده وجعل هذا القعود بمعنى المكث حقيقة، وتعقب بأن فيه نظرا إلا أن يريد حقيقة عرفية لا لغوية لأنه ضد القيام وإذا جعل القعود هنا بمعنى العجز فالفعل لازم ومتعلقه محذوف أي فتعجز عن الفوز بالمقصود مثلا ومَذْمُوماً مَخْذُولًا إما خبران لتقعد على القول الأخير وإما حالان مترادفان أي فتقعد جامعا على نفسك الخذلان من الله تعالى والذم من الملائكة والمؤمنين أو من ذوي العقول حيث اتخذت محتاجا مفتقرا مثلك لا يملك لنفسه نفعا ولا ضرا إلها ونسبت إليه ما لا يصلح له وجعلته شريكا لمن له الكمال الذاتي وهو الذي خلقك ورزقك وأنعم عليك على ما عداه، وجوز أبو حيان أن يراد بالقعود حقيقته لأن من شأن المذموم المخذول أن يقعد حائرا متفكرا وهو من باب التعبير بالحال الغالبة، وفي الآية إشعار بأن الموحد جامع بين المدح والنصرة وَقَضى رَبُّكَ أخرج ابن جرير وابن المنذر من طريق علي بن أبي طلحة عن ابن عباس أنه قال: أي أمر أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ أي بأن لا تعبدوا إلخ على أن مصدرية والجار قبلها مقدر ولا نافية والمراد النهي، ويجوز أن تكون ناهية كما مر ولا ينافيه التأويل بالمصدر كما أسلفناه أو أي لا تعبدوا إلخ على أن أن مفسرة لتقدم ما تضمن معنى القول دون حروفه ولا ناهية لا غير، وجوز بعضهم أن تكون أن مخففة واسمها ضمير شأن محذوف ولا ناهية أيضا وهو كما ترى وجوز أبو البقاء أن تكون أن مصدرية ولا زائدة والمعنى الزم ربك عبادته وفيه أن الاستثناء يأبى ذلك وفي الكشاف تفسير قضى بأمر أمرا مقطوعا به وجعل ذلك غير واحد من باب التضمين وجعل المضمن أصلا والمتضمن قيدا وقال بعضهم: أراد أن القضاء مجاز عن الأمر المبتوت الذي لا يحتمل النسخ ولو كان ذلك من التضمين لكان متعلق القضاء الأمر دون المأمور به وإلا لزم أن لا يعبد أحد غير الله تعالى فيحتاج إلى تخصيص الخطاب بالمؤمنين فيرد عليه بأن جميع أوامر الله تعالى بقضائه فلا وجه للتخصيص.

el-Kisâî, «Ne hacet dilese oturdu yerine getirdi» kullanımını nakletmiştir; Bağdatlıların kullanımı da bu şekildedir. Sonra kuûdun acizlik manasında oluşu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Kıyamın zıddı olan kuûddan mecaz olduğu söylenmiştir; nitekim «muk'ad», ayakta durmaktan aciz kimse demektir, sonra mutlak acizlikten mecaz yapılmıştır. Acizlikten kinaye olduğu da söylenmiştir; zira bir şeyi almak isteyen kimse onun için ayağa kalkar, âciz olan ise oturur. Kötürümlük manasındaki kuûd ise hakikattir; «ik'âd» ise hastalığı onu oturtmuş gibi mecazdır. Buradaki kuûdun durma/kalma manasında hakikat olduğu kabul edilmiştir; ancak buna itiraz edilmiş ve kıyamın zıddı olduğu için lügavî değil örfî bir hakikat kastedilmedikçe bunda kapalılık bulunduğu söylenmiştir. Burada kuûd acizlik manasında kabul edilirse fiil lâzımdır ve müteallakı mahzuftur; yani «maksada ulaşmaktan âciz kalırsın» demektir. { مَذْمُوماً مَخْذُولًا } ise son görüşe göre «tak'ude»nin iki haberidir yahut müteradif iki haldir; yani «Allah Teâlâ'dan yardımın kesilmesini ve melekler ile müminlerden yahut akıl sahiplerinden kınanmayı nefsinde toplamış olarak oturup kalırsın» demektir. Zira sen, kendisi gibi muhtaç ve yoksul olan, kendine ne bir fayda ne de zarar vermeye gücü yetmeyen bir varlığı ilah edindin; ona layık olmayan şeyleri nispet ettin ve onu, Zâtî kemale sahip olan, seni yaratan, rızıklandıran ve diğer varlıkların fevkinde sana nimetler veren Zât'a ortak kıldın. Ebû Hayyân, kınanmış ve yardımsız bırakılmış kimsenin şaşkın ve düşünceli bir halde oturup kalması âdet olduğundan kuûd ile hakikatinin murad edilmesini de caiz görmüştür ki bu, galip hal ile ifade kabîlindendir. Ayette muvahhidin hem övgüyü hem de yardımı kendisinde topladığına dair bir işaret vardır. { وَقَضى رَبُّكَ } İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Ali b. Ebî Talha yoluyla İbn Abbas'tan onun: «Yani emretti» dediğini rivayet etmişlerdir. { أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ } yani «O'ndan başkasına ibadet etmemenizi [emretti]»; «en» mastariyye, öncesindeki harf-i cer takdirî, «lâ» ise nâfiyedir ve kastedilen nehiydir. Geçtiği üzere «lâ»nın nâhiye olması da caizdir ve önceden belirttiğimiz gibi mastar ile tevil edilmesine mâni değildir. Yahut lafızları değil manası itibarıyla söz ihtiva eden bir ifade geçtiği için «en» müfessire, «lâ» ise yalnızca nâhiye olmak üzere «O'ndan başkasına ibadet etmeyin» manasındadır. Bazıları «en»in muhaffefe, isminin de mahzuf şe'n zamiri ve «lâ»nın yine nâhiye olmasını caiz görmüşlerdir ki bu da gördüğün gibidir. Ebü'l-Bekā ise «en»in mastariyye, «lâ»nın zâide olmasını ve mananın «Rabbin Kendisine ibadeti gerekli kıldı» şeklinde olmasını caiz görmüştür; ancak istisna edatı buna engeldir. el-Keşşâf'ta «kadâ», «kesin bir emirle emretti» şeklinde tefsir edilmiş ve birden çok âlim bunu tazmin kabîlinden sayarak tazmin edileni asıl, mütazammın olanı ise kayıt kılmışlardır. Bazıları da şöyle demiştir: [Zemahşerî] kazânın, neshi kabul etmeyen kesin emirden mecaz olduğunu kastetmiştir; şayet bu tazminden olsaydı, kazânın taalluku emredilen şey değil emir olurdu; aksi takdirde Allah Teâlâ'dan başkasına hiç kimsenin ibadet etmemesi gerekirdi, bu durumda da hitabın müminlere tahsis edilmesi icap ederdi. Buna da Allah Teâlâ'nın bütün emirlerinin O'nun kazâsı ile olduğu, dolayısıyla tahsise gerek bulunmadığı şeklinde itiraz edilir.

وتعقب بأن ما ذكر متوجه لو أريد بالقضاء أخو القدر أما لو أريد به معناه اللغوي الذي هو البت والقطع المشار إليه فلا يرد ما ذكره، ثم إن لزوم أن لا يعبد أحد غير الله تعالى ادعاه ابن عباس فيما يروى للقضاء من غير تفصيل، فقد أخرج أبو عبيد وابن منيع وابن المنذر وابن مردويه من طريق ميمون بن مهران عنه رضي الله تعالى عنه أنه قال: أنزل الله تعالى هذا الحرف على لسان نبيكم «ووصى ربك ألا تعبدوا إلا إياه» فلصقت إحدى الواوين بالصاد فقرأ الناس وَقَضى رَبُّكَ ولو نزلت على القضاء ما أشرك به أحد، وأخرج مثل ذلك عنه جماعة من طريق سعيد بن جبير وابن أبي حاتم من طريق الضحاك ورويت هذه القراءة عن ابن مسعود وأبي بن كعب رضي الله تعالى عنهما أيضا وهذا إن صح عجيب من ابن عباس لاندفاع المحذور بحمل القضاء على الأمر ولا أقل كما هو مروي عنه أيضا نعم قيل إن ذلك معنى مجازي للقضاء وقيل إنه حقيقي، وفي مفردات الراغب القضاء فصل الأمر قولا كان أو فعلا وكل منهما إلهي وبشري فمن القول الإلهي قوله تعالى: وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ أي أمر ربك إلى آخر ما قال، ثم إن هذا الأمر عند البعض بمعنى مطلق الطلب ليتناول طلب ترك العبادة لغيره تعالى، ويغني عن هذا التجوز كما قيل إن معنى لا تعبدوا غيره اعبدوه وحده فهو أمر باعتبار لازمه، وإنما اختير ذلك للإشارة إلى أن التخلية بترك ما سواه مقدمة مهمة هنا، وأمر سبحانه أن لا يعبدوا غيره تعالى لأن العبادة غاية التعظيم وهي لا تليق إلا لمن كان في غاية العظمة منعما بالنعم العظام

Buna şöyle cevap verilmiştir: Zikredilen itiraz, kazâ ile kaderin kardeşi olan [tekvînî] kazâ murad edilirse geçerlidir. Şayet işaret edilen kesinlik ve kat'iyet manasındaki lügavî manası murad edilirse, zikrettiği itiraz vârit olmaz. Ayrıca Allah Teâlâ'dan başkasına kimsenin ibadet etmemesi lüzumu, bir ayrıntı olmaksızın kazâ hakkında rivayet edilen hususta İbn Abbas tarafından ileri sürülmüştür. Nitekim Ebû Ubeyd, İbn Menî', İbnü'l-Münzir ve İbn Merdûye, Meymûn b. Mihrân yoluyla İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ onun şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Allah Teâlâ bu harfi Nebinizin lisanı üzere ‹Rabbin O'ndan başkasına ibadet etmemenizi vasiyet etti (ve-vassâ)› şeklinde indirdi; ancak vâv'lardan biri sâd'a yapıştı da insanlar { وَقَضى رَبُّكَ } diye okudular. Şayet kazâ üzere inmiş olsaydı O'na hiç kimse şirk koşmazdı.» Bunun bir benzerini bir topluluk Saîd b. Cübeyr yoluyla ondan, İbn Ebî Hâtim de Dahhâk yoluyla rivayet etmiştir. Bu kıraat İbn Mes'ûd ve Übey b. Ka'b'dan radıyallâhu anhümâ da rivayet edilmiştir. Bu rivayet şayet sahihse, kazânın emir manasına hamledilmesiyle mahzur ortadan kalktığı veya en azından kendisinden de rivayet edildiği üzere tevil edilebildiği için İbn Abbas'tan gelmesi şaşırtıcıdır. Evet, bunun kazânın mecazî bir manası olduğu söylenmiştir, hakiki manası olduğu da söylenmiştir. Râgıb'ın el-Müfredât'ında: «Kazâ, söz veya fiil olsun bir işi kesin olarak hükme bağlamaktır; her ikisi de ilahî ve beşerî olabilir. İlahî sözden olanı, Allah Teâlâ'nın: { وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ } yani ‹Rabbin emretti› ayetidir» denilmektedir. Sonra bazılarına göre bu emir, Allah Teâlâ'dan başkasına ibadeti terk etme talebini de kapsaması için mutlak talep manasındadır. «O'ndan başkasına ibadet etmeyin» ifadesinin manasının «Yalnızca O'na ibadet edin» demek olduğu, dolayısıyla lâzımı itibarıyla bir emir olduğu söylendiğinde bu mecaza da ihtiyaç kalmaz. Bunun tercih edilme sebebi, mâsivâyı terk ile gerçekleşen tahliyenin (arınmanın) burada mühim bir mukaddime olduğuna işaret etmektir. Allah Sübhânehû, Kendisinden başkasına ibadet etmemelerini emretmiştir; çünkü ibadet saygının en son noktasıdır ve bu da ancak sonsuz azamet sahibi olup büyük nimetler bahşeden Zât'a yakışır.

وما غير الله تعالى كذلك، وهذا وما عطف عليه من الأعمال الحسنة كالتفصيل للسعي للآخرة.

Allah Teâlâ'dan başkası ise böyle değildir. Bu emir ve buna matuf olan güzel ameller, ahiret için yapılan sa'yin ayrıntılı bir beyanı gibidir.

وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً أي وبأن تحسنوا بهما أو أحسنوا بهما إحسانا، ولعله إذا نظر إلى توحيد الخطاب فيما بعد قدر وأحسن بالتوحيد أيضا، والجار والمجرور متعلق بالفعل المقدر وهو الذي ذهب إليه الزمخشري ومنع تعلقه بالمصدر لأن صلته لا تتقدم عليه، وعلقه الواحدي به فقال الحلبي: إن كان المصدر منحلا بأن والفعل فالوجه ما ذهب إليه الزمخشري وإن جعل نائبا عن الفعل المحذوف فالوجه ما قاله الواحدي، ومذهب الكثير من النحاة جواز تقديم معموله إذا كان ظرفا مطلقا لتوسعهم فيه والجار والمجرور أخوه.

{ وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً } “Ana babaya da iyilik yapmayı [emretti].” Yani «onlara iyilik yapmanızı emretti» veya «onlara güzelce iyilik yapın» demektir. İlerideki hitabın tekil oluşuna bakılırsa, burada da [takdir edilen fiil] tekil olarak «ve ehsin» (iyilik et) şeklinde takdir edilebilir. Câr ve mecrûr takdir edilen fiile taalluk etmektedir; Zemahşerî'nin benimsediği görüş de budur; o, sılası mastarın önüne geçemeyeceğinden dolayı mastara taalluk etmesini engellemiştir. Vâhidî ise bunu mastara bağlamıştır. el-Halebî şöyle der: Şayet mastar «en» ve fiile çözümleniyorsa doğru olan Zemahşerî'nin gittiği görüştür; şayet mahzuf fiilin nâibi kılınırsa doğru olan Vâhidî'nin söylediğidir. Birçok nahivcinin mezhebine göre, ma'mûl mutlak zarf olduğunda genişlik tanıdıklarından dolayı öne geçmesi caizdir; câr ve mecrûr da onun kardeşidir.

إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُما أَوْ كِلاهُما إما مركبة من إن الشرطية وما المزيدة لتأكيدها.

{ إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُما أَوْ كِلاهُما } “Onlardan biri veya her ikisi senin yanında yaşlılığa ererse...” «İmmâ», şart edatı olan «in» ile onu pekiştirmek için zâit kılınan «mâ»dan mürekkeptir.

قال الزمخشري: ولذا صح لحوق النون المؤكدة للفعل ولو أفردت إن لم يصح لحوقها واختلف في لحاقها بعد الزيادة فقال أبو إسحاق بوجوبه، وعن سيبويه القول بعدم الوجوب ويستشهد له بقول أبي حية النميري:

Zemahşerî şöyle demiştir: Bundan dolayı tekit nûnunun fiile bitişmesi sahih olmuştur; şayet «in» tek başına kalsaydı bitişmesi sahih olmazdı. Ziyadeden sonra nûnun bitişmesi hususunda ihtilaf edilmiştir: Ebû İshak bunun vacip olduğunu söylerken, Sîbeveyh'ten vacip olmadığı görüşü nakledilmiştir. Buna Ebû Hayye en-Nümeyrî'nin şu sözü delil getirilir:

فإما ترى لمتي هكذا ... قد أدرك الفتيات الخفارا

«Zülüflerimi böyle görürsen [şaşma]; genç kızlar artık hayâ çağına erdi.»

وعليه قول ابن دريد:

İbn Düreyd'in şu sözü de bu kabildendir:

أما ترى رأسي حاكى لونه ... طرة صبح تحت أذيال الدجى

«Görmez misin başımı, rengi karanlığın etekleri altındaki sabahın aklığına benzedi.»

ومعنى عِنْدَكَ في كنفك وكفالتك، وتقديمه على المفعول مع أن حقه التأخير عنه للتشويق إلى وروده فإنه مدار تضاعف الرعاية والإحسان، وأَحَدُهُما فاعل للفعل، وتأخيره عن الظرف والمفعول لئلا يطول الكلام به وبما عطف عليه وكِلاهُما معطوف عليه.

{ عِنْدَكَ } lafzının manası, «senin himayende ve kefaletinde» demektir. Hakkı sonra gelmek olduğu halde mef'ûlün önüne geçirilmesi, gelişine iştiyak uyandırmak içindir; zira ilgi ve ihsanın katlanmasının odak noktası orasıdır. { أَحَدُهُما } fiilin fâilidir; onun zarf ve mef'ûlden sonraya bırakılması, hem kendisiyle hem de matufuyela sözün uzamaması içindir. { كِلاهُما } ise ona matuftur.

وقرأ حمزة والكسائي «إما يبلغان» فأحدهما على ما في الكشاف بدل من ألف الضمير لا فاعل والألف علامة التثنية على لغة أكلوني البراغيث فإنه رد بأن ذلك مشروط بأن يسند الفعل المثنى نحو قاما أخواك أو لمفرق بالعطف بالواو خاصة على خلاف فيه نحو قاما زيد وعمرو وما هنا ليس كذلك. واستشكلت البدلية بأن أَحَدُهُما على ذلك بدل بعض من كل لا كل من كل لأنه ليس عينه وكِلاهُما معطوف عليه فيكون بدل كل من كل لكنه خال عن الفائدة على أن عطف بدل الكل على غيره مما لم نجده. وأجيب بأنا نسلم أنه لم يفد البدل زيادة على المبدل منه لكنه لا يضر لأنه شأن التأكيد ولو سلم أنه لا بد من ذلك ففيه فائدة لأنه بدل مقسم كما قاله ابن عطية فهو كقوله:

Hamza ve Kisâî «immâ yebluğânni» şeklinde okumuşlardır. el-Keşşâf'ta belirtildiğine göre «ehaduhumâ», zamir olan eliften bedeldir, fâil değildir; elif ise «ekelûnî el-berâğîs̱» lügatine göre tesniye alametidir. Ancak buna, tesniye kılınan fiilin «kāmâ ehavâke» örneğindeki gibi tesniye isme yahut ihtilaf bulunmakla birlikte «kāmâ Zeydün ve Amrün» gibi özellikle vâv ile atfedilmiş müfret isimlere isnat edilmiş olması şartına bağlı olduğu, buradaki durumun ise böyle olmadığı söylenerek itiraz edilmiştir. Bedel olma durumunda şöyle bir müşkil ortaya çıkmıştır: «Ehaduhumâ» bu takdirde bütünden parça bedeli (bedel-i ba'z mine'l-kül) olur, küllden kül bedeli olmaz; çünkü onun bizzat kendisi değildir. «Kilâhumâ» ise ona matuftur ve küllden kül bedeli olur, fakat faydadan uzaktır; üstelik kül bedelinin başkasına atfedilmesine rastlanmamıştır. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bedelin mübdelün minh üzerine ilave bir mana ifade etmediğini kabul ederiz; fakat bu zarar vermez, zira tekidin şânı böyledir. İlave mananın zorunlu olduğu kabul edilse bile bunda fayda vardır; çünkü İbn Atıyye'nin dediği gibi bu taksim edici bedeldir (bedel-i mukassim). Nitekim şairin şu sözü gibidir:

فكنت كذي رجلين رجل صحيحة ... وأخرى رمى فيها الزمان فشلت

«İki ayaklı biri gibi oldum; bir ayağı sağlam, diğerine ise zaman vurmuş da kötürüm kalmış.»

وتعقب بأنه ليس من البدل المذكور لأنه شرطه العطف بالواو وأن لا يصدق المبدل منه على أحد قسميه وهنا قد صدق على أحدهما، وبالجملة هذا الوجه لا يخلو عن القيل والقال، وعن أبي علي الفارسي أن أَحَدُهُما بدل من ضمير التثنية وكِلاهُما تأكيد للضمير، وتعقب بأن التأكيد لا يعطف على البدل كما لا يعطف على غيره وبأن أحدهما لا يصلح تأكيدا للمثنى ولا غيره فكذا ما عطف عليه وبأن بين إبدال بدل البعض منه وتوكيده تدافعا لأن التأكيد يدفع إرادة البعض منه، ومن هنا قال في الدر المصون: لا بد من إصلاحه بأن يجعل أحدهما بدل بعض من كل ويضمر بعده فعل رافع لضمير تثنية وكِلاهُما توكيد له والتقدير أو يبلغان كلاهما وهو من عطف الجمل حينئذ لكن فيه حذف المؤكد وإبقاء تأكيده وقد منعه بعض النحاة وفيه كلام في مفصلات العربية، ولعل المختار إضمار فعل لم يتصل به ضمير التثنية وجعل كِلاهُما فاعلا له فإنه سالم عما سمعت في غيره ولذا اختاره في البحر، وتوحيد ضمير الخطاب في عِنْدَكَ وفيما بعده مع أن ما صرح به فيما سبق على الجمع للاحتراز عن التباس المراد وهو نهي كل أحد عن تأفيف والديه ونهرهما فإنه لو قوبل الجمع بالجمع أو التثنية بالتثنية لم يحصل ذلك، وذكر أنه وحد الخطاب

Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu, zikredilen bedel türünden değildir; zira onun şartı vâv ile atfedilmesi ve mübdelün minhin iki kısımdan birine tam olarak uymamasıdır. Burada ise «ehaduhumâ» ifadesine uymaktadır. Hasılı bu vecih dedikodudan uzak değildir. Ebû Ali el-Fârisî'den «ehaduhumâ» lafzının tesniye zamirinden bedel, «kilâhumâ» lafzının ise zamirin tekidi olduğu rivayet edilmiştir. Buna da tekidin bedele atfedilemeyeceği gibi başkasına da atfedilemeyeceği, «ehaduhumâ» lafzının tesniye veya başka bir şey için tekit olmaya elverişli olmadığı, dolayısıyla ona matuf olanın da öyle olduğu, ayrıca ondan ba'z bedeli yapılması ile tekit edilmesi arasında tenakuz bulunduğu -çünkü tekit ba'z iradesini nefyeder- gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Bundan dolayı ed-Dürrü'l-Masûn'da şöyle denilmiştir: «Bunun düzeltilmesi için ‹ehaduhumâ› bütünden parça bedeli kılınmalı, ondan sonra tesniye zamirini ref eden bir fiil takdir edilmeli ve ‹kilâhumâ› da onun tekidi yapılmalıdır; takdir ‹ev yebluğâni kilâhumâ› şeklinde olur. Bu durumda cümle atfından sayılır; ancak bunda müekkedi hazfedip tekidini bırakma durumu vardır ki bazı nahivciler bunu menetmiştir ve Arapçanın ayrıntılı kitaplarında bu hususta söz vardır.» Muhtar olan, belki de tesniye zamirinin bitişmediği bir fiilin takdir edilmesi ve «kilâhumâ» lafzının onun fâili kılınmasıdır; zira bu vecih diğerlerinde duyduğun itirazlardan uzaktır ve el-Bahr'da da bu sebeple tercih edilmiştir. { عِنْدَكَ } lafzında ve sonrasında hitap zamirinin tekil kılınması -halbuki daha önce açıkça geçen ifadeler çoğul idi- muradın karışmasını önlemek içindir ki o da herkesin kendi ana babasına öf demesini ve onları azarlamasını nehyetmektir; zira çoğula çoğul veya tesniyeye tesniye ile karşılık verilseydi bu mana hâsıl olmazdı. Şöyle de zikredilmiştir:

في لا تَجْعَلْ للمبالغة وجمع في أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ لأنه أوفق لتعظيم أمر القضاء فَلا تَقُلْ لَهُما أي لواحد منهما حالتي الانفراد والاجتماع أُفٍّ هو اسم صوت ينبىء عن التضجر أو اسم فعل هو أتضجر واسم الفعل بمعنى المضارع وكذا بمعنى الماضي قليل والكثير بمعنى الأمر وفيه نحو من أربعين لغة والوارد من ذلك في القراءات سبع ثلاث متواترة وأربع شاذة. فقرأ نافع وحفص بالكسر والتنوين وهو للتنكير فالمعنى أتضجر تضجرا ما وإذا لم ينون دل على تضجر مخصوص، وقرأ ابن كثير وابن عامر بالفتح دون تنوين، والباقون بالكسر دون تنوين وهو على أصل التقاء الساكنين والفتح للخفة ولا خلاف بينهم في تشديد الفاء، وقرأ نافع في رواية عنه بالرفع والتنوين، وأبو السمال بالضم للاتباع من غير تنوين، وزيد بن علي رضي الله تعالى عنه بالنصب والتنوين، وابن عباس رضي الله تعالى عنهما بالسكون، ومحصل المعنى لا تتضجر مما يستقذر منهما وتستثقل من مؤنهما، والنهي عن ذلك يدل على المنع من سائر أنواع الإيذاء قياسا جليا لأنه يفهم بطريق الأولى ويسمى مفهوم الموافقة ودلالة النص وفحوى الخطاب، وقيل يدل على ذلك حقيقة ومنطوقا في عرف اللغة كقولك: فلان لا يملك النقير والقطمير فإنه يدل كذلك على أنه لا يملك شيئا قليلا أو كثيرا، وخص بعض أنواع الإيذاء بالذكر في قوله تعالى: وَلا تَنْهَرْهُما للاعتناء بشأنه والنهر كما قال الراغب الزجر بإغلاظ، وفي الكشاف النهي والنهر والنهم أخوات أي لا تزجرهما عما يتعاطيانه مما لا يعجبك.

{ لا تَجْعَلْ } ayetinde hitap mübalağa için tekil yapılmış, { أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ } ayetinde ise kazâ emrinin tazimine daha uygun düştüğü için çoğul kılınmıştır. { فَلا تَقُلْ لَهُما } yani tek veya birlikte oldukları iki halde de onlardan birine dahi [deme], { أُفٍّ } bıkkınlığı bildiren bir ses ismi (ism-i savt) yahut «bıktım, usandım» manasında bir fiil ismidir (ism-i fiil). Muzari ve mazi manasındaki fiil isimleri azdır; çok olanı emir manasında olandır. Bu kelimede kırk kadar lügat (söyleyiş) vardır; kıraatlerde bunlardan yedisi vârit olmuştur: Üçü mütevatir, dördü şâzzdır. Nâfi' ve Hafs kesre ve tenvinle [uffin] okumuşlardır; tenvin nekire kılmak içindir, manası «herhangi bir bıkkınlık göstermem» demektir. Tenvinsiz okunduğunda ise belirli bir bıkkınlığa delalet eder. İbn Kesîr ve İbn Âmir tenvinsiz fetha ile [uffe], diğerleri ise tenvinsiz kesre ile [uffi] okumuşlardır; bu da sâkinlerin kavuşmasındaki asıl kurala göredir, fetha ise hafiflik içindir. Aralarında fâ harfinin şeddeli oluşunda ihtilaf yoktur. Nâfi'den bir rivayette damme ve tenvinle [uffün], Ebü's-Semmâl'den tenvinsiz tebâiyyet (uyum) için damme ile [uffü], Zeyd b. Ali'den radıyallâhu anh fetha ve tenvinle [uffen], İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ sükûn ile [uf] rivayet edilmiştir. Mananın özü şudur: Onlardan iğrenilen veya külfetlerinden ağır gelen şeylerden ötürü bıkkınlık gösterme! Bundan nehiy, açık bir kıyas ile diğer bütün eziyet türlerinin yasak olduğuna delalet eder; çünkü bu evleviyet yoluyla anlaşılır ve buna mefhûm-ı muvâfakat, delâletü'n-nass ve fahva'l-hitâb denir. Dil örfünde bunun hakikat ve mantûk yoluyla delalet ettiği de söylenmiştir; nitekim «Falancanın nakîr ve kıtmîri (çekirdek zarı ve oyuğu) bile yoktur» demen gibi ki bu da aynı şekilde onun az veya çok hiçbir şeye sahip olmadığına delalet eder. Eziyet türlerinden bazısı, durumunun önemine binaen Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَنْهَرْهُما } “Onları azarlama!” ayetinde özel olarak zikredilmiştir. Nehr, Râgıb'ın dediği gibi sertlikle azarlamaktır. el-Keşşâf'ta ise nehy, nehr ve nehm kelimelerinin kardeş (yakın anlamlı) olduğu belirtilmiştir; yani hoşuna gitmeyen bir şey yaptıklarında onları azarlama!

وقال الإمام: المراد من قوله تعالى: فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ المنع من إظهار الضجر القليل والكثير والمراد من قوله سبحانه وَلا تَنْهَرْهُما المنع من إظهار المخالفة في القول على سبيل الرد عليهما والتكذيب لهما ولذا روعي هذا الترتيب وإلا فالمنع من التأفيف يدل على المنع من النهر بطريق الأولى فيكون ذكره بعده عبثا فتأمل.

İmam [Râzî] şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ } “Onlara 'öf' bile deme!” buyruğundan murat, az veya çok bıkkınlık izharını menetmektir. { وَلا تَنْهَرْهُما } “Onları azarlama!” buyruğundan murat ise, onlara itiraz ve onları yalanlama suretiyle sözle muhalefet göstermeyi menetmektir. Bu sebeple bu tertip gözetilmiştir; aksi takdirde öf demekten nehiy, azarlamaktan nehyi evleviyet yoluyla ifade ederdi ve bundan sonra zikredilmesi abes olurdu; iyi düşün!

وَقُلْ لَهُما بدل التأفيف والنهر قَوْلًا كَرِيماً أي جميلا لا شراسة فيه، قال الراغب: كل شيء يشرف في بابه فإنه يوصف بالكرم، وجعل ذلك بعض المحققين من وصف الشيء باسم صاحبه أي قولا صادرا عن كرم ولطف ويعود بالآخرة إلى القول الجميل الذي يقتضيه حسن الأدب ويستدعيه النزول على المروءة مثل أن يقول يا أبتاه ويا أماه ولا يدعوهما بأسمائهما فإنه من الجفاء وسوء الأدب، وليس القول الكريم مخصوصا بذلك كما يوهمه اقتصار الحسن فيما أخرجه عنه ابن أبي حاتم عليه فإنه من باب التمثيل، وكذا ما أخرج عن زهير بن محمد أنه قال فيه: إذا دعواك فقل لبيكما وسعديكما.

{ وَقُلْ لَهُما } öf deme ve azarlama yerine onlara [söyle], { قَوْلًا كَرِيماً } sertlik ve kabalık bulunmayan güzel bir söz [söyle]. Râgıb: «Kendi cinsinde şerefli olan her şey kerem ile vasıflanır» demiştir. Bazı muhakkikler bunu, bir şeyi sahibinin ismiyle vasıflamak kabîlinden saymışlardır; yani cömertlik ve nezaketten kaynaklanan bir söz demektir. Sonuçta güzel edebin gerektirdiği ve mürüvvete uymanın davet ettiği güzel söze racidir; örneğin «babacığım», «anneciğim» demesi ve onları isimleriyle çağırmaması gibi; zira bu kabalık ve edep noksanlığıdır. İbn Ebî Hâtim'in Hasan'dan rivayet ettiği sözünde bununla yetinmesinin vehmettirdiği gibi kavl-i kerîm sadece bunlara mahsus değildir; zira o temsil kabîlindendir. Züheyr b. Muhammed'den rivayet edilen: «Seni çağırdıklarında ‹buyrun, baş üstüne› de» sözü de böyledir.

وأخرج هو وابن جرير وابن المنذر عن أبي الهداج أنه قال: قلت لسعيد بن المسيب كل ما ذكر الله تعالى في القرآن من بر الوالدين فقد عرفته إلا قوله سبحانه: وَقُلْ لَهُما قَوْلًا كَرِيماً ما هذا القول الكريم، فقال ابن المسيب قول العبد المذنب للسيد الفظ.

O [İbn Ebî Hâtim], İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Ebü'l-Heddâc'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Saîd b. el-Müseyyeb'e: «Allah Teâlâ'nın Kur'an'da ana babaya iyilikle ilgili zikrettiği her şeyi anladım; ancak { وَقُلْ لَهُما قَوْلًا كَرِيماً } ayetindeki bu kavl-i kerîm (güzel söz) nedir?» dedim. İbnü'l-Müseyyeb: «Günahkâr bir kölenin katı ve sert efendisine söylediği sözdür» dedi.

وَاخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ أي تواضع لهما وتذلل وفيه وجهان. الأول أن يكون على معنى جناحك الذليل ويكون جَناحَ الذُّلِّ بل خفض الجناح تمثيلا في التواضع وجاز أن يكون استعارة في المفرد وهو الجناح ويكون الخفض ترشيحا تبعيا أو مستقلا، الثاني أن يكون من قبيل قول لبيد:

{ وَاخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ } “Onlara tevazu kanadını indir”; yani onlara karşı mütevazı ol ve boyun eğ. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: «Zelil olan kanadın» manasında olmasıdır; { جَناحَ الذُّلِّ } tamlaması, bilakis kanat indirme tevazuda bir temsil olur. Kanat (cenâh) kelimesinde müfret istiare olup kanat indirmenin (hafz) tebeî veya müstakil bir terşîh olması da caizdir. İkincisi: Lebîd'in şu sözü kabîlinden olmasıdır:

وغداة ريح قد كشفت وقرة ... إذ أصبحت بيد الشمال زمامها

«Nice rüzgârlı ve dondurucu soğuk sabahı [yol alarak] açtım ki, dizgini kuzey rüzgârının eline geçmişti.»

فيكون في الكلام استعارة مكنية وتخييلية بأن يشبه الذل بطائر منحط من علو تشبيها مضمرا ويثبت له الجناح تخييلا والخفض ترشيحا فإن الطائر إذا أراد الطيران والعلو نشر جناحيه ورفعهما ليرتفع فإذا ترك ذلك خفضهما، وأيضا هو إذا رأى جارحا يخافه لصق بالأرض وألصق جناحيه وهي غاية خوفه وتذلله، وقيل المراد بخفضهما ما يفعله إذا ضم

Bu takdirde kelamda meknî ve tahyîlî istiare bulunur: Şöyle ki zillet, üstten aşağı inen bir kuşa gizli bir teşbihle benzetilir; hayalî olarak ona kanat isnat edilir ve terşîh olarak da kanat indirme getirilir. Zira kuş uçmak ve yükselmek istediğinde kanatlarını açar ve yükselmek için onları kaldırır; bunu bıraktığında ise kanatlarını indirir. Keza o, korktuğu bir yırtıcı kuş gördüğünde yere yapışır ve kanatlarını büzer ki bu da onun korku ve tezellülünün son noktasıdır. Kanat indirmekten muradın, kuşun

فراخه للتربية وأنه أنسب بالمقام، وفي الكشف أن في الكلام استعارة بالكناية ناشئة من جعل الجناح الذل ثم المجموع كما هو مثل في غاية التواضع ولما أثبت لذله جناحا أمره بخفضه تكميلا وما عسى يختلج في بعض الخواطر من أنه لما أثبت لذله جناحا فالأمر برفع ذلك الجناح أبلغ في تقوية الذل من خفضه لأن كمال الطائر عند رفعه فهو ظاهر السقوط إذا جعل المجموع تمثيلا لأن الغرض تصوير الذل كأنه مشاهد محسوس، وأما على الترشيح فهو وهم لأن جعل الجناح المخفوض للذل يدل على التواضع وأما جعل الجناح وحده فليس بشيء ولهذا جعل تمثيلا فيما سلف.

yavrularını büyütüp beslemek için kanatları altına alırken yaptığı fiil olduğu da söylenmiştir ve makama daha uygundur. el-Keşf'te şöyle denilmiştir: Kelamda, kanadın zillet kılınmasından neşet eden kinaye yoluyla bir istiare vardır; ardından bu terkip bütünüyle son derece tevazu ifade eden bir darb-ı mesel olmuştur. Zilletine bir kanat isnat edince, tekmil kabilinden o kanadı indirmesini emretmiştir. Bazı zihinlerde doğabilecek: «Zilletine bir kanat isnat edince, o kanadı kaldırmayı emretmek zilleti kuvvetlendirmede indirmekten daha beliğdir; çünkü kuşun kemali kanadını kaldırdığındadır» şeklindeki düşüncenin tutarsızlığı açıktır; zira terkibin tamamı temsil kılındığında maksat, zilleti sanki müşahede edilen somut bir şey gibi tasvir etmektir. Terşîh görüşüne göre ise bu bir vehimdir; zira zillet için indirilmiş kanadın kılınması tevazuya delalet eder, tek başına kanadın kılınması ise bir şey ifade etmez; bu sebeple daha önce temsil kılınmıştır.

وقرأ سعيد بن جبير «من الذل» بكسر الذال وهو الانقياد وأصله في الدواب والنعت فالمذلول وأما الذل بالضم فأصله في الإنسان وهو ضد العز والنعت منه ذليل مِنَ الرَّحْمَةِ أي من فرط رحمتك عليهما فمن ابتدائية على سبيل التعليل، قال في الكشف: ولا يحتمل البيان حتى يقال لو كان كذا لرجعت الاستعارة إلى التشبيه إذ جناح الذل ليس من الرحمة أبدا بل خفض جناح الذل جاز أن يقال إنه رحمة وهذا بين، واستفادة المبالغة من جعل جنس الرحمة مبدأ للتذلل فإنه لا ينشأ إلا من رحمة تامة، وقيل من كون التعريف للاستغراق وليس بذاك، وإنما احتاجا إلى ذلك لافتقارهما إلى من كان أفقر الخلق إليهما واحتياج المرء إلى من كان محتاجا إليه غاية الضراعة والمسكنة فيحتاج إلى أشد رحمة، ولله تعالى در الخفاجي حيث يقول:

Saîd b. Cübeyr zâl harfinin kesresiyle «mine'z-zıll» şeklinde okumuştur ki bu itaat ve boyun eğmektir; aslı binek hayvanları hakkındadır, nitelemesi de «el-mezlûl» (uysallaştırılmış) şeklindedir. Zâl'in dammesiyle «ez-züll» ise aslen insan hakkındadır, izzetin zıddıdır ve nitelemesi «zelîl»dir. { مِنَ الرَّحْمَةِ } yani onlara olan aşırı merhametinden ötürü; buradaki «min» ta'lîl (gerekçe) yoluyla ibtidâiyyedir. el-Keşf'te şöyle denilmiştir: Beyan manasına ihtimali yoktur; zira öyle olsaydı istiare teşbihe dönerdi, çünkü zillet kanadı asla rahmetten değildir; bilakis zillet kanadını indirmenin bir rahmet olduğu söylenebilir ve bu da açıktır. Mübalağanın elde edilmesi, rahmet cinsinin tezellülün başlangıcı kılınmasındandır; zira o ancak tam bir merhametten doğar. Elif-lâmın istiğrak için olmasından kaynaklandığı da söylenmiştir fakat bu isabetli değildir. Onların buna muhtaç olmaları, yaratılmışlar içinde kendilerine en muhtaç olan kimseye muhtaç hale gelmelerindendir; insanın vaktiyle kendisine muhtaç olan kimseye muhtaç olması ise son derece acizlik ve çaresizliktir, dolayısıyla en şiddetli merhamete layıktır. Hafâcî şu sözlerinde ne güzel söylemiştir:

يا من أتى يسأل عن فاقتي ... ما حال من يسأل من سائله

«Ey gelip de yoksulluğumu soran kişi! İsteyenden bir şey isteyenin hali nicedir?»

ما ذلة السلطان إلا إذا ... أصبح محتاجا إلى عامله

«Hükümdarın zilleti ancak memuruna muhtaç hale geldiği zamandır.»

وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما وادع الله تعالى أن يرحمهما برحمته الباقية وهي رحمة الآخرة ولا تكتف برحمتك الفانية وهي ما تضمنها الأمر والنهي السالفان، وخصت الرحمة الأخروية بالإرادة لأنها الأعظم المناسب طلبه من العظيم ولأن الرحمة الدنيوية حاصلة عموما لكل أحد وجوز أن يراد ما يعم الرحمتين، وأيا ما كان فهذه الرحمة التي في الدعاء قيل إنها مخصوصة بالأبوين المسلمين، وقيل عامة منسوخة بآية النهي عن الاستغفار، وقيل عامة ولا نسخ لأن تلك الآية بعد الموت وهذه قبله ومن رحمة الله تعالى لهما أن يهديهما للإيمان فالدعاء بها مستلزم للدعاء به ولا ضير فيه، والقول بالنسخ أخرجه البخاري في الأدب المفرد. وأبو داود وابن جرير وابن المنذر من طرق عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما: كَما رَبَّيانِي الكاف للتشبيه، والجار والمجرور صفة مصدر مقدر أي رحمة مثل تربيتهما لي أو مثل رحمتهما لي على أن التربية رحمة، وجوز أن يكون لهما الرحمة والتربية معا وقد ذكر أحدهما في أحد الجانبين والآخر في الآخر كما يلوح به التعرض لعنوان الربوبية في مطلع الدعاء كأنه قيل: رب ارحمهما وربهما كما رحماني وربياني صَغِيراً وفيه بعد.

{ وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما } “Ve de ki: 'Rabbim, onlara merhamet et!'” Allah Teâlâ'ya, baki olan rahmetiyle yani ahiret rahmetiyle onlara merhamet etmesi için dua et; önceki emir ve nehiylerin ihtiva ettiği fâni merhametinle yetinme. Ahiret rahmetinin murad edilmesi hususi kılınmıştır; çünkü o, Yüce Zât'tan istenmeye layık olan en büyük rahmettir ve dünyevî rahmet genel olarak herkese zaten hâsıl olmaktadır. Her iki rahmeti de kapsamasının murad edildiği de caiz görülmüştür. Her ne olursa olsun, duada geçen bu rahmetin Müslüman anne babaya mahsus olduğu söylenmiştir. Genel olup istiğfardan nehyeden ayetle neshedildiği de söylenmiştir. Genel olduğu ve neshin bulunmadığı da söylenmiştir; çünkü o ayet ölümden sonrasına aittir, bu ise ölümden öncedir ve Allah Teâlâ'nın onlara rahmet etmesi onları imana hidayet etmesidir, dolayısıyla rahmetle dua etmek imana ermeleri için dua etmeyi gerektirir ve bunda bir sakınca yoktur. Nesh görüşünü Buhârî el-Edebü'l-Müfred'de; Ebû Dâvûd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir muhtelif yollarla İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ rivayet etmişlerdir: { كَما رَبَّيانِي } kâf teşbih içindir; câr ve mecrûr takdirî bir mastarın sıfatıdır; yani «onların beni terbiye etmesi gibi bir rahmetle» yahut terbiyenin bir rahmet oluşundan hareketle «bana merhamet ettikleri gibi bir rahmetle» demektir. Her ikisi için de hem rahmetin hem terbiyenin birlikte bulunması ve birinin bir tarafta, diğerinin öbür tarafta zikredilmiş olması da caiz görülmüştür; nitekim duanın başlangıcında rubûbiyyet unvanına yer verilmesi buna işaret eder, sanki şöyle denilmiştir: «Rabbim! Onlar bana merhamet edip beni büyüttükleri gibi Sen de onlara merhamet et ve onları yetiştir!» { صَغِيراً } «ben küçükken». Fakat bu yorumda bir uzaklık vardır.

وجوز أن تكون الكاف للتعليل أي لأجل تربيتهما لي وتعقب بأنه مخالف لمعناها المشهور مع إفادة التشبيه ما أفاده التعليل، وقال الطيبي: إن الكاف لتأكيد الوجود كأنه قيل رب ارحمهما رحمة محققة مكشوفة لا ريب فيها كقوله تعالى: مِثْلَ ما أَنَّكُمْ تَنْطِقُونَ [الذاريات: ٢٣] قال في الكشف وهو وجه حسن وأما الحمل عليّ أن ما المصدرية جعلت حينا أي ارحمهما في وقت أحوج ما يكونان إلى الرحمة كوقت رحمتهما علي في حال الصغر وأنا كلحم علي وضم وليس ذلك إلا في القيامة والرحمة هي الجنة والبت بأن هذا هو التحقيق فليت شعري الاستقامة وجهه في العربية ارتضاه أم لطباقه للمقام وفخامة معناه اه، وهو كما أشار إليه ليس بشيء يعول عليه، والظاهر أن الأمر للوجوب فيجب على الولد أن يدعو لوالديه بالرحمة، ومقتضى عدم إفادة الأمر التكرار أنه يكفي في الامتثال مرة

Kâf harfinin ta'lîl için olması, yani «beni terbiye ettiklerinden dolayı» manasında olması da caiz görülmüştür; ancak teşbihin ta'lîlin ifade ettiği manayı da sağlamasıyla birlikte bunun kâf'ın meşhur manasına muhalif olduğu belirtilerek eleştirilmiştir. Tîbî şöyle demiştir: Kâf harfi varlığın teyidi içindir; sanki: «Rabbim! Onlara, Allah Teâlâ'nın: { مِثْلَ ما أَنَّكُمْ تَنْطِقُونَ } ‹Tıpkı sizin konuşmanız gibi [kesin ve gerçektir]› [ez-Zâriyât: 23] buyruğundaki gibi şüphesiz, muhakkak ve apaçık bir rahmetle merhamet et!» denilmiştir. el-Keşf müellifi: «Bu güzel bir vecihtir; 'mâ' mastariyesinin zaman manasında kılınarak 'onlar bana küçüklüğümde, bir et parçası gibi acizken nasıl en muhtaç olduğum anda merhamet ettilerse Sen de onlara rahmete en muhtaç oldukları vakitte merhamet et ki bu da ancak kıyamettedir ve rahmet de cennettir' şeklindeki tevil ve bunun yegâne tahkik olduğunun iddia edilmesine gelince: Keşke bilseydim, müellif bunu Arapça kaidelerine uygunluğu için mi benimsedi yoksa makama uygunluğu ve manasının azameti için mi?» demiştir; ve işaret ettiği üzere bu, itimat edilecek bir görüş değildir. Zahir olan, emrin vücub için olduğudur; dolayısıyla evladın ana babasına rahmetle dua etmesi vaciptir. Emrin tekrar ifade etmemesi kuralının gereği olarak, bu emri yerine getirmede bir defa dua etmek yeterli olur.

واحدة، وقد سئل سفيان كم يدعو الإنسان لوالديه في اليوم مرة أو في الشهر أو في السنة؟ فقال: نرجو أن يجزيه إذا دعا لهما في آخر التشهدات كما أن الله تعالى قال: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ [الأحزاب: ٥٦] فكانوا يرون التشهد يكفي في الصلاة على النبي ﷺ وكما قال سبحانه: وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ [البقرة: ٢٠٣] ثم يكبرون في أدبار الصلاة، هذا وقد بالغ ﷿ في التوصية بهما من وجوه لا تخفى ولو لم يكن سوى أن شفع الإحسان إليهما بتوحيده سبحانه ونظمهما في سلك القضاء بهما معا لكفى،

Süfyân'a: «İnsan ana babasına günde bir defa mı, ayda bir mi yoksa yılda bir mi dua eder?» diye sorulmuş, o da şöyle demiştir: «Teşehhüdlerin sonunda onlar için dua ettiğinde bunun yeteceğini umarız; nitekim Allah Teâlâ: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ } “Ey iman edenler! Ona salât edin” [el-Ahzâb: 56] buyurmuş, sahâbîler de teşehhüdü Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem salât getirmede kâfi görüyorlardı; ve nitekim Allah Sübhânehû: { وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ } “Sayılı günlerde Allah'ı zikredin” [el-Bakara: 203] buyurmuş, onlar da namazların ardından tekbir getirmişlerdir.» Bilinmelidir ki Allah azze ve celle, gizli kalmayacak birçok yönden onlar hakkında tavsiyede mübalağa buyurmuştur; şayet onlara iyiliği Kendi tevhidinin hemen peşine eklemesinden ve her ikisini birlikte kazâ zincirine bağlamasından başka bir şey olmasaydı bile bu yeterli olurdu.

وقد روى ابن حبان والحاكم وقال:

İbn Hibbân ve Hâkim rivayet etmiş ve Hâkim şöyle demiştir:

صحيح على شرط مسلم عن النبي ﷺ (١) قال «رضا الله تعالى في رضا الوالدين وسخط الله تعالى في سخط الوالدين»

Müslim'in şartına göre sahihtir. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem (١) rivayet edildiğine göre şöyle buyurmuştur: «Allah Teâlâ'nın rızası ana babanın rızasındadır; Allah Teâlâ'nın gazabı da ana babanın gazabındadır.»

وصح أن رجلا جاء يستأذن النبي ﷺ في الجهاد معه فقال: أحي والداك؟ قال: نعم قال: ففيهما فجاهد،

Sahih rivayette sabit olduğuna göre bir adam Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelerek onunla birlikte cihada çıkmak için izin istedi. Peygamber: «Ana baban sağ mı?» diye sordu. Adam: «Evet» deyince, «O halde onlar hakkında cihad et (onlara hizmet ederek cihad sevabı kazan)!» buyurdu.

وجاء أنه ﵊ قال: «لو علم الله تعالى شيئا أدنى من آلاف لنهى عنه فليعمل العاق ما شاء أن يعمل فلن يدخل الجنة وليعمل البار ما شاء أن يعمل فلن يدخل النار» .

Rivayet edildiğine göre o aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Şayet Allah Teâlâ 'öf' demekten daha aşağı bir [eziyet] bilseydi, elbette onu da nehyederdi. Artık ana babasına asi olan kimse dilediği ameli yapsın, asla cennete giremeyecektir; ana babasına iyilik yapan kimse de dilediğini yapsın, asla cehenneme girmeyecektir.»

ورأى ابن عمر رضي الله تعالى عنهما رجلا يطوف بالكعبة حاملا أمه على رقبته فقال: يا ابن عمر أتراني جزيتها؟ قال: لا ولا بطلقة واحدة ولكنك أحسنت والله تعالى يثيبك على القليل كثيرا.

İbn Ömer radıyallâhu anhümâ, annesini sırtında taşıyarak Kâbe'yi tavaf eden bir adam gördü. Adam: «Ey İbn Ömer! Ne dersin, onun hakkını ödemiş oldum mu?» dedi. İbn Ömer: «Hayır, [doğumundaki] tek bir sancısının hakkını bile ödemedin; fakat sen güzel bir iyilik yaptın ve Allah Teâlâ bu az amele pek çok mükâfat verecektir» dedi.

وروى مسلم وغيره «لا يجزي ولد والده إلا أن يجده مملوكا فيشتريه فيعتقه»

Müslim ve diğerleri rivayet etmiştir: «Hiçbir evlat, babasını köle olarak bulup da onu satın alarak azat etmesi müstesna, babasının hakkını ödeyemez.»

وروى البيهقي في الدلائل والطبراني في الأوسط والصغير بسند فيه من لا يعرف عن جابر قال: جاء رجل إلى النبي ﷺ فقال: يا رسول الله إن أبي أخذ مالي فقال النبي ﵊: «فاذهب فأتني بأبيك فنزل جبريل ﵇ على النبي ﷺ فقال:

Beyhakî ed-Delâil'de, Taberânî de el-Evsat ve es-Sağîr'de senedinde tanınmayan bir râvinin bulunduğu rivayet zinciriyle Câbir'den nakletmişlerdir; Câbir şöyle dedi: Bir adam Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelerek: «Ey Allah'ın Resulü! Babam malımı aldı» dedi. Bunun üzerine Peygamber aleyhisselâm: «Git, babanı bana getir!» buyurdu. O esnada Cebrail aleyhisselâm Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem inip şöyle dedi:

إن الله تعالى يقرئك السلام ويقول: إذا جاءك الشيخ فسله عن شيء قاله في نفسه ما سمعته أذناه فلما جاء الشيخ قال له النبي ﷺ: «ما بال ابنك يشكوك تريد أن تأخذ ماله؟ قال: سله يا رسول الله هل أنفقته إلا على عماته وخالاته أو على نفسي فقال النبي ﷺ: ايه دعنا من هذا أخبرني عن شيء قلته في نفسك ما سمعته أذناك فقال الشيخ: والله يا رسول الله ما يزال الله تعالى يزيدنا بك يقينا لقد قلت في نفسي شيئا ما سمعته أذناي فقال: قل وأنا أسمع فقال: قلت:

«Allah Teâlâ sana selam ediyor ve buyuruyor ki: Yaşlı adam sana geldiğinde, içinden söylediği ve kendi kulaklarının bile işitmediği şeyi ona sor!» Yaşlı adam gelince Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Oğlunun seni şikâyet etmesi de neyin nesi? Malını mı almak istiyorsun?» dedi. Adam: «Ey Allah'ın Resulü! Ona sor bakalım, ben o malı halalarından, teyzelerinden veya kendimden başkasına mı harcadım?» dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bırak şimdi bunları! İçinden geçirdiğin ve kulaklarının bile işitmediği şeyi bana haber ver» buyurdu. Yaşlı adam: «Vallahi ey Allah'ın Resulü, Allah Teâlâ senin vesilenle bizim yakînimizi sürekli artırıyor! Gerçekten içimden kulaklarımın bile işitmediği bir şey söylemiştim» dedi. Peygamber: «Söyle, dinliyorum» buyurunca adam şöyle dediğini söyledi:

غذوتك مولودا ومنتك يافعا تعل بما أجني عليك وتنهل إذا ليلة ضافتك بالسقم لم أبت لسقمك إلا ساهرا أتملل كأني أنا المطروق دونك بالذي طرقت به دوني فعيني تهمل تخاف الردى نفسي عليك وإنها لتعلم أن الموت وقت مؤجل فلما بلغت السن والغاية التي إليها مدى ما كنت فيها أؤمل جعلت جزائي غلظة وفظاظة كأنك أنت المنعم المتفضل فليتك إذ لم ترع حق أبوتي فعلت كما الجار المجاور يفعل تراه معدا للخلاف كأنه برد على أهل الصواب موكل قال: فحينئذ أخذ النبي ﷺ بتلابيب ابنه وقال: «أنت ومالك لأبيك»

«Bebekken seni besledim, delikanlı iken ihtiyaçlarını üstlendim; senin için kazandığımdan kana kana içer, doyasıya yerdin. Bir gece sana bir hastalık uğradığında, senin hastalığından ötürü kıvranıp uykusuz kalmaktan başka bir gece geçirmedim. Sanki sana gelen dert sana değil de bana isabet etmiş gibi gözlerimden yaşlar boşalırdı. Nefsim senin üzerine ölümden korkardı; hâlbuki bilirdi ki ölüm vakti belirlenmiş bir eceldir. Nihayet benim kendisinde emeller beslediğim o yaşa ve gayeye ulaştığında, sanki nimet ve lütuf sahibi senmişsin gibi karşılığımı katılık ve kabalık kıldın! Keşke babalık hakkımı gözetmediğinde, hiç değilse komşunun komşusuna davrandığı gibi davransaydın! Onu sürekli muhalefete hazır görürsün; sanki hak ehline itiraz etmekle vazifelendirilmiş gibidir.» Râvi dedi ki: İşte o zaman Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem oğlunun yakasından tuttu ve: «Sen de malın da babana aitsiniz!» buyurdu.

والأم مقدمة في البر على الأب

İyilik ve itaatte anne, babadan önce gelir.