وهذا من جملة شكره ﵇.
Bu da onun (aleyhisselâm) şükrünün bir parçasıdır.
وفي هذه الجملة إيماء بأن إنجاء من معه ﵇ كان ببركة شكره وحث للذرية على الاقتداء به وزجر لهم عن الشرك الذي هو أعظم مراتب الكفر، وهذا وجه ملاءمتها لما تقدم، وقال الزمخشري: يجوز أن يقال ذلك عن ذكره على سبيل الاستطراد وحينئذ فلا يطلب ملاءمته مع ما سبق له الكلام إلا من حيث إنه كان من شأن من ذكر أعني نوحا ﵇، وقيل ضمير إِنَّهُ عائد على موسى ﵇ والجملة مسوقة على وجه التعليل إما لإيتاء الكتاب أو لجعله ﵇ هدى بناء على أن ضمير جَعَلْناهُ له أو للنهي عن الاتخاذ وفيه بعد فتدبر.
Bu cümlede, onunla (aleyhisselâm) beraber olanların kurtuluşunun onun şükrünün bereketiyle olduğuna bir ima, soyuna ona uyma konusunda bir teşvik ve küfrün en büyük mertebesi olan şirkten bir sakındırma vardır. Cümlenin önceki kısımla uyumunun vechi budur. Zemahşerî şöyle demiştir: Bunun, onun zikri sadedinde bir istitrad (konu dışı ekleme) kabilinden söylenmiş olması da caizdir; bu takdirde sözün öncekiyle uyumu, ancak anılan zâtın -yani Nûh'un (aleyhisselâm)- şanından olması bakımından aranır. { إِنَّهُ } “Şüphesiz o” lafzındaki zamirin Mûsâ'ya (aleyhisselâm) ait olduğu ve cümlenin -{ جَعَلْناهُ } “onu kıldık” ifadesindeki zamirin ona ait olduğu kabulüne dayanarak- ya Kitab'ın verilmesinin ya da onun (aleyhisselâm) bir hidayet kılınmasının veya [Allah'tan başkasını vekil] edinmekten nehyedilmesinin gerekçesi olarak sevk edildiği de söylenmiştir; ancak bunda bir uzaklık vardır, iyice düşün!
وَقَضَيْنا إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ أخرج ابن جرير وغيره عن ابن عباس أي أعلمناهم، وزاد الراغب وأوحينا إليهم وحيا جزما، وصرح غير واحد بتضمن القضاء معنى الإيحاء ولهذا عدي بإلى، والوحي إليهم إعلامهم ولو بالواسطة، وقيل إلى بمعنى على وروي ذلك أيضا عن ابن عباس: قال أي قضينا عليهم فِي الْكِتابِ أي التوراة أو الجنس بدليل قراءة أبي العالية وابن جبير «الكتب» بصيغة الجمع والظاهر الأول على الأول واللوح المحفوظ على الأخير، وأخرج ابن المنذر والحاكم عن طاوس قال: كنت عند ابن عباس ومعنا رجل من القدرية فقلت: إن أناسا يقولون لا قدر قال: أو في القوم أحد منهم، قلت: لو كان ما كنت تصنع به؟ قال: لو كان فيهم أحد منهم لأخذت برأسه ثم قرأت عليه وَقَضَيْنا إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ فِي الْكِتابِ لَتُفْسِدُنَّ فِي الْأَرْضِ جواب قسم محذوف، وحذف متعلق القضاء أيضا للعلم به، والتقدير وقضينا إلى بني إسرائيل بفسادهم وعلوهم والله لتفسدن إلخ ويكون هذا تأكيدا لتعلق القضاء، ويجوز جعله جواب قَضَيْنا بإجراء القضاء مجرى القسم فيتلقى بما يتلقى به نحو قضاء الله تعالى لأفعلن كذا. والمراد بالأرض الجنس أو أرض الشام وبيت المقدس.
{ وَقَضَيْنا إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ } İbn Cerîr ve başkaları İbn Abbâs'tan nakletmiştir: “Yani onlara bildirdik.” Râgıb ise: “Ve onlara kesin bir vahiy ile vahyettik” ilavesinde bulunmuştur. Birden fazla âlim, kazâ (hükmetme/bildirme) fiilinin vahiy anlamını tazammun ettiğini, bu sebeple 'ilâ' harf-i ceriyle geçişli kılındığını açıkça ifade etmiştir; onlara vahiy ise vasıtalı da olsa bildirmektir. 'İlâ'nın 'alâ' (aleyhine) anlamında olduğu da söylenmiş olup bu da İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir: “Yani onların aleyhine hükmettik” demiştir. { فِي الْكِتابِ } “Kitap'ta”, yani Tevrat'ta veya Ebu'l-Âliye ile İbn Cübeyr'in çoğul sîgasıyla 'el-Kütüb' (الكتب) kıraatinin delaletiyle cins [anlamında]dır. Birinciye göre zâhir olan Tevrat, ikinciye göre ise Levh-i Mahfûz'dur. İbnü'l-Münzir ve el-Hâkim, Tâvûs'tan şöyle rivayet etmiştir: İbn Abbâs'ın yanındaydım ve yanımızda Kaderiyye'den bir adam vardı. Dedim ki: “Birtakım insanlar kader yoktur diyorlar.” İbn Abbâs: “Bu toplulukta onlardan biri var mı?” dedi. Ben: “Olsaydı ona ne yapardın?” dedim. Dedi ki: “Eğer onlardan biri aralarında olsaydı başından tutar, sonra ona { وَقَضَيْنا إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ فِي الْكِتابِ لَتُفْسِدُنَّ فِي الْأَرْضِ } ayetini okurdum.” [ { لَتُفْسِدُنَّ } “kesinlikle fesat çıkaracaksınız” ifadesi] mahzuf bir yeminin cevabıdır; kazânın müteallakı (bağlantılı olduğu husus) da bilindiği için hazfedilmiştir. Takdiri şöyledir: “İsrâiloğullarına onların bozgunculuklarını ve azgınlıklarını bildirdik ve [buyurduk ki:] Allah'a andolsun ki fesat çıkaracaksınız...” Bu da kazânın taallukunu tekit eder. Kazâ fiilinin yemin makamına kaim kılınarak onun { قَضَيْنا } “hükmettik/bildirdik” ifadesinin cevabı kılınması da caizdir; böylece yemin ne ile karşılanırsa onunla karşılanır; tıpkı 'Allah'ın hükmü olsun ki mutlaka şunu yapacağım' denmesi gibi. Yeryüzü (el-ard) ile kastedilen ise cins veya Şam ve Beytülmakdis topraklarıdır.
وقرأ ابن عباس ونصر بن علي وجابر بن زيد «لتفسدنّ» بضم التاء وفتح السين مبنيا للمفعول أي يفسدكم غيركم فقيل من الضلال، وقيل من الغلبة. وقرأ عيسى «لتفسدنّ» بفتح التاء وضم السين على معنى لتفسدن بأنفسكم بارتكاب المعاصي مَرَّتَيْنِ منصوب على أنه مصدر لَتُفْسِدُنَّ من غير لفظه، والمراد إفسادتين أولاهما على ما نقل السدي عن أشياخه قتل زكريا ﵇
İbn Abbâs, Nasr b. Asım ve Câbir b. Zeyd meçhul sîgada, tâ'nın zammesi ve sîn'in fethasıyla 'letüfsedünne' (لَتُفْسَدُنَّ) şeklinde okumuşlardır; yani 'başkası sizi ifsat edecek/yoldan çıkaracak' demektir; bunun dalâletten, bir görüşe göre de galebeden olduğu söylenmiştir. Îsâ ise tâ'nın fethası ve sîn'in zammesiyle 'letüfsidünne' (لتفسدنّ) şeklinde okumuştur ki bu, 'günahları işleyerek bizzat kendiniz fesat çıkaracaksınız' anlamındadır. { مَرَّتَيْنِ } “iki defa”, { لَتُفْسِدُنَّ } fiilinin kendi lafzından olmayan masdarı olarak mansubdur. Kastedilen iki fesattır; Süddî'nin hocalarından naklettiğine göre bunların ilki Zekeriyyâ'nın (aleyhisselâm) öldürülmesidir.
وروي ذلك عن ابن عباس. وابن مسعود وذلك أنه لما مات صديقة ملكهم تنافسوا على الملك وقتل بعضهم بعضا ولم يسمعوا من زكريا فقال الله تعالى له: قم في قومك أوح على لسانك فلما فرغ ممّا أوحي عليه عدوا عليه ليقتلوه فهرب فانفلقت له شجرة فدخل فيها وأدركه الشيطان فأخذ هدية من ثوبه فأراهم إياها فوضعوا المنشار في وسط الشجرة حتى قطعوه في وسطها.
Bu, İbn Abbâs ve İbn Mes'ûd'dan da rivayet edilmiştir. Şöyle ki: Kralları Sıddîka öldüğünde krallık için çekiştiler, birbirlerini öldürdüler ve Zekeriyyâ'yı dinlemediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ ona: “Kavminin içinde ayağa kalk, senin dilin üzerinden vahyedeyim” buyurdu. Kendisine vahyedilenleri tamamlayınca onu öldürmek için üzerine yürüdüler. O da kaçtı; onun için bir ağaç yarıldı ve içine girdi. Şeytan ona yetişip elbisesinin bir ucunu tuttu ve onlara gösterdi. Bunun üzerine ağacın ortasına testereyi koyup onu ortasından biçtiler.
وقيل سبب قتله أنهم اتهموه بمريم ﵍ قيل قالوا: حين حملت ضيع بنت سيدنا حتى زنت فقطعوه بالمنشار في الشجرة، وقال ابن إسحق: هي قتل شعيا ﵇ وقد بعث بعد موسى ﵇ فلما بلغهم الوحي أرادوا قتله فهرب فقتل وهو صاحب الشجرة وزكريا ﵇ مات موتا ولم يقتل.
Onun öldürülme sebebinin, onu Meryem (aleyhessalâm) ile itham etmeleri olduğu da söylenmiştir. Denildiğine göre: Meryem hamile kaldığında 'Efendimizin kızını zayi etti, nihayet zina etti' dediler ve onu ağacın içinde testereyle kestiler. İbn İshâk ise şöyle demiştir: Bu ilk [fesat], Şa'yâ'nın (aleyhisselâm) öldürülmesidir. O, Mûsâ'dan (aleyhisselâm) sonra gönderilmişti; vahyi onlara tebliğ edince onu öldürmek istediler, o da kaçtı ve öldürüldü; ağaç sahibi olan odur. Zekeriyyâ (aleyhisselâm) ise eceliyle ölmüş olup öldürülmemiştir.
وفي الكشاف أولاهما قتل زكريا وحبس أرميا والآخرة قتل يحيى وقصد قتل عيسى ﵉، وهذا فيمن جعل هلاك زكريا قبل يحيى ﵉ وهو رواية ابن عساكر في تاريخه عن علي كرم الله تعالى وجهه
el-Keşşâf'ta şöyle denmektedir: Bu ikisinin ilki Zekeriyyâ'nın öldürülmesi ve İrmiyâ'nın hapsedilmesidir; ikincisi ise Yahyâ'nın öldürülmesi ve Îsâ'yı (aleyhimesselâm) öldürmeye teşebbüs edilmesidir. Bu [görüş], Zekeriyyâ'nın helakini Yahyâ'dan (aleyhimesselâm) önce kılanlara göredir; bu da İbn Asâkir'in Târih'inde Ali'den (kerremallâhu teâlâ vecheh) naklettiği rivayettir.
، ثم ضم ذلك مع حبس أرميا في قرن غير سديد لأن أرميا كان في زمن بختنصر وبينه وبين زكريا أكثر من مائتي سنة.
Fakat bunu İrmiyâ'nın hapsiyle aynı çağda bir araya getirmek isabetli değildir; çünkü İrmiyâ Buhtunnasr zamanındaydı ve onunla Zekeriyyâ arasında iki yüz yıldan fazla zaman vardır.
واختار بعضهم وقيل: إنه الحق أن الأولى تغيير التوراة وعدم العمل بها وحبس أرميا وجرحه إذ وعظهم وبشرهم
Bazıları tercih etmiş ve hak olanın şu olduğu söylenmiştir: İlk [fesat], Tevrat'ı tahrif etmek, onunla amel etmemek ve kendilerine vaaz edip müjdelediğinde İrmiyâ'yı hapsetmek ve yaralamaktır;
بنبينا ﷺ وهو أول من بشر به ﵊ بعد بشارة التوراة، والأخرى قتل زكريا ويحيى ﵉، ومن قال: إن زكريا مات في فراشه اقتصر على يحيى ﵇، واختلف في سبب قتله فعن ابن عباس وغيره أن سبب ذلك أن ملكا أراد أن يتزوج من لا يجوز له تزوجها فنهاه يحيى ﵇ وكان الملك قد عود تلك المرأة أن يقضي لها كل عيد ما تريد منه فعلمتها أمها أن تسأله دم يحيى في بعض الأعياد فسألته فأبى فألحت عليه فدعا بطست فذبحه فيه فبدرت قطرة على الأرض فلم تزل تغلي حتى قتل عليها سبعون ألفا.
Peygamberimizi (sallallâhu aleyhi ve sellem) müjdelemiştir ki o, Tevrat'ın müjdesinden sonra onu (aleyhissalâtü vesselâm) ilk müjdeleyendir. İkinci [fesat] ise Zekeriyyâ ve Yahyâ'nın (aleyhimesselâm) öldürülmesidir. Zekeriyyâ'nın yatağında öldüğünü söyleyenler ise sadece Yahyâ (aleyhisselâm) ile yetinmişlerdir. Yahyâ'nın öldürülme sebebi hakkında ihtilaf edilmiştir: İbn Abbâs ve başkalarından nakledildiğine göre bunun sebebi, bir kralın kendisiyle evlenmesi caiz olmayan bir kadınla evlenmek istemesi ve Yahyâ'nın (aleyhisselâm) onu bundan nehyetmesidir. Kral ise her bayramda o kadının kendisinden istediği bir şeyi yerine getirmeyi adet edinmişti. Annesi kadına, bayramların birinde kraldan Yahyâ'nın kanını istemesini tembih etti. Kadın bunu istedi, kral önce direndi; fakat kadın ısrar edince bir leğen getirtti ve Yahyâ'yı onun içinde boğazladı. Yere bir damla kan sıçradı ve onun üzerine yetmiş bin kişi öldürülünceye kadar kaynamaya devam etti.
وقال الربيع بن أنس: إن يحيى ﵇ كان حسنا جميلا جدا فراودته امرأة الملك عن نفسه فأبي فقالت لا بنتها: سلي أباك رأس يحيى فسألته فأعطاها إياه، وقال الجبائي: إن الله تعالى ذكر فسادهم في الأرض مرتين ولم يبين ذلك فلا يقطع بشيء مما ذكر وَلَتَعْلُنَّ عُلُوًّا كَبِيراً لتستكبرن عن طاعة الله تعالى أو لتغلبن الناس بالظلم والعدوان وتفرطن في ذلك إفراطا مجاوزا للحد، وأصل معنى العلو الارتفاع وهو ضد السفل وتجوز به عن التكبر والاستيلاء على وجه الظلم. وقرأ زيد بن علي رضي الله تعالى عنهما «عليا كبيرا» بكسر العين واللام والياء المشددة، قال في البحر:
Rebî' b. Enes şöyle demiştir: Yahyâ (aleyhisselâm) son derece güzel ve yakışıklıydı. Kralın karısı ona sarkıntılık etti, o ise reddetti. Bunun üzerine kadın kızına: 'Babandan Yahyâ'nın başını iste' dedi. Kız da istedi ve kral başı ona verdi. Cübbâî ise şöyle demiştir: Allah Teâlâ onların yeryüzünde iki defa fesat çıkaracaklarını zikretmiş fakat bunu açıklamamıştır; bu sebeple zikredilen şeylerden hiçbirisi hakkında kesin hüküm verilemez. { وَلَتَعْلُنَّ عُلُوًّا كَبِيراً } “ve büyük bir azgınlıkla kibre kapılacaksınız”; yani Allah Teâlâ'ya itaatten yüz çevirip büyüklük taslayacaksınız veya insanlara zulüm ve düşmanlıkla galip gelip bu hususta haddi aşacak derecede aşırı gideceksiniz. 'Ulüvv' kelimesinin asıl anlamı yüksekliktir ki alçaklığın (süfl) zıddıdır; kibirlenmek ve zulüm yoluyla istila etmek anlamında mecaz olarak kullanılmıştır. Zeyd b. Alî (radıyallâhu teâlâ anhümâ) ayını, lâmı ve şeddeli yâ'yı kesre ile 'ıliyyen kebîran' (عِلِيًّا كَبِيرًا) şeklinde okumuştur. el-Bahr'da şöyle denmiştir:
والتصحيح في فعول المصدر أكثر بخلاف الجمع فإن الإعلال فيه هو المقيس وشذ التصحيح نحو لهو ومهو خلافا للفراء إذ جعل ذلك قياسا فَإِذا جاءَ وَعْدُ أُولاهُما أي أولى مرّتي الإفساد.
Masdar olan 'fuûl' kalıbında sahih olmak (harf değişikliğine uğramamak) daha yaygındır; çoğul ise bunun aksinedir, onda i'lâl kıyasidir; Ferrâ'nın bunu kıyas kabul etmesinin aksine 'lehv' ve 'mehv' gibi kelimelerde sahih kalması şâzdır. { فَإِذا جاءَ وَعْدُ أُولاهُما } “İkisinden birincisinin vakti gelince”, yani fesat çıkarmanın iki defasından ilkinin vakti gelince.
والوعد بمعنى الموعود مراد به العقاب كما في البحر وفي الكلام تقدير أي فإذا حان وقت حلول العقاب الموعود، وقيل الوعد بمعنى الوعيد وفيه تقدير أيضا، وقيل بمعنى الوعد الذي يراد به الوقت أي فإذا حان موعد عقاب أولاهما بَعَثْنا عَلَيْكُمْ أرسلنا لمؤاخذتكم بتلك الفعلة عِباداً لَنا وقال الزمخشري: خلينا بينهم وبين ما فعلوا ولم نمنعهم وفيه دسيسة اعتزال، وقال ابن عطية: يحتمل أن يكون الله تعالى أرسل إلى ملك أولئك العباد رسولا يأمره بغزو بني إسرائيل فتكون البعثة بأمر منه تعالى. وقرأ الحسن وزيد بن علي رضي الله تعالى عنهم «عبيدا» أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ ذوي قوة وبطش في الحروب، وقال الراغب: البؤس والبأس والبأساء الشدة والمكروه إلا أن البؤس في الفقر والحرب أكثر والبأس والبأساء في النكاية، ومن هنا قيل: إن وصف البأس بالشديد مبالغة كأنه قيل: ذوي شدة شديدة كظل ظليل ولا بأس فيه، وقيل إنه تجريد وهو صحيح أيضا. واختلف في تعيين هؤلاء العباد فعن ابن عباس وقتادة هم جالوت الجزري وجنوده، وقال ابن جبير وابن إسحاق هم سنجاريب ملك بابل وجنوده، وقيل هم العمالقة، وفي الأعلام للسهيلي هم بختنصر عامل لهراسف أحد ملوك الفرس الكيانية على بابل والروم وجنوده بعثوا عليهم حين كذبوا أرميا وجرحوه وحبسوه قيل وهو الحق.
Vaat, vaat edilen şey anlamında olup el-Bahr'da belirtildiği gibi bununla azap kastedilmiştir; sözde bir takdir vardır; yani 'vaat edilen cezanın inme vakti geldiğinde' demektir. Vaadin vaid (tehdit) anlamında olduğu ve onda da takdir bulunduğu söylenmiştir. Kendisiyle vakit kastedilen vaat anlamında olduğu da söylenmiştir; yani 'ikisinin ilkinin ceza vakti geldiğinde' demektir. { بَعَثْنا عَلَيْكُمْ } “üzerinize gönderdik”, yani o fiiliniz sebebiyle sizi cezalandırmak için sevk ettik; { عِباداً لَنا } “bize mensup kullar”. Zemahşerî: 'Onlarla yaptıkları şeyin arasını serbest bıraktık, onlara engel olmadık' demiştir ki bunda Mutezile düşüncesinin bir sızması vardır. İbn Atıyye ise şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın o kulların kralına İsrâiloğullarına savaş açmasını emreden bir elçi göndermiş olması muhtemeldir; böylece gönderme O Teâlâ'dan bir emirle gerçekleşmiş olur. Hasan ve Zeyd b. Alî (radıyallâhu teâlâ anhüm) 'ubeyden' (عَبِيدًا) şeklinde okumuşlardır. { أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ } “çetin bir güç ve şiddet sahibi”, yani savaşlarda kuvvet ve şiddet sahibi [kullar]. Râgıb şöyle demiştir: el-Be's, el-be'sâ ve el-büs şiddet ve hoşa gitmeyen durumdur; ancak 'el-büs' fakirlik ve savaşta daha çok kullanılır; 'el-be's' ve 'el-be'sâ' ise düşmana zarar vermede kullanılır. Buradan hareketle 'be's' kelimesinin 'şedîd' ile vasıflanmasının mübalağa olduğu söylenmiştir; sanki 'koyu bir gölge' (zıllün zalîl) denmesi gibi 'şiddetli bir şiddet sahibi' denilmiş gibidir ve bunda bir sakınca yoktur. Bunun tecrit olduğu da söylenmiştir ki bu da sahihtir. Bu kulların kimler olduğu konusunda ihtilaf edilmiştir: İbn Abbâs ve Katâde'den nakledildiğine göre onlar Cezîreli Câlût ve ordusudur. İbn Cübeyr ve İbn İshâk, onların Bâbil kralı Sencerîb ve ordusu olduğunu söylemişlerdir. Onların Amâlika olduğu da söylenmiştir. es-Süheylî'nin el-A'lâm adlı eserinde ise onların, Keyânî Fars krallarından biri olan Lehrâsf'ın Bâbil ve Rum valisi Buhtunnasr ve askerleri olduğu belirtilmiştir; bunlar İrmiyâ'yı yalanlayıp yaraladıklarında ve hapsettiklerinde üzerlerine gönderilmişlerdir. Doğru olanın da bu olduğu söylenmiştir.
فَجاسُوا خِلالَ الدِّيارِ أي ترددوا وسطها لطلبكم. قال الراغب: جاسوا الديار توسطوها وترددوا بينها ويقاربه حاسوا وداسوا، وقرأ «حاسوا» بالحاء أبو السمال وطلحة، وقرىء أيضا «تجوسوا» بالجيم على وزن تكسورا.
{ فَجاسُوا خِلالَ الدِّيارِ } “yurtların arasına girip araştırdılar”, yani sizi aramak için evlerin aralarında dolaşıp durdular. Râgıb şöyle demiştir: 'Câsü'd-diyâr', evlerin ortasına girmek ve aralarında dolaşmaktır; 'hâsû' ve 'dâsû' kelimeleri de buna yakındır. Ebu's-Semmâl ve Talha hâ harfiyle 'hâsû' (حَاسُوا) okumuşlardır. Cîm harfiyle 'tekessurû' vezninde 'tecavvesû' (تَجَوَّسُوا) şeklinde de okunmuştur.
وقال أبو زيد: الجوس والحوس طلب الشيء باستقصاء، وخِلالَ اسم مفرد ولذا قرأ الحسن «خلل» ويجوز أن يكون خلال جمع خلل كجبال جمع جبل، ويشير كلام أبي السعود إلى اختياره وكلام البيضاوي إلى اختيار الأول.
Ebû Zeyd şöyle demiştir: Cevs (جوس) ve havs (حوس), bir şeyi didik didik aramak demektir. 'Hilâl' (خِلالَ) tekil bir isimdir; bu sebeple Hasan 'halel' (خلل) şeklinde okumuştur. 'Hilâl' kelimesinin, cebel'in çoğulu cibâl gibi, halel'in çoğulu olması da caizdir. Ebüssuûd'un ifadeleri çoğul oluşunu, Beyzâvî'nin ifadeleri ise ilkini (tekil oluşunu) tercih ettiğine işaret etmektedir.
وَكانَ أي وعد أولاهما وَعْداً مَفْعُولًا محتم الفعل فضمير كانَ للوعد السابق، وقيل: للجوس المفهوم من جاسوا والجمهور على أن في هذه البعثة خرب هؤلاء العباد بيت المقدس ووقع القتل الذريع والجلاء والأسر في بني إسرائيل وحرقت التوراة، وعن ابن عباس ومجاهد أنه لم يكن ذلك وإنما جاس الغازون خلال الديار وانصرفوا بدون قتال ثُمَّ رَدَدْنا لَكُمُ الْكَرَّةَ أي الدولة والغلبة، وأصل معنى الكر العطف والرجوع، وإطلاق الكرة على ما ذكر مجاز شائع كما يقال تراجع الأمر، ولام لكم للتعدية، وقيل: للتعليل، وقوله تعالى عَلَيْهِمْ أي الذين فعلوا
{ وَكانَ } “Ve bu... idi”, yani iki vaadin ilki; { وَعْداً مَفْعُولًا } “yerine getirilmiş bir vaat”, yani gerçekleşmesi kaçınılmaz bir fiildi. { كانَ } fiilindeki zamir önceki vaade aittir. { جاسُوا } fiilinden anlaşılan dolaşma/istila (cevs) eylemine ait olduğu da söylenmiştir. Cumhurun görüşüne göre bu göndermede o kullar Beytülmakdis'i harabeye çevirmiş, İsrâiloğullarında büyük bir kırım, sürgün ve esaret gerçekleşmiş ve Tevrat yakılmıştır. İbn Abbâs ve Mücâhid'den ise böyle olmadığı, bilakis savaşa gelenlerin sadece yurtların arasına girip dolaştıkları ve savaşmaksızın geri döndükleri rivayet edilmiştir. { ثُمَّ رَدَدْنا لَكُمُ الْكَرَّةَ } “Sonra tekrar size üstünlüğü verdik”, yani devleti ve galebeyi. 'Kerr' kelimesinin asıl anlamı geri dönmek ve yönelmektir. 'Kerre' lafzının zikredilen anlamda kullanılması, 'işler geri döndü/eski haline geldi' denilmesinde olduğu gibi yaygın bir mecazdır. 'Leküm'deki lâm harfi ta'diye (geçişlilik) içindir; ta'lîl (gerekçe) için olduğu da söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın { عَلَيْهِمْ } “onlara karşı” buyruğu ise, yani 'size o yaptıklarını
بكم ما فعلوا متعلق بالكرة لما فيها من معنى الغلبة أو حال منها، وجوز تعلقه برددنا، وهذا على ما في البحر إخبار منه تعالى في التوراة لبني إسرائيل إلا أنه جعل رَدَدْنا موضع نرد لتحقق الوقوع، وكان بين البعث والرد على ما قيل مائة سنة وذلك بعد أن تابوا ورجعوا عما كانوا عليه. واختلف في سبب ذلك فروي أن اردشير بهمن بن إسفنديار بن كشتاسف بن لهراسف لما ورث الملك من جده كشتاسف ألقى الله تعالى في قلبه الشفقة على بني إسرائيل فرد أسراءهم الذين أتى بهم بختنصر إلى بابل وسيرهم إلى أرض الشام وملك عليهم دانيال فاستولوا على من كان فيها من أتباع بختنصر، وجعل بعضهم من آثار هذه الكرة قتل بختنصر ولم يثبت.
yapanlara karşı' [demektir]; galebe anlamı içerdiği için 'el-kerre' kelimesine taalluk eder veya ondan haldir. { رَدَدْنا } fiiline taalluk etmesi de caiz görülmüştür. el-Bahr'daki açıklamaya göre bu, Tevrat'ta Allah Teâlâ'nın İsrâiloğullarına bir haberidir; ancak vukuunun kesinliği sebebiyle 'nerüddü' (geri vereceğiz) yerine { رَدَدْنا } (geri verdik) kılmıştır. Gönderme ile geri verme arasında denildiğine göre yüz yıl geçmiştir; bu da onların tövbe edip bulundukları durumdan vazgeçmelerinden sonra olmuştur. Bunun sebebi hakkında ihtilaf edilmiştir: Erdeşîr Behmen b. İsfendiyâr b. Güştâsf b. Lehrâsf, krallığı dedesi Güştâsf'tan devraldığında Allah Teâlâ onun kalbine İsrâiloğullarına karşı bir şefkat koymuş; o da Buhtunnasr'ın Bâbil'e getirdiği esirlerini serbest bırakıp Şam topraklarına göndermiş ve başlarına Dânyâl'ı kral tayin etmiştir. Onlar da orada Buhtunnasr'ın adamlarından kim varsa onlara galip gelmişlerdir. Bazıları bu zaferin eserlerinden birinin de Buhtunnasr'ın öldürülmesi olduğunu söylemişlerse de bu sabit olmamıştır.
وفي البحران ملكا غزا أهل بابل وكان بختنصر قد قتل من بني إسرائيل أربعين ألفا ممن يقرأ التوراة وأبقى عنده بقية في بابل فلما غزاهم ذلك الملك وغلب عليهم تزوج امرأة من بني إسرائيل فطلبت منه أن يرد بني إسرائيل إلى ديارهم ففعل وبعد مدة قامت فيهم الأنبياء ورجعوا إلى أحسن ما كانوا، وقيل: رد الكرة بأن سلط الله تعالى داود ﵇ فقتل جالوت. وتعقب بأنه يرده قوله تعالى: وَلِيَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ إلخ فإن المراد به بيت المقدس وداود ﵇ ابتدأ بناءه بعد قتل جالوت وإيتائه النبوة ولم يتمه وأتمه سليمان ﵇ فلم يكن قبل داود ﵇ مسجد حتى يدخلوه أول مرة، ودفع بأن حقيقة المسجد الأرض لا البناء ويحمل قوله تعالى: دَخَلُوهُ على الاستخدام وهو كما ترى، والحق أن المسجد كان موجودا قبل داود ﵇ كما قدمنا.
el-Bahr'da belirtildiğine göre bir kral Bâbil halkına savaş açmıştı; Buhtunnasr ise İsrâiloğullarından Tevrat okuyan kırk bin kişiyi öldürmüş ve yanında Bâbil'de bir kalıntı bırakmıştı. O kral onlara savaş açıp galip gelince İsrâiloğullarından bir kadınla evlendi. Kadın ondan İsrâiloğullarını yurtlarına geri döndürmesini istedi, o da bunu yaptı. Bir süre sonra içlerinde peygamberler ortaya çıktı ve eski güzel hallerine döndüler. Üstünlüğün geri verilmesinin Allah Teâlâ'nın Dâvûd'u (aleyhisselâm) musallat kılmasıyla olduğu ve onun Câlût'u öldürdüğü de söylenmiştir. Fakat buna, Allah Teâlâ'nın { وَلِيَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ } “Mescide girsinler diye” ayetiyle itiraz edilmiştir; çünkü kastedilen yer Beytülmakdis'tir; Dâvûd (aleyhisselâm) ise onun inşasına Câlût'u öldürdükten ve kendisine peygamberlik verildikten sonra başlamış, onu tamamlayamamış ve onu Süleymân (aleyhisselâm) tamamlamıştır. Dolayısıyla Dâvûd'dan (aleyhisselâm) önce ilk defa girebilecekleri bir mescit yoktu. Buna karşılık, mescidin hakikatinin bina değil arsa olduğu söylenmiş ve Allah Teâlâ'nın { دَخَلُوهُ } “ona girdiler” buyruğu istihdam sanatına hamledilmiştir ki bu da gördüğün gibi [zayıf]tır. Hak olan ise daha önce belirttiğimiz gibi mescidin Dâvûd'dan (aleyhisselâm) önce de mevcut olduğudur.
وَأَمْدَدْناكُمْ بِأَمْوالٍ كثيرة بعد ما نهبت أموالكم وَبَنِينَ بعد ما سبيت أولادكم وَجَعَلْناكُمْ أَكْثَرَ نَفِيراً مما كنتم من قبل أو من أعدائكم، والنفير على ما قال أبو مسلم كالنافر من ينفر مع الرجل من عشيرته وأهل بيته، وقال الزجاج: يجوز أن يكون جمع نفر ككلب وكليب وعبد وعبيد وهم المجتمعون للذهاب إلى العدو، وقيل: هو مصدر أي أكثر خروجا إلى الغزو كما في قول الشاعر:
{ وَأَمْدَدْناكُمْ بِأَمْوالٍ } “Ve mallarınızı çoğalttık”, mallarınız yağmalandıktan sonra size çok mal verdik; { وَبَنِينَ } “ve oğullarla”, çocuklarınız esir edildikten sonra [size oğullar lütfettik]; { وَجَعَلْناكُمْ أَكْثَرَ نَفِيراً } “ve sayınızı daha da çoğalttık”, yani daha önceki halinizden veya düşmanlarınızdan daha çok kıldık. Ebû Müslim'in dediğine göre nefîr (sayı/topluluk), nâfir gibi olup kişinin aşiretinden ve ev halkından kendisiyle birlikte savaşa çıkan kimsedir. Zeccâc şöyle demiştir: Kelb'in çoğulu küleyb ve abd'in çoğulu abîd gibi nefer'in çoğulu olması da caizdir; bunlar düşmana gitmek üzere toplanan kimselerdir. Masdar olduğu da söylenmiştir; yani şairin şu sözünde olduğu gibi 'savaşa çıkışı daha çok olan' demektir:
فأكرم بقحطان من والد ... وحمير أكرم بقوم نفيرا
Kahtân ne cömert bir atadır! ... Ve Himyer cemaatçe savaşa koşan ne şerefli bir kavimdir!
ويروى بالحميريين أكرم نفيرا، وصحح السهيلي أنه اسم جمع لغلبته في المفردات وعدم اطراد مفرده.
Mısra 'Himyerîler ne şerefli bir savaş birliğidir' şeklinde de rivayet edilir. es-Süheylî, tekillerde galip gelmesi ve tekilinin kurallı olmaması sebebiyle bunun bir ismi cem (topluluk ismi) olduğunu tashih etmiştir.
إِنْ أَحْسَنْتُمْ أعمالكم سواء كانت لازمة لأنفسكم أو متعدية للغير أي عملتموها على الوجه المستحسن اللائق أو فعلتم الإحسان أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ أي لنفعها بما يترتب على ذلك من الثواب وَإِنْ أَسَأْتُمْ أعمالكم لازمة كانت أو متعدية بأن عملتموها على غير الوجه اللائق أو فعلتم الإساءة فَلَها أي فالإساءة عليها لما يترتب على ذلك من العقاب فاللام بمعنى على كما في قوله: فخر صريعا لليدين وللفم، وعبر بها لمشاكلة ما قبلها.
{ إِنْ أَحْسَنْتُمْ } “Eğer iyilik ederseniz”, ister sadece kendinize ait (lâzım) ister başkasına yönelik (müteaddî) olsun amellerinizi güzel yaparsanız, yani onları beğenilen ve layık olan şekilde yaparsanız yahut ihsanda bulunursanız; { أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ } “kendinize iyilik etmiş olursunuz”, yani buna terettüp edecek sevap sebebiyle kendi menfaatinize yapmış olursunuz. { وَإِنْ أَسَأْتُمْ } “ve eğer kötülük ederseniz”, ister nefsinize ister başkasına olsun amellerinizi layık olmayan bir şekilde yaparak veya kötülük işleyerek fena davranırsanız; { فَلَها } “kendi aleyhinizedir”, yani kötülük, buna terettüp edecek ceza sebebiyle kendi aleyhinedir. Buradaki lâm, 'iki eli ve ağzı üzerine (li'l-yedeyni ve li'l-femi) yere serildi' sözünde olduğu gibi 'alâ' (aleyhine) anlamındadır; öncesiyle müşakele (lafız uyumu) olsun diye bu şekilde ifade edilmiştir.
وقال الطبري: هي بمعنى إلى على معنى فإساءتها راجعة إليها، وقيل: إنها للاستحقاق كما في قوله تعالى لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ [البقرة: ١٠ وغيرها] .
Taberî şöyle demiştir: Bu [lâm], 'kötülüğü kendisine döner' anlamında 'ilâ' manasındadır. Allah Teâlâ'nın { لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } [el-Bakara: 10 ve diğerleri] “onlar için elem dolu bir azap vardır” ayetinde olduğu gibi istihkak (hak ediş) için olduğu da söylenmiştir.
وفي الكشاف أنها للاختصاص. وتعقب بأنه مخالف لما في الآثار من تعدى ضرر الإساءة إلى غير المذنب اللهم إلا أن يقال: إن ضرر هؤلاء القوم من بني إسرائيل لم يتعدهم، وفيه أنه تكلف لا يحتاج إليه لأن الثواب والعقاب الأخرويين لا يتعديان وهما المراد هنا، وقيل: اللام للنفع كالأولى لكن على سبيل التهكم، وتعميم الإحسان ومقابله بحيث يشملان المتعدي واللازم هو الذي استظهره بعض المحققين وفسر الإحسان بفعل ما يستحسن له ولغيره والإساءة بضد ذلك وقال: إنه أنسب وأتم ولذا قيل إن تكرير الإحسان في النظم الكريم دون الإساءة إشارة إلى أن جانب الإحسان أغلب وأنه إذا فعل ينبغي تكراره بخلاف ضده،
el-Keşşâf'ta ise onun ihtisas (aitlik) için olduğu belirtilmiştir. Ancak buna, rivayetlerde kötülüğün zararının günahkâr olmayan başkalarına da geçebileceği hususuna aykırı olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir; meğerki 'İsrâiloğullarından bu kavmin zararı kendilerini aşmamıştır' densin. Fakat bu da gereksiz bir tekellüftür; çünkü ahiret sevabı ve cezası başkasına geçmez ve burada kastedilen de bunlardır. Lâm'ın birincisi gibi menfaat için olduğu, ancak tehekküm (kinaye ve alay) yoluyla zikredildiği de söylenmiştir. İhsanın ve zıddının hem geçişli (müteaddî) hem geçişsiz (lâzım) fiilleri kapsayacak şekilde genelleştirilmesi, bazı muhakkiklerin açık gördüğü görüştür; ihsanı kişinin hem kendisi hem başkası için güzel olanı yapması, kötülüğü ise bunun zıddı olarak tefsir etmiş ve bunun daha uygun ve daha tam olduğunu söylemiştir. Bu sebeple Yüce Nazımda kötülüğün aksine ihsanın tekrarlanmasının, ihsan tarafının daha baskın olduğuna ve yapıldığında zıddının aksine tekrarlanması gerektiğine bir işaret olduğu söylenmiştir.
وجاء عن علي كرم الله تعالى وجهه أنه قال: ما أحسنت إلى أحد ولا أسأت إليه وتلا الآية
Ali'den (kerremallâhu teâlâ vecheh) şöyle dediği nakledilmiştir: “Ben hiç kimseye ne bir iyilik ettim ne de bir kötülük ettim.” ve ardından bu ayeti okumuştur.
، ووجه مناسبتها لما قبلها على ما قال القطب أنه لما عصوا سلط الله تعالى عليهم من
Kutub'un dediğine göre bu ayetin öncesiyle münasebet vechi şudur: Onlar isyan ettiklerinde Allah Teâlâ üzerlerine
قصدهم بالنهب والأسر ثم لما تابوا وأطاعوا حسنت حالهم فظهر أن إحسان الأعمال وإساءتها مختص بهم، والآية تضمنت ذلك وفيها من الترغيب بالإحسان والترهيب من الإساءة ما لا يخفى فتأمل.
kendilerini yağma ve esaretle hedef alan kimseleri musallat kıldı. Sonra tövbe edip itaat edince durumları düzeldi; böylece amellerin iyiliğinin de kötülüğünün de kendilerine ait olduğu ortaya çıktı. Ayet bunu tazammun etmektedir ve onda iyiliğe teşvik ile kötülükten sakındırmanın gizlenemeyecek derecede açık olduğu ortadadır, öyleyse düşün!
فَإِذا جاءَ وَعْدُ المرة الْآخِرَةِ من مرّتي افسادكم لِيَسُوؤُا متعلق بفعل حذف لدلالة ما سبق عليه وهو جواب إذا أي بعثناهم ليسوءوا وُجُوهَكُمْ أي ليجعل العباد المبعوثون آثار المساءة والكآبة بادية في وجوهكم فإن الأعراض النفسانية تظهر فيها فيظهر بالفرح النضارة والإشراق وبالحزن والخوف الكلوح والسواد فالوجوه على حقيقتها، قيل ويحتمل أن يعبر بالوجه عن الجملة فإنهم ساؤوهم بالقتل والنهب والسبي فحصلت الإساءة للذوات كلها ويؤيده قوله تعالى: وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها ويحتمل أن يراد بالوجوه ساداتهم وكبراؤهم أهو هو كما ترى.
{ فَإِذا جاءَ وَعْدُ } “Vakti gelince”, ikincisinin vakti; { الْآخِرَةِ } “sonuncusunun”, yani fesadınızın iki defasından sonuncusunun vakti gelince... { لِيَسُوؤُا } “kötü duruma düşürsünler diye”, önceki ifadenin delaletiyle hazfedilmiş bir fiile taalluk eder ve 'izâ'nın cevabıdır; yani 'yüzlerinizi kötü duruma düşürsünler diye onları gönderdik' demektir; { وُجُوهَكُمْ } “yüzlerinizi”, yani gönderilen kullar keder ve hüznün izlerini yüzlerinizde aşikâr kılsınlar diye. Zira nefisteki haller yüzde belirir; sevinçle tazelik ve aydınlık, hüzün ve korkuyla ise asıklık ve kararma ortaya çıkar; dolayısıyla yüzler hakiki anlamındadır. Yüz ile bütün bedenin kastedilmiş olmasının muhtemel olduğu da söylenmiştir; zira onları öldürme, yağmalama ve esir etmeyle kedere boğmuşlar, böylece kötülük bütün şahıslara ulaşmıştır. Allah Teâlâ'nın { وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها } “Kötülük ederseniz o da kendi aleyhinizedir” buyruğu da bunu destekler. Yüzler ile onların ileri gelenleri ve reislerinin kastedilmiş olması da muhtemeldir; fakat bunun durumu gördüğün gibidir.
واختير هذا على ليسوؤكم مع أنه أحضر وأظهر إشارة إلى أنه جمع عليه ألم النفس والبدن المدلول عليه بقوله تعالى: وَلِيُتَبِّرُوا إلخ، وقيل: فَإِذا جاءَ هنا مع كونه من تفصيل المجمل في قوله سبحانه: لَتُفْسِدُنَّ فِي الْأَرْضِ مَرَّتَيْنِ فالظاهر فإذا جاء وإذا جاء للدلالة على أن مجيء وعد عقاب المرة الآخرة لم يتراخ عن كثرتهم واجتماعهم دلالة على شدة شكيمتهم في كفران النعم وإنهم كلما ازدادوا عدة وعدة زادوا عدوانا وعزة إلى أن تكاملت أسباب الثروة والكثرة فاجأهم الله ﷿ على الغرة نعوذ بالله سبحانه من مباغتة عذابه.
Daha açık ve zâhir olmasına rağmen 'size kötülük etsinler' yerine bu ifadenin seçilmesi, Allah Teâlâ'nın { وَلِيُتَبِّرُوا } “ve helak etsinler diye” kavlinin delalet ettiği beden ve ruh eleminin onlar üzerinde toplandığına işaret etmek içindir. Şöyle de denilmiştir: Buradaki { فَإِذا جاءَ } “Vakti gelince” ifadesi, Cenâb-ı Hakk'ın { لَتُفْسِدُنَّ فِي الْأَرْضِ مَرَّتَيْنِ } “Yeryüzünde iki defa fesat çıkaracaksınız” kavlindeki mücmelin tafsilatından olmakla birlikte, sonuncusunun ceza vaadinin gelmesinin onların çoğalmasından ve toplanmasından hemen sonra olduğunu, bunun da nimetlere nankörlükteki inatlarının şiddetini göstermek için zâhir olan 'fe-izâ câe' (ve geldiğinde) ve 'izâ câe' (geldiğinde) şeklinde gelmiştir. Onlar hazırlık ve sayıca her arttıklarında düşmanlık ve azgınlıkları da artmış, nihayet servet ve çokluk sebepleri kemale erdiğinde Allah Azze ve Celle onları gafil avlayıvermiştir. Allah Sübhânehu'nun ansızın gelen azabından O'na sığınırız.
وقرأ أبو بكر وابن عامر وحمزة «ليسؤ» على التوحيد والضمير لله تعالى أو للوعد أو للبعث المدلول عليه بالجزاء المحذوف، والإسناد مجازي على الأخيرين وحقيقي على الأول، ويؤيده قراءة علي كرم الله تعالى وجهه. وزيد بن علي والكسائي «لنسوء» بنون العظمة فإن الضمير لله تعالى لا يحتمل غير ذلك، وقرأ أبي «لنسؤن» بلام الأمر ونون العظمة أوله ونون التوكيد الخفيفة آخره ودخلت لام الأمر على فعل المتكلم كما في قوله تعالى: وَلْنَحْمِلْ خَطاياكُمْ [العنكبوت: ١٢] وجواب إذا على هذه القراءة هو الجملة الإنشائية على تقدير الفاء لأنها لا تقع جوابا بدونها،
Ebû Bekir, İbn Âmir ve Hamza tekil olarak 'liyesûe' (لِيَسُوءَ) okumuşlardır; bu takdirde zamir Allah Teâlâ'ya veya vaade yahut mahzuf cezânın delalet ettiği gönderme (ba's) eylemine aittir. İsnat son iki ihtimale göre mecazi, birinciye göre ise hakikidir. Ali (kerremallâhu teâlâ vecheh), Zeyd b. Alî ve Kisâî'nin azamet nûnu ile 'linesûe' (لِنَسُوءَ) okumaları da bunu destekler; zira bu takdirde zamir Allah Teâlâ'ya ait olup başka bir ihtimal taşımaz. Übey ise emir lâmı, başta azamet nûnu ve sonda hafif tekit nûnu ile 'lenesûen' (لَنَسُوءَنْ) okumuştur; emir lâmı mütekellim fiiline, Allah Teâlâ'nın { وَلْنَحْمِلْ خَطاياكُمْ } [el-Ankebût: 12] “ve günahlarınızı biz yüklenelim” kavlinde olduğu gibi dahil olmuştur. Bu kıraate göre 'izâ'nın cevabı, fâ takdiriyle inşa cümlesidir; çünkü fâ olmaksızın cevap olamaz.
وعن علي كرم الله تعالى وجهه أيضا «لنسوءن» و «ليسوءن» بالنون والياء أولا ونون التوكيد الشديدة آخرا
Ali'den (kerremallâhu teâlâ vecheh) ayrıca başta nûn ve yâ ile, sonda ise şeddeli tekit nûnu ile 'lenesûenne' (لَنَسُوءَنَّ) ve 'liyesûenne' (لِيَسُوءَنَّ) okuyuşları da rivayet edilmiştir.
، واللام في ذلك لام القسم والجملة جواب القسم سادة مسد جواب إذا واللام في قوله تعالى وَلِيَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ لام كي والجار والمجرور معطوف على الجار والمجرور قبله وهو متعلق ببعثنا المحذوف أيضا وجوز أن يتعلق بمحذوف غيره فيكون العطف من عطف جملة على أخرى، وعلى القراءة بلام الأمر أو لام القسم فيما تقدم يجوز أن تكون اللام لام الأمر وأن تكون لام كي، والمراد بالمسجد بيت المقدس وهو مفعول يدخلوا، وفي الصحاح أن الصحيح في نحو دخلت البيت إنك تريد دخلت إلى البيت فحذف حرف الجر فانتصب البيت انتصاب المفعول به، وتحقيقه في محله كَما دَخَلُوهُ أي دخولا كائنا كدخولهم إياه أَوَّلَ مَرَّةٍ فهو في موضع النعت لمصدر محذوف، وجوز أن يكون حالا أي كائنين كما دخلوه، وأَوَّلَ منصوب على الظرفية الزمانية، والمراد من التشبيه على ما في البحر أنهم يدخلونه بالسيف والقهر والغلبة والإذلال، وفيه أيضا أن هذا يبعد قول من ذهب إلى أن أولى المرتين لم يكن فيها قتال ولا قتل ولا نهب وَلِيُتَبِّرُوا أي يهلكوا، وقال قطرب: يهدموا وأنشد قول الشاعر:
Bunda lâm, yemin lâmıdır ve yemin cümlesi 'izâ'nın cevabı yerine kaimdir. Allah Teâlâ'nın { وَلِيَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ } “ve mescide girsinler diye” kavlindeki lâm, sebep bildiren 'lâm-ı key'dir; car-mecrur kendisinden önceki car-mecrura matuftur ve o da yine mahzuf 'beasnâ' fiiline taalluk eder. Başka bir mahzufa taalluk etmesi de caiz görülmüştür ki bu durumda atıf bir cümlenin diğerine atfı olur. Önceki kısımda geçen emir lâmı veya yemin lâmı kıraatine göre buradaki lâmın emir lâmı olması da 'lâm-ı key' olması da caizdir. Mescit ile kastedilen Beytülmakdis'tir ve { يَدْخُلُوا } fiilinin mefulüdür. es-Sıhâh'ta belirtildiğine göre 'dehaltü'l-beyte' (eve girdim) tarzındaki ifadelerde sahih olan, 'dehaltü ile'l-beyt' (eve doğru girdim) anlamını murat etmendir; cer harfi hazfedilince 'el-beyt' kelimesi mefulün bih olarak mansub olmuştur; bunun tahkiki kendi yerindedir. { كَما دَخَلُوهُ } “daha önce girdikleri gibi”, yani oraya ilk defa girişleri gibi olan bir girişle; { أَوَّلَ مَرَّةٍ } “ilk defa”, bu mahzuf bir masdarın sıfatı konumundadır. Hal olması da caiz görülmüştür, yani 'ilk defa girdikleri halde oldukları gibi' demektir; { أَوَّلَ } zaman zarfı olarak mansubdur. el-Bahr'da belirtildiğine göre bu benzetmeden maksat, oraya kılıçla, kahırla, galebeyle ve zelil kılarak girecekleridir. Yine orada belirtildiğine göre bu durum, iki defanın ilkinde savaş, ölüm ve yağmanın olmadığını savunanların görüşünü zayıflatmaktadır. { وَلِيُتَبِّرُوا } “ve yerle bir etsinler diye”, yani helak etsinler diye. Kutrub: 'yıksınlar diye' demiştir ve şairin şu sözünü irat etmiştir:
وما الناس إلا عاملان فعامل ... يتبر ما يبني وآخر رافع
İnsanlar iki işçiden başkası değildir: Biri yıkar yaptığını, diğeri ise yükseltir.
وقال بعضهم: الهدم إهلاك أيضا، وأخرج ابن المنذر وغيره عن سعيد بن جبير أن التتبير كلمة نبطية.
Bazıları: 'Yıkmak da bir tür helak etmektir' demişlerdir. İbnü'l-Münzir ve başkaları Saîd b. Cübeyr'den 'tetbîr' (تتبير) kelimesinin Nabatça bir kelime olduğunu rivayet etmişlerdir.
ما عَلَوْا أي الذي غلبوه واستولوا عليه فما اسم موصول والعائد محذوف وهو إما مفعول أو مجرور على ما قيل، وجوز أن تكون ما مصدرية ظرفية أي ليتبروا مدة دوامهم غالبين قاهرين تَتْبِيراً فظيعا لا يوصف.
{ ما عَلَوْا } “ele geçirdikleri her şeyi”, yani galebe çalıp istila ettikleri her şeyi; 'mâ' ismi mevsuldür ve sıla cümlesindeki aid zamir hazfedilmiştir; denildiğine göre bu zamir ya meful ya da mecrurdur. 'Mâ'nın masdariyye-i zarfiyye olması da caiz görülmüştür; yani 'galip ve ezici oldukları süre boyunca helak etsinler diye' demektir; { تَتْبِيراً } “tam bir yıkımla”, vasfedilemeyecek kadar korkunç bir helak ile.
واختلف في تعيين هؤلاء العباد المبعوثين بعد أن ذكروا قتل يحيى ﵇ في الإفساد الأخير فقال غير
Son fesatta Yahyâ'nın (aleyhisselâm) öldürüldüğünü zikrettikten sonra bu gönderilen kulların kimler olduğu konusunda ihtilaf edilmiştir. Birden çok âlim şöyle demiştir:
واحد: إنهم بختنصر وجنوده، وتعقبه السهيلي بأنه لا يصح لأن قتل يحيى بعد رفع عيسى ﵉ وبختنصر كان قبل عيسى ﵇ بزمن طويل، وقيل الإسكندر وجنوده، وتعقبه أيضا بأن بين الإسكندر وعيسى ﵇ نحوا من ثلاثمائة سنة ثم قال لكنه إذا قيل: إن إفسادهم في المرة الأخيرة بقتل شعيا جاز أن يكون المبعوث عليهم بختنصر ومن معه لأنه كان حينئذ حيا، وروي عن عبد الله بن الزبير رضي الله تعالى عنهما أن الذي غزاهم ملك خردوش وتولى قتلهم على دم يحيى ﵇ قائد له فسكن. وفي بعض الآثار أن صاحب الجيش دخل مذبح قرابينهم فوجد فيه دما يغلي فسألهم عنه فقالوا دم قربان لم يقبل منا فقال: ما صدقتموني فقتل عليه ألوفا منهم فلم يهدأ الدم ثم قال: إن لم تصدقوني ما تركت منكم أحدا فقالوا: إنه دم يحيى ﵇ فقال: بمثل هذا ينتقم ربكم منكم ثم قال: يا يحيى قد علم ربي وربك ما أصاب قومك من أجلك فاهدأ بإذن الله تعالى قبل أن لا أبقي أحدا منهم فهدأ، واختار في الكشف- وقال هو الحق- إن المبعوث عليهم في المرة الثانية بيردوس من ملوك الطوائف وكأنه هو خردوش الذي مر آنفا فقد ذكر أنه ملك بابل من ملوك الطوائف.
Onlar Buhtunnasr ve ordusudur. Ancak es-Süheylî buna karşı çıkarak şöyle demiştir: Bu sahih değildir; çünkü Yahyâ'nın öldürülmesi Îsâ'nın (aleyhimesselâm) göğe yükseltilmesinden sonradır, Buhtunnasr ise Îsâ'dan (aleyhisselâm) çok uzun bir zaman önceydi. Onların İskender ve ordusu olduğu da söylenmiştir; buna da İskender ile Îsâ (aleyhisselâm) arasında yaklaşık üç yüz yıl olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Sonra şöyle demiştir: Fakat eğer sonuncudaki fesatlarının Şa'yâ'yı öldürmekle olduğu söylenirse, üzerlerine gönderilenin Buhtunnasr ve beraberindekiler olması caiz olur; zira o esnada hayattaydı. Abdullah b. Zübeyr'den (radıyallâhu teâlâ anhümâ) rivayet edildiğine göre onlara savaş açan hükümdar Hürdûş'tur; Yahyâ'nın (aleyhisselâm) kanı üzerine onları öldürme işini onun bir komutanı üstlenmiş, sonra kan durulmuştur. Bazı rivayetlerde geçtiğine göre ordu komutanı kurban kestikleri yere girdiğinde orada kaynayan bir kan buldu. Onlara bunu sordu; 'Bizden kabul edilmeyen bir kurbanın kanıdır' dediler. O da: 'Bana doğruyu söylemediniz' diyerek o kanın üzerinde onlardan binlercesini öldürdü fakat kan durmadı. Sonra: 'Bana doğruyu söylemezseniz sizden hiç kimseyi sağ bırakmam' dedi. Dediler ki: 'O, Yahyâ'nın (aleyhisselâm) kanıdır.' Bunun üzerine: 'İşte Rabbiniz sizden bunun gibi bir intikam alıyor' dedi, sonra da şöyle niyaz etti: 'Ey Yahyâ! Rabbim de senin Rabbin de kavminin senin yüzünden başına gelenleri bildi; ben onlardan hiç kimseyi bırakmadan önce Allah Teâlâ'nın izniyle durul!' Bunun üzerine kan duruldu. el-Keşf'te tercih edilip -doğru olanın bu olduğu belirtilerek- ikinci defada üzerlerine gönderilen kimsenin mülûkü't-tavâiften (tavaif-i mülûk) Berdûs olduğu ifade edilmiştir; bu kişi sanki az önce geçen Hürdûş'tur, zira onun tavaif-i mülûkten Bâbil kralı olduğu zikredilmiştir.
وقيل: اسمه جوزور وهؤلاء الملوك ظهروا بعد قتل الإسكندر دارا واستيلائه على ملك الفرس، وكان ذلك بصنع الإسكندر متبعا فيه رأى معلمه أرسطو، وعدتهم تزيد على سبعين ملكا، ومدة ملكهم على ما في بعض التواريخ خمسمائة واثنتا عشرة سنة، وحصل اجتماع الفرس بعد هذه المدة على أردشير بن بابك طوعا وكرها وكان أحد ملوك الطوائف على إصطخر، وعلى هذا يكون الملك المبعوث لفساد بني إسرائيل بقتل يحيى ﵇ من أواخر ملوك الطوائف كما لا يخفى، ويكون بين هذا البعث والبعث الأول على القول بأن المبعوث بختنصر وأتباعه مدة متطاولة، ففي بعض التواريخ أن قتل الإسكندر دارا بعد بختنصر بأربعمائة وخمس وثلاثين سنة وبعد مضي نحو ثلاثمائة سنة من غلبة الإسكندر ولد المسيح ﵇، ولا شك أن قتل يحيى ﵊ بعد الولادة بزمان والبعث بعد القتل كذلك فيكون بين البعثين ما يزيد على سبعمائة وخمس وثلاثين سنة، والذي ذهب إليه اليهود أن المبعوث أولا بختنصر وكان في زمن أرميا ﵇ وقد أنذرهم مجيئه صريحا بعد أن نهاهم عن الفساد وعبادة الأصنام كما نطق به كتابه فحبسوه في بئر وجرحوه وكان تخريبه لبيت المقدس في السنة التاسعة عشر من حكمه وبين ذلك وهبوط آدم ثلاثة آلاف وثلاثمائة وثماني وثلاثين سنة وبقي خرابا سبعين سنة، ثم إن أسبيانوس قيصر الروم وجه وزيره طوطوز إلى خرابه فخربه سنة ثلاثة آلاف وثمانمائة وثمانية وعشرين فيكون بين البعثين عندهم أربعمائة وتسعون سنة، وتفصيل الكلام في ذلك في كتبهم والله تعالى أعلم بحقيقة الحال. ونعم ما قيل إن معرفة الأقوام المبعوثين بأعيانهم وتاريخ البعث ونحوه مما لا يتعلق به كبير غرض إذ المقصود أنه لما كثرت معاصيهم سلط الله تعالى عليهم من ينتقم منهم مرة بعد أخرى.
Adının Cevzer olduğu da söylenmiştir. Bu krallar, İskender'in Dârâ'yı öldürüp Fars krallığını ele geçirmesinden sonra ortaya çıkmışlardır; bu da İskender'in hocası Aristo'nun fikrine uyarak yaptığı bir tasarruftu. Sayıları yetmişi aşkın kraldı; bazı tarihlerde geçtiğine göre krallıklarının süresi beş yüz on iki yıldır. Bu süreden sonra Farsların birliği, tavaif-i mülûkten İstahr hükümdarı olan Erdeşîr b. Bâbek üzerinde rıza ve baskıyla gerçekleşti. Buna göre Yahyâ'nın (aleyhisselâm) öldürülmesi sebebiyle İsrâiloğullarının fesadı üzerine gönderilen kralın tavaif-i mülûkün son hükümdarlarından biri olduğu açıktır. Gönderilenin Buhtunnasr ve adamları olduğu görüşüne göre bu gönderme ile ilk gönderme arasında çok uzun bir zaman bulunur. Bazı tarihlerde İskender'in Dârâ'yı öldürmesinin Buhtunnasr'dan dört yüz otuz beş yıl sonra olduğu, İskender'in galebesinden yaklaşık üç yüz yıl sonra Mesîh'in (aleyhisselâm) doğduğu yer almaktadır. Şüphe yok ki Yahyâ'nın (aleyhisselâm) öldürülmesi doğumdan bir süre sonra, gönderme de öldürülmeden sonra olduğuna göre iki gönderme arasında yedi yüz otuz beş yıldan fazla bir zaman bulunur. Yahudilerin benimsediği görüşe göre ise ilk gönderilen Buhtunnasr'dır ve bu İrmiyâ (aleyhisselâm) zamanındaydı. İrmiyâ kendi kitabında açıkça ifade edildiği üzere onları fesattan ve putlara tapmaktan nehyettikten sonra onun geleceğini açıkça bildirmişti; fakat onlar onu bir kuyuya hapsettiler ve yaraladılar. Beytülmakdis'i yıkması ise hükümdarlığının on dokuzuncu yılındaydı; bununla Âdem'in inişi arasında üç bin üç yüz otuz sekiz yıl vardır ve orası yetmiş yıl harap kaldı. Daha sonra Roma Kayseri Espiyanos, veziri Tôtôz'u orayı yıkmak üzere yönlendirdi ve orayı miladi üç bin sekiz yüz yirmi sekiz yılında yıktı; buna göre onlara göre iki gönderme arasında dört yüz doksan yıl vardır. Bu konudaki ayrıntılı bilgi onların kitaplarındadır, işin hakikatini en iyi Allah Teâlâ bilir. Şöyle denmesi ne güzeldir: Gönderilen kavimleri şahıslarıyla, gönderme tarihini ve benzeri şeyleri bilmeye çok büyük bir ihtiyaç yoktur; zira asıl maksat, onların günahları çoğalınca Allah Teâlâ'nın onlardan defalarca intikam alacak kimseleri üzerlerine musallat kılmış olmasıdır.
وظاهر الآية يقتضي اتحاد المبعوثين أولا وثانيا، ومن لا يقول بذلك يجعل رجوع الضمائر للعباد على حد رجوع الضمير للدرهم في قولك: عندي درهم ونصفه فافهم.
Ayetin zâhiri, birinci ve ikinci defada gönderilenlerin aynı olmasını iktiza eder; bunu söylemeyenler ise zamirlerin kullara dönüşünü, senin 'yanımda bir dirhem ve onun yarısı var' sözündeki zamirin dirheme dönüşü kabilinden kılarlar, öyleyse anla!
عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يَرْحَمَكُمْ بعد البعث الثاني إن تبتم وانزجرتم عن المعاصي وَإِنْ عُدْتُمْ للإفساد بعد الذي تقدم منكم عُدْنا للعقوبة فعاقبناكم في الدنيا بمثل ما عاقبناكم به في المرتين الأوليين، وهذا من المقضي لهم في الكتاب أيضا وكذا الجملة الآتية، وقد عادوا بتكذيب النبي ﷺ وقصدهم قتله فعاد الله تعالى بتسليطه عليه الصلاة
{ عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يَرْحَمَكُمْ } “Umulur ki Rabbiniz size merhamet eder” yani tevbe edip günahlardan vazgeçerseniz ikinci gönderilişten sonra [size merhamet eder]. { وَإِنْ عُدْتُمْ } “Eğer siz dönerseniz” yani sizden daha önce sadır olan şeylerden sonra tekrar bozgunculuğa dönerseniz { عُدْنا } “biz de döneriz” yani cezalandırmaya döner ve ilk iki seferde sizi cezalandırdığımız gibi dünyada yine cezalandırırız. Bu da Kitap'ta onlara hükmedilen hususlardandır; gelecek olan cümle de böyledir. Nitekim onlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlamak ve onu öldürmeye kastetmek suretiyle [bozgunculuğa] dönmüşler, Allah Teâlâ da aleyhissalâtü
والسلام عليهم فقتل قريظة وأجلى بني النضير وضرب الجزية على الباقين وقيل عادوا فعاد الله تعالى بأن سلط عليهم الأكاسرة ففعلوا بهم ما فعلوا من ضرب الأتاوة ونحو ذلك والأول مروي عن الحسن وقتادة، والتعبير بأن للإشارة إلى أنه لا ينبغي أن يعودوا وَجَعَلْنا جَهَنَّمَ لِلْكافِرِينَ حَصِيراً قال ابن عباس وغيره: أي سجنا وأنشد في البحر قوله لبيد:
vesselâmı onların üzerine musallat kılarak mukabelede bulundu. Böylece Kurayza'yı öldürdü, Benî Nadîr'i sürgün etti ve geri kalanlara cizye koydu. Onların tekrar döndükleri, Allah Teâlâ'nın da üzerlerine Kisrâları musallat ederek vergi koymak ve benzeri yaptıklarını onlara yaptırmak suretiyle karşılık verdiği de söylenmiştir. Birinci görüş Hasan ve Katâde'den rivayet edilmiştir. Şartın 'in' (إِنْ) ile ifade edilmesi, onların dönmelerinin uygun olmadığına işaret etmek içindir. { وَجَعَلْنا جَهَنَّمَ لِلْكافِرِينَ حَصِيراً } “Ve cehennemi inkârcılar için bir zindan kıldık”. İbn Abbâs ve başkaları: 'Yani bir zindan kıldık' demişlerdir. el-Bahr'da Lebîd'in şu beyti buna delil getirilmiştir:
ومقامة غلب الرقاب كأنهم ... جن على باب الحصير قيام
Ve kalın boyunlu heybetli bir topluluk ki sanki onlar ... Zindan kapısında ayakta duran cinler gibidir.
فإن كان اسما للمكان المعروف فهو جامد لا يلزم تأنيثه وتذكيره، وإن كان بمعنى حاصر أي محيط بهم وفعيل بمعنى فاعل يلزم مطابقته فعدم المطابقة هنا إما لأنه على النسب كلابن وتامر أي ذات حصر وعلى ذلك خرج قوله تعالى: السَّماءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ [المزمل: ١٨] أي ذات انفطار أو لحمله على فعيل بمعنى مفعول وقيل التذكير على تأويل جهنم بمذكر، وقيل لأن تأنيثها ليس بحقيقي نقل ذلك أبو البقاء وهو كما ترى.
Şayet bu kelime bilinen mekânın ismi ise câmid bir isimdir, müennes ve müzekker kılınması gerekmez. Eğer kuşatıcı, yani onları çevreleyen anlamında ise ve 'faîl' vezni 'fâil' anlamında ise uyumlu olması gerekir; buradaki uyumsuzluk ya 'lâbin' (süt sahibi) ve 'tâmir' (hurma sahibi) gibi nispet üzere olup 'kuşatma sahibi' anlamında olmasındandır -ki Allah Teâlâ'nın { السَّماءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ } [el-Müzzemmil: 18] “gök onunla yarılacaktır”, yani yarılma sahibi olacaktır kavli buna göre açıklanmıştır- ya da 'faîl' vezninin 'mef'ûl' anlamında olmasına hamledilmesindendir. Müzekker kılınmasının, cehennem kelimesinin müzekker bir kavrama teviliyle olduğu da söylenmiştir; müennesliğinin hakiki olmamasından kaynaklandığı da söylenmiştir. Bunu Ebü'l-Bekâ nakletmiştir; ancak durum gördüğün gibidir.
وأخرج ابن المنذر وغيره عن الحسن أنه فسر ذلك بالفراش والمهاد، قال الراغب: كأنه جعل الحصير المرمول وأطلق عليه ذلك لحصر بعض طاقاته على بعض فحصير على هذا بمعنى محصور وفي الكلام التشبيه البليغ، وجاء الحصير بمعنى السلطان وأنشد الراغب في ذلك البيت السابق ثم قال: وتسميته بذلك إما لكونه محصورا نحو محجب وإما لكونه حاصرا أي مانعا لمن أراد أن يمنعه من الوصول إليه اه وحمل ما في الآية على ذلك مما لم أر من تعرض له والحمل عليه في غاية البعد فلا ينبغي أن يحمل عليه وإن تضمن معنى لطيفا يدرك بالتأمل، وكان الظاهر أن يقال لكم بدل للكافرين إلا أنه عدل عنه تسجيلا على كفرهم بالعود وذما لهم بذلك وإشعارا بعلة الحكم إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ الذي آتيناكه، وهذا متعلق بصدر السورة كما مرت الإشارة إليه، وفي الإشارة بهذا تعظيم لما جاء به النبي المجتبى ﷺ يَهْدِي أي الناس كافة لا فرقة مخصوصة منهم كدأب الكتاب الذي آتيناه موسى ﵇ لِلَّتِي أي للطريقة التي هِيَ أَقْوَمُ أي أقوم الطرق وأسدها أعني ملة الإسلام والتوحيد فللتي صفة لموصوف حذف اختصارا وقدره بعضهم الحالة أو الملة، وأيما قدرت لم تجد مع الإثبات ذوق البلاغة الذي تجده مع الحذف لما في الإبهام من الدلالة على أنه جرى الوادي وطم على القرى، وأَقْوَمُ أفعل تفضيل على ما أشار إليه غير واحد.
İbnü'l-Münzir ve başkaları Hasan'dan, bunu döşek ve beşik ile tefsir ettiğini rivayet etmişlerdir. Râgıb şöyle demiştir: 'Sanki o bunu hasır örgü gibi kılmıştır ve birbirine kenetlenip hapsedilmesinden dolayı bu şekilde isimlendirilmiştir; buna göre hasîr, mahsûr (hapsedilmiş/örülmüş) anlamındadır ve sözde beliğ bir teşbih vardır.' Hasîr kelimesi sultan anlamında da kullanılmıştır. Râgıb buna az önceki beyti delil getirmiş, sonra şöyle demiştir: 'Onun bu şekilde isimlendirilmesi ya hicap ardında tutulduğu gibi mahsur olmasından ya da kendisine ulaşmak isteyene engel olan, yani kuşatan/engelleyen olmasındandır.' Ayetteki kelimeyi bu anlama hamleden bir kimseye rastlamadım; bu anlama hamletmek son derece uzaktır; teemmülle anlaşılabilecek latif bir mana içerse bile buna hamledilmemelidir. Zâhir olan, 'kâfirler için' yerine 'sizin için' denilmesiydi; ancak küfre dönmelerini tescil etmek, onları bununla yermek ve hükmün illetini bildirmek için bundan vazgeçilmiştir. { إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ } “Şüphesiz bu Kur'an”, sana verdiğimiz bu Kur'an; bu, daha önce işaret edildiği üzere surenin başıyla bağlantılıdır. 'Bu' ile işaret edilmesinde Seçkin Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) getirdiği şeyin yüceltilmesi vardır. { يَهْدِي } “yol gösterir”, Mûsâ'ya (aleyhisselâm) verdiğimiz kitabın adetinde olduğu gibi belirli bir fırkaya değil bütün insanlara [yol gösterir]; { لِلَّتِي } “en doğru olana”, yani o yola ki; { هِيَ أَقْوَمُ } “o en doğru olandır”, yani yolların en doğrusu ve en sağlamı olan İslâm ve tevhid milletine [iletir]. { لِلَّتِي } ifadesi, ihtisar sebebiyle hazfedilmiş bir mevsun sıfatıdır; bazıları bunu 'hal' veya 'millet' olarak takdir etmiştir. Hangisini takdir edersen et, açıkça zikredildiğinde, hazfedildiğinde bulduğun belağat zevkini bulamazsın; çünkü müphem bırakılmasında işin her yanı kuşattığına dair bir delalet vardır. { أَقْوَمُ } ise birden fazla âlimin işaret ettiği gibi ism-i tafdildir.
وقال أبو حيان: الذي يظهر من حيث المعنى أنه لا يراد به التفضيل إذ لا مشاركة بين الطريقة التي يهدي لها القرآن وغيرها من الطرق في مبدأ الاشتقاق لتفضل عليه فالمعنى للتي هي قيمة أي مستقيمة كما قال الله تعالى فِيها كُتُبٌ قَيِّمَةٌ [البينة: ٣] وَذلِكَ دِينُ الْقَيِّمَةِ [البينة: ٥] اه. وإلى ذلك ذهب الإمام الرازي وَيُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِينَ بما في تضاعيفه من الأحكام والشرائع.
Ebû Hayyân şöyle demiştir: Mana açısından zâhir olan, bununla tafdilin (üstünlük) kastedilmemiş olmasıdır; zira Kur'an'ın hidayet ettiği yol ile diğer yollar arasında üstün kılınacak iştikak kaynağında bir ortaklık yoktur. Dolayısıyla mana 'dosdoğru olan yola' demektir; nitekim Allah Teâlâ { فِيها كُتُبٌ قَيِّمَةٌ } [el-Beyyine: 3] “İçinde dosdoğru hükümler vardır” ve { وَذلِكَ دِينُ الْقَيِّمَةِ } [el-Beyyine: 5] “İşte dosdoğru din budur” buyurmuştur. İmam Râzî de bu görüşe meyletmiştir. { وَيُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِينَ } “ve müminleri müjdeler”, içerdiği hükümler ve şeriatlar ile [onları müjdeler].
وقرأ عبد الله وطلحة وابن وثاب والإخوان وَيُبَشِّرُ بالتخفيف مضارع بشر المخفف وجاء بشرته وبشرته وأبشرته الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الأعمال الصَّالِحاتِ التي شرحت فيه أَنَّ لَهُمْ أي بأن لهم بمقابلة أعمالهم أَجْراً كَبِيراً بحسب الذات وبحسب التضعيف عشرا فصاعدا، وفسر ابن جريج الأجر الكبير وكذا الرزق الكريم في كل القرآن بالجنة وَأَنَّ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وأحكامها المشروحة فيه من البعث والحساب والجزاء من الثواب والعقاب الروحانيين والجسمانيين، وتخصيص الآخرة بالذكر من بين سائر ما لم يؤمن به الكفرة لكونها معظم ما أمروا الإيمان به ولمراعاة التناسب بين أعمالهم وجزائها الذي أنبأ عنه قوله تعالى: أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً وهو عذاب جهنم أي أعددنا وهيأنا لهم فيما كفروا به وأنكروا وجوده من الآخرة عذابا مؤلما، وهو أبلغ في الزجر لما أن إتيان
Abdullah [b. Mes‘ûd], Talha, İbn Vessâb ve el-İhvân (Hamza ve Kisâî), şeddesiz (muhaffef) olan *beşere* (بَشَرَ) fiilinin muzarisi olarak { وَيُبْشِرُ } şeklinde şeddesiz okumuşlardır. *Beşşertühû* (بَشَّرْتُهُ), *beşertühû* (بَشَرْتُهُ) ve *ebşertühû* (أَبْشَرْتُهُ) kullanımları mevcuttur. { الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحاتِ } “Salih ameller işleyenlere”, yani Kur'an'da açıklanan [hayırlı] amelleri yapanlara; { أَنَّ لَهُمْ } “kendileri için olduğunu”, yani amellerinin karşılığı olarak { أَجْراً كَبِيراً } “büyük bir mükâfat olduğunu [müjdeler]”. Bu büyüklük hem bizzat mükâfatın mahiyeti itibarıyla hem de on kattan başlamak üzere kat kat artırılması itibarıyladır. İbn Cüreyc, Kur'an'ın tamamında geçen 'büyük ecir' ve aynı şekilde 'kerîm rızık' ifadelerini cennet ile tefsir etmiştir. { وَأَنَّ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ } “Ahirete inanmayanlara ise”, yani Kur'an'da açıklanan ba's (yeniden dirilme), hesap ve hem ruhani hem cismani sevap ve cezadan ibaret karşılıklar gibi ahiret hükümlerine [inanmayanlara]; kâfirlerin inanmadığı diğer hususlar arasından ahiretin tahsis edilerek zikredilmesi, inanmakla emrolundukları şeylerin en büyüğü olmasından ve amelleri ile Allah Teâlâ'nın: { أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً } “Kendileri için elem dolu bir azap hazırladığımızı [bildirir]” kavlinin haber verdiği cezaları arasındaki uygunluğu gözetmek içindir. Bu da cehennem azabıdır; yani inkâr edip varlığını reddettikleri ahiret gününde onlar için acı verici bir azap hazırlayıp var kıldık. Bu, sakındırma (zevr) açısından daha beliğdir; çünkü...
العذاب من حيث لا يحتسب أفظع وأفجع، ولعل أهل الكتاب داخلون في هذا الحكم لأنهم لا يقولون بالجزاء الجسماني ويعتقدون في الآخرة أشياء لا أصل لها فلم يؤمنوا بالآخرة وأحكامها المشروحة في هذا القرآن حقيقة الإيمان فافهم.
azabın umulmadık yerden gelmesi daha dehşetli ve daha acıdır. Ehl-i Kitap da belki bu hükmün içine dahildir; çünkü onlar cismani cezayı kabul etmezler ve ahiret hakkında aslı astarı olmayan şeylere inanırlar; dolayısıyla bu Kur'an'da açıklanan ahirete ve onun hükümlerine hakiki manada inanmamışlardır, öyleyse anla!
والعطف على أن لهم أجرا كبيرا فيكون إعداد العذاب الأليم للذين لا يؤمنون بالآخرة مبشرا به كثبوت الأجر الكبير للمؤمنين الذين يعملون الصالحات، ومصيبة العدو سرور يبشر به فكأنه قيل يبشر المؤمنين بثوابهم وعقاب أعدائهم، ويجوز أن تكون البشارة مجازا مرسلا بمعنى مطلق الإخبار الشامل للإخبار بما فيه سرور وللإخبار بما ليس كذلك، وليس فيه الجمع بين معنى المشترك أو الحقيقة والمجاز حتى يقال: إنه من عموم المجاز وإن كان راجعا لهذا أو العطف على يُبَشِّرُ أو يَهْدِي بإضمار يخبر فيكون من عطف الجملة على الجملة، ولا يخفى ما في الآية من ترجيح الوعد على الوعيد.
{ أَنَّ لَهُمْ أَجْراً كَبِيراً } üzerine atıftır; böylece salih ameller işleyen müminler için büyük bir ecrin sabit olması gibi, ahirete inanmayanlar için elem dolu bir azabın hazırlanmış olması da müjdelenen bir şey olur. Düşmanın musibeti sevinç kaynağı olup müjdelenir; sanki müminlere hem kendi sevapları hem de düşmanlarının cezası müjdelenmektedir. Müjdelemenin (bişâret), hem sevinç verici hem de sevinç verici olmayan haberleri kapsayan mutlak haber verme anlamında mecâz-ı mürsel olması da caizdir; bu durumda müşterek mananın veya hakikat ile mecazın bir arada cem edilmesi söz konusu olmaz ki bunun 'umûmü'l-mecâz' olduğu söylensin; gerçi buna da râcidir. Yahut bir haber verme fiili takdir edilerek { يُبَشِّرُ } veya { يَهْدِي } fiiline atıftır; bu takdirde cümlenin cümleye atfı kabilinden olur. Ayette vaadin vaide (müjdenin tehdide) tercih edildiği ise gizli değildir.
ونبه سبحانه على ما في البحر بوصف المؤمنين بالذين يعملون الصالحات على الحالة الكاملة لهم ليتحلى المؤمن بذلك وأنت تعلم أنه إن فسر الأجر الكبير بالجنة فهو ثابت للمؤمن العامل وللمؤمن المفرط إذ أصل الإيمان متكفل بدخول الجنة فضلا من الله تعالى ورحمة، نعم ما أعد للعامل في الجنة أعظم مما أعد للمفرط، وإن فسر بما أعده الله تعالى في الآخرة من الجنة والدرجات العلى وأنواع الكرامات فيها التي لا يتكفل بها مجرد الإيمان فظاهر أن ذلك غير ثابت للمؤمن المفرط فلا بد من التوصيف ولا يلزم منه عدم دخول المفرط الجنة، نعم يلزم منه أن لا يثبت له الأجر الكبير بالمعنى السابق، والآيات التي يفهم منها دخوله الجنة كثيرة ولعل هذه الآية يفهم منها ذلك واقتضى المقام عدم التصريح بحكمه، وفي الكشاف أنه تعالى ذكر المؤمنين الأبرار والكفار ولم يذكر الفسقة لأن الناس حينئذ إما مؤمن تقي وإما مشرك وأصحاب المنزلة بين المنزلتين إنما حدثوا بعد ذلك.
el-Bahr'da belirtildiğine göre Cenâb-ı Hak, müminin bununla bezenmesi için müminleri 'salih ameller işleyenler' şeklinde en kâmil halleriyle nitelemiştir. Bilirsin ki büyük ecir cennet olarak tefsir edilirse, bu hem amel eden mümin için hem de kusurlu mümin için sabittir; çünkü imanın aslı, Allah Teâlâ'dan bir lütuf ve rahmet olarak cennete girmeyi temin eder. Evet, cennette amel eden kimse için hazırlanan şey kusurlu kimse için hazırlanandan daha büyüktür. Şayet ahirette Allah Teâlâ'nın hazırladığı cennet, yüce dereceler ve sadece imanın temin edemeyeceği türlü ikramlar olarak tefsir edilirse, bunun kusurlu mümin için sabit olmadığı açıktır; bu sebeple sıfatlandırma zorunludur ve bundan kusurlu kimsenin cennete girmeyeceği sonucu çıkmaz. Evet, bundan ona önceki anlamıyla büyük ecrin sabit olmayacağı sonucu çıkar. Onun cennete gireceğini ifade eden ayetler pek çoktur; belki bu ayetten de bu anlaşılır ve makam onun hükmünün açıkça belirtilmemesini iktiza etmiştir. el-Keşşâf'ta Allah Teâlâ'nın iyi müminleri ve kâfirleri zikredip fasıkları zikretmediği, çünkü o dönemde insanların ya takva sahibi bir mümin ya da bir müşrik olduğu, menzile beyne'l-menzileteyn (iki konum arasındaki bir konum) sahiplerinin ise daha sonra ortaya çıktığı belirtilmiştir.
وتعقبه أبو حيان بأنه مكابرة فقد وقع في زمان الرسول ﷺ من بعض المؤمنين هفوات وسقطات بعضها مذكور في القرآن وبعضها مذكور في الأحاديث الصحيحة اه. والمقرر في الأصول أن الأكثر على عدالة الصحابة ومن طرأ له منهم قادح كسرقة وزنا عمل بمقتضاه، ثم ما ذكره من المنزلة بين المنزلتين الظاهر أنه أراد به ما ذهب إليه إخوانه المعتزلة من أن مرتكب الكبيرة ليس بمؤمن ولا كافر وإذا مات من غير توبة خلد في النار وقد رد ذلك في علم الكلام فتدبر.
Ebû Hayyân buna karşı çıkarak bunun bir inatlaşma olduğunu söylemiş ve şöyle demiştir: 'Zira Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) zamanında bazı müminlerden yanılgılar ve hatalar vuku bulmuştur; bunların bir kısmı Kur'an'da, bir kısmı da sahih hadislerde zikredilmiştir.' Usul ilminde karara bağlanan husus şudur ki cumhur sahabenin adaletine kaildir; onlardan hırsızlık ve zina gibi kusur teşkil eden bir fiil sâdır olan kimseye ise gereği uygulanmıştır. Sonra Zemahşerî'nin zikrettiği 'iki konum arasındaki konum'dan maksadının, Mutezile kardeşlerinin benimsediği 'büyük günah işleyen ne mümindir ne kâfirdir, tövbesiz ölürse ebedî cehennemdedir' görüşü olduğu açıktır; bu görüş ise kelâm ilminde reddedilmiştir, öyleyse iyice düşün!
وقوله تعالى: وَيَدْعُ الْإِنْسانُ بِالشَّرِّ قال شيخ الإسلام: بيان لحال المهدي إثر بيان حال الهادي وإظهار لما بينهما من التباين والمراد بالإنسان الجنس أسند إليه حال بعض أفراده وهو الكافر، وإليه يشير كلام ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أو حكى عنه حاله في بعض أحيانه كما يقتضيه ما روي عن الحسن ومجاهد فالمعنى على الأول أن القرآن يدعو الإنسان إلى الخير الذي لا خير فوقه من الأجر الكبير ويحذره من الشر الذي لا شر وراءه من العذاب الأليم وهو أي بعض أفراده أعني الكافر يدعو لنفسه بما هو الشر من العذاب المذكور إما بلسانه حقيقة كدأب من قال منهم اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هذا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ [الأنفال: ٣٢] ومن قال فَأْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ [الأعراف: ٧٠] إلى غير ذلك مما حكي عنهم، وإما بأعمالهم السيئة المفضية إليه الموجبة له مجازا كما هو ديدن كلهم، وبعضهم جعل الدعاء باللسان مجازا أيضا عن الاستعجال استهزاء.
Allah Teâlâ'nın { وَيَدْعُ الْإِنْسانُ بِالشَّرِّ } “İnsan şerre dua eder” kavli hakkında Şeyhü'l-İslam şöyle demiştir: Bu, hidayete erdirenin durumu beyan edildikten hemen sonra hidayete erdirilenin durumunu beyan etmek ve ikisi arasındaki zıtlığı ortaya koymaktır. İnsandan maksat cins olup, fertlerinden birinin -ki o da kâfirdir- durumu cinse isnat edilmiştir. İbn Abbas'ın (radıyallâhu anhümâ) sözü de buna işaret eder; yahut Hasan ve Mücâhid'den rivayet edilenin gerektirdiği üzere insanın bazı hallerindeki durumu hikâye edilmiştir. İlk ihtimale göre mana şudur: Kur'an insanı, kendisinden üstünü olmayan büyük ecir şeklindeki hayra çağırır ve kendisinden ötesi bulunmayan acıklı azap şeklindeki şerden sakındırır. İnsan -yani onun bazı fertleri, kastedilen kâfirdir- ise anılan azap kabilinden olan şerri bizzat kendisi için ister; bu ya dilleriyle hakiki anlamda istemeleridir, nitekim onlardan bazılarının { اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هذا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ } [el-Enfâl: 32] “Ey Allah! Eğer bu senin katından gelmiş bir hak ise üzerimize gökten taş yağdır veya bize elem dolu bir azap getir” demeleri ve { فَأْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ } [el-A'râf: 70] “Eğer doğrulardan isen bizi tehdit ettiğin şeyi başımıza getir” demeleri ve onlardan nakledilen diğer sözler gibi bir âdettir; yahut hepsinin âdeti olduğu üzere mecazi olarak o azaba sürükleyen ve onu gerektiren kötü amelleriyle istemeleridir. Bazıları ise dille yapılan duayı da alay yoluyla acele istemekten mecaz kılmışlardır.
دُعاءَهُ أي دعاء كدعائه فحذف الموصوف وحرف التشبيه وانتصب المجرور على المصدرية وهو مراد من قال: مثل دعائه بِالْخَيْرِ المذكور فرضا لا تحقيقا فإنه بمعزل عن الدعاء به، وفيه رمز إلى أنه اللائق بحاله.
{ دُعاءَهُ } yani onun duası gibi bir dua; böylece mevsuf (nitelenen) ve teşbih (benzetme) harfi hazfedilmiş, mecrur olan kelime mef'ûl-i mutlak (mastar) olarak nasbedilmiştir. 'Onun duası gibi' diyenin muradı da budur. { بِالْخَيْرِ } “Hayra [dua ettiği gibi]” ifadesi, anılan hayra dua etmesidir ki bu varsayım olaraktır, fiilen gerçekleşmiş olarak değil; çünkü insan o hayra dua etmekten uzaktır. Bunda onun haline layık olana bir işaret vardır.
وَكانَ الْإِنْسانُ أي من أسند إليه الدعاء المذكور من أفراده عَجُولًا يسارع إلى طلب كل ما يخطر بباله
{ وَكانَ الْإِنْسانُ } “İnsan pek...” yani fertlerinden anılan duanın kendisine isnat edildiği kimse { عَجُولًا } “...acelecidir”; aklına gelen her şeyi talep etmeye koşar;
متعاميا عن ضرره أو مبالغا في العجلة يستعجل الشر والعذاب وهو آتيه لا محالة ففيه نوع تهكم به، وعلى تقدير حمل الدعاء على أعمالهم تجعل العجولية على اللج والتمادي في استيجاب العذاب بتلك الأعمال، والمعنى على الثاني أن القرآن يدعو الإنسان إلى ما هو خير وهو في بعض أحيانه كما عند الغضب يدعه ويدعو الله تعالى لنفسه وأهله وماله بما هو شر وكان الإنسان بحسب جبلته عجولا ضجرا لا يتأنى إلى أن يزول عنه ما يعتريه.
zararına karşı kör davranır yahut acelecilikte aşırı giderek şerri ve azabı aceleyle ister; oysa o [azap] kaçınılmaz olarak kendisine gelecektir; dolayısıyla bunda onunla bir tür alay etme vardır. Dua amel üzerine hamledildiğinde acelecilik, o amellerle azabı hak etme konusunda inatlaşma ve ısrar etme manasına gelir. İkinci ihtimale göre mana şudur: Kur'an insanı hayır olana çağırır, o ise öfke anı gibi bazı zamanlarında bunu bırakıp kendisi, ailesi ve malı için şer olan şeylerle Allah Teâlâ'ya dua eder. İnsan yaratılışı gereği pek aceleci ve sabırsızdır, başına gelen durum geçinceye kadar teenni ile hareket etmez.
أخرج الواقدي في المغازي عن عائشة ﵂ «أن النبي ﷺ دخل عليها بأسير وقال لها: احتفظي به قالت: فلهوت مع امرأة فخرج ولم أشعر فدخل النبي ﷺ فسأل عنه فقلت: والله لا أدري وغفلت عنه فخرج فقال:
Vâkıdî el-Meġāzî'de Âişe'den (radıyallâhu anhâ) şöyle rivayet etmiştir: «Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanına bir esirle girdi ve ona: 'Bunu muhafaza et' buyurdu. Dedi ki: Ben bir kadınla lafa daldım, o da ben farkında olmadan çıkıp gitti. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) girdi ve onu sordu. Ben de: 'Vallahi bilmiyorum, bir an gaflet ettim, o da çıkıp gitmiş' dedim. Bunun üzerine şöyle buyurdu:
قطع الله يدك ثم خرج ﵊ فصاح به فخرجوا في طلبه حتى وجدوه ثم دخل عليّ فرآني وأنا أقلب يدي فقال: ما لك؟ قلت انتظر دعوتك فرفع يديه وقال: اللهم إنما أنا بشر آسف وأغضب كما يغضب البشر فأيما مؤمن أو مؤمنة دعوتك عليه بدعوة فاجعلها له زكاة وطهرا»
'Allah elini koparsın!' Sonra Peygamber (aleyhisselâm) dışarı çıkıp seslendi. İnsanlar onu aramaya çıktılar ve nihayet buldular. Sonra yanıma girdiğinde beni ellerimi evirip çevirirken gördü ve: 'Neyin var?' dedi. 'Bedduanın [tahakkuk etmesini] bekliyorum' dedim. Bunun üzerine ellerini kaldırıp şöyle buyurdu: 'Allahım! Şüphesiz ben de bir beşerim; insanların üzüldüğü ve öfkelendiği gibi ben de üzülür ve öfkelenirim. Hangi mümin erkek veya mümin kadına bir beddua etmişsem, sen onu kendisi için bir arınma ve temizlenme kıl.'»
أو يدعو بما هو شر ويحسبه خيرا وكان الإنسان عجولا غير مستبصر لا يتدبر في أموره حق التدبر ليتحقق ما هو خير حقيق بالدعاء به وهو شر جدير بالاستعاذة منه اه مع بعض زيادة وتغيير.
Yahut şer olan bir şeyi ister ve onu hayır sanır. İnsan acelecidir, basiretli değildir; dua edilmeye layık gerçek hayrın ve kendisinden sığınılması gereken gerçek şerrin ne olduğunu iyice anlamak için işlerini hakkıyla düşünmez -bir miktar ilave ve değişiklikle iktibas sona erdi-.
واختار إرادة الكافر من الإنسان الأول بعض المحققين وذكر في وجه ربط الآيات أنه تعالى لما شرح ما خص به نبيه ﷺ من الإسراء وإيتاء موسى ﵇ التوراة وما فعله بالعصاة المتمردين من تسليط البلاء عليهم كان ذلك تنبيها على أن طاعة الله تعالى توجب كل خير وكرامة ومعصيته سبحانه توجب كل بلية وغرامة لا جرم قال: إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي إلخ ثم عطف عليه وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ إلخ بجامع دليل العقل والسمع أو نعمتي الدين والدنيا، وأما اتصال قوله تعالى: وَيَدْعُ الْإِنْسانُ إلخ فهو أنه سبحانه لما وصف القرآن حتى بلغ به الدرجة القصوى في الهداية أتى بذكر من أفرط في كفران هذه النعمة العظمى قائلا: اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هذا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ إلخ.
Tahkik ehli âlimlerden bazıları birinci 'insan'dan kâfirin kastedildiğini tercih etmiş ve ayetlerin birbiriyle irtibatı konusunda şunu zikretmiştir: Allah Teâlâ, Peygamberi'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) İsrâ ile ve Mûsâ'ya (aleyhisselâm) Tevrat'ı vermekle bahşettiği hususları, ayrıca âsi ve mütemerrid kimselere belayı musallat ederek onlara yaptıklarını açıklayınca; bu, Allah Teâlâ'ya itaatin her türlü hayır ve ikramı, O'na isyanın ise her türlü bela ve zararı gerektirdiğine bir uyarı oldu. Nitekim ardından { إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي } “Şüphesiz bu Kur'an en doğru yola iletir...” buyurdu. Sonra akıl ve nakil delilinin yahut din ve dünya nimetlerinin birlikteliği bağıyla { وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ } “Biz geceyi [ve gündüzü birer ayet kıldık]...” ayetini ona atfetti. Allah Teâlâ'nın { وَيَدْعُ الْإِنْسانُ } “İnsan şerre dua eder...” kavlinin irtibatına gelince; Cenâb-ı Hak Kur'an'ı hidayette en üst dereceye ulaşacak şekilde niteleyince, bu büyük nimete nankörlükte aşırı gidip { اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هذا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ } “Ey Allah! Eğer bu senin katından gelmiş bir hak ise...” diyen kimseyi zikretmiştir.
ومثل هذا ما قيل إنه تعالى بعد أن وصف القرآن بما وصف ذم قريشا بعدم سؤالهم الهداية به وطلبهم إنزال الحجارة عليهم أو إيتاء العذاب الأليم إن كان حقا، وفي الكشف أن قوله تعالى: وَيَدْعُ الْإِنْسانُ إلخ بيان أن القرآن يهديهم للتي هي أقوم ويأبون إلا التي هي ألوم وهو وجه للربط مطلقا وكل ما ذكروه في ذلك متقارب. ويرد على حمل الدعاء على الدعاء بالأعمال والعجولية على اللج والتمادي في استيجاب العذاب بتلك الأعمال خلاف المتبادر كما لا يخفى، وفسر بعضهم الإنسان الثاني بآدم ﵇ لما أخرج ابن جرير. وابن المنذر وغيرهما عن سلمان الفارسي قال: أول ما خلق الله تعالى من آدم ﵇ رأسه فجعل ينظر وهو يخلق وبقيت رجلاه فلما كان بعد العصر قال: يا رب أعجل قبل الليل فذلك قوله تعالى: وَكانَ الْإِنْسانُ عَجُولًا، وروي نحوه عن مجاهد وروى القرطبي والعهدة عليه أنه لما وصلت الروح لعينيه نظر إلى ثمار الجنة فلما دخلت جوفه اشتهاها فوثب عجلا إليها فسقط، ووجه ارتباط وَكانَ الْإِنْسانُ إلخ على هذا القول إفادته أن عجلته بالدعاء لغيره أو لعدم تأمله من شأنه وأنه موروث له من أصله وشنشنة يعرفها من أخزم فهو اعتراض تذييل وكلام تعليلي والأولى إرادة الجنس وإن كان ألفاظ الآية لا تنبو عن إرادة آدم ﵇ كما زعم أبو حيان ثم إن الباء في الموضعين على ظاهرها صلة الدعاء، وقيل: إنها بمعنى في والمعنى يدعو في حالة الشر والضر كما كان يدعو في حالة الخير فالمدعو به ليس الشر والخير، وقيل: إنها للسببية أي يدعو بسبب ذلك وكلا القولين مخالفين للظاهر لا بعول عليهما، واستدل بالآية على بعض الاحتمالات
Buna benzer bir diğer görüş de şudur: Allah Teâlâ, Kur'an'ı vasfettiği şekliyle niteledikten sonra, Kureyş'i onunla hidayet talebinde bulunmadıkları ve şayet o hak ise üzerlerine taş yağdırılmasını veya kendilerine can yakıcı bir azabın verilmesini istemeleri sebebiyle kınamıştır. el-Keşşâf'ın haşiyesi el-Keşf'te ise Allah Teâlâ'nın: { وَيَدْعُ الْإِنْسانُ } “İnsan dua eder...” kavlinin; Kur'an'ın onları en doğru yola ilettiğini, onların ise en çok kınanacak olandan başkasına yanaşmadıklarını beyan ettiği belirtilmiştir. Bu da her halükarda bir irtibat vechini teşkil etmektedir ve âlimlerin bu hususta zikrettikleri bütün açıklamalar birbirine yakındır. Duanın fiilî dua (ameller yoluyla isteme), aceleciliğin ise bu amellerle azabı hak etme hususunda inat edip diretme olarak yorumlanmasına karşı, bunun zâhir ve ilk akla gelen anlama aykırı olduğu itirazı yöneltilir; nitekim bu durum gizli değildir. Bazı âlimler ise ikinci [ayette geçen] 'insan' kelimesini Âdem (aleyhisselâm) ile tefsir etmişlerdir. Zira İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve diğerleri Selmân-ı Fârisî'den şöyle rivayet etmişlerdir: «Allah Teâlâ'nın Âdem'den (aleyhisselâm) ilk yarattığı yer başı idi; o yaratılırken etrafına bakmaya başladı, geriye ayakları kalmıştı. İkindi vakti geçtikten sonra: 'Yâ Rabbi! Gece olmadan önce çabuk bitir' dedi. İşte Allah Teâlâ'nın: { وَكانَ الْإِنْسانُ عَجُولًا } “İnsan pek acelecidir” buyruğu buna işaret etmektedir.» Mücâhid'den de buna benzer bir rivayet nakledilmiştir. Kurtubî ise -sorumluluk kendisine ait olmak üzere- şöyle rivayet etmiştir: «Ruh Âdem'in gözlerine ulaştığında cennet meyvelerine baktı; karnına girdiğinde ise canı meyve çekti ve aceleyle onlara doğru sıçradı fakat yere düştü.» Bu görüşe göre { وَكانَ الْإِنْسانُ } “İnsan pek acelecidir...” kısmının irtibat vechi; onun başkasına beddua etmesindeki veya etraflıca düşünmemesindeki aceleciliğinin kendi tabiatı gereği olduğunu, bunun aslından (atasından) kendisine miras kaldığını ve adeta babadan oğula geçen köklü bir huy olduğunu ifade etmesidir. Dolayısıyla bu cümle bir ara cümle (itirâz-ı tezyîlî) ve illet bildiren bir ifadedir. Evlâ olan ise [insan ile] cinsin kastedilmiş olmasıdır; gerçi Ebû Hayyân'ın iddia ettiği gibi ayetin lafızları Âdem'in (aleyhisselâm) kastedilmesine de aykırı düşmemektedir. Ayrıca iki yerdeki bâ (ب) harf-i cerri zâhirine göre duanın sılasıdır (müteallakıdır). Bir görüşe göre bâ, 'fî' (في) manasındadır ve mana şöyledir: «Hayır halindeyken dua ettiği gibi, şer ve zarar halindeyken de dua eder»; dolayısıyla dua edilen şey bizzat şer ve hayır değildir. Başka bir görüşe göre ise bâ sebebiyet içindir; yani «bu sebeple dua eder» demektir. Her iki görüş de zâhire aykırı olup kendilerine itibar edilmez. Bu ayetle, bazı ihtimallere dayanılarak
على المنع من دعاء الرجل على نفسه أو على ماله أو على أهله وقد جاء النهي عن ذلك صريحا في بعض الأخبار.
kişinin kendi nefsine, malına yahut ailesine beddua etmesinin yasaklığına delil getirilmiştir; nitekim bazı rivayetlerde bu konudaki nehiy açıkça yer almıştır.
فقد أخرج أبو داود والبزار عن جابر قال: «قال رسول الله ﷺ لا تدعوا على أنفسكم لا تدعوا على أولادكم على أموالكم لئلا توافقوا من الله تعالى ساعة فيها إجابة فيستجيب لكم وبه يرد على ما قيل من أن الدعاء بذلك لا يستجاب فضلا من الله تعالى وكرما.
Nitekim Ebû Dâvûd ve Bezzâr Câbir'den rivayet etmiştir: «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: 'Kendinize beddua etmeyiniz, çocuklarınıza beddua etmeyiniz, mallarınıza beddua etmeyiniz; sakın Allah Teâlâ'dan duaların kabul edildiği bir saate denk gelirsiniz de O sizin bu bedduanızı kabul ediverir.'» Bu hadisle, Allah Teâlâ'nın lütuf ve keremiyle bu tür duaların kabul edilmeyeceği şeklindeki iddia reddedilir.
واستشكل بأن النبي ﷺ دعا على أهله كما سمعت في حديث الواقدي، وأجيب عن ذلك بأنه كان للزجر وإن كان وقت الغضب وقد اشترط ﷺ على ربه سبحانه في مثل ذلك أن يكون رحمة
Vâkıdî'nin hadisinde işittiğin üzere Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ehline beddua etmiş olması müşkül görülmüş ve buna şöyle cevap verilmiştir: Öfke anında olsa bile bu caydırmak (zecreylemek) içindi ve Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu gibi durumların bir rahmet olması hususunda Rabbi ile ahitleşmişti;
فقد صح أنه ﵊ قال: «إني اشترطت على ربي فقلت إنما أنا بشر أرضى كما يرضى البشر وأغضب كما يغضب البشر فأيما أحد دعوت عليه من أمتي بدعوة ليس لها بأهل أن تجعلها له طهورا وزكاة وقربة»
nitekim Peygamber'den (aleyhisselâm) sahih olarak şöyle rivayet edilmiştir: «Ben Rabbimle ahitleştim ve dedim ki: 'Şüphesiz ben de bir beşerim; insanların razı olduğu gibi razı olur, insanların öfkelendiği gibi öfkelenirim. Ümmetimden kime buna ehil olmadığı halde bir bedduada bulunursam, sen onu kendisi için bir temizlenme, arınma ve yakınlık vesilesi kıl.'»
وذكر النووي في جواب ما يقال: إن ظاهر الحديث أن الدعاء ونحوه كان بسبب الغضب ما قال المازري من أنه يحتمل أنه ﷺ أراد أن دعاءه وسبه ونحوهما كان مما يخير فيه بين أمرين أحدهما هذا الذي فعله والثاني زجره بأمر آخر فحمله الغضب لله تعالى على أحد الأمرين المخير فيهما وليس ذلك خارجا عن حكم الشرع، والمراد من قوله ﵊ ليس لها بأهل ليس لها بأهل عند الله تعالى وفي باطن الأمر ولكنه في الظاهر مستوجب لذلك، وقد يستدل على ذلك بأمارات شرعية وهو مأمور ﷺ بالحكم بالظاهر والله تعالى يتولى السرائر، وقيل: إن ما وقع منه ﵊ من الدعاء ونحوه ليس بمقصود بل هو مما جرت به عادة العرب في وصل كلامها بلا نية كتربت يمينك وعقرى حلقى لكن خاف ﷺ أن يصادف شيء من ذلك إجابة فسأل ربه ﷾ ورغب إليه في أن يجعل ذلك زكاة وقربة، نعم في ذكر حديث الواقدي ونحوه كالحديث الذي ذكره البيضاوي في المقام الذي ذكر فيه لا يخلو عن شيء فتأمل، ثم إن القياس إثبات الواو في يَدْعُ الإنسان إذ لا جازم تحذف له لكن نقل القرآن العظيم كما سمع ولم يتصرف فيه الناقل بمقدار فهمه وقوة عقله وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ وَالنَّهارَ آيَتَيْنِ هذا على ما قيل شروع في بيان بعض ما ذكر من الهداية بالإرشاد إلى مسلك الاستدلال بالآيات والدلائل الآفاقية التي كل واحدة منها برهان نير لا ريب فيه ومنهاج بين لا يضل من ينتحيه فإن الجعل المذكور وما عطف عليه وإن كانا من الهدايات التكوينية لكن الأخبار بذلك من الهدايات القرآنية المنبهة على تلك الهدايات.
Nevevî, 'Hadisin zahirine göre dua vb. şeyler öfke sebebiyle olmuştur' şeklindeki söze cevap olarak Mâzerî'nin şu sözünü nakletmiştir: Muhtemeldir ki Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) duasının, yermesinin vb. şeylerin, yapabileceği iki tercihten biri olduğunu kastetmiştir; bunlardan biri bu yaptığı, ikincisi ise onu başka bir şeyle menetmesidir. Allah Teâlâ için duyduğu öfke onu bu iki tercihten birini yapmaya sevk etmiştir ve bu da şeriatın hükmünün dışına çıkmak değildir. Peygamber'in (aleyhisselâm) 'buna ehil olmadığı halde' sözünden maksat, Allah Teâlâ katında ve işin hakikatinde ehil olmamasıdır; ancak zahirde bunu hak etmiştir. Bazen buna şer'î alametlerle istidlal edilir; Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) de zahire göre hüküm vermekle emrolunmuştur, gizlilikleri ise Allah Teâlâ üstlenir. Şöyle de denilmiştir: Peygamber'den (aleyhisselâm) sâdır olan beddua vb. şeyler kastedilmiş değildir; bilakis 'teribet yemînuk' (elin toprağa bulansın) ve 'akrâ halkâ' gibi Arapların adet edindiği, kasıtsız söz bağlamlarındandır. Ancak Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunlardan birinin icabete denk gelmesinden endişe etmiş de Rabbi Azze ve Celle'den bunu bir arınma ve yakınlık kılmasını dilemiştir. Evet, Vâkıdî'nin hadisinin ve Beyzâvî'nin zikrettiği hadis gibi benzerlerinin zikredildiği makamda yer alması bir miktar şüpheden uzak değildir, öyleyse iyi düşün! Sonra kıyasa göre { يَدْعُ الْإِنْسانُ } ibaresinde 'vav' harfinin sabit kalması gerekirdi; zira hazfedilmesini gerektiren bir cazim (cezmeden edat) yoktur. Fakat Kur'an-ı Azîm işitildiği gibi nakledilmiştir ve nakleden kimse kendi anlayışı ve aklının gücüne göre onda tasarrufta bulunmamıştır. { وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ وَالنَّهارَ آيَتَيْنِ } “Geceyi ve gündüzü iki delil kıldık” kavli, söylendiğine göre, her biri şüphesiz parlak bir delil ve kendisine yönelenin sapmayacağı açık bir yol olan afakî ayetler ve delillerle istidlal yoluna irşat ederek, daha önce zikredilen hidayetin bir kısmını beyana başlamaktır. Zira anılan yaratma ve ona atfedilen şeyler her ne kadar tekvinî hidayetlerden olsa da bunların haber verilmesi o hidayetlere dikkat çeken Kur'ânî hidayetlerdendir.
وذكر الإمام في وجه الربط وجوها، الأول أنه تعالى لما بين في الآية المتقدمة ما أوصل إلى الخلق من نعم الدين وهو القرآن أتبعه ببيان ما أوصل إليهم من نعم الدنيا فقال سبحانه: وَجَعَلْنَا إلخ، وكما أن القرآن ممتزج من المحكم والمتشابه كذلك الزمان مشتمل على الليل والنهار وكما أن المقصود من التكليف لا يتم إلا بذكر المحكم والمتشابه فكذلك الزمان لا يكمل الانتفاع به إلا بالنهار والليل، الثاني أنه تعالى وصف الإنسان بكونه عجولا أي منتقلا من صفة إلى صفة ومن حالة إلى حالة بين (١) أن كل أحوال العالم كذلك وهو الانتقال من النور إلى الظلمة وبالضد وانتقال نور القمر من الزيادة إلى النقصان وبالضد، الثالث نحو ما نقلناه أولا ولعله الأولى، وتقديم الليل لمراعاة الترتيب الوجودي إذ منه ينسلخ النهار وفيه تظهر غرر الشهور العربية ولترتيب غاية النهار عليها بلا واسطة، ومما يزيد تقديم الليل حسنا افتتاح السورة بقوله سبحانه سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا والجعل على ما نقل عن السمين بمعنى التصيير متعد لاثنين أو بمعنى الخلق متعد لواحد وآيَتَيْنِ حال مقدرة.
İmam [Râzî