وقيل المعنى لِتَعْلَمُوا باختلافهما وتعاقبهما على نسق واحد أو بحركاتهما عدد السنين إلخ المراد بالحساب جنسه أي الجاري في المعاملات كالإجارات والبيوع المؤجلة وغير ذلك وذكر بعضهم أن الظاهر المناسب أن المراد لتعلموا بالليل فإن عدد السنين الشرعية والحساب الشرعي يعلمان به غالبا أو بالقمر لقوله تعالى:
Denildi ki mana şudur: Onların farklılaşması ve tek bir düzen üzere peş peşe gelmesiyle yahut hareketleriyle yılların sayısını vb. bilesiniz diye [böyle yaptık]. Hesaptan maksat onun cinsidir; yani kiralamalar, vadeli satışlar ve benzeri muamelelerde geçerli olan hesaptır. Bazıları da zahir ve uygun olanın, maksadın «gece vasıtasıyla bilesiniz» olduğunu belirtmişlerdir; zira şer'î yılların sayısı ve şer'î hesap çoğunlukla onunla yahut hilaller hakkında Allah Teâlâ'nın şöyle buyurması sebebiyle ayla bilinir:
في الأهلة قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ البقرة: ١٨٩] وأنت تعلم أن السنين شمسية وقمرية وبكل منهما العمل فلو قيل إحدى الآيتين مبينة لأحدهما والأخرى للآخر لا محذور فيه، وكون الشرع معولا على أحدهما لا يضر، وتقديم العدد على الحساب من أن الترتيب بين متعلقيهما على ما سمعت أولا وجودا وعدما على العكس للتنبيه من أول الأمر على أن متعلق الحساب ما في تضاعيف السنين من الأوقات أو لأن العلم المتعلق بعدد السنين علم إجمالي بما تعلق به الحساب تفصيلا أو لأن العلم المتعلق بالأول أقصى المراتب فكان جديرا بالتقديم في مقام الامتنان أو لأن العدد نازل من الحساب منزلة البسيط من المركب بناء على ما حقق من أن الحساب إحصاء ماله كمية منفصلة بتكرير أمثاله من حيث يتحصل بطائفة معينة منها حد معين منه له اسم خاص وحكم مستقل والعدد إحصاؤه بمجرد تكرير أمثاله من غير أن يتحصل شيء كذلك ولهذا وكون السنين مما لم يعتبر فيها حد معين له اسم خاص وحكم مستقل أضيف (١) إليها العدد وعلق الحساب بما عداها فتدبر.
«De ki: Onlar, insanlar ve hac için vakit ölçüleridir.» [el-Bakara: 189]. Sen de bilirsin ki yıllar hem şemsî (güneş) hem de kamerîdir (ay) ve her ikisiyle de amel edilir. Dolayısıyla iki ayetten birinin bunlardan birini, diğerinin ise ötekini açıkladığı söylense bunda hiçbir sakınca yoktur; şeriatın ikisinden birine itimat etmesi buna engel teşkil etmez. Sayının (adedin) hesaptan önce zikredilmesi ise -daha önce işittiğin üzere varlık ve yokluk açısından taalluk ettikleri şeyler arasındaki tertip bunun aksine olmasına rağmen- ilk andan itibaren hesabın taalluk ettiği şeyin yılların kapsamındaki vakitler olduğuna dikkat çekmek içindir; yahut yılların sayısına taalluk eden bilgi, hesabın tafsilatlı olarak taalluk ettiği şeyin icmâlî bir bilgisi olduğu içindir; yahut birinciye taalluk eden bilgi en üst mertebede olduğundan nimetlendirme makamında öne alınmaya daha layık görüldüğü içindir; yahut da sayının hesaba nispeti, mürekkep (bileşik) karşısında basit (yalın) konumunda olduğu içindir. Nitekim tahkik edildiğine göre hesap; munfasıl (kesikli) bir kemiyete sahip olan şeyin, kendisinden özel bir ismi ve müstakil bir hükmü olan muayyen bir sınır elde edilecek şekilde benzerlerinin tekrarlanmasıyla sayılmasıdır; sayı (aded) ise böyle bir şey elde edilmeksizin sadece benzerlerinin tekrarlanmasıyla sayılmasıdır. İşte bundan dolayı ve yılların da kendisinde özel bir ismi ve müstakil bir hükmü olan muayyen bir sınır gözetilmeyen şeylerden olması sebebiyle sayı ona izafe edilmiş (1), hesap ise onun dışındakilere taalluk ettirilmiştir; iyi düşün!
وَكُلَّ شَيْءٍ تفتقرون إليه في معاشكم ومعادكم سوى ما ذكر من جعل الليل والنهار آيتين وما يتبعه من المنافع الدينية والدنيوية وهو منصوب بفعل يفسره قوله تعالى: فَصَّلْناهُ تَفْصِيلًا وهذا من باب الاشتغال ورجح النصب لتقدم جملة فعلية، وجوز أن يكون معطوفا على الْحِسابَ وجملة فَصَّلْناهُ صفة شيء، وهو بعيد معنى.
Gece ile gündüzün iki ayet kılınması ve buna bağlı dinî ve dünyevî faydalar dışında dünyanızda ve ahiretinizde muhtaç olduğunuz «her şeyi» [açıkladık]. Bu ifade, Allah Teâlâ'nın { فَصَّلْناهُ تَفْصِيلًا } “ayrıntılı olarak açıkladık” kavlinin tefsir ettiği bir fiille mensuptur ve bu iştigal babındandır; fiil cümlesi öne geçtiği için nasb tercihe şayan görülmüştür. Bu kelimenin { الْحِسابَ } üzerine matuf olması ve { فَصَّلْناهُ } cümlesinin de { شَيْءٍ } kelimesinin sıfatı olması caiz görülmüştür, fakat bu mana bakımından uzaktır.
والتفصيل من الفصل بمعنى القطع والمراد به الإبانة التامة وجيء بالمصدر للتأكيد. فالمعنى بينا كل شيء في القرآن الكريم بيانا بليغا لا التباس معه كقوله تعالى: وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ [النحل: ٨٩] فظهر كونه هاديا للتي هي أقوم ظهورا بينا.
Tafsil, kesmek manasındaki fasl kökünden gelir ve bununla tam bir açıklık kastolunmuştur; mastar ise tekit için getirilmiştir. Buna göre mana şöyledir: Kur'an-ı Kerim'de her şeyi, Allah Teâlâ'nın { وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ } “Sana bu Kitab'ı her şey için bir açıklama olarak indirdik” [en-Nahl: 89] ayetinde olduğu gibi, hiçbir kapalılığa yer bırakmayacak derecede beliğ bir açıklamayla açıkladık; böylece onun en doğru yola ilettiği açıkça ortaya çıkmıştır.
وَكُلَّ إِنسانٍ منصوب على حد كُلَّ شَيْءٍ أي وألزمنا كلّ إنسان مكلف أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ أي عمله الصادر منه باختياره حسبما قدر له خيرا كان أو شرا كأنه طار إليه من عش الغيب ووكر القدر، وفي الكشاف أنهم كانوا يتفاءلون بالطير ويسمونه زجرا فإذا سافروا ومر بهم طير زجروه فإن مر بهم سانحا بأن مر من جهة اليسار إلى اليمين تيمنوا وإن مر بارحا بأن مر من جهة اليمين إلى الشمال تشاءموا ولذا سمي تطيرا فلما نسبوا الخير والشر إلى الطائر استعير استعارة تصريحية لما يشبههما من قدر الله تعالى وعمل العبد لأنه سبب للخير والشر.
{ وَكُلَّ إِنسانٍ } “Ve her insanın...” lafzı, { كُلَّ شَيْءٍ } ifadesi gibi [takdiri bir fiille] mensuptur; yani mükellef her insana { أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ } “amelini boynuna doladık” [demektir]. Yani hayır veya şer olsun, kendisine takdir edildiği üzere kendi ihtiyarıyla (özgür iradesiyle) kendisinden sâdır olan amelini [boynuna doladık]. Sanki o [amel], gayb yuvasından ve kader barınağından ona doğru uçup gelmiştir. el-Keşşâf'ta belirtildiğine göre, [Cahiliye Arapları] kuşlarla tefeülde bulunur ve buna «zecr» adını verirlerdi. Yolculuğa çıktıklarında yanlarından bir kuş geçtiğinde onu ürkütüp uçururlardı; şayet kuş soldan sağa doğru geçerse (sânih) bunu uğur sayarlar, sağdan sola doğru geçerse (bârih) uğursuzluk sayarlardı. İşte bundan dolayı buna «tetayyur» denilmiştir. Onlar hayrı ve şerri kuşa nispet edince, hayır ve şerre birer sebep olmaları yönüyle bunlara benzeyen Allah Teâlâ'nın kaderi ve kulun ameli için [tâir/kuş kelimesi] istiâre-i tasrîhiyye yoluyla ödünç alınmıştır.
ومنه طائر الله تعالى لا طائرك أي قدر الله جل شأنه الغالب الذي ينسب إليه الخير والشر لا طائرك الذي تتشاءم به وتتيمن، وقد كثر فعلهم ذلك حتى فعلوه بالظباء أيضا وسائر حيوانات الفلا وسموا كل ذلك تطيرا كما في البحر، وتفسيره بالعمل هنا مروي عن ابن عباس ورواه البيهقي في شعب الأيمان عن مجاهد وذهب إليه غير واحد وفسره بعضهم بما وقع للعبد في القسمة الأزلية الواقعة حسب استحقاقه في العلم الأزلي من قولهم: طار إليه سهم كذا، ومن ذلك فطار لنا من القادمين عثمان بن مظعون أي ألزمنا كل إنسان نصيبه وسهمه الذي قسمناه له في الأزل فِي عُنُقِهِ تصوير لشدة اللزوم وكمال الارتباط وعلى ذلك جاء قوله: إن لي حاجة إليك فقال: بين أذني وعاتقي ما تريد وتخصيص العنق لظهور ما عليه من زائن كالقلائد والأطواق أو شائن كالأغلال والأوهاق ولأنه العضو الذي يبقى مكشوفا يظهر ما عليه وينسب إليه التقدم والشرف ويعبر به عن الجملة وسيد القوم، فالمعنى ألزمناه غله بحيث لا يفارقه أبدا بل يلزمه لزوم القلادة والغل لا ينفك عنه بحال.
«Senin kuşun değil, Allah Teâlâ'nın kuşu» sözü de bu kabildendir; yani hayrın ve şerrin kendisine nispet edildiği Allah Teâlâ'nın galip kaderi kastolunur, senin uğursuzluk veya uğur saydığın kuşun değil. Onların bu fiili o kadar çoğalmıştı ki bunu ceylanlara ve çölün diğer hayvanlarına da uygular olmuşlar ve el-Bahr'da belirtildiği gibi bütün bunlara «tetayyur» adını vermişlerdi. Buradaki kelimenin amelle tefsir edilmesi İbn Abbas'tan rivayet edilmiş, Beyhakî de Şuabü'l-Îmân'da Mücahid'den bunu rivayet etmiştir ve birden çok âlim de bu görüşe meyletmiştir. Bazıları ise bunu, «falanca pay ona uçtu (isabet etti)» sözünden hareketle, ezelî ilimdeki istihkakına göre kula ezelî taksimde isabet eden şeyle açıklamışlardır. Nitekim «Gelenlerden bize Osman b. Maz'ûn uçtu (isabet etti)» sözü de böyledir; yani her insana ezelde taksim ettiğimiz nasibini ve payını bağladık demektir. { فِي عُنُقِهِ } “Boynunda” ifadesi, lüzumun şiddetini ve irtibatın tamlığını tasvirdir. Nitekim «Senden bir hacetim var» denildiğinde «Ne istiyorsan iki kulağım ile omuzum arasındadır (baş üstüne)» sözü de buna dayanır. Boynun tahsis edilmesi; kolyeler ve gerdanlıklar gibi süsleyici şeylerin yahut bukağılar ve prangalar gibi çirkin şeylerin onda açıkça görünmesi, üzerindeki şeylerin göründüğü açıkta kalan bir uzuv olması, önderlik ve şerefin ona nispet edilmesi, bütün beden ve kavmin efendisi için kinaye olarak kullanılması sebebiyledir. Mana şudur: Biz ona bukağısını öyle bir bağladık ki asla ondan ayrılmaz; bilakis gerdanlığın ve bukağının ayrılmazlığı gibi ona yapışır ve hiçbir şekilde ondan kopmaz.
وأخرج ابن مردويه عن حذيفة بن أسيد سمعت رسول الله ﷺ يقول: «إن النطفة التي يخلق منها النسمة تطير في المرأة أربعين يوما وأربعين ليلة فلا يبقى منها شعر ولا بشر ولا عرق ولا عظم إلا دخلته حتى إنها لتدخل بين الظفر واللحم فإذا مضى أربعون ليلة وأربعون يوما أهبطها الله تعالى إلى الرحم فكانت علقة أربعين يوما وأربعين ليلة ثم تكون مضغة أربعين يوما وأربعين ليلة فإذا تمت لها أربعة أشهر بعث الله تعالى إليها ملك الأرحام فيخلق على يده لحمها ودمها وشعرها وبشرها ثم يقول سبحانه صور فيقول: يا رب أصور أزائد أم ناقص أذكر أم أنثى أجميل أم ذميم أجعد أم سبط أقصير أم طويل أأبيض أم آدم أسوي أم غير سوي فيكتب من ذلك ما يأمر الله تعالى به ثم يقول: أي رب أشقي أم سعيد؟ فإن كان سعيدا نفخ فيه بالسعادة في آخر أجله وإن كان شقيا نفخ فيه بالشقاوة في آخر أجله ثم يقول: أكتب أثرها ورزقها ومصيبتها وعملها بالطاعة والمعصية فيكتب من ذلك ما يأمره الله تعالى ثم يقول الملك: يا رب ما أصنع بهذا الكتاب فيقول: سبحانه علقه في عنقه إلى قضائي عليه»
İbn Merdûye, Huzeyfe b. Esîd'den şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: «Kendisinden canlının yaratılacağı nutfe kadının içinde kırk gün ve kırk gece dolaşır; öyle ki girmediği hiçbir kıl, deri, damar ve kemik kalmaz, hatta tırnak ile et arasına dahi girer. Kırk gece ve kırk gün geçince Allah Teâlâ onu rahme indirir; kırk gün ve kırk gece alaka (embriyo) halinde kalır, sonra kırk gün ve kırk gece mudga (bir çiğnem et) olur. Dört ayı tamamlayınca Allah Teâlâ ona rahimler meleğini gönderir; onun eliyle etini, kanını, kılını ve derisini yaratır. Sonra Sübhânehu [ona] 'Şekillendir' buyurur. Melek: 'Ey Rabbim, noksan mı yoksa tam mı, erkek mi yoksa dişi mi, güzel mi yoksa çirkin mi, kıvırcık saçlı mı yoksa düz saçlı mı, kısa mı yoksa uzun mu, beyaz mı yoksa esmer mi, düzgün azalı mı yoksa kusurlu mu şekillendireyim?' der. Allah Teâlâ'nın emrettiği şekilde bunları yazar. Sonra: 'Ey Rabbim, şakî (kötü bahtlı) mi yoksa said (mutlu) mi?' der. Eğer said ise ecelinin sonunda ona saadet üflenir; eğer şakî ise ecelinin sonunda ona şekavet üflenir. Sonra: 'Onun izini, rızkını, musibetini, taat ve masiyet kabilinden amelini yaz' buyurur. Melek de Allah Teâlâ'nın emrettiği şekilde bunları yazar. Sonra melek: 'Ey Rabbim, bu kitabı ne yapayım?' der. Sübhânehu: 'Onun hakkındaki hükmümü yerine getirene kadar onu boynuna as' buyurur.»
فذلك قوله تعالى: وَكُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِي عُنُقِهِ.
İşte bu, Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { وَكُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِي عُنُقِهِ } “Her insanın kendi amelini boynuna doladık”.
ولا يخفى أن الظاهر من هذا الخبر أن ذكر العنق ليس للتصوير المذكور وأن الطائر عبارة عن الكتاب الذي كتب فيه ما كتب.
Gizli değildir ki bu haberin zahirinden, boynun zikredilmesinin anılan tasvir için olmadığı ve kuştan (tâir) kastın da içine yazılanların yazıldığı kitap olduğu anlaşılmaktadır.
وأخرج ابن أبي شيبة وابن المنذر عن أنس أنه فسره بذلك صريحا، وباب المجاز واسع، ونحن نؤمن بالحديث إذا صح ونفوض كيفية ما دل عليه إلى اللطيف الخبير ﷻ، والظاهر منه أيضا عدم تقييد الإنسان بالمكلف، ويؤيد ذلك ما أخرجه أبو داود في كتاب القدر وابن جرير وابن المنذر وابن أبي حاتم عن مجاهد أنه قال في الآية: ما من مولود يولد إلا وفي عنقه ورقة مكتوب فيها شقي أو سعيد، وآخر الآية ظاهر في التقييد.
İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir, Enes'ten onun bunu açıkça bu şekilde tefsir ettiğini rivayet etmişlerdir. Mecaz kapısı geniştir; hadis sahih olduğunda biz ona iman eder, delalet ettiği şeyin keyfiyetini ise Latîf ve Habîr olan Allah'a celle celâluhu havale ederiz. Bu hadisin zahirinden insanın «mükellef» kaydıyla sınırlandırılmadığı da anlaşılmaktadır. Ebû Dâvûd'un Kitâbü'l-Kader'de, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücahid'den ayet hakkında rivayet ettikleri şu söz de bunu desteklemektedir: «Doğan hiçbir çocuk yoktur ki boynunda 'şakî' veya 'said' yazılı bir yaprak bulunmasın.» Ayetin son kısmı ise sınırlandırmaya (mükellefiyete) delalet etmektedir.
وقرأ مجاهد والحسن وأبو رجاء «طيره» وقرىء «عنقه» بسكون النون وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ والبعث للحساب كِتاباً هي صحيفة عمله، ونصبه على أنه مفعول نُخْرِجُ وجوز أن يكون حالا من مفعول لنخرج محذوف وهو ضمير عائد على الطائر أي نخرجه له حال كونه كتابا، ويعضد ذلك قراءة يعقوب ومجاهد، وابن محيصن «ويخرج» بالياء مبنيا للفاعل من خرج يخرج ونصب كِتاباً فإن فاعله حينئذ ضمير الطائر وكتابا حال منه والأصل توافق القراءتين، وكذا قراءة أبي جعفر «ويخرج» بالياء مبنيا للمفعول من أخرج ونصب كِتاباً أيضا، ووجه كونها عاضدة أن في يخرج حينئذ ضميرا مستترا هو ضمير الطائر وقد كان مفعولا، واحتمال أن يكون لَهُ نائب الفاعل فلا تعضد لا يلتفت إليه لأن إقامة غير المفعول مع وجوده مقام الفاعل ضعيفة وليس ثمة ما يكون كتابا حالا منه فيتعين ما ذكر كما قاله ابن يعيش في شرح المفصل، وعنه أيضا أنه قرىء «يخرج» بالبناء للمفعول أيضا ورفع «كتاب»
Mücahid, Hasan ve Ebû Recâ «طيره» şeklinde okumuşlardır. Nûn harfinin sükûnuyla «عنقه» şeklinde de okunmuştur. { وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Kıyamet ve hesap için diriliş günü onun için çıkarırız” ifadesindeki { كِتاباً } “bir kitap”, onun amel defteridir. Nasbı, { نُخْرِجُ } fiilinin mefulü olması sebebiyledir. { نُخْرِجُ } fiilinin mahzuf mefulünden -ki o da kuşa (tâir) dönen zamirdir- hâl olması da caiz görülmüştür; yani «o bir kitap olduğu halde onu onun için çıkarırız» demektir. Ya'kūb, Mücahid ve İbn Muhaysın'ın خرج - يخرج fiilinden malum olarak ye ile «ويَخْرُجُ» okuyuşları ve { كِتاباً } kelimesini nasb etmeleri de bunu destekler; zira bu durumda faili kuşun zamiri, { كِتاباً } ise ondan hâl olur ve asıl olan iki kıraatin birbiriyle uyumlu olmasıdır. Aynı şekilde Ebû Ca'fer'in أخرج fiilinden meçhul olarak ye ile «ويُخْرَجُ» okuyuşu ve yine { كِتاباً } kelimesini nasb etmesi de bunu destekler. Bunun destekleyici oluşunun yönü şudur: O takdirde «يُخْرَجُ» fiilinde gizli bir zamir vardır ki o da kuşun zamiridir ve daha önce meful idi. { لَهُ } ifadesinin naib-i fail olma ihtimaline -böylece destekleyici olamayacağına- ise itibar edilmez; zira meful varken meful dışındakinin fail makamına geçirilmesi zayıftır ve orada { كِتاباً } kelimesinin kendisinden hâl olacağı başka bir şey de yoktur; dolayısıyla İbn Yaîş'in Şerhu'l-Mufassal'da dediği gibi zikredilen husus tayin eder. Yine ondan rivayet edildiğine göre meçhul olarak «يُخْرَجُ» ve ref ile «كتابٌ» şeklinde de okunmuştur;
على أنه نائب الفاعل وقرأ الحسن «يخرج» بالبناء للفاعل من الخروج ورفع «كتاب» على الفاعلية، وقرأت فرقة ويخرج بالياء من الإخراج مبنيا للفاعل وهو ضمير الله تعالى وفيه التفات من التكلم إلى الغيبة.
bu durumda naib-i fail olur. Hasan ise çıkmak fiilinden malum olarak «يَخْرُجُ» ve faillik üzere ref ile «كتابٌ» şeklinde okumuştur. Bir topluluk da çıkarmak fiilinden Allah Teâlâ'nın zamiri olan failiyle malum olarak ye ile «ويُخْرِجُ» şeklinde okumuştur ki bunda mütekellimden (birinci tekil şahıs) gaibe (üçüncü şahıs) iltifat vardır.
وأخرج أبو عبيد وابن المنذر عن هارون قال في قراءة أبي بن كعب «وكل إنسان ألزمناه طائره في عنقه يقرأه يوم القيامة كتابا» يَلْقاهُ أي يلقى الإنسان أو يلقاه الإنسان مَنْشُوراً غير مطوي لتمكن قراءته وفيه إشارة إلى أن ذلك أمر مهيأ له غير مغفول عنه. وجملة يَلْقاهُ صفة كتابا ومَنْشُوراً حال من ضميره، وجوز أن يكونا صفتين له، وفي تقدم الوصف بالجملة على الوصف بالمفرد وهو خلاف الظاهر، وقرأ ابن عامر وأبو جعفر والجحدري والحسن بخلاف عنه «يلقاه» بضم الياء وفتح اللام وتشديد القاف من لقيته كذا أي يلقى الإنسان إياه.
Ebû Ubeyd ve İbnü'l-Münzir'in Hârûn'dan rivayet ettiğine göre o, Übey b. Ka'b'ın kıraatinde ayetin «Ve her insanın amelini boynuna doladık; kıyamet günü onu bir kitap olarak okur» şeklinde olduğunu söylemiştir. { يَلْقاهُ } “Ona kavuşur” yani insan kitaba yahut kitap insana kavuşur; { مَنْشُوراً } “açılmış olarak” yani okunabilmesi için dürülmemiş vaziyette [çıkarılır]. Bunda, bunun kendisi için önceden hazırlanmış ve ihmal edilmemiş bir iş olduğuna işaret vardır. { يَلْقاهُ } cümlesi { كِتاباً } kelimesinin sıfatı, { مَنْشُوراً } ise onun zamirinden hâldir. İkisinin de onun sıfatı olması caiz görülmüştür; ancak bu takdirde cümle ile yapılan nitelemenin müfred ile yapılan nitelemenin önüne geçmesi gerekir ki bu zahire aykırıdır. İbn Âmir, Ebû Ca'fer, Cahderî ve kendisinden gelen bir rivayette Hasan, لقيته كذا ifadesinden hareketle ye'nin dammesi, lâm'ın fethası ve kāf'ın teşdidiyle «يُلَقَّاهُ» şeklinde okumuşlardır; yani insan ona kavuşturulur.
وأخرج ابن جرير عن الحسن أنه قال: يا ابن آدم بسطت لك صحيفة ووكل بك ملكان كريمان أحدهما عن يمينك والآخر عن شمالك حتى إذا مت طويت صحيفتك فجعلت في عنقك في قبرك حتى تجيء يوم القيامة فتخرج لك
İbn Cerîr, Hasan'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Ey Âdemoğlu! Senin için bir amel defteri açıldı ve sana biri sağında, diğeri solunda iki şerefli melek vekil kılındı. Öldüğün vakit amel defterin dürülür, kabrinde boynuna konur; ta ki kıyamet günü gelip senin için çıkarılıncaya kadar.»
اقْرَأْ كِتابَكَ بتقدير يقال له ذلك، وهذه الجملة إما صفة أو حال أو مستأنفة، والظاهر أن جملة قوله تعالى:
{ اقْرَأْ كِتابَكَ } “Kitabını oku” sözü, ona böyle denileceği takdiriyle böyledir. Bu cümle ya sıfat, ya hâl ya da müstânefedir. Zahir olan şudur ki Allah Teâlâ'nın şu kavli:
كَفى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً من جملة مقول القول المقدر، وكفى فعل ماض وبنفسك فاعله والباء سيف خطيب وجاء إسقاطها ورفع الاسم كما في قوله: كفى الشيب والإسلام للمرء ناهيا. وقوله:
{ كَفى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً } “Bugün sana karşı hesap sorucu olarak kendi nefsin yeter” ifadesi, takdir edilen sözün makulü (söylenen söz) cümlesindendir. { كَفى } mazi fiildir, { بِنَفْسِكَ } onun failidir ve bâ harfi zâidedir. Şairin «Kişiye engelleyici olarak ihtiyarlık ve İslam yeter» sözünde ve şu beytinde olduğu gibi bâ'nın düşürülmesi ve ismin merfu kılınması da varit olmuştur:
ويخبرني عن غائب المرء هديه ... كفى الهدي عما غيب المرء مخبرا
Kişinin gidişatı bana onun gizlisini haber verir ... Kişinin gizlediğini haber verici olarak gidişatı yeter.
ولم تلحق الفعل علامة التأنيث وإن كان مثله تلحقه كقوله تعالى: ما آمَنَتْ قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْيَةٍ [الأنبياء: ٦] وَما تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ [الأنعام: ٤] قيل لأن الفاعل مؤنث مجازي ولا يشفي الغليل لأن فاعل ما ذكر من الأفعال مؤنث مجازي مجرور بحرف زائد أيضا وقد لحق فعله علامة التأنيث وغاية الأمر في مثل ذلك جواز الإلحاق وعدمه ولم يحفظ كما في البحر الإلحاق في كفى إذا كان الفاعل مؤنثا مجرورا بالباء الزائدة، ومن هنا قيل إن فاعل كفى ضمير يعود على الاكتفاء أي كفى هو أي الاكتفاء بنفسك، وقيل هو اسم فعل بمعنى اكتف والفاعل ضمير المخاطب والباء على القولين ليست بزائدة، ومرضى الجمهور ما قدمناه، والتزام التذكير عندهم على خلاف القياس.
Allah Teâlâ'nın { ما آمَنَتْ قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْيَةٍ } “Onlardan önce hiçbir kent halkı iman etmedi” [el-Enbiyâ: 6] ve { وَما تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ } “Onlara hiçbir ayet gelmez ki...” [el-En'âm: 4] kavillerinde olduğu gibi benzerlerine müenneslik alameti bitiştiği halde bu fiile müenneslik alameti bitişmemiştir. Denildi ki fail mecazî müennes olduğu içindir; fakat bu açıklama tatmin edici değildir, zira anılan fiillerin faili de zâid harfle mecrur kılınmış mecazî müennestir ve fiillerine müenneslik alameti bitişmiştir. Bu gibi durumlarda en fazla söylenebilecek şey, alametin bitişip bitişmemesinin caiz olduğudur; ancak el-Bahr'da belirtildiği gibi fail zâid bâ ile mecrur müennes olduğunda { كَفى } fiiline alametin bitiştiği nakledilmemiştir. Buradan hareketle, { كَفى } fiilinin failinin iktifâ (yetinme) anlamına dönen bir zamir olduğu söylenmiştir; yani «kendi nefsinle yetinmen yeter» demektir. Yine onun «yetin» manasında bir ism-i fiil olduğu, failinin muhatap zamiri olduğu ve her iki görüşe göre de bâ harfinin zâid olmadığı söylenmiştir. Cumhurun benimsediği görüş ise daha önce sunduğumuzdur; onlara göre müzekkerliğin iltizam edilmesi kıyasa aykırıdır.
ووجه بعضهم ذلك بكثرة جر الفاعل بالباء الزائدة حتى إن إسقاطها منه لا يوجد إلا في أمثلة معدودة فانحطت رتبته عن رتبة الفاعلين فلم يؤنث الفعل له، وهذا نحو ما قيل في مر بهند وقيل غير ذلك، والْيَوْمَ ظرف لكفى وحَسِيباً تمييز كقوله تعالى: وَحَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً [النساء: ٦٩] وقولهم: لله تعالى دره فارسا، وقيل: حال وعليك متعلق به قدم لرعاية الفواصل وعدي بعلى لأنه بمعنى الحاسب والعاد وهو يتعدى بعلى كما تقول عدد عليه قبائحه، وجاء فعيل الصفة من فعل يفعل بكسر العين في المضارع كالصريم بمعنى الصارم وضريب القداح بمعنى ضاربها إلا أنه قليل أو بمعنى الكافي فتجوز به عن معنى الشهيد لأنه يكفي المدعي ما أهمه فعدي بعلى كما يعدى الشهيد، وقيل هو بمعنى الكافي من غير تجوز لكنه عدي تعدية الشهيد للزوم معناه له كما في أسد عليّ، وهو تكلف بارد، وتذكيره وهو فعيل بمعنى فاعل وصف للنفس المؤنثة معنى لأن الحساب والشهادة مما يغلب في الرجال فأجرى ذلك على أغلب أحواله فكأنه قيل كفى بنفسك رجلا حسيبا أو لأن النفس مؤولة بالشخص كما يقال ثلاثة أنفس أو لأن فعيل المذكور محمول على فعيل بمعنى فاعل والظاهر أن المراد بالنفس الذات فكأنه قيل كفى بك حسيبا عليك.
Bazıları bunu, failin zâid bâ ile cer edilmesinin çokluğuyla açıklamışlardır; öyle ki bâ'nın ondan düşürülmesine ancak sayılı örneklerde rastlanır; bu sebeple rütbesi faillerin rütbesinden aşağı düşmüş ve fiil onun için müennes kılınmamıştır. Bu, هند'e uğrandı (مر بهند) terkibi hakkında söylenenlere benzer; başka açıklamalar da yapılmıştır. { الْيَوْمَ } kelimesi { كَفى } için zarftır; { حَسِيباً } ise Allah Teâlâ'nın { وَحَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً } “Onlar ne güzel arkadaştır!” [en-Nisâ: 69] kavlinde ve Arapların «Süvari olarak Allah onun mükâfatını versin» sözünde olduğu gibi temyizdir. Hâl olduğu da söylenmiştir. { عَلَيْكَ } ise ona taalluk eder; fasılalara riayet için öne alınmıştır ve «hesap gören, sayan» manasında olduğu için alâ ile müteaddî kılınmıştır, zira bu mana «onun çirkinliklerini aleyhine saydı» sözünde olduğu gibi alâ ile müteaddî olur. Faîl sıfatı, muzaride aynü'l-fiilin kesrasıyla faale-yef'ilü kalıbından da gelir; tıpkı sârim (keskin) manasındaki sarîm ve okları atan manasındaki darîbü'l-kıdâh gibi, ancak bu azdır. Yahut «kâfi gelen» manasındadır; böylece davacının mühim işini gördüğü için şahit manasından mecaz kılınmış ve şahidin müteaddî olduğu gibi alâ ile müteaddî kılınmıştır. Mecaz olmaksızın bizzat kâfi gelen manasında olduğu, fakat «bana karşı aslandır» sözünde olduğu gibi manasının ayrılmazlığı sebebiyle şahidin müteaddî kılınışı gibi müteaddî kılındığı da söylenmiştir; ancak bu soğuk bir tekellüftür. Mana bakımından müennes olan nefsin sıfatı olduğu ve fâil manasında faîl vezninde bulunduğu halde müzekker kılınması; hesap ve şahitliğin erkeklerde daha çok görülmesi ve durumun çoğunluk hallere hamledilmesi sebebiyledir; sanki «bugün sana karşı hesap sorucu bir adam olarak kendi nefsin yeter» denilmiş gibidir. Yahut nefis, «üç nefis (üç kişi)» denildiği gibi şahıs olarak tevil edildiği içindir; yahut anılan faîl kelimesi fâil manasındaki faîl veznine hamledildiği içindir. Zahir olan şudur ki nefisten maksat zattır; sanki «sana karşı hesap sorucu olarak sen bizzat kendine yetersin» denilmiştir.
وجعل بعضهم في ذلك تجريدا فقيل: إنه غلط فاحش، وتعقب بأن فيه بحثا فإن الشاهد يغاير المشهود عليه فإن اعتبر كون الشخص في تلك الحال كأنه شخص آخر كان تجريدا لكنه لا يتعلق به غرض هنا.
Bazıları bunda tecrit (kişiyi kendinden soyutlama) sanatı olduğunu kabul etmiştir; buna fahiş bir hata denilmişse de buna itiraz edilerek bir tahlile ihtiyaç olduğu belirtilmiştir: Zira şahit, aleyhine şahitlik edilenden başkadır; şayet kişinin o andaki durumu sanki başka bir şahısmış gibi kabul edilirse bu tecrit olur, ancak burada bununla ilgili bir maksat bulunmamaktadır.
وعن مقاتل أن المراد بالنفس الجوارح فإنها تشهد على العبد إذا أنكر وهو خلاف الظاهر.
Mukātil'den nefisten maksadın uzuvlar olduğu rivayet edilmiştir; zira kul inkâr ettiğinde onlar aleyhine şahitlik ederler, fakat bu zahire aykırıdır.
وعن الحسن أنه كان إذا قرأ الآية قال: يا ابن آدم أنصفك والله من جعلك حسيب نفسك، والظاهر أنه يقال ذلك للمؤمن والكافر، وما
Hasan'dan rivayet edildiğine göre o bu ayeti okuduğunda şöyle derdi: «Ey Âdemoğlu! Vallahi seni kendi nefsine hesap sorucu kılan zat sana adil davranmıştır.» Zahir olan şudur ki bu söz hem mümine hem de kâfire söylenir.
أخرجه ابن أبي حاتم عن السدي من أن الكافر يخرج له يوم القيامة كتاب فيقول: رب إنك قضيت أنك لست بظلام للعبيد فاجعلني أحاسب نفسي فيقال له اقْرَأْ كِتابَكَ كَفى بِنَفْسِكَ
İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den rivayet ettiğine göre kıyamet günü kâfir için bir kitap çıkarılır ve o: «Rabbim! Sen kullara asla zulmetmeyeceğine hükmettin; beni kendi kendime hesap sorucu kıl» der. Bunun üzerine ona: { اقْرَأْ كِتابَكَ كَفى بِنَفْسِكَ } “Kitabını oku! Kendi nefsin yeter...” denilir.
الآية لا يدل على أنه خاص بالكافر كما لا يخفى، ويقرأ في ذلك اليوم كما روي عن قتادة من لم يكن قارئا في الدنيا.
Ayetin devamı, gizli olmadığı üzere, bunun sadece kâfire has olduğuna delalet etmez. Katâde'den rivayet edildiğine göre o gün dünyada okuma yazma bilmeyen kimse dahi okur.
وجاء أن المؤمن يقرأ أولا سيئاته وحسناته في ظهر كتابه يراها أهل الموقف ولا يراها هو فيغبطونه عليها فإذا استوفى قراءة السيئات وظن أنه قد هلك رأى في آخرها هذه سيئاتك قد غفرناها لك فيتبلج وجهه ويعظم سروره ثم يقرأ حسناته فيزداد نورا وينقلب إلى أهله مسرورا ويقول هاؤم اقرأوا كتابيه إني ظننت أني ملاق حسابيه.
Rivayet edildiğine göre mümin, kitabının arkasındaki günahlarını ve sevaplarını önce okur; mahşer halkı bunları görür, kendisi ise görmez ve ona gıpta ederler. Günahlarını okumayı bitirip helak olduğunu zannettiğinde, onun sonunda «İşte bunlar senin günahlarındır, biz onları senin için bağışladık» yazısını görür; yüzü parıldar ve sevinci büyür. Sonra sevaplarını okur, nuru artar; sevinçli olarak ailesine döner ve şöyle der: «Alın, okuyun kitabımı! Doğrusu ben hesabıma kavuşacağımı sezmiştim zaten.»
وأما الكافر فيقرأ أولا حسناته وسيئاته في ظهر كتابه يراها أهل الموقف فيتعوذون من ذلك فإذا استوفى قراءة الحسنات وجد في آخرها هذه حسناتك قد رددناها عليك وذلك قوله تعالى: وَقَدِمْنا إِلى ما عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً [الفرقان: ٢٣] فيسود وجهه ويعظم كربه ثم يقرأ سيئاته فيزداد بلاء على بلاء وينقلب بمزيد خيبة وشقاء ويقول: يا لَيْتَنِي لَمْ أُوتَ كِتابِيَهْ وَلَمْ أَدْرِ ما حِسابِيَهْ [الحاقة: ٢٥، ٢٦] جعلنا الله تعالى ممن يقرأ فيرقى لا ممن يقرأ فيشقى بمنه وكرمه هذا وفسر بعضهم الكتاب بالنفس المنتقشة بآثار الأعمال ونشره وقراءته بظهور ذلك له ولغيره، وبيانه أن ما يصدر عن الإنسان خيرا أو شرا يحصل منه في الروح أثر مخصوص وهو خفي ما دامت متعلقة بالبدن مشتغلة بواردات الحواس والقوى فإذا انقطعت علاقتها قامت قيامته لانكشاف الغطاء باتصالها بالعالم العلوي فيظهر في لوح النفس نقش أثر كل ما عمله في عمره وهو معنى الكتابة والقراءة، ولا يخفى أن هذا منزع صوفي حكمي بعيد من الظهور قريب من البطون، وفيه حمل القيامة على القيامة الصغرى وهو خلاف الظاهر أيضا، والروايات ناطقة بما يفهم من ظاهر الآية نعم ليس فيها نفي انتقاش النفس بآثار الأعمال وظهور ذلك يوم القيامة فلا مانع من القول بالأمرين، ومن هنا قال الإمام: إن الحق أن الأحوال الظاهرة التي وردت فيها الروايات حق وصدق لا مرية فيها واحتمال الآية لهذه المعاني الروحانية ظاهر أيضا والمنهج القويم والصراط المستقيم هو الإقرار بالكل ونعم ما قال غير أن كون ذلك الاحتمال ظاهر غير ظاهر، وقال الخفاجي: ليس في هذا ما يخالف النقل وقد حمل عليه ما روي عن قتادة من أنه يقرأ في ذلك اليوم من لم يكن قارئا ولا وجه لعده مؤيدا له، وأنت تعلم أن حمل كلام قتادة على ذلك تأويل أيضا ولعل قتادة وأمثاله من سلف الأمة لا يخطر لهم أمثال هذه التأويلات ببال والكلام العربي كالجمل الأنوف والله تعالى أعلم بحقائق الأمور. وفي كيفية النظم ثلاثة أوجه ذكرها الإمام.
Kâfire gelince; kitabının arkasındaki sevaplarını ve günahlarını önce okur; mahşer halkı bunu görür ve bundan Allah'a sığınırlar. Sevaplarını okumayı bitirdiğinde onun sonunda «İşte bunlar senin sevaplarındır, onları sana geri çevirdik» yazısını bulur ki bu Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { وَقَدِمْنا إِلى ما عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً } “Onların yaptıkları her bir amelin önüne geçtik de onu saçılmış toz zerreleri kılıverdik” [el-Furkān: 23]. Bunun üzerine yüzü kararır ve sıkıntısı büyür. Sonra günahlarını okur, belası üstüne bela artar; daha büyük bir hüsran ve şekavetle geri döner ve şöyle der: { يا لَيْتَنِي لَمْ أُوتَ كِتابِيَهْ وَلَمْ أَدْرِ ما حِسابِيَهْ } “Keşke bana kitabım verilmeseydi de hesabımın ne olduğunu bilmeseydim!” [el-Hâkka: 25-26]. Allah Teâlâ lütuf ve keremiyle bizi okuyup da yükselenlerden eylesin, okuyup da bedbaht olanlardan kılmasın. Bazıları kitabı, amellerin izleriyle nakşolunmuş nefis olarak; onun açılmasını ve okunmasını da bu durumun hem kendisine hem başkasına zahir olması şeklinde tefsir etmişlerdir. Bunun izahı şudur: İnsandan hayır veya şer olarak sadır olan her şeyden ruhta özel bir iz meydana gelir; ruh bedene bağlı ve duyular ile kuvvetlerin tesirleriyle meşgul olduğu müddetçe bu iz gizlidir. Ruhun bedenle alakası kesildiğinde, ulvî âlemle irtibat kurması sebebiyle perdenin kalkmasıyla onun kıyameti kopar; böylece ömrü boyunca işlediği her şeyin izinin nakşı nefis levhasında belirir; işte yazma ve okumanın manası budur. Gizli değildir ki bu, zahirden uzak ve batına yakın felsefî-tasavvufî bir yaklaşımdır. Bunda kıyameti küçük kıyamete hamletme vardır ki bu da zahire aykırıdır. Rivayetler ayetin zahirinden anlaşılanı açıkça ifade etmektedir; evet, rivayetlerde nefsin amellerin izleriyle nakşolunması ve kıyamet günü bunun zahir olması nefyedilmemiştir, dolayısıyla her iki görüşü birden kabul etmeye bir engel yoktur. Buradan hareketle İmam [Fahreddin er-Râzî] şöyle demiştir: «Hak olan şudur ki rivayetlerin kendisi hakkında varit olduğu zahirî haller haktır, doğrudur ve şüphesizdir; ayetin bu ruhanî manalara ihtimali de açıktır; doğru yöntem ve dosdoğru yol hepsini ikrar etmektir.» Ne güzel söylemiştir; ancak bu ihtimalin zahir olduğu iddiası zahir (açık) değildir. Hafâcî ise şöyle demiştir: «Bunda nakle aykırı bir şey yoktur; Katâde'den o gün okuma yazma bilmeyenin de okuyacağına dair rivayet edilen söz de buna hamledilmiştir.» Ancak bunu destekleyici saymanın bir dayanağı yoktur. Sen de bilirsin ki Katâde'nin sözünü buna hamletmek de bir tevildir; nitekim ümmetin selefinden Katâde ve benzerlerinin aklına bu tür tevillerin gelmesi uzak bir ihtimaldir; Arapça kelam ise burnundan çekilen deve gibidir (yani zahiri üzere yürür). İşlerin hakikatini en iyi Allah Teâlâ bilir. Nazmın tertip keyfiyetinde İmam'ın zikrettiği üç vecih vardır:
الأول أنه تعالى لما قال: وَكُلَّ شَيْءٍ فَصَّلْناهُ تَفْصِيلًا تضمن أن كل ما يحتاج إليه من دلائل التوحيد والنبوة والمعاد قد صار مذكورا وإذا كان كذلك فقد أزيحت الأعذار وأزيلت العلل فلا جرم كل من ورد عرصة القيامة فقد ألزمناه طائره في عنقه، الثاني أنه تعالى لما بين أنه سبحانه أوصل إلى الخلق أصناف الأشياء النافعة لهم في الدين والدنيا مثل آيتي الليل والنهار وغيرهما فكأنه كان منعما عليهم بوجوه النعم وذلك يقتضي وجوب اشتغالهم بخدمته تعالى وطاعته فلا جرم كل من ورد عرصة القيامة يكون مسؤولا عن أقواله وأعماله، الثالث أنه تعالى بين أنه ما خلق الخلق إلا لعبادته كما قال: وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ [الذاريات: ٥٦] فلما شرح أحوال الشمس والقمر والنهار والليل كان إنما خلقت هذه الأشياء لتنتفعوا بها فتصيروا متمكنين من الاشتغال بطاعتي وإذا كان
Birincisi: Allah Teâlâ { وَكُلَّ شَيْءٍ فَصَّلْناهُ تَفْصِيلًا } “Biz her şeyi ayrıntılı olarak açıkladık” buyurduğunda, tevhid, nübüvvet ve meâd (ahiret) delillerinden ihtiyaç duyulan her şeyin zikredilmiş olduğunu tazammun etmiştir (kapsamıştır). Durum böyle olunca mazeretler ortadan kaldırılmış ve bahaneler bertaraf edilmiştir; binaenaleyh kıyamet meydanına gelen herkesin boynuna amelini (uğursuzluk veya saadet vesilesini) bağlamış olduk. İkincisi: Allah Teâlâ; gece ve gündüzün iki delil olması ve diğerleri gibi yaratılanlara din ve dünyalarında faydalı olan her türlü şeyi ulaştırdığını beyan buyurunca, sanki onlara türlü türlü nimetlerle ihsanda bulunmuş gibi oldu. Bu da onların Allah Teâlâ'ya kulluk ve taat ile meşgul olmalarının gerekliliğini iktiza eder. Binaenaleyh kıyamet meydanına gelen herkes sözlerinden ve amellerinden sorumlu olacaktır. Üçüncüsü: Allah Teâlâ { وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ } “Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım” [Zâriyât 51/56] buyurduğu gibi, mahlukatı ancak kendisine ibadet etsinler diye yarattığını açıklamıştır. Güneşin, ayın, gündüzün ve gecenin durumlarını açıklayınca [mana şöyle olur]: Bu şeyleri ancak siz onlardan faydalanasınız ve böylece bana taatle meşgul olmaya güç yetiresiniz diye yarattım. Durum böyle olunca...
كذلك فكل من ورد عرصة القيامة سألته هل أتى بتلك الطاعة أو تمرد وعصى اه، وقد يقال وجه الربط أن فيما تقدم شرح حال كتاب الله تعالى المتضمن بيان النافع والضار من الأعمال وفي هذا شرح حال كتاب العبد الذي لا يغادر صغيرة ولا كبيرة من تلك الأعمال إلا أحصاها وحسنه وقبحه تابع للأخذ بما في الكتاب الأول وعدمه فمن أخذ به فقد هدى ومن أعرض عنه فقد غوى، وقوله تعالى:
kıyamet meydanına gelen herkese o taati yerine getirip getirmediğini yoksa serkeşlik edip isyan mı ettiğini soracağım» [buyurmuş oldu]. İrtibatın yönü hakkında şöyle de söylenebilir: Geçen kısımda amellerden faydalı ve zararlı olanların beyanını içeren Allah Teâlâ'nın kitabının hali açıklanmıştır; bu kısımda ise o amellerden küçük büyük hiçbir şeyi bırakmayıp sayıp döken kulun kitabının hali açıklanmıştır; onun güzelliği ve çirkinliği ise birinci kitaptakileri tutup tutmamaya bağlıdır. Kim onu tutarsa hidayete ermiştir, kim de ondan yüz çevirirse sapmıştır. Allah Teâlâ'nın şu kavline gelince:
مَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ فذلكة لما تقدم من كون القرآن هاديا للتي هي أقوم وللزوم الأعمال لأصحابها أي من اهتدى بهدايته وعمل بما في تضاعيفه من الأحكام وانتهى عما نهاه عنه فإنما تعود منفعة الاهتداء به إلى نفسه لا تتخطاه إلى غيره ممن لم يهتد وَمَنْ ضَلَّ عما يهتديه إليه فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها أي فإنما وبال ضلاله عليها لا على من لم يباشره حتى يمكن مفارقة العمل صاحبه وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى تأكيد للجملة الثانية أي لا تحمل نفس حاملة للوزر وزر نفس أخرى حتى يمكن تخلص النفس الثانية عن وزرها ويختل ما بين العامل وعمله من التلازم، وخص التأكيد بالجملة الثانية قطعا للأطماع الفارغة حيث كانوا يزعمون أنهم إن لم يكونوا على الحق فالتبعة على أسلافهم الذين قلدوهم.
{ مَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ } “Kim doğru yola gelirse ancak kendi nefsi için doğru yola gelmiş olur” ifadesi; Kur'an'ın en doğru yola iletici olduğuna ve amellerin sahiplerine lüzumuna dair geçen hususların bir özetidir. Yani kim onun rehberliğiyle hidayete erer, kapsamındaki hükümlerle amel eder ve yasakladığı şeylerden kaçınırsa, onunla hidayet bulmanın menfaati sadece kendi nefsine döner; hidayete ermeyen başkasına geçmez. { وَمَنْ ضَلَّ } “Kim de saparsa” yani onun kendisine hidayet ettiği şeyden saparsa { فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها } “ancak kendi aleyhine sapmış olur”; yani sapıklığının vebali amelin sahibinden ayrılması mümkün olmayacak şekilde sadece kendi aleyhinedir, o fiili bizzat işlemeyenin üzerine değildir. { وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى } “Hiçbir günahkâr başkasının günahını yüklenmez” ifadesi ikinci cümlenin tekitidir; yani günah yüklenen hiçbir nefis başka bir nefsin günahını yüklenmez ki ikinci nefis günahından kurtulabilsin ve yapan ile ameli arasındaki ayrılmazlık bozulsun. Tekitin ikinci cümleye has kılınması, boş ümitleri kesmek içindir; zira onlar hak üzere olmadıkları takdirde vebalin kendilerini taklit ettikleri atalarının üzerinde olacağını iddia ediyorlardı.
وروي عن ابن عباس أنها نزلت في الوليد بن المغيرة لما قال: اكفروا بمحمد ﷺ وعلى أوزاركم، ولا ينافي هذه الآية ما يدل عليه قوله تعالى: مَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً حَسَنَةً يَكُنْ لَهُ نَصِيبٌ مِنْها وَمَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً سَيِّئَةً يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْها [النساء: ٨٥] وقوله تعالى: لِيَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ كامِلَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ وَمِنْ أَوْزارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ [النحل:
İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre bu ayet, «Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem inkâr edin, günahlarınız benim boynuma olsun» diyen Velîd b. Mugīre hakkında inmiştir. Allah Teâlâ'nın { مَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً حَسَنَةً يَكُنْ لَهُ نَصِيبٌ مِنْها وَمَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً سَيِّئَةً يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْها } “Kim güzel bir şefaatte bulunursa ondan kendisine bir pay olur; kim de kötü bir şefaatte bulunursa ondan kendisine bir sorumluluk payı olur” [en-Nisâ: 85] ve { لِيَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ كامِلَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ وَمِنْ أَوْزارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ } “Kıyamet gününde kendi günahlarını eksiksiz olarak ve bilgisizce saptırdıkları kimselerin günahlarından bir kısmını yüklensinler diye...” [en-Nahl: 25] kavillerinin delalet ettiği,
٢٥] من حمل الغير وزر الغير وانتفاعه بحسنته وتضرره بسيئته لأنه في الحقيقة انتفاع بحسنة نفسه وتضرر بسيئته فإن جزاء الحسنة والسيئة اللتين يعملهما العامل لازم له وإنما يصل إلى من يشفع جزاء شفاعته لا جزاء أصل الحسنة والسيئة وكذلك جزاء الضلال مقصور على الضالين وما يحمله المضلون إنما هو جزاء الإضلال لا جزاء الضلال قاله شيخ الإسلام، ولهذه الآية طعنت عائشة رضي الله تعالى عنها
başkasının başkasının günahını yüklenmesi, onun iyiliğinden faydalanması ve kötülüğünden zarar görmesi bu ayete aykırı değildir. Çünkü bu hakikatte kişinin kendi iyiliğinden faydalanması ve kendi kötülüğünden zarar görmesidir; zira ameli işleyenin yaptığı iyilik ve kötülüğün cezası/mükâfatı kendisine aittir; şefaat edene ise bizzat iyilik ve kötülüğün asıl karşılığı değil, sadece şefaatinin karşılığı ulaşır. Aynı şekilde sapıklığın cezası sapanlara münhasırdır; saptıranların yükleneceği şey ise sapıklığın cezası değil, saptırmanın cezasıdır; bunu Şeyhü'l-İslam söylemiştir. İşte bu ayetten dolayı Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ,
في صحة خبر ابن عمر رضي الله تعالى عنهما أنه ﷺ قال: إن الميت يعذب ببكاء أهله عليه
İbn Ömer'in radıyallâhu teâlâ anhümâ Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem «Ölü, ailesinin kendisine ağlamasından ötürü azap görür» buyurduğuna dair haberinin sıhhatine itiraz etmiştir.
فإن فيه أخذ الإنسان بجرم غيره وهو خلاف ما نطقت به الآية.
Çünkü bunda kişinin başkasının suçu sebebiyle cezalandırılması söz konusudur ki bu da ayetin açıkça ifade ettiği hükme aykırıdır.
وأجيب بأن الحديث محمول على ما إذا أوصى الميت بذلك فيكون ذلك التعذيب من قبيل جزاء الإضلال، وقيل: المراد بالميت المحتضر مجازا وبالتعذيب التعذيب في الدنيا أي إن المحتضر يتألم ببكاء أهله عليه فلا ينبغي أن يبكوا، ولها أيضا منع جماعة من قدماء الفقهاء صرف الدية على العاقلة لما فيه من مؤاخذة الإنسان بفعل غيره، وأجيب بأن ذلك تكليف واقع على سبيل الابتداء وإلا فالمخطىء نفسه ليس بمؤاخذ على ذلك الفعل فكيف يؤاخذ غيره عليه، واستدل بها الجبائي على أن أطفال المشركين لا يعذبون وإلا كانوا مؤاخذين بذنب آبائهم وهو خلاف ظاهر الآية، وزعم بعضهم أنها نزلت فيهم وليس بصحيح، نعم
Buna şöyle cevap verilmiştir: Hadis, ölünün bunu vasiyet etmiş olması durumuna hamledilir; dolayısıyla bu azap, saptırma cezasından sayılır. Bir görüşe göre de ölüden maksat mecazen can çekişen kimsedir; azaptan maksat ise dünyadaki azaptır, yani can çekişen kimse ailesinin kendisine ağlamasından elem duyar, dolayısıyla ağlamamaları gerekir. Yine bu ayet sebebiyle geçmiş fakihlerden bir grup, kişinin başkasının fiilinden ötürü sorumlu tutulması manası taşıdığı gerekçesiyle diyetin âkıleye yükletilmesini men etmiştir. Buna ise bunun ibtidaen konulmuş bir mükellefiyet olduğu, aksi takdirde hata edenin bizzat kendisinin bu fiilden ötürü cezalandırılmadığı, dolayısıyla başkasının nasıl cezalandırılabileceği şeklinde cevap verilmiştir. Cübbâî bu ayeti müşriklerin çocuklarının azap görmeyeceğine delil getirmiştir; aksi takdirde babalarının günahıyla cezalandırılmış olurlardı ki bu ayetin zahirine aykırıdır. Bazıları ayetin onlar hakkında indiğini iddia etmişse de bu sahih değildir; evet,
أخرج ابن عبد البر في التمهيد بسند ضعيف عن عائشة قالت: سألت خديجة رسول الله ﷺ عن أولاد المشركين فقال: هم من آبائهم ثم سألته بعد ذلك فقال: الله تعالى أعلم بما كانوا عاملين ثم سألته بعد ما استحكم الإسلام فنزلت ولا تزر وازرة وزر أخرى فقال: هم على الفطرة أو قال في الجنة
İbn Abdilberr et-Temhîd'de zayıf bir senetle Âişe'den şöyle rivayet etmiştir: Hatice, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem müşriklerin çocuklarını sordu; o da: «Onlar babalarındandır» buyurdu. Daha sonra tekrar sordu; «Onların ne yapacaklarını en iyi Allah Teâlâ bilir» buyurdu. İslam iyice yerleştikten ve «Hiçbir günahkâr başkasının günahını yüklenmez» ayeti indikten sonra tekrar sordu; bunun üzerine: «Onlar fıtrat üzeredir» yahut «Cennettedirler» buyurdu.
، والمسألة خلافية وفيها مذاهب فقال الأكثرون: هم في النار تبعا لآبائهم واستدل لذلك بما
Bu mesele ihtilaflıdır ve bu konuda farklı mezhepler vardır. Çoğunluk: «Onlar babalarına tabi olarak cehennemdedirler» demiş ve buna şu rivayeti delil getirmişlerdir:
أخرجه الحكيم الترمذي في نوادر الأصول عن عائشة أيضا قالت سألت النبي ﷺ عن ولدان المسلمين أين هم؟ قال: في الجنة وسألته عن ولدان المشركين أين هم؟ قال: في النار قلت: يا رسول الله لم يدركوا الأعمال ولم تجر عليهم الأقلام قال: ربك أعلم بما كانوا عاملين والذي نفسي بيده إن شئت أسمعتك تضاغيهم في النار،
Hakîm et-Tirmizî'nin Nevâdirü'l-Usûl'de yine Âişe'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem Müslümanların çocuklarının nerede olduğunu sordum; «Cennettedirler» buyurdu. Müşriklerin çocuklarının nerede olduğunu sordum; «Cehennemdedirler» buyurdu. Dedim ki: «Ey Allah'ın Resûlü! Onlar amellere yetişmediler ve üzerlerine kalem cereyan etmedi?» Buyurdu ki: «Onların ne yapacaklarını Rabbin en iyi bilendir. Canım elinde olana yemin ederim ki dilersem onların cehennemdeki feryatlarını sana işittiririm.»
وفيه أن هذا الخبر قد ضعفه ابن عبد البر فلا يحتج به، نعم صح أنه ﷺ سئل عن أولاد المشركين
Buna karşılık İbn Abdilberr bu haberi zayıf saymıştır, dolayısıyla onunla delil getirilemez. Evet, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem müşriklerin çocukları sorulduğunda
فقال: الله تعالى أعلم بما كانوا عاملين
şöyle buyurduğu sahihtir: «Onların ne yapacaklarını en iyi Allah Teâlâ bilir.»
وليس فيه تصريح
Bunda ise açık bir ifade yoktur,
بأنهم في النار وحقيقة لفظه الله تعالى أعلم بما كانوا عاملين لو بلغوا ولم يبلغوا والتكليف لا يكون إلا بالبلوغ.
onların cehennemde olduklarına dair [bir sarahat yoktur]; sözün hakiki manası şudur: «Eğer bülûğa erselerdi ne yapacaklarını en iyi Allah Teâlâ bilir»; oysa onlar bülûğa ermemişlerdir ve mükellefiyet ancak bülûğ ile olur.
وأخرج الشيخان وأصحاب السنن. وغيرهم عن ابن عباس قال: حدثني الصعب بن جثامة قلت: يا رسول الله إنا نصيب في البيات من ذراري المشركين، قال: هم منهم
Buhârî, Müslim, Sünen sahipleri ve başkaları İbn Abbas'tan şöyle rivayet etmişlerdir: Sa'b b. Cessâme bana anlattı ve dedi ki: «Ey Allah'ın Resûlü! Gece baskınlarında müşriklerin çocuklarına isabet ediyoruz (onlar da ölüyor)?» Resûlullah: «Onlar da onlardandır» buyurdu.
، وهو عند المخالفين محمول على أنهم منهم في الأحكام الدنيوية كالاسترقاق.
Bu hadis, muhaliflere göre köleleştirilme gibi dünyevî hükümlerde onlardan sayıldıklarına hamledilir.
وتوقفت طائفة فيهم ومن هؤلاء أبو حنيفة رضي الله تعالى عنه، وقيل فيهم من يدخل الجنة ومن يدخل النار لما
Bir grup ise onlar hakkında tevakkuf etmiştir (hüküm vermemiştir); bunlardan biri de Ebû Hanîfe'dir radıyallâhu teâlâ anh. Bir görüşe göre de içlerinden cennete giren de cehenneme giren de olacaktır; çünkü
أخرج الحكيم الترمذي في النوادر عن عبد الله بن شداد أن رسول الله ﷺ أتاه رجل فسأله عن ذراري المشركين الذين هلكوا صغارا فوضع رأسه ساعة ثم قال: أين السائل؟ فقال: ها أنا ذا يا رسول الله فقال: إن الله ﵎ إذا قضى بين أهل الجنة والنار ولم يبق غيرهم عجوا فقالوا: اللهم ربنا لم تأتنا رسلك ولم نعلم شيئا فأرسل إليهم ملكا والله تعالى أعلم بما كانوا عاملين فقال: إني رسول ربكم إليكم فانطلقوا فاتبعوا حتى أتوا النار فقال إن الله تعالى يأمركم أن تقتحموا فيها فاقتحمت طائفة منهم ثم خرجوا من حيث لا يشعر أصحابهم فجعلوا في السابقين المقربين ثم جاءهم الرسول فقال إن الله تعالى يأمركم أن تقتحموا في النار فاقتحمت طائفة أخرى ثم أخرجوا من حيث لا يشعرون فجعلوا في أصحاب اليمين ثم جاء الرسول فقال: إن الله تعالى يأمركم أن تقتحموا في النار فقالوا: ربنا لا طاقة لنا بعذابك فأمر بهم فجمعت نواصيهم وأقدامهم ثم القوا في النار.
Hakîm et-Tirmizî'nin en-Nevâdir'de Abdullah b. Şeddâd'dan rivayet ettiğine göre bir adam Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gelip küçükken ölen müşrik çocuklarını sordu. Resûlullah bir süre başını eğdi, sonra: «Soran nerede?» buyurdu. Adam: «İşte buradayım ey Allah'ın Resûlü» dedi. Buyurdu ki: «Allah celle celâluhu cennetlikler ile cehennemlikler arasında hükmünü verip geriye sadece onlar kaldığında feryat edip: 'Ey Rabbimiz! Bize elçilerin gelmedi ve biz hiçbir şey bilmedik' derler. Allah Teâlâ onların ne yapacağını en iyi bildiği halde onlara bir melek gönderir. Melek: 'Ben Rabbinizin size gönderdiği elçiyim' der. 'Yürüyün' deyip peşine düşerler, nihayet cehenneme gelirler. Melek: 'Allah Teâlâ size onun içine atılmanızı emrediyor' der. İçlerinden bir topluluk içine atılır; sonra arkadaşları fark etmeden oradan çıkarılır ve önde gelen mukarrebler arasına konurlar. Sonra elçi onlara gelir ve: 'Allah Teâlâ size cehenneme atılmanızı emrediyor' der. Başka bir topluluk daha içine atılır; sonra fark etmedikleri bir yerden çıkarılır ve ashâb-ı yemîn arasına konurlar. Sonra elçi gelir ve: 'Allah Teâlâ size cehenneme atılmanızı emrediyor' der. Onlar: 'Rabbimiz! Senin azabına takatimiz yok' derler. Bunun üzerine emir verilir; perçemlerinden ve ayaklarından yakalanıp cehenneme atılırlar.»
وذهب المحققون إلى أنهم من أهل الجنة وهو الصحيح ويستدل له بأشياء منها الآية على ما سمعت عن الجبائي، ومنها
Muhakkik âlimler onların cennet ehlinden olduğu görüşüne varmışlardır ve doğru olan da budur. Buna Cübbâî'den işittiğin üzere ayet de dahil birkaç şey delil getirilir. Bunlardan biri de
حديث إبراهيم الخليل ﵇ حين رآه النبي ﷺ في الجنة وحوله أولاد الناس قالوا: يا رسول الله وأولاد المشركين قال: وأولاد المشركين رواه البخاري في صحيحه
Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem cennette İbrâhim Halîlullah'ı aleyhisselâm etrafında insanların çocukları olduğu halde gördüğü hadistir. «Ey Allah'ın Resûlü! Müşriklerin çocukları da mı?» dediler. «Müşriklerin çocukları da» buyurdu. Bunu Buhârî Sahîh'inde rivayet etmiştir.
، ومنها ما
Bir diğeri de şudur:
أخرجه الحكيم الترمذي أيضا في النوادر وابن عبد البر عن أنس قال: سألنا رسول الله ﷺ عن أولاد المشركين فقال: هم خدام أهل الجنة.
Hakîm et-Tirmizî'nin yine Nevâdir'de ve İbn Abdilberr'in Enes'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem müşriklerin çocuklarını sorduk; «Onlar cennet ehlinin hizmetçileridir» buyurdu.
ومنها الآية الآتية حيث أفادت أن لا تعذيب قبل التكليف ولا يتوجه على المولود التكليف ويلزمه قول الرسول ﵊ حتى يبلغ، ولم يخالف أحد في أن أولاد المسلمين في الجنة إلا بعض من لا يعتد به فإنه توقف فيهم
Delillerden biri de gelecek olan ayettir; zira o ayet mükellefiyetten önce azap olmayacağını ifade etmektedir ve çocuk bülûğa erinceye kadar mükellefiyet ona yönelmez, peygamberin aleyhisselâm tebliği de onu bağlamaz. İtibara alınmayan bazı kimseler hariç -ki onlar bu konuda tevakkuf etmişlerdir- Müslümanların çocuklarının cennette olduğu hususunda hiç kimse ihtilaf etmemiştir.
لحديث عائشة توفي صبي من الأنصار فقلت: طوبى له عصفور من عصافير الجنة لم يعمل السوء ولم يدركه فقال ﷺ: أو غير ذلك يا عائشة إن الله تعالى خلق للجنة أهلا خلقهم لها وهم في أصلاب آبائهم وخلق للنار أهلا خلقهم لها وهم في أصلاب آبائهم
Âişe'nin [radıyallâhu anhâ] şu hadisinden dolayıdır: Ensardan bir çocuk vefat etmişti. Ben: «Ne mutlu ona! Cennet kuşlarından bir kuştur; ne bir kötülük işledi ne de ona erişti» dedim. Bunun üzerine [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Bundan başkası da olabilir ey Âişe! Şüphesiz Allah Teâlâ cennet için bir ehil yaratmıştır; onları henüz babalarının sulbündeyken cennet için yaratmıştır. Cehennem için de bir ehil yaratmıştır; onları da henüz babalarının sulbündeyken cehennem için yaratmıştır.»
وأجاب العلماء عنه بأنه لعله ﵊ نهاها عن المسارعة إلى القطع من غير أن يكون لها دليل قاطع كما أنكر على سعد بن أبي وقاص في
Âlimler buna şöyle cevap vermişlerdir: İhtimaldir ki o [aleyhisselâm], Sa'd b. Ebî Vakkâs'ın
قوله: أعطه إني لأراه مؤمنا قال أو مسلما الحديث،
«Ona ver, çünkü ben onu mümin görüyorum» sözüne karşılık «Yoksa Müslüman mı?» buyurarak itiraz ettiği hadisteki gibi, kesin bir delili olmaksızın kesin hükme varmakta acele etmesini [Âişe'ye] yasaklamıştır.
ويحتمل أنه ﷺ قال ذلك قبل أن يعلم أن أطفال المسلمين في الجنة فلما علم قال ذلك في
Onun sallallâhu aleyhi ve sellem bunu Müslümanların çocuklarının cennette olduğunu bilmeden önce söylemiş olması da muhtemeldir. Bunu öğrendiğinde ise,
قوله ﷺ: «ما من مسلم يموت له ثلاثة من الولد لم يبلغوا الحنث إلا أدخله الله تعالى الجنة بفضله ورحمته إياهم»
«Ergenlik çağına ulaşmamış üç çocuğu vefat eden hiçbir Müslüman yoktur ki, Allah Teâlâ onlara olan lütuf ve merhameti sebebiyle onu cennete koymasın»
إلى غير ذلك من الأحاديث، وقال القاضي: دلت الآية على أن الوزر ليس من فعله تعالى لأنه لو كان كذلك لا متنع أن يؤاخذ العبد به كما لا يؤاخذ بوزر غيره ولأنه كان يجب ارتفاع الوزر أصلا لأن الوازر إنما يوصف بذلك إذا كان مختارا يمكنه التحرز ولهذا المعنى لا يوصف الصبي بذلك، وأنت تعلم أن هذا إنما ينتهض على الجبرية لا على الجماعة القائلين لا جبر ولا تفويض وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ بيان للعناية الربانية إثر بيان اختصاص آثار الهداية والضلال بأصحابها وعدم حرمان المهتدي من ثمرات هدايته وعدم مؤاخذة النفس بجناية غيرها أي وما صح وما استقام منا بل استحال في سنتنا المبنية على الحكم البالغة أو ما كان في حكمنا الماضي وقضائنا السابق أن نعذب أحدا بنوع ما من العذاب دنيويا كان أو أخرويا على فعل شيء أو ترك شيء أصليا كان أو فرعيا حَتَّى نَبْعَثَ إليه رَسُولًا يهدي إلى الحق ويردع عن الضلال ويقيم الحجج
ve benzeri diğer hadislerdeki sözlerini söylemiştir. Kâdî şöyle demiştir: Ayet, günahın Allah Teâlâ'nın fiili olmadığına delalet etmiştir. Çünkü öyle olsaydı, başkasının günahından dolayı sorumlu tutulmadığı gibi kulun kendi günahından dolayı da sorumlu tutulması imkânsız olurdu. Ayrıca günahın kökten kalkması gerekirdi; zira günahkâr ancak ihtiyar sahibi ve sakınması mümkün olan kimse olduğunda bu şekilde nitelenir, nitekim bu manadan ötürü çocuk böyle nitelenmez. Sen bilirsin ki bu itiraz, «ne cebr ne de tefvîz vardır» diyen topluluğa karşı değil, ancak Cebriyye'ye karşı geçerlidir. { وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ } “Biz azap edici de değiliz” ifadesi; hidayet ve dalaletin eserlerinin sahiplerine mahsus olduğunun, hidayete erenin hidayetinin meyvelerinden mahrum kalmayacağının ve hiçbir nefsin başkasının cinayeti sebebiyle sorumlu tutulmayacağının açıklanmasının ardından gelen rabbânî inayetin beyanıdır. Yani hakka hidayet eden, sapıklıktan sakındıran, delilleri ikame eden
ويمهد الشرائع أو حتى نبعث رسولا كذلك تبلغه دعوته سواء كان مبعوثا إليه أم لا على ما ستعلمه إن شاء الله تعالى من الخلاف، وهذا غاية لعدم صحة وقوع العذاب في وقته المقدر له لا لعدم وقوعه مطلقا كيف والأخروي لا يمكن وقوعه عقيب البعث والدنيوي لا يحصل إلا بعد تحقق ما يوجبه من الفسق والعصيان، ألا يرى إلى قوم نوح ﵇ كيف تأخر عنهم ما حل بهم زهاء ألف سنة، وألزم المعتزلة القائلون بالوجوب العقلي قبل البعثة بهذه الآية لأنه تعالى نفى فيها التعذيب مطلقا قبل البعثة وهو من لوازم الوجوب بشرط ترك الواجب عندهم إذ لا يجوزون العفو فينتفي الوجوب قبل البعثة لانتفاء لازمه، ومحصوله أنه لو كان وجوب عقلي لثبت قبل البعثة ولا شبهة في أن العقلاء كانوا يتركون الواجبات حينئذ فيلزم أن يكونوا معذبين قبلها وهو باطل بالآية.
ve şeriatları yerleştiren { حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا } “bir elçi gönderinceye kadar” [ifadesi gereğince]; ister dünyevî ister uhrevî olsun, aslî veya fer'î bir şeyi yapmaktan veya terk etmekten ötürü hiç kimseye hiçbir azap türüyle azap etmemiz bizden sâdır olması doğru ve tutarlı olan bir şey değildir; bilakis üstün hikmetlere dayalı sünnetimizde imkânsızdır yahut geçmiş hükmümüzde ve ezelî takdirimizde yer almamıştır. Veyahut inşâallahu teâlâ ihtilaftan öğreneceğin üzere, kendisine gönderilmiş olsun veya olmasın, daveti kendisine ulaşacak böylesi bir elçiyi gönderinceye kadar [azap etmeyiz]. Bu [elçi gönderme şartı], azabın mutlak olarak gerçekleşmemesinin değil, kendisi için takdir edilen vaktinde gerçekleşmesinin sıhhati için bir sınırdır. Nasıl olmasın ki, uhrevî azabın elçinin gönderilmesinin hemen akabinde gerçekleşmesi mümkün değildir; dünyevî azap ise ancak onu gerektiren fısk ve isyan gerçekleştikten sonra meydana gelir. Nûh'un [aleyhisselâm] kavmine bakılmaz mı, başlarına gelen azap onlardan yaklaşık bin sene nasıl da ertelenmiştir? Peygamber gönderilmesinden önce aklî vücûbu (aklın yükümlülük koymasını) savunan Mutezile bu ayetle ilzam edilmiştir. Zira Allah Teâlâ bu ayette peygamber gönderilmesinden önce azabı mutlak olarak nefyetmiştir. Onlara göre ise affı caiz görmedikleri için azap, vacibin terk edilmesi şartıyla vücûbun gereklerindendir; dolayısıyla peygamber gönderilmesinden önce لازım (gerek) nefyolunduğu için vücûb da nefyolunur. Bunun özeti şudur: Şayet aklî bir vücûb olsaydı peygamber gönderilmesinden önce sabit olurdu ve akıl sahiplerinin o vakitte vacipleri terk ettiklerinde şüphe yoktur; bu durumda onların peygamberden önce azap görmeleri gerekirdi ki bu da ayetle bâtıldır.
وتعقب بأنه إنما يتم إذا أريد بالعذاب ما يشمل الدنيوي والأخروي كما أشير إليه لكن المناسب لما بعد أن يراد عذاب الاستئصال في الدنيا ولا يلزم من انتفاء العذاب الدنيوي قبل البعث انتفاء الوجوب لأن لازم الوجوب عندهم هو العذاب الأخروي، وأجيب بعد تسليم أن المناسب لما بعد أن يراد العذاب الدنيوي بأن الآية لما دلت على أنه لا يليق بحكمته إيصال العذاب الأدنى على ترك الواجب قبل التنبيه ببعثة الرسول فدلالتها على عدم إيصال العذاب الأكبر على تركه قبل ذلك أولى، وأورد الأصفهاني في شرح المحصول على من استدل بالآية على نفي الوجوب العقلي قبل البعثة أمورا، الأول أن المراد بالرسول فيها العقل، الثاني أنا سلمنا أن المراد النبي المرسل لكن الآية دلت على نفي تعذيب المباشرة قبل البعثة ولا يلزم منه نفي مطلق التعذيب.
Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu ilzam ancak işaret edildiği üzere azap ile hem dünyevî hem de uhrevî azabı kapsayan bir mana kastedilirse tamam olur. Fakat sonraki ifadelere uygun olan, dünyadaki kök kazıyıcı (istisâl) azabın kastedilmesidir. Peygamber gönderilmesinden önce dünyevî azabın nefyedilmesinden vücûbun nefyedilmesi gerekmez; çünkü onlara göre vücûbun لازımı (gereği) uhrevî azaptır. Sonraki ifadelere uygun olanın dünyevî azap olduğu kabul edildikten sonra buna şöyle cevap verilmiştir: Ayet, peygamber gönderilerek uyarılmadan önce vacibin terkine karşılık daha küçük olan [dünyevî] azabın eriştirilmesinin O'nun hikmetine yakışmadığına delalet ettiğine göre, bundan önce vacibin terkine karşılık en büyük azabın eriştirilmeyeceğine evleviyetle delalet eder. el-İsfahânî, Şerhu'l-Mahsûl'de peygamber gönderilmesinden önce aklî vücûbun nefyine ayeti delil getirenlere karşı bazı hususlar zikretmiştir: Birincisi, ayetteki resûl ile kastedilen akıldır. İkincisi, kastedilenin gönderilen peygamber olduğunu kabul etsek bile, ayet peygamber gönderilmesinden önce doğrudan azap etmenin nefyine delalet etmiştir; bundan mutlak azabın nefyi gerekmez.
الثالث أنا سلمنا ذلك لكن ليس في الآية دلالة على نفي التعذيب قبلها عن كل الذنوب، الرابع أنا سلمنا الدلالة لكن لا يلزم من نفي المؤاخذة انتفاء الاستحقاق لجواز سقوط المؤاخذة بالمغفرة، ثم أجاب عن الأول بأن حقيقة الرسول هو النبي المرسل والأصل في الكلام الحقيقة، وعن الثاني بأن من شأن عظيم القدر التعبير عن نفي التعذيب مطلقا بنفي المباشرة، وعن الثالث بما أشرنا إليه من أن تقدير الكلام وما كنا معذبين أحدا ويلزم من ذلك انتفاء تعذيب كل واحد من الناس وذلك هو المطلوب لأن الخصم لا يقول به.
Üçüncüsü, bunu da kabul etsek bile, ayette peygamber gönderilmesinden önce bütün günahlardan azabın nefyedildiğine dair bir delalet yoktur. Dördüncüsü, delaleti kabul etsek bile, sorumluluğun (muâhazenin) nefyedilmesinden hak etmenin (istihkakın) kalkması gerekmez; zira sorumluluğun mağfiret ile düşmesi caizdir. Sonra [İsfahânî] birinciye şöyle cevap vermiştir: Resûlün hakiki manası gönderilen peygamberdir ve kelamda asıl olan hakikattir. İkinciye ise: Şânı yüce olanın mutlak azabı nefyetmeyi doğrudan azabı nefyetmekle ifade etmesi O'nun şânındandır. Üçüncüye ise işaret ettiğimiz üzere: Kelamın takdiri «Biz hiçbir kimseye azap edici değiliz» şeklindedir ve bundan insanlardan her bir ferdin azap edilmesinin nefyi gerekir ki istenen de budur; çünkü muhatap bunu kabul etmemektedir.
وعن الرابع بأن الآية تدل على انتفاء التعذيب قبل البعثة وانتفاؤه قبلها ظاهرا يدل على عدم الوجوب قبلها فمن ادعى أن الوجوب ثابت وقد وقع التجاوز بالمغفرة فعليه البيان اه، وأنت تعلم أنه إذا كان الاستدلال إلزاميا كما قال به غير واحد لا يرد الأمر الرابع أصلا لأن المعتزلة لا يجوزون العفو عن تارك الواجب العقلي، وقد أشرنا إلى ذلك، نعم قال المراغي في شرح منهاج الأصول للقاضي: لا حاجة إلى جعل الدليل إلزاميا بل يجوز إتمامه على تقدير جواز العفو أيضا بأن يقال وقوع العذاب وإن لم يكن لازما للوجوب لكن عدم الأمن من وقوعه لازم له ضرورة إذ يجوز العقاب على ترك الواجب عندنا وإن لم يجب وهذا اللازم أعني عدم الأمن منتف لدلالة الآية على عدم وقوعه فينتفي الملزوم.
Dördüncüye ise şöyle cevap vermiştir: Ayet, peygamber gönderilmesinden önce azabın nefyine delalet eder; azabın bundan önce zahiren nefyi ise bundan önce vücûbun bulunmadığına delalet eder. Dolayısıyla kim vücûbun sabit olduğunu ve mağfiret yoluyla bağışlandığını iddia ederse bunu açıklamak ona aittir, [sözü burada bitti]. Sen bilirsin ki birden fazla âlimin belirttiği üzere bu istidlal ilzâmî (hasmı bağlayıcı) olduğunda, dördüncü husus asla varit olmaz; çünkü Mutezile, aklî vacibi terk eden kimse için affı caiz görmez; nitekim buna işaret etmiştik. Evet, Merâgî, Kâdî'nin Minhâcü'l-Usûl şerhinde şöyle demiştir: Delili ilzâmî kılmaya ihtiyaç yoktur; bilakis affın caiz olduğu varsayımı üzerinden de delil tamamlanabilir. Şöyle ki: Azabın vuku bulması vücûbun لازımı (zorunlu gereği) olmasa bile, onun vuku bulmasından emin olmamak (adem-i emn) zorunlu olarak vücûbun gereğidir. Zira bize göre vacibin terki üzerine ceza vacip olmasa bile caizdir. Bu لازım yani emin olmama durumu ise, ayetin azabın vuku bulmayacağına delalet etmesi sebebiyle ortadan kalkmıştır; böylece melzûm da ortadan kalkar.
ورد ذلك أولا بمنع أن عدم الأمن من وقوع العذاب من لوازم ترك الواجب مطلقا بل عدم الأمن إذا لم يتيقن عدم وقوع العذاب بدليل آخر، وأما ثانيا فبأن انتفاء عدم الأمن إنما هو بالآية إذ قبل ورودها كان العقاب جائزا ولا شك أن انتفاءه بها انتفاء بالعفو لأن معنى العفو عدم العقاب والآية تدل عليه فلم يتم الدليل على تقدير جواز العفو وهو كما ترى، وقيل: نجعل اللازم جواز العقاب فيتم الدليل تحقيقا لأن جواز العفو لا ينافي جواز العقاب. ورد بأن الملازمة القائلة بأنه لو كان الوجوب ثابتا قبل الشرع لعذب تارك الواجب وإن كانت مسلمة حينئذ لكن بطلان التالي ممنوع لأن الآية إنما تدل على نفي وقوع العذاب لا على نفي جوازه.
Buna ilk olarak şöyle reddiye verilmiştir: Azabın vuku bulmasından emin olmamanın, vacibin terk edilmesinin mutlak لازımı olduğu kabul edilmez; bilakis emin olmama durumu, başka bir delille azabın vuku bulmayacağı kesinleşmediği zamandır. İkinci olarak ise: Emin olmama durumunun kalkması ancak ayetle olmuştur; zira ayet gelmeden önce ceza caizdi ve şüphe yok ki onun ayetle kalkması af yoluyla kalkmadır. Çünkü affın manası cezalandırmamaktır ve ayet de buna delalet etmektedir; dolayısıyla delil, affın cevazı varsayımında tamam olmamıştır ve durum gördüğün gibidir. Şöyle de denilmiştir: Biz لازımı cezanın cevazı yaparız, böylece delil hakikaten tamam olur; çünkü affın caiz olması cezanın caiz olmasına zıt değildir. Buna da şöyle reddiye verilmiştir: «Şayet şeriattan önce vücûb sabit olsaydı, vacibi terk eden azap görürdü» diyen mülazemet bu durumda kabul edilse bile, tâlînin (sonucun) bâtıl olduğu kabul edilmez; zira ayet ancak azabın vukuunun nefyine delalet eder, onun cevazının nefyine değil.
وفيه أن معنى ما كنا معذبين ما سمعت وهو يدل على نفي الجواز، وقد كثر استعمال هذا التركيب في ذلك
Buna karşı denilir ki: { ما كنا معذبين } ifadesinin manası işittiğin gibidir ve bu da cevazın nefyine delalet eder. Nitekim bu terkibin bu anlamda kullanımı pek çoktur;
كقوله تعالى: وَما كُنَّا ظالِمِينَ [الشعراء: ٢٠٩] «وما كنا لاعبين» إلى غير ذلك ولو أريد نفي الوقوع لقيل وما نعذب حتى نبعث رسولا.
Allah Teâlâ'nın { وَما كُنَّا ظالِمِينَ } “Biz zulmedici değildik” ve «Biz oyun oynayıcılar da değildik» ayetleri ile diğerleri gibi. Eğer vukuun nefyi kastedilseydi, «Biz bir elçi gönderinceye kadar azap etmeyiz» denilirdi.
وضعف الإمام الاستدلال بالآية بأنه لو لم يثبت الوجوب العقلي لم يثبت الوجوب الشرعي البتة وهذا باطل فذاك باطل. قال: بيان الملازمة من وجوه، أحدها أنه إذا جاء الشارع وادعى كونه نبيا من عند الله تعالى وأظهر المعجزة فهل يجب على المستمع استماع قوله والتأمل في معجزته أو لا يجب فإن لم يجب فقد بطل القول بالنبوة وإن وجب فإما أن يجب بالشرع أو بالعقل فإن وجب بالعقل فقد ثبت الوجوب العقلي وإن وجب بالشرع فهو باطل لأن ذلك الشارع إما أن يكون هو ذلك المدعي أو غيره والأول باطل لأنه يرجع حاصل الكلام إلى أن يقول ذلك الرجل الدليل: على أنه يجب قبول قولي أني أقول يجب قبول قولي وهذا إثبات للشيء بنفسه، وإن كان غيره كان الكلام فيه كما في الأول ولزم إما الدور أو التسلسل وهما محالان. وثانيها أن الشرع إذا جاء وأوجب بعض الأفعال وحرم بعضها فلا معنى للإيجاب والتحريم إلا أن يقول لو تركت كذا أو فعلت كذا لعاقبتك، فنقول: أما أن يجب عليه الاحتراز عن العقاب أو لا يجب فإن لم يجب لم يتقرر معنى الوجوب البتة وإن وجب فإما أن يجب بالعقل أو بالسمع فإن وجب بالعقل فهو المقصود وإن وجب بالسمع لم يتقرر معنى الوجوب إلا بسبب ترتيب العقاب عليه وحينئذ يعود التقسيم الأول ويلزم التسلسل وهو محال.
İmam [Râzî], ayetle delil getirmeyi şu gerekçeyle zayıf bulmuştur: Şayet aklî vücûb sabit olmasaydı, şer'î vücûb asla sabit olmazdı. Bu bâtıl olduğuna göre diğeri de bâtıldır. Şöyle demiştir: Mülazemetin beyanı birkaç vecihledir. Birincisi: Şâri' gelip Allah Teâlâ katından bir peygamber olduğunu iddia ettiğinde ve mucize gösterdiğinde, dinleyenin onun sözünü dinlemesi ve mucizesi üzerinde düşünmesi vacip midir, değil midir? Eğer vacip değilse nübüvvet sözü bâtıl olmuştur. Eğer vacipse, bu ya şeriatla vaciptir ya da akılla. Eğer akılla vacip ise aklî vücûb sabit olmuştur. Eğer şeriatla vacip ise bu bâtıldır; çünkü o şâri' ya o iddia sahibinin kendisidir ya da başkasıdır. Birincisi bâtıldır; çünkü sözün neticesi o adamın: «Sözümü kabul etmenin vacip olduğuna delil, benim 'Sözümün kabul edilmesi vaciptir' dememdir» demesine varır ki bu da bir şeyi kendisiyle ispat etmektir. Eğer başkası ise, onun hakkındaki söz de birincisindeki gibi olur ve ya devir ya da teselsül gerekir; her ikisi de imkânsızdır. İkincisi: Şeriat gelip bazı fiilleri vacip kıldığında ve bazılarını haram kıldığında, vücûb ve tahrîmin manası ancak: «Şunu terk edersen veya şunu yaparsan sana ceza veririm» demesidir. Biz deriz ki: Cezadan sakınmak ona vacip midir, yoksa vacip değil midir? Eğer vacip değilse vücûb manası asla yerleşmez. Eğer vacipse, ya akılla vaciptir ya da nakille (sem' ile). Eğer akılla vacipse matlup olan budur. Eğer nakille vacipse vücûb manası ancak üzerine cezanın terettüp etmesi sebebiyle yerleşir ve bu durumda birinci taksim geri döner ve teselsül gerekir ki bu da imkânsızdır.
وثالثها أن مذهب أهل السنة أنه يجوز من الله تعالى العفو عن العقاب على ترك الواجب وإذا كان كذلك كانت ماهية الوجوب حاصلة مع عدم العقاب فلم يبق إلا أن يقال: إن ماهية الوجوب إنما تتقرر بسبب حصول الخوف من العقاب وهذا الخوف حاصل بمحض العقل فثبت أن ماهية الوجوب إنما تحصل بسبب هذا الخوف وأن هذا الخوف حاصل بمجرد العقل فلزم أن يقال: الوجوب حاصل بمجرد العقل، فإن قالوا: ماهية الوجوب إنما تتقرر بسبب حصول الذم قلنا: إنه تعالى إذا عفا فقد سقط الذم فعلى ماهية الوجوب إنما تتقرر بسبب حصول الخوف من الذم وذلك حاصل بمحض العقل فثبت بهذه الوجوه أن الوجوب العقلي لا يمكن دفعه اه.
Üçüncüsü: Ehl-i Sünnet'in mezhebi şudur ki; Allah Teâlâ'nın vacibin terkinden doğan cezayı affetmesi caizdir. Böyle olunca vücûbun mahiyeti cezanın yokluğuyla birlikte de hasıl olmaktadır; dolayısıyla geriye ancak şöyle denilmesi kalır: Vücûbun mahiyeti ancak ceza korkusunun hasıl olması sebebiyle yerleşir. Bu korku ise sırf akılla hasıl olur. Böylece sabit olmuştur ki vücûbun mahiyeti ancak bu korku sebebiyle hasıl olur ve bu korku da sırf akılla hasıl olur. Dolayısıyla: «Vücûb sırf akılla hasıl olur» denilmesi lâzım gelmiştir. Eğer derlerse ki: «Vücûbun mahiyeti ancak kınamanın (zemm) hasıl olması sebebiyle yerleşir», biz deriz ki: O Teâlâ affettiğinde kınama da düşmüştür; binaenaleyh vücûbun mahiyeti ancak kınanma korkusunun hasıl olması sebebiyle yerleşir ve bu da sırf akılla hasıl olur. Bu vecihlerle sabit olmuştur ki aklî vücûbun bertaraf edilmesi mümkün değildir, [sözü burada bitti].
وتعقبه العبادي بأنه يمكن الجواب عن الأول بأنه إذا أظهر المعجزة على دعواه أنه رسول ثبت صدقه كما تقرر في محله فيجب قبول قوله في كل ما يخبر عن الله تعالى من غير لزوم محذور من إثبات الشيء بنفسه أو الدور أو التسلسل، وإن كان ثبوت ما أخبر بالشرع بمعنى أن ثبوته بإخبار من ثبتت رسالته بالمعجزة عن الله تعالى بذلك وليس حاصل الكلام على هذا أنه يقول: الدليل على أنه يجب قبول قولي أني أقول يجب قولي حتى يلزم ما يلزم بل حاصله أنه يقول: يجب قبول قولي لأنه ثبت أني رسول الله تعالى فيجب صدقي وتصديقي في كل ما أدعيه، وليس في هذا شيء من المحاذير السابقة، وقد صرح السيد السند في شرح المواقف بأنه يثبت الشرع وتجب المتابعة بمجرد دعوى الرسالة مع اقتران المعجزة وتمكن المبعوث إليه العاقل من النظر وإن لم ينظر، وذكر أنه حينئذ لا يجوز للمكلف الاستمهال ولو استمهل لم يجب الإمهال لجريان العادة بإيجاب العلم عقيب النظر الذي هو متمكن منه فعلم أنه بمجرد دعوى الرسالة مع ما ذكر يثبت الوجوب بإخباره وهو ثبوت الشرع لأن معنى الثبوت به هو الثبوت بالإخبار عن الله تعالى حقيقة أو حكما وعلى هذا لا يتأتى الترديد الذي ذكره بقوله لأن ذلك الشرع إما أن يكون إلخ فليتأمل، وعن الثاني بأن وجوب الاحتراز عن العقاب ليس أمرا أجنبيا عن وجوب كذا حتى يتوجه عليه الترديد الذي ذكره بل هو
el-İbâdî [Râzî'yi] şu şekilde eleştirmiştir: Birinciye şöyle cevap verilmesi mümkündür: O, peygamber olduğu iddiası doğrultusunda mucize gösterdiğinde, yerinde kararlaştırıldığı üzere doğruluğu sabit olur. Böylece bir şeyin kendisiyle ispat edilmesi, devir veya teselsül gibi bir sakınca doğmaksızın, Allah Teâlâ'dan haber verdiği her hususta onun sözünü kabul etmek vacip olur. Haber verdiği şeyin şeriatla sabit olması, mucize ile risaleti sabit olan zatın Allah Teâlâ'dan bunu haber vermesiyle sabit olması anlamına gelse bile durum böyledir. Bu durumda sözün özü, onun: «Sözümü kabul etmenin vacip olduğuna delil, benim sözümün vacip olduğunu söylememdir» demesi şeklinde değildir ki gerekecek [sakıncalar] gereksin; bilakis sözün özü, onun: «Sözümü kabul etmek vaciptir, çünkü benim Allah Teâlâ'nın elçisi olduğum sabit olmuştur; dolayısıyla doğru söylediğimin [bilinmesi] ve iddia ettiğim her hususta beni tasdik etmek vaciptir» demesidir. Bunda ise daha önce geçen sakıncalardan hiçbiri yoktur. es-Seyyidü's-Sened [Cürcânî], Şerhu'l-Mevâkıf'ta; mucize ile birlikte risalet iddiasında bulunulması ve kendisine elçi gönderilen akıl sahibi muhatabın -bakıp düşünmemiş olsa bile- bakıp düşünebilme imkânına sahip olmasıyla şeriatın sabit olacağını ve tâbi olmanın vacip hale geleceğini açıkça belirtmiştir. Ayrıca o esnada mükellefin mühlet istemesinin caiz olmadığını, mühlet istese bile muktedir olduğu [istidlalî] bakışın hemen ardından âdetin [zaruri] ilim doğurması sebebiyle mühlet verilmesinin vacip olmadığını zikretmiştir. Buradan anlaşıldı ki, sırf risalet iddiası ve zikredilen hususlarla birlikte, onun haber vermesiyle vücûb sabit olur ki bu da şeriatın sübutudur. Zira onunla sübutun manası, hakikaten veya hükmen Allah Teâlâ'dan haber vermekle sübut bulmasıdır. Buna göre onun «Çünkü o şeriat ya şöyle olacaktır... ilâ âhirihî» şeklindeki sözüyle zikrettiği ikilem meydana gelmez. [Bu mesele] iyice düşünülmelidir. İkinciye ise şöyle cevap verilir: Cezadan sakınmanın vücûbu, falan şeyin vücûbuna yabancı bir husus değildir ki zikrettiği ikilem ona yönelsin; bilakis o
نفس وجوب كذا أو لازمه إذ الاحتراز ليس إلا بالإتيان بكذا الذي هو الواجب فوجوب الاحتراز أما وجوب كذا أو لازمه فوجوبه بوجوبه فلا يلزم الترديد المذكور، وعن الثالث بأنه إن أراد بقوله إن ماهية الواجب إنما تتقرر بسبب حصول الخوف من العقاب أن حصول الواجب في الخارج بالإتيان به إنما هو بسبب حصول الخوف فليس الكلام فيه ومع ذلك أنا لا نسلم أن الإتيان بالواجب متوقف على حصول الخوف وإن أراد أن تحقق وجوب الواجب أي تعلق وجوبه بالمكلف الذي هو التكليف التنجيزي متوقف على حصول الخوف المذكور فهو ممنوع كما هو ظاهر اه فتدبر.
falan şeyin vücûbunun ta kendisidir veya onun gereğidir. Zira sakınmak ancak vacip olan o şeyi yerine getirmekle olur; dolayısıyla sakınmanın vücûbu ya o şeyin vücûbudur ya da onun gereğidir; onun vücûbu da onun vücûbuyladır. Dolayısıyla zikredilen terdit gerekmez. Üçüncüye ise şöyle cevap verilir: Eğer onun «Vacibin mahiyeti ancak ceza korkusunun hasıl olması sebebiyle yerleşir» sözünden kastı, vacibin yerine getirilmek suretiyle dış dünyada hasıl olmasının ancak korkunun hasıl olması sebebiyle olduğu ise, söz konusu olan bu değildir; bununla birlikte biz vacibin yerine getirilmesinin korkunun hasıl olmasına bağlı olduğunu da kabul etmeyiz. Şayet kastı vacibin vücûbunun tahakkukunun, yani tencîzî mükellefiyet olan vücûbunun mükellefe taallukunun mezkûr korkunun hasıl olmasına bağlı olduğu ise, açık olduğu üzere bu memnûdur (kabul edilemez), [sözü burada bitti]. İyice düşün.
وأنت تعلم أن الاستدلال بالآية على تقدير تمامه لا يختص بالمعتزلة بل يشاركهم في ذلك أحد فريقي الحنفية من أهل السنة وهم الماتريدية وعامة مشايخ سمرقند لأنهم وإن لم يقولوا كالمعتزلة بأن العقل حاكم بالحسن والقبح اللذين أثبتوهما جميعا لكنهم قالوا: إن العقل آلة للعلم بهما فيخلقه الله تعالى عقيب نظر العقل نظرا صحيحا وأوجبوا الإيمان بالله تعالى وتعظيمه وحرموا نسبة ما هو شنيع إليه سبحانه حتى
Sen bilirsin ki tam olduğu varsayıldığında ayetle istidlal sadece Mutezile'ye has değildir; bilakis Ehl-i Sünnet'ten Hanefîlerin iki fırkasından biri olan Mâtürîdiyye ve Semerkand meşâyihinin geneli de bu konuda onlara ortak olur. Çünkü onlar, her ikisinin de varlığını kabul ettikleri hüsün ve kubhun hâkiminin akıl olduğunu Mutezile gibi söylemeseler de aklın bunları bilmede bir alet olduğunu, dolayısıyla aklın sahih bakışının hemen akabinde Allah Teâlâ'nın bunu yarattığını söylemişlerdir. Allah Teâlâ'ya imanı ve O'nu tazim etmeyi vacip kılmışlar, çirkin olan şeylerin O Sübhânehu'ya nispet edilmesini haram kılmışlardır. Hatta
روي عن أبي حنيفة رضي الله تعالى عنه أنه قال: لو لم يبعث الله تعالى رسولا لوجب على الخلق معرفته،
Ebû Hanîfe'den [radıyallâhu teâlâ anh] şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Allah Teâlâ bir elçi göndermeseydi bile kulların O'nu bilmesi vacip olurdu.»
وقد صرح غير واحد من علمائهم بأن العقل حجة من حجج الله تعالى ويجب الاستدلال به قبل ورود الشرع، واحتجوا في ذلك بما أخبر الله تعالى به عن إبراهيم ﵇ من قوله لأبيه وقومه إِنِّي أَراكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ [الأنعام: ٧٤] حيث قال ذلك ولم يقل أوحي إلي ومن استدلاله بالنجوم ومعرفة الله تعالى بها وجعلها حجة على قومه وكذاك كل الرسل حاجوا قومهم بحجج العقل كما ينبىء عنه قوله تعالى: قالَتْ رُسُلُهُمْ أَفِي اللَّهِ شَكٌّ فاطِرِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [إبراهيم: ١٠] الآية بقوله تعالى: وَمَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ لا بُرْهانَ لَهُ بِهِ [المؤمنون: ١١٧] الآية حيث لم يقل ومن يدع مع الله إلها آخر بعد ما أوحى إليه أو بلغته الدعوة وبقوله سبحانه خبرا عن أهل النار وقالوا لو كنا نسمع أو نعقل ما كنا في أصحاب السعير حيث أخبروا أنهم صاروا في النار لتركهم الانتفاع بالسمع والعقل.
Âlimlerinden birden fazlası, aklın Allah Teâlâ'nın hüccetlerinden bir hüccet olduğunu ve şeriat gelmeden önce onunla istidlal etmenin vacip olduğunu sarih olarak belirtmiştir. Bu konuda Allah Teâlâ'nın İbrâhim'den [aleyhisselâm] haber verdiği, babasına ve kavmine söylediği { إِنِّي أَراكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “Doğrusu ben seni ve kavmini apaçık bir sapıklık içinde görüyorum” sözünü -ki o bunu söylerken «bana vahyedildi» dememiştir- ve yıldızlarla istidlal edip onlar vasıtasıyla Allah Teâlâ'yı bilmesini ve bunu kavmine karşı hüccet kılmasını delil getirmişlerdir. Bütün elçiler de kavimlerine karşı akıl hüccetleriyle mücadele etmişlerdir; nitekim Allah Teâlâ'nın şu ayeti buna işaret etmektedir: { قالَتْ رُسُلُهُمْ أَفِي اللَّهِ شَكٌّ فاطِرِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Elçileri dedi ki: «Gökleri ve yeri yaratan Allah hakkında şüphe mi var?»”; ayrıca { وَمَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ لا بُرْهانَ لَهُ بِهِ } “Kim Allah ile birlikte, hakkında hiçbir delili olmayan başka bir ilaha yalvarırsa...” ayetini delil getirmişlerdir, zira ayette «kendisine vahyolunduktan veya davet ulaştıktan sonra Allah ile birlikte başka bir ilaha yalvarırsa» dememiştir; yine Sübhânehu'nun cehennem ehlinden haber verdiği { وقالوا لو كنا نسمع أو نعقل ما كنا في أصحاب السعير } “Ve dediler ki: «Eğer dinlemiş veya akletmiş olsaydık, şu çılgın alevli cehennemin ehli arasında olmazdık!»” sözünü delil getirmişlerdir, zira onlar işitme ve akıldan istifade etmeyi terk ettikleri için cehennemlik olduklarını haber vermişlerdir.
وفيه أنهم لو انتفعوا بالعقول في معرفة الصانع قبل ورود الشرع لم يصيروا في النار وبأن الحجج السمعية لم تكن حججا إلا باستدلال عقلي، وبأن دعاء جميع الكفرة إلى دين الإسلام واجب على الأمة ومعلوم أن الدهرية لا يحتج عليهم بكلام الله تعالى ورسوله ﵊ فلم يبق إلا حجج العقول إلى غير ذلك، وحينئذ يقال لهم:
Bunda, şeriat gelmeden önce Sâni'i bilmede akıllarından istifade etmiş olsalardı cehennemlik olmayacaklarına; naklî delillerin ancak aklî bir istidlal ile delil olabileceğine; bütün kâfirleri İslâm dinine davet etmenin ümmet üzerine vacip olduğuna ve malumdur ki Dehrîlere karşı Allah Teâlâ'nın ve Resûlü'nün [aleyhisselâm] kelamıyla delil getirilemeyeceğine, dolayısıyla geriye akıl hüccetlerinden başkasının kalmadığına ve benzeri hususlara işaret vardır. Bu durumda onlara şöyle denilir:
لو وجب على الخلق معرفة الله تعالى والإيمان به قبل بعثة رسول لزم تعذيب الكافر قبلها لإخباره تعالى بأنه لا يغفر الشرك به وقد نفى التعذيب في الآية فلا وجوب ضرورة انتفاء الملزوم بانتفاء اللازم على نهج ما فعل مع المعتزلة، والإمام الرازي بعد أن ضعف الاستدلال بالآية وأثبت الوجوب العقلي ذكر في الآية وجهين، الأول حمل الرسول على العقل، والثاني تخصيص العموم بأن يقال المراد وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ في الأعمال التي لا سبيل إلى معرفتها إلا بالشرع إلا بعد مجيء الشرع ثم قال: والذي نرتضيه ونذهب إليه أن مجرد العقل سبب في أن يجب علينا فعل ما ينتفع به وترك ما يتضرر به ويمتنع أن يحكم العقل عليه تعالى بوجوب فعل أو ترك فعل اه.
Şayet elçi gönderilmeden önce Allah Teâlâ'yı bilmek ve O'na iman etmek kullara vacip olsaydı, Teâlâ'nın kendisine şirk koşulmasını bağışlamayacağını haber vermesi sebebiyle elçiden önce kâfirin azap görmesi gerekirdi; oysa O, ayette azabı nefyetmiştir, dolayısıyla Mutezile'ye yapıldığı gibi lazımsız melzûmun nefyedilmesi zorunluluğuyla vücûb da yoktur. İmam Râzî, ayetle istidlali zayıf bulup aklî vücûbu ispat ettikten sonra ayet hakkında iki vecih zikretmiştir: Birincisi, resûlün akla hamledilmesidir. İkincisi, umumun tahsis edilmesidir; şöyle ki, { وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ } “Biz azap edici de değiliz” ifadesinden kastedilenin, ancak şeriatla bilinmesine yol bulunan amellerde, şeriatın gelişinden sonra olmaksızın azap etmemek olduğu söylenir. Sonra şöyle demiştir: «Bizim razı olduğumuz ve benimsediğimiz görüş şudur: Sırf akıl, fayda veren şeyleri yapmamızın ve zarar veren şeyleri terk etmemizin bize vacip kılınmasına sebeptir; aklın O Teâlâ'ya bir fiili yapmayı veya bir fiili terk etmeyi vacip kılması ise imkânsızdır», [sözü burada bitti].
وأنت تعلم ما قيل من حمل الرسول على العقل وهو خلاف استعمال القرآن الكريم، ويبعده توبيخ الخزنة الكفار بقولهم أَوَلَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّناتِ [غافر: ٥٠] ولم يقولوا أو لم تكونوا عقلاء، وحمل الرسول فيه على العقل مما لا يرتضيه العقل، واعتذر هو عن التخصيص بأنه وإن كان عدولا عن الظاهر إلا أنه يجب المصير إليه إذا قام الدليل عليه وقد قام بزعمه.
Sen bilirsin ki resûlün akla hamledilmesi hakkında söylenenler Kur'ân-ı Kerîm'in kullanımına aykırıdır; [cehennem] bekçilerinin kâfirleri { أَوَلَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّناتِ } “Elçileriniz size apaçık delillerle gelmemiş miydi?” sözleriyle azarlamaları da bunu uzak kılmaktadır; nitekim «akıllı değil miydiniz?» dememişlerdir. Burada resûlü akla hamletmek aklın razı olmayacağı bir şeydir. O [Râzî], tahsise gitme hususunda şöyle mazeret beyan etmiştir: Bu, zahirden dönmek olsa bile, delil ikame edildiğinde ona başvurmak vaciptir ve kendi zannınca delil de ikame edilmiştir.
وأبو منصور الماتريدي ومتبعوه حملوا الآية على نفي تعذيب الاستئصال في الدنيا، وذهب هؤلاء إلى تعذيب
Ebû Mansûr el-Mâtürîdî ve tâbileri ise ayeti dünyadaki kök kazıyıcı (istisâl) azabın nefyine hamletmişlerdir. Bunlar,
أهل الفترة بترك الإيمان والتوحيد وهم كل من كان بين رسولين ولم يكن الأول مرسلا إليهم ولا أدركوا الثاني، واعتمد القول بتعذيبهم النووي في شرح مسلم فقال: إن من مات في الفترة على ما كانت عليه العرب من عبادة الأوثان في النار وليس في هذا مؤاخذة قبل بلوغ الدعوة فإن هؤلاء كانت بلغتهم دعوة إبراهيم وغيره من الرسل ﵈ والظاهر أن النووي يكتفي في وجوب الإيمان على كل أحد ببلوغه دعوة من قبله من الرسل وإن لم يكن مرسلا إليه فلا منافاة بين حكمه بأنهم أهل فترة بالمعنى السابق وحكمه بأن الدعوة بلغتهم خلافا للآبي في زعمه ذلك، نعم إنما تلزم المنافاة لو ادعى أن من تقدمهم من الرسل مرسل إليهم وليس فليس.
fetret ehlinin imanı ve tevhidi terk etmeleri sebebiyle azap görecekleri görüşüne varmışlardır. Onlar, iki peygamber arasında yaşayan, birincinin kendilerine gönderilmediği ve ikinciye de yetişemeyen kimselerdir. Nevevî, Şerhu Müslim'de onların azap göreceği görüşünü benimseyerek şöyle demiştir: Fetret devrinde Arapların üzerinde bulunduğu putperestlik üzere ölen kimse cehennemdedir; bunda davet ulaşmadan önce bir muâheze (sorumlu tutma) yoktur, çünkü İbrâhim'in ve diğer elçilerin [aleyhimüsselâm] daveti bunlara ulaşmıştı. Zahir olan odur ki Nevevî, her fert üzerine imanın vacip olması hususunda, kendisine gönderilmiş olmasa bile kendisinden önceki elçilerin davetinin ona ulaşmasını yeterli görmektedir; dolayısıyla onların önceki manada fetret ehli olduğuna hükmetmesiyle davetin onlara ulaştığına hükmetmesi arasında bir çelişki yoktur; Übbî'nin bu zannının aksinedir. Evet, çelişki ancak onlardan önceki elçilerin onlara gönderilmiş olduğunu iddia etseydi gerekirdi, oysa böyle bir durum yoktur.
وإلى ذلك ذهب الحليمي فقال في منهاجه: إن العاقل المميز إذا سمع أية دعوة كانت إلى الله تعالى فترك الاستدلال بعقله على صحتها وهو من أهل الاستدلال والنظر كان بذلك معرضا عن الدعوة فكفر ويبعد أن يوجد شخص لم يبلغه خبر أحد من الرسل على كثرتهم وتطاول أزمان دعوتهم ووفور عدد الذين آمنوا بهم واتبعوهم والذين كفروا بهم وخالفوهم فإن الخبر قد يبلغ على لسان المخالف كما يبلغ على لسان الموافق ولو أمكن أن يكون لم يسمع قط بدين ولا دعوة نبي ولا عرف أن في العالم من يثبت إلها ولا نرى أن ذلك يكون فأمره على الاختلاف في أن الإيمان هل يجب بمجرد العقل أو لا بد من انضمام النقل، وهذا صريح في ثبوت تكليف كل أحد بالإيمان بعد وجود دعوة أحد من الرسل وإن لم يكن رسولا إليه، وبالغ بعضهم في اعتماد ذلك حتى قال: فمن بلغته دعوة أحد من الرسل ﵈ بوجه من الوجوه فقصر في البحث عنها فهو كافر من أهل النار فلا تغتر بقول كثير من الناس بنجاة أهل الفترة مع أخبار النبي ﷺ بأن آباءهم الذين مضوا في الجاهلية في النار اه. والذي عليه الأشاعرة من أهل الكلام والأصول والشافعية من الفقهاء أن أهل الفترة لا يعذبون وأطلقوا القول في ذلك، وقد صح تعذيب جماعة من أهل الفترة، وأجيب بأن أحاديثهم آحاد لا تعارض القطع بعدم التعذيب قبل البعثة، وبأنه يجوز أن يكون تعذيب من صح تعذيبه منهم لأمر مختص به يقتضي ذلك علمه الله تعالى ورسوله ﷺ نظير ما قيل في الحكم بكفر الغلام الذي قتله الخضر ﵇ مع صباه، وقيل إن تعذيب هؤلاء المذكورين في الأحاديث مقصور على من غير وبدل من أهل الفترة بما لا يعذر به كعبادة الأوثان وتغيير الشرائع كما فعل عمرو بن لحي ولا يخفى أن هذا لا يوافق إطلاق هؤلاء الأئمة ولا القول بأنه لا وجوب إلا بالشرع ولو أمكن أن يكون من ثبت تعذيبه من اتباع من بقي شرعه إذ ذاك كعيسى ﵇ لم يبق أشكال أصلا، واستدل بعض من يقول بتعذيبهم مطلقا بما
el-Halîmî de bu görüşe varmış ve Minhâc'ında şöyle demiştir: Temyiz kudretine sahip akıl sahibi bir kimse Allah Teâlâ'ya yapılan herhangi bir daveti işittiğinde, istidlal ve nazar ehlinden olduğu halde onun sıhhatine aklıyla istidlal etmeyi terk ederse, bu davranışı sebebiyle davetten yüz çevirmiş ve kâfir olmuş olur. Elçilerin çokluğu, davet zamanlarının uzunluğu, onlara iman edip tâbi olanlar ile inkâr edip muhalefet edenlerin sayısının çokluğu karşısında, elçilerden hiçbirinin haberinin kendisine ulaşmadığı bir şahsın bulunması uzak bir ihtimaldir; zira haber, muvafık olanın diliyle ulaştığı gibi muhalifin diliyle de ulaşabilir. Şayet hiçbir dini ve hiçbir peygamber davetini asla işitmemiş ve âlemde bir ilahı ispat eden birinin bulunduğunu bilmemiş bir kimsenin varlığı mümkün olsaydı -ki biz bunun olacağını görmüyoruz-, onun durumu imanın sırf akılla mı vacip olduğu yoksa mutlaka naklin de eklenmesi mi gerektiği konusundaki ihtilafa bağlı olurdu. Bu ifade, kendisine gönderilmiş bir elçi olmasa bile, elçilerden birinin davetinin varlığından sonra her bir ferdin imanla mükellef olduğunun sübûtu hususunda açıktır. Bazıları bunu benimsemede o kadar ileri gitmişlerdir ki şöyle demişlerdir: Elçilerden [aleyhimüsselâm] birinin daveti kendisine herhangi bir şekilde ulaşıp da onu araştırmakta kusur eden kimse cehennemlik bir kâfirdir; dolayısıyla Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Câhiliye devrinde gelip geçen atalarının cehennemde olduğuna dair haberleri varken, birçok insanın fetret ehlinin kurtuluşa ereceği yönündeki sözüne aldanma, [sözü burada bitti]. Kelâm ve usûl âlimlerinden Eş'arîlerin ve fakihlerden Şâfiîlerin benimsediği görüş ise fetret ehlinin azap görmeyeceğidir ve bu konuda mutlak konuşmuşlardır. Fetret ehlinden bir topluluğun azap göreceği sahih olarak rivayet edilmiştir; buna ise onların hadislerinin âhâd olduğu ve peygamber gönderilmesinden önce azap edilmeyeceğine dair kesin hükümle çelişmeyeceği şeklinde cevap verilmiştir. Ayrıca onlardan azap göreceği sahih olanların azabının, Hızır'ın [aleyhisselâm] çocuk yaşta olmasına rağmen öldürdüğü çocuğun küfrüne hükmedilmesinde söylenenin benzeri olarak, Allah Teâlâ'nın ve Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem bildiği ve bunu gerektiren kendilerine has özel bir durumdan ötürü olması da caizdir. Hadislerde zikredilen bu kimselerin azabının, Amr b. Luhayy'ın yaptığı gibi putlara tapmak ve şeriatları değiştirmek suretiyle mazeret sayılamayacak şekilde dini tahrif edip değiştiren fetret ehliyle sınırlı olduğu da söylenmiştir. Aşikârdır ki bu, ne bu imamların mutlak sözlerine ne de «şeriat olmadan vücûb olmaz» sözüne uyar. Şayet azap göreceği sabit olan kimselerin, Îsâ [aleyhisselâm] gibi o dönemde şeriatı baki kalan kimselerin tâbilerinden olması mümkün olsaydı, hiçbir müşkül kalmazdı. Onların mutlak olarak azap göreceğini söyleyen bazıları şu rivayeti delil getirmişlerdir:
أخرج الحكيم الترمذي في نوادر الأصول والطبراني وأبو نعيم عن معاذ بن جبل عن رسول الله ﷺ قال: «يؤتى يوم القيامة بالممسوخ عقلا وبالهالك في الفترة وبالهالك صغيرا فيقول الممسوخ عقلا: يا رب لو آتيتني عقلا ما كان من آتيته عقلا بأسعد بعقله مني ويقول الهالك في الفترة: يا رب لو أتاني منك عهد ما كان من أتاه منك عهد بأسعد بعهدك مني ويقول الهالك صغيرا: يا رب لو آتيتني عمرا ما كان من آتيته عمرا بأسعد بعمره مني فيقول لهم الرب ﵎: فاذهبوا فادخلوا جهنم ولو دخلوها ما ضرتهم شيئا فتخرج عليهم قوابص من نار يظنون أنها قد أهلكت ما خلق الله تعالى من شيء فيرجعون سراعا ويقولون: يا ربنا خرجنا وعزتك نريد دخولها فخرجت علينا قوابص من نار ظننا أن قد أهلكت ما خلق الله تعالى من شيء ثم يأمرهم ثانية فيرجعون لذلك ويقولون كذلك فيقول الرب تعالى خلقتكم على علمي وإلى علمي تصيرون يا
Hakîm et-Tirmizî Nevâdiru'l-usûl'de, Taberânî ve Ebû Nuaym, Muâz b. Cebel'den [radıyallâhu anh], Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «يؤتى يوم القيامة بالممسوخ عقلا وبالهالك في الفترة وبالهالك صغيرا فيقول الممسوخ عقلا: يا رب لو آتيتني عقلا ما كان من آتيته عقلا بأسعد بعقله مني ويقول الهالك في الفترة: يا رب لو أتاني منك عهد ما كان من أتاه منك عهد بأسعد بعهدك مني ويقول الهالك صغيرا: يا رب لو آتيتني عمرا ما كان من آتيته عمرا بأسعد بعمره مني فيقول لهم الرب ﵎: فاذهبوا فادخلوا جهنم ولو دخلوها ما ضرتهم شيئا فتخرج عليهم قوابص من نار يظنون أنها قد أهلكت ما خلق الله تعالى من شيء فيرجعون سراعا ويقولون: يا ربنا خرجنا وعزتك نريد دخولها فخرجت علينا قوابص من نار ظننا أن قد أهلكت ما خلق الله تعالى من شيء ثم يأمرهم ثانية فيرجعون لذلك ويقولون كذلك فيقول الرب تعالى خلقتكم على علمي وإلى علمي تصيرون يا» «Kıyamet günü aklı gitmiş kimse (deli), fetret devrinde ölen kimse ve çocukken ölen kimse getirilir. Aklı gitmiş olan: "Ey Rabbim! Bana akıl verseydin, kendisine akıl verdiğin hiç kimse aklıyla benden daha bahtiyar olamazdı" der. Fetret devrinde ölen: "Ey Rabbim! Bana Sen'den bir ahit (peygamber/mesaj) gelseydi, kendisine Sen'den bir ahit gelen hiç kimse Sen'in ahdinle benden daha bahtiyar olamazdı" der. Çocukken ölen ise: "Ey Rabbim! Bana ömür verseydin, kendisine ömür verdiğin hiç kimse ömrüyle benden daha bahtiyar olamazdı" der. Bunun üzerine Rab Teâlâ onlara: "Gidin ve cehenneme girin!" buyurur. Şayet girselerdi [ateş] onlara hiçbir zarar vermeyecekti. Derken onların karşısına öyle alev parçaları çıkar ki, Allah Teâlâ'nın yarattığı ne varsa hepsini helak ettiğini zannederler; hemen alelacele geri döner ve: "Ey Rabbimiz! İzzetin hakkı için oraya girmek isteyerek yola çıktık, fakat karşımıza öyle ateş alevleri çıktı ki, Allah Teâlâ'nın yarattığı her şeyi helak ettiğini sandık" derler. Sonra onlara ikinci kez emreder; yine aynı sebeple geri döner ve aynı şeyleri söylerler. Bunun üzerine Rab Teâlâ: "Sizi ilmime göre yarattım ve [nihayetinde] ilmimin gerektirdiği sonuca varacaksınız. Ey...»
نار ضميهم فتأخذهم النار»
ateş, onları içine al!' buyurur; ateş de onları yakalar.»
وبعض الأخبار يقتضي أن منهم من يعذب ومنهم من لا يعذب.
Bazı haberler ise onlardan azap görecek olanların da azap görmeyecek olanların da bulunmasını gerektirmektedir.
فقد أخرج أحمد وابن راهويه وابن مردويه والبيهقي عن أبي هريرة أن النبي ﷺ قال: «أربعة يحتجون يوم القيامة رجل أصم لا يسمع شيئا ورجل أحمق ورجل هرم ورجل مات في فترة فأما الأصم فيقول: رب لقد جاء الإسلام وما أسمع شيئا وأما الأحمق فيقول: رب جاء الإسلام والصبيان يحذفونني بالبعر وأما الهرم فيقول: رب لقد جاء الإسلام وما أعقل شيئا وأما الذي مات في الفترة فيقول: رب ما أتاني لك رسول فيأخذ سبحانه مواثيقهم ليطيعنه فيرسل إليهم رسولا أن ادخلوا النار فمن دخلها كانت عليه بردا وسلاما ومن لم يدخلها سحب إليها.
Nitekim Ahmed, İbn Râhûye, İbn Merdûye ve Beyhakî Ebû Hüreyre'den Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Kıyamet günü dört kişi hüccet ileri sürer: Hiçbir şey işitmeyen sağır adam, ahmak adam, bunak ihtiyar ve fetret devrinde ölen adam. Sağıra gelince: 'Rabbim! İslâm geldi, fakat ben hiçbir şey işitmiyordum' der. Ahmağa gelince: 'Rabbim! İslâm geldi, oysa çocuklar bana tezek fırlatıyordu' der. Bunağa gelince: 'Rabbim! İslâm geldi, fakat ben hiçbir şey akledemiyordum' der. Fetret devrinde ölene gelince: 'Rabbim! Bana senin hiçbir elçin gelmedi' der. Bunun üzerine O Sübhânehu kendisine mutlaka itaat edeceklerine dair onlardan kesin söz alır ve onlara: 'Ateşe girin' diye bir elçi gönderir. Oraya giren kimseye ateş serin ve selamet olur; girmeyen kimse ise oraya sürüklenir.».
وأخرج قاسم بن أصبغ والبزار وأبو يعلى وابن عبد البر في التمهيد عن أنس قال: قال رسول الله ﷺ «يؤتى يوم القيامة بأربعة بالمولود والمعتوه ومن مات في الفترة والشيخ الهرم الفاني كلهم يتكلم بحجته فيقول الرب ﵎ لعنق من جهنم: ابرزي ويقول لهم: إني كنت أبعث إلى عبادي رسلا من أنفسهم وإني رسول نفسي إليكم فيقول لهم: ادخلوا هذه فيقول من كتب عليه الشقاء: يا رب أتدخلناها ومنها كنا نفر وأما من كتب له السعادة فيمضي فيقتحم فيها فيقول الرب تعالى:
Kāsım b. Asbağ, Bezzâr, Ebû Ya'lâ ve et-Temhîd'de İbn Abdilberr Enes'ten rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kıyamet günü dört kişi getirilir: Yeni doğan çocuk, aklı kıt kimse, fetret devrinde ölen kimse ve elden ayaktan düşmüş bunak ihtiyar. Hepsi hüccetini söyler. Rab [azze ve celle] cehennemden çıkan bir boyuna (ateş kitlesine): 'Ortaya çık' buyurur ve onlara: 'Ben kullarıma kendi içlerinden elçiler gönderirdim; bugün ise sizin için bizzat kendimin elçisiyim' der ve onlara: 'Şunun içine girin' buyurur. Aleyhine şekavet yazılmış olan kimse: 'Ey Rabbim! Biz ondan kaçarken bizi oraya mı sokacaksın?' der. Lehine saadet yazılmış olan kimseye gelince, yürür ve onun içine atılır. Bunun üzerine Rab Teâlâ şöyle buyurur:
قد عاينتموني فعصيتموني فأنتم لرسلي أشد تكذيبا ومعصية فيدخل هؤلاء الجنة وهؤلاء النار»
«Beni bizzat gördüğünüz halde bana isyan ettiniz; öyleyse siz benim elçilerimi daha şiddetle yalanlar ve onlara daha çok isyan ederdiniz.» Böylece şunları cennete, şunları da cehenneme koyar.»
إلى غير ذلك من الأخبار، ويحتج بها من قال بانقسام ذراري المشركين بل وذراري المؤمنين وفي القلب من صحتها شيء وإن قال في الإصابة: إنها وردت من عدّة طرق وعلى تقدير صحتها فمعارضها أصح منها، والذي يميل إليه القلب أن العقل حجة في معرفة الصانع تعالى ووحدته وتنزهه عن الولد سبحانه قبل ورود الشرع للأدلة السابقة وغيرها وإن كان في بعضها ما يقال وإرسال الرسل وإنزال الكتب رحمة منه تعالى أو أن ذلك لبيان ما لا ينال بالعقول من أنواع العبادات والحدود فلا يرد أنه لو كان العقل حجة ما أرسل الله تعالى رسولا ولا كتفى به. وقيل في جوابه: لما كان أمر البعث والجزاء مما يشكل مع العقل وحده إلا بعظيم تأمل فيه حرج يعذر الإنسان بمثله ولا إيمان بدونه بعث الله تعالى الرسل ﵈ لبيان ما به تتمة الدين لا لنفس معرفة الخالق فإنها تنال ببداية العقول فالبعرة تدل على البعيرة والأثر على المسير فسماء ذات أبراج وأرض ذات فجاج وبحار ذات أمواج ألا تدل على اللطيف الخبير.
Ve benzeri diğer haberler... Müşriklerin çocuklarının, hatta müminlerin çocuklarının iki gruba ayrılacağını söyleyenler bu rivayetleri delil getirirler. Oysa bunların sıhhati konusunda kalpte bir şüphe vardır; her ne kadar el-İsâbe'de: «Bunlar birçok yoldan gelmiştir» dense de, sahih oldukları varsayıldığında dahi bunlara muhalif olan rivayetler bunlardan daha sahihtir. Kalbin meylettiği görüş şudur: Önceki deliller ve diğerleri sebebiyle -bazılarında itiraza açık yönler bulunsa da- şeriat gelmeden önce Sâni' Teâlâ'yı bilmede, O'nun birliğinde ve çocuk edinmekten münezzeh olduğunda akıl bir hüccettir. Elçilerin gönderilmesi ve kitapların indirilmesi ise O Teâlâ'dan bir rahmettir yahut bu, ibadet çeşitleri ve hadler gibi akıllarla ulaşılamayacak hususların beyanı içindir; dolayısıyla «Akıl hüccet olsaydı Allah Teâlâ elçi göndermez, onunla yetinirdi» şeklinde bir itiraz vârit olmaz. Bunun cevabında şöyle denilmiştir: Ba's (öldükten sonra dirilme) ve ceza meselesi, insanın mazur sayılabileceği derecede meşakkatli olan büyük bir düşünme olmaksızın sırf akılla anlaşılması müşkül olan ve onsuz imanın gerçekleşmeyeceği bir husus olunca, Allah Teâlâ elçileri [aleyhimüsselâm] bizzat Yaratıcı'yı bilmek için değil -çünkü bu, aklın ilk bakışıyla elde edilir; zira deve pisliği deveye, ayak izi yürüyene delalet eder; burçlar sahibi sema, vadiler sahibi yeryüzü ve dalgalar sahibi denizler Latîf ve Habîr olan Allah'a delalet etmez mi?- dinin tamamlanmasını sağlayan şeyleri beyan etmek üzere göndermiştir.
وأيضا إن الله تعالى لم يدعنا ورسولا من أول الأمر إلى آخره والحجة كانت قائمة بالواحد كما بقيت بمحمد ﷺ إلى يوم القيامة ولم يدل ذلك على أن الأول لم يكن حجة كافية، وكذلك لم يدعنا سبحانه والبيان بآية واحدة بل من علينا جل شأنه بآيات متكررة ولا يدل ذلك أن الآية الواحدة لم تكن حجة كافية.
Ayrıca Allah Teâlâ bizi başından sonuna kadar tek bir elçiyle de bırakmamıştır; hüccet tek kişiyle kaim olduğu gibi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile de kıyamet gününe kadar baki kalmıştır; bu durum ilkinin yeterli bir hüccet olmadığına delalet etmez. Aynı şekilde Sübhânehu bizi tek bir ayetlik beyanla da bırakmamış, bilakis şânı yüce olan Allah bize peş peşe gelen ayetlerle lütufta bulunmuştur; bu da tek bir ayetin yeterli bir hüccet olmadığına delalet etmez.
وقوله تعالى خبرا عن قول الخزنة لأهل النار: أَوَلَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّناتِ [غافر: ٥٠] توبيخ بالأظهر وهو لا يدل على أن الآخر ليس بحجة، وقوله تعالى: لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ [المائدة: ١٦٥] على معنى لئلا يكون لهم احتجاج بزعمهم بأن يقولوا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا [طه: ١٣٤] ، وقوله تعالى: ذلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها غافِلُونَ [الأنعام: ١٣١] محمول على الإهلاك بعذاب الاستئصال في الدنيا على تكذيب الرسل وأما جزاء الكفر فالنار في العقبى، وكذا يقال في الآية التي نحن فيها لكثرة ما يدعو إليه فلا عذر لمن لم يعرف ربه سبحانه من أهل الفترة إذا كان عاقلا مميزا متمكنا من النظر والاستدلال لا سيما إذا بلغته دعوة رسول من الرسل ﵈ ولا يكاد يوجد من لم تبلغه كما سمعت عن الحليمي وقيل: بوجوده في أمريقا وهي
Allah Teâlâ'nın, [cehennem] bekçilerinin cehennem ehline söyledikleri sözü haber veren: { أَوَلَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّناتِ } [el-Mü'min/Gâfir, 40/50] “Peygamberleriniz size apaçık delillerle gelmemiş miydi?” buyruğu, en zahir görüşe göre bir azarlamadır; bu ise diğerinin [aklın] bir hüccet olmadığına delalet etmez. Allah Teâlâ'nın: { لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ } [en-Nisâ, 4/165] “Peygamberlerden sonra insanların Allah'a karşı bir hüccetleri olmasın diye” buyruğu ise kendi iddialarınca: { لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا } [Tâhâ, 20/134] “Bize bir peygamber gönderseydin ya!” diyerek mazeret öne sürememeleri anlamındadır. Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها غافِلُونَ } [el-En'âm, 6/131] “Bu, halkı habersizken Rabbinin haksızlıkla ülkeleri helak edici olmadığındandır” buyruğu ise peygamberleri yalanlamaları sebebiyle dünyada köklerini kazıyan bir azap ile helak edilmelerine hamledilmiştir; küfrün cezasına gelince, o ahirette ateştir. Üzerinde bulunduğumuz ayet hakkında da aynı şey söylenir; zira ona çağıran [deliller] pek çoktur. Dolayısıyla fetret ehlinden akıllı, mümeyyiz, nazar ve istidlal yapabilen kimsenin -özellikle de kendisine peygamberlerden aleyhimüsselâm bir peygamberin daveti ulaşmışsa- Rabbini Sübhânehu tanımama hususunda hiçbir mazereti yoktur. el-Halîmî'den işittiğin üzere [davetin] ulaşmadığı kimse de neredeyse bulunmaz. Bunun Amerika'da bulunduğu söylenmiştir; nitekim orası...
المسماة بيكي دنيا قبل أن يظفر بها في حدود الألف بعد الهجرة كرشتوفيل المشهور بقلوبنو فإن أهلها على ما بلغنا إذ ذاك لم يسمعوا بدعوة رسول أصلا، ثم المفهوم من كلام الأجلة أن النزاع إنما هو بالنسبة لأحكام الإيمان بالله تعالى بخلاف الفروع فلا خلاف في أنها لا تثبت إلا في حق من بلغته دعوة من أرسل إليه وهو الظاهر، نعم ما اتفق عليه الملل من الفروع هل هو كالإيمان حتى يجري فيه النزاع المتقدم فيه نظر، وأما الإيمان بنبينا ﷺ فليس بواجب على من لم تبلغه دعوته إذ ليس للعقل في ذلك مجال كما لا يخفى على ذي عقل بل قال حجة الإسلام الغزالي. الناس بعد بعثته ﵊ أصناف: صنف لم تبلغهم دعوته ولم يسمعوا به أصلا فأولئك مقطوع لهم بالجنة، وصنف بلغتهم دعوته وظهور المعجزة على يده وما كان عليه ﷺ من الأخلاق العظيمة والصفات الكريمة ولم يؤمنوا به كالكفرة الذين بين ظهرانينا فأولئك مقطوع لهم بالنار، وصنف بلغتهم دعوته ﵊ وسمعوا به لكن كما يسمع أحدنا بالدجال وحاشا قدره الشريف ﷺ عن ذلك فهؤلاء أرجو لهم الجنة إذ لم يسمعوا ما يرغبهم في الإيمان به اه، ولعل القطع بالجنة للأولين ورجاءها للآخرين إنما يكونان إذا كانوا مؤمنين بالله تعالى وأما إذا لم يكونوا كذلك فهم على الخلاف، ثم إن مسألة عدم الوجوب قبل ورود الشرع إنما يتم الاستدلال عليه بالآية عند المستدلين بها كما قال الأصفهاني إذا كان المقصود تحصيل غلبة الظن فيها فإن كانت علمية فلا يمكن إثباتها بالدلائل الظنية، وفيها عندهم نوع اكتفاء أي وما كنا معذبين ولا مثيبين حتى نبعث رسولا، قالوا: واستغنى عن ذكر الثواب بذكر مقابله من العذاب ولم يعكس لأنه أظهر منه في تحقق معنى التكليف فتأمل.
hicretten sonra bin yılı civarında Kolomb adıyla meşhur Kristof [Kolomb] tarafından keşfedilmeden önce Yeni Dünya olarak isimlendirilen yerdir- bulunduğu söylenmiştir; çünkü bize ulaştığına göre o dönemde oranın halkı hiçbir elçinin davetini asla işitmemişti. Sonra önde gelen âlimlerin sözlerinden anlaşılan şudur ki, ihtilaf ancak Allah Teâlâ'ya imanın hükümleri nispetindedir; fürûat ise böyle değildir, zira onun ancak kendisine gönderilen kimsenin daveti ulaşan fert hakkında sabit olacağında hiçbir ihtilaf yoktur ve açık olan da budur. Evet, dinlerin üzerinde ittifak ettiği fürûatın, önceki ihtilafın onda da cereyan etmesi açısından iman gibi olup olmadığı meselesinde durup düşünmek gerekir. Peygamberimiz'e sallallâhu aleyhi ve sellem imana gelince; daveti kendisine ulaşmayan kimseye bu vacip değildir, zira akıl sahibi kimseye gizli kalmayacağı üzere bu hususta aklın bir dahli yoktur. Hatta Hüccetü'l-İslâm el-Gazâlî şöyle demiştir: Onun [aleyhisselâm] peygamber olarak gönderilmesinden sonra insanlar sınıflara ayrılır: Bir sınıf vardır ki, onun daveti kendilerine ulaşmamış ve onu asla işitmemişlerdir; işte onların cennetlik olduğu kesindir. Bir sınıf vardır ki, onun daveti, elinde mucizenin ortaya çıkışı ve onun sallallâhu aleyhi ve sellem sahip olduğu yüce ahlak ve kerim sıfatlar kendilerine ulaşmış, ancak aramızdaki kâfirler gibi ona iman etmemişlerdir; işte onların cehennemlik olduğu kesindir. Bir sınıf daha vardır ki, onun [aleyhisselâm] daveti kendilerine ulaşmış ve onu işitmişlerdir; fakat bizim Deccâl'i işittiğimiz gibi işitmişlerdir -onun yüce makamı sallallâhu aleyhi ve sellem bundan münezzehtir-; işte bunlar için cenneti umarım, zira ona imana rağbet ettirecek şeyleri işitmemişlerdir, [sözü burada bitti]. İlkler için kesin cennetlik hükmü ve sonrakiler için cennet umudu, onların Allah Teâlâ'ya iman etmiş olmaları durumunda olsa gerektir; böyle olmadıkları takdirde ise haklarındaki hüküm ihtilaflıdır. Sonra şeriat gelmeden önce vücûbun bulunmadığı meselesine gelince; İsfahânî'nin dediği gibi, ayetle delil getirenlere göre bu ayetle istidlal ancak bu meselede zann-ı galip elde etmek kastedildiğinde tamam olur; eğer mesele ilmî (kesin bilgi gerektiren) bir mesele ise zannî delillerle ispatı mümkün değildir. Onlara göre ayette bir nevi iktifâ (birini zikredip diğeriyle yetinme) sanatı vardır; yani «Biz bir elçi gönderinceye kadar azap edici de mükâfat verici de değiliz» demektir. Dediler ki: Mükâfatın zikri yerine onun zıddı olan azabın zikriyle yetinilmiştir; aksi yapılmamıştır, çünkü azap mükellefiyet manasının gerçekleşmesinde mükâfattan daha açıktır; iyi düşün.
وَإِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً
{ وَإِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً } “Bir şehri helak etmek istediğimiz zaman”
بيان لكيفية وقوع العذاب بعد البعثة، وليس المراد بالإرادة الإرادة الأزلية المتعلقة بوقوع المراد في وقته المقدر له أصلا إذ لا يقارنها الجزاء الآتي، ولا تحققها بالفعل إذ لا يتخلف عنه المراد بل دنو وقته كما في قوله تعالى: أَتى أَمْرُ اللَّهِ [النحل: ١] أي إذا دنا وقت تعلق إرادتنا بإهلاكها بأن نعذب أهلها بما ذكر من عذاب الاستئصال الذي بينا أنه لا يصح منا قبل البعثة أو بنوع مما ذكرنا شأنه من مطلق العذاب أعني عذاب الاستئصال لما لهم من الظلم والمعاصي دنوا تقتضيه الحكمة من غير أن يكون له حد معين أَمَرْنا
ifadesi, elçi gönderildikten sonra azabın vuku bulma keyfiyetinin beyanıdır. İrade ile kastedilen, murad edilen şeyin takdir edilen vaktinde gerçekleşmesine taalluk eden ezelî irade asla değildir; zira gelecek olan ceza ona bitişik olmaz. Fiilî olarak gerçekleşmesi de değildir; zira murad edilen şey ondan geri kalmaz. Bilakis Allah Teâlâ'nın { أَتى أَمْرُ اللَّهِ } “Allah'ın emri geldi” ayetinde olduğu gibi vaktinin yaklaşmasıdır. Yani oranın halkını, peygamber gönderilmesinden önce bizden sâdır olmasının sahih olmadığını açıkladığımız mezkûr kök kazıyıcı azapla yahut zulüm ve isyanları sebebiyle durumunu zikrettiğimiz mutlak azap türünden bir şeyle -yani kök kazıyıcı azapla- azaplandırmak suretiyle helakine irademizin taalluk etme vakti, belirli bir sınırı olmaksızın hikmetin gerektirdiği bir şekilde yaklaştığında, halkına gönderilen elçinin diliyle { أَمَرْنا } “emrederiz”
بالطاعة كما أخرجه ابن جرير وغيره عن ابن عباس وسعيد بن جبير على لسان الرسول المبعوث إلى أهلها مُتْرَفِيها
-İbn Cerîr ve başkalarının İbn Abbâs ve Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiği üzere- itaati [emrederiz], { مُتْرَفِيها } “oradaki varlıklı ve şımarık elebaşlarına”;
متنعميها وجباريها وملوكها، وخصهم بالذكر مع توجه الأمر إلى الكل لأنهم أئمة الفسق ورؤساء الضلال وما وقع من سواهم باتباعهم ولأن توجه الأمر إليهم آكد، ويدل على تقدير الطاعة إن فسق وعصى متقاربان بحسب اللغة وإن خص الفسق في الشرع بمعصية خاصة وذكر الضد يدل على الضد كما أن ذكر النظير يدل على النظير فذكر الفسق والمعصية يدل على تقدير الطاعة كما قيل في قوله تعالى: سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ [النحل: ٨١] فيكون نحو أمرته فأساء إلي أي أمرته بالإحسان بقرينة المقابلة بينهما المعتضدة بالعقل الدال على أنه لا يؤمر بالإساءة كما لا يؤمر بالفسق، والنقل كقوله تعالى: إِنَّ اللَّهَ لا يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ [الأعراف: ٢٨] ، وجوز أن ينزل الفعل منزلة اللازم كما في يعطي ويمنع أي وجهنا الأمر.
yani oranın nimet içinde yüzenlerine, zorbalarına ve hükümdarlarına. Emir hepsine yöneldiği halde özellikle bunların zikredilmesi, fıskın önderleri ve dalaletin reisleri olmalarından, diğerlerinin yaptıklarının onlara uymaktan ibaret bulunmasından ve emrin onlara yönelmesinin daha tekitli olmasındandır. «İtaat» kelimesinin takdir edilmesine, şeriatta fısk özel bir isyana tahsis edilmiş olsa da lügat bakımından «fısk» ve «isyan» kelimelerinin birbirine yakın olması delalet eder. Zıddın zikredilmesi, benzerin zikrinin benzerine delalet ettiği gibi zıddına delalet eder; dolayısıyla fısk ve isyanın zikredilmesi, Allah Teâlâ'nın { سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ } “sizi sıcaktan koruyan elbiseler” ayetinde söylendiği gibi itaatin takdirine delalet eder. Bu durum «ona emrettim de bana kötülük yaptı» yani aralarındaki mukabele karinesiyle «ona iyiliği emrettim» sözü gibi olur. Bu karine, fıskın emredilmeyeceği gibi kötülüğün de emredilmeyeceğine delalet eden akılla ve Allah Teâlâ'nın { إِنَّ اللَّهَ لا يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ } “Şüphesiz Allah hayasızlığı emretmez” ayeti gibi nakille desteklenmektedir. Fiilin, «verir ve engeller» ifadelerinde olduğu gibi geçişsiz (lâzım) yerine konulması da caiz görülmüştür; yani «emri yönelttik» demektir.
فَفَسَقُوا فِيها
{ فَفَسَقُوا فِيها } “onlar ise orada yoldan çıkarlar”
أي خرجوا عن الطاعة وتمردوا، واختار الزمخشري أن الأصل أمرناهم بالفسق ففسقوا إلا أنه يمتنع إرادة الحقيقة للدليل فيحمل على المجاز إما بطريق الاستعارة التمثيلية بأن يشبه حالهم في تقلبهم في النعم مع عصيانهم وبطرهم بحال من أمر بذلك أو بطريق الاستعارة التمثيلية بأن يشبه حالهم في تقلبهم في النعم مع عصيانهم وبطرهم بحال من أمر بذلك أو بطريق الاستعارة التصريحية التبعية بأن يشبه إفاضة النعم المبطرة لهم وصبها عليهم بأمرهم بالفسق بجامع الحمل عليه والتسبب له ويتمم أمر الاستعارة في الصورتين بما لا يخفى، وقيل: الأمر استعارة
yani itaatten çıkıp isyan ve tuğyan ederler. Zemahşerî, asıl olanın «onlara fıskı emrettik de fısk işlediler» şeklinde olduğunu, ancak delil sebebiyle hakiki mananın kastedilmesinin imkânsız olduğunu, dolayısıyla mecaza hamledileceğini tercih etmiştir: Ya onların isyan ve şımarıklıkla birlikte nimetler içinde yüzme durumlarının, bunu yapması emredilen kimsenin durumuna benzetilmesi suretiyle temsilî istiare yoluyla olur; ya onların isyan ve şımarıklıkla birlikte nimetler içinde yüzme durumlarının, bunu yapması emredilen kimsenin durumuna benzetilmesi suretiyle temsilî istiare yoluyla olur; ya da onları şımartan nimetlerin bolca verilip üzerlerine dökülmesinin, sevk etme ve sebep olma ortak paydasında fıskı emretmeye benzetilmesi suretiyle tebeî tasrîhî istiare yoluyla olur. İstiare hususu her iki surette de gizli kalmayacak şekilde tamamlanır. Şöyle de denilmiştir: Emir,
للحمل والتسبب لاشتراكهما في الإفضاء إلى الشيء وآثر أن تقدير أمرناهم بالطاعة ففسقوا غير جائز لزعمه أنه حذف ما لا دليل عليه بل الدليل قائم على خلافه لأن قولهم أمرته فقام وأمرته فقعد لا يفهم منه إلا الأمر بالقيام والقعود ولو أردت خلاف ذلك كنت قد رمت من مخاطبك علم الغيب، ولا نقض بنحو قولهم: أمرته فعصاني أو فلم يمتثل أمري لأنه لما كان منافيا للأمر علم أنه لا يصلح قرينة للمحذوف فيكون الفعل في ذلك من باب يعطي ويمنع. واعترض بأنه لم لا يجوز أن يكون من قبيل أمرته فعصاني لما سمعت من تقارب فسق وعصى وبأن قرينة إِنَّ اللَّهَ لا يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ لم لا تكفي في تقدير وجهنا الأمر فوجد منهم الفسق لا أن يقدر متعلق الأمر ثم لم لا يجوز أن يكون التعقيب بالضد قرينة للضد الآخر ونحوه أكثر من أن يحصى، وأجاب في الكشف عن ذلك فقال: الجواب عن الأولين أن صاحب الكشاف منع أن يراد أمرنا بالطاعة وأما أن يراد توجيه الأمر فلم يمنعه من هذا المسلك بل المانع أن تخصيص المترفين حينئذ يبقى غير بين الوجه وكذلك التقييد بزمان إرادة الإهلاك فإن أمره تعالى واقع في كل زمان ولكل أحد ولظهوره لم يتعرض له، وعن الثالث أن شهرة الفسق في أحد معنييه تمنع من عده مقابلا بمعنى العصيان على أن ما ذكرنا من نبو المقام عن الإطلاق قائم في التقييد بالطاعة، وفيه قول بسلامة الأمير ونظر بعين الرضا وغفلة عن وجه التخصيص الذي ذكرناه وهو بين لا غبار عليه، وكذا وجه التقييد بالزمان المذكور، والحق أن ما ذكره الزمخشري من الحمل وجه جميل إلا أن عدم ارتضائه ما روته الثقات عن ترجمان القرآن وغيره من تقدير الطاعة مع ظهور الدليل ومساعدة مقام الزجر عن الضلال والحث على الاهتداء لا وجه له كما لا يخفى على من له قلب.
bir şeye ulaştırmakta ortak olmaları sebebiyle sevk etmek ve sebep olmak için yapılan bir istiaredir. O [Zemahşerî], «onlara itaati emrettik de fısk işlediler» takdirinin caiz olmadığını tercih etmiştir; zira ona göre bu, delili olmayan bir şeyi hazfetmektir, hatta aksine delil mevcuttur. Çünkü insanların «ona emrettim de kalktı» ve «ona emrettim de oturdu» sözlerinden ancak kalkmayı ve oturmayı emretmek anlaşılır; şayet bunun aksini kastedecek olsaydın, muhatabından gaybı bilmesini istemiş olurdun. «Ona emrettim de bana isyan etti» veya «emrime uymadı» gibi sözleri de nakız (itiraz) sayılamaz; çünkü bu emre zıt olduğu için mahzufa karine olmaya elverişli olmadığı anlaşılır, dolayısıyla bu durumda fiil «verir ve engeller» kabîlinden olur. Buna şöyle itiraz edilmiştir: «Fısk» ve «isyan» kelimelerinin birbirine yakınlığını işittiğin üzere bunun «ona emrettim de bana isyan etti» kabîlinden olması neden caiz olmasın? Ayrıca { إِنَّ اللَّهَ لا يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ } “Şüphesiz Allah hayasızlığı emretmez” karinesi, emredilen şey takdir edilmeksizin «emri yönelttik de onlardan fısk sâdır oldu» takdiri için neden yeterli olmasın? Sonra zıddın peşi sıra zikredilmesinin diğer zıdda karine olması neden caiz olmasın; nitekim bunun benzerleri sayılamayacak kadar çoktur? el-Keşf sahibi buna şöyle cevap vermiştir: İlk iki hususa cevap şudur: el-Keşşâf sahibi «itaati emrettik» manasının kastedilmesini engellemiştir; emrin yöneltilmesinin kastedilmesini ise bu yoldan engellememiştir. Bilakis buna engel olan, varlıklı kimselerin (mütrefîn) tahsis edilmesinin gerekçesinin bu durumda açık kalmaması ve aynı şekilde helak etme iradesinin zamanıyla kayıtlanmasıdır. Zira O Teâlâ'nın emri her zamanda ve herkese vâkidir; açık olmasından ötürü ona değinmemiştir. Üçüncüye cevap ise şudur: Fısk kelimesinin iki anlamından birindeki şöhreti, isyan anlamında bir mukabil sayılmasına engeldir. Bununla birlikte makamın mutlak kullanıma elverişsiz olduğuna dair zikrettiğimiz husus, itaatle kayıtlamada da geçerlidir. [Âlûsî der ki:] Bu cevapta müsamahakâr davranılmış, rıza gözüyle bakılmış ve bizim zikrettiğimiz tahsis vechi -ki apaçıktır, üzerinde hiçbir şüphe yoktur- göz ardı edilmiştir; mezkûr zamanla kayıtlama vechi de böyledir. Hak olan şudur ki Zemahşerî'nin zikrettiği haml güzel bir vecihtir; ancak delilin açıklığına, sapıklıktan sakındırma ve hidayete teşvik makamının uygunluğuna rağmen Kur'an tercümanı [İbn Abbâs] ve başkalarından güvenilir ravilerin rivayet ettiği itaat takdirinden razı olmamasının hiçbir tutar yanı yoktur; kalbi olan kimseye bu gizli kalmaz.
وحكى أبو حاتم عن أبي زيد أن أَمَرْنا
Ebû Hâtim, Ebû Zeyd'den { أَمَرْنا } lafzının
بمعنى كثرنا واختاره الفارسي، واستدل أبو عبيدة على صحة هذه اللغة بما
«çoğalttık» manasında olduğunu nakletmiş ve Fârisî de bunu tercih etmiştir. Ebû Ubeyde bu lügatin sıhhatine
أخرجه أحمد وابن أبي شيبة في مسنديهما والطبراني في الكبير من حديث سويد بن هبيرة «خير المال سكة مأبورة ومهرة مأمورة»
Ahmed ve İbn Ebî Şeybe'nin Müsned'lerinde ve Taberânî'nin el-Kebîr'de Süveyd b. Hübeyre hadisinden rivayet ettikleri «Malın en hayırlısı aşılanmış hurmalık ve dölü çok olan (me'mûre) kısraktır»
أي كثيرة النتاج، وأمر كما قيل من باب ما لزم وعدي باختلاف الحركة فيقال أمرته بفتح الميم فأمر بكسرها وهو نظير شتر الله تعالى عينه فشترت وجدع أنفه فجدع وثلم سنه فثلمت، وقيل: إن المكسور يكون متعديا أيضا وأنه قرأ به الحسن ويحيى بن يعمر وعكرمة، وحكى ذلك النحاس وصاحب اللوامح عن ابن عباس وأن رد الفراء له غير ملتفت إليه لصحة النقل، وفي الكشف أن أمر بمعنى كثر كثير وأما أمرته المتعدي فقال الزمخشري في الفائق ما معناه: ما عول هذا القائل إلا على ما جاء في الخبر أعني مهرة مأمورة وما هو إلا من الأمر الذي هو ضد النهي وهو مجاز أيضا كما في الآية كأن الله تعالى قال لها كوني كثيرة النتاج فكانت فهي إذن مأمورة على خلاف منهية، وقيل: أصله مومرة فعدل عنه إلى مأمورة لطلب الازدواج مثل
hadisini delil getirmiştir; yani «yavrusu çok olan» demektir. Söylendiğine göre emera (أمر) kelimesi, hareke farklılığıyla hem geçişsiz hem geçişli olan fiiller babındandır. Mimin fethasıyla emertuhû (أمرته) [onu çoğalttım] denir, o da mimin kesresiyle emira (أمر) [çoğaldı] olur; nitekim Allah Teâlâ onun gözünü şatere (şehla kıldı) o da şetirat (şehla oldu), burnunu cedea (kesti) o da cedia (kesildi), dişini seleme (kırdı) o da selime (kırıldı) denmesi gibidir. Mimin kesresiyle olanın (emira) da geçişli olacağı söylenmiştir; Hasan[-ı Basrî], Yahyâ b. Ya'mer ve İkrime bunu böyle okumuşlardır. en-Nehhâs ve el-Levâmih sahibi bunu İbn Abbâs'tan nakletmişler ve naklin sıhhati sebebiyle Ferrâ'nın buna itirazına itibar edilmeyeceğini belirtmişlerdir. el-Keşf'te ise «çoğaldı» manasındaki emira kullanımının çok olduğu belirtilmiştir. Geçişli olan emertuhû kullanımına gelince, Zemahşerî el-Fâik'ta özetle şöyle demiştir: Bu sözü söyleyen ancak rivayette geçen «mehre me'mûre» ifadesine dayanmıştır; oysa bu da nehyin zıddı olan emir kökündendir ve ayetteki gibi mecazdır; sanki Allah Teâlâ ona «yavrun çok olsun» demiş, o da çok olmuştur; dolayısıyla men edilmişin aksine emredilmiştir. Bir görüşe göre ise aslı «mûmere» (çoğaltılmış) olup,
قوله ﷺ «مأزورات غير مأجورات»
onun sallallâhu aleyhi ve sellem «Günahkâr olarak dönenler, ecir almamış olanlar»
حيث لم يقل موزورات.
sözünde [me'zûrât ile me'cûrât arasında] seci ve uyum aramak maksadıyla «mevzûrât» demeyip «me'zûrât» dediği gibi, burada da uyum maksadıyla «me'mûre» lafzına dönülmüştür.
وقرأ علي كرم الله تعالى وجهه وابن أبي إسحاق وأبو رجاء وعيسى بن عمر وعبد الله بن أبي زيد والكلبي «آمرنا» بالمد وكذلك جاء عن ابن عباس والحسن وقتادة وأبي العالية وابن هرمز وعاصم وابن كثير وأبي عمرو ونافع وهو اختيار يعقوب ومعناه عند الجميع كثرنا وبذلك أيد التفسير السابق على القراءة المشهورة.
Ali kerremallâhu teâlâ vecheh, İbn Ebî İshâk, Ebû Recâ, Îsâ b. Ömer, Abdullah b. Ebî Zeyd ve el-Kelbî med ile (uzatarak) «آمرنا» şeklinde okumuşlardır. Aynı kıraat İbn Abbâs, Hasan[-ı Basrî], Katâde, Ebû'l-Âliye, İbn Hürmüz, Âsım, İbn Kesîr, Ebû Amr ve Nâfi'den de rivayet edilmiştir; Ya'kūb'un tercihi de budur. Hepsinin nezdinde bunun manası «çoğalttık» demektir. Böylece meşhur kıraate göre yapılan önceki tefsir teyit edilmiştir.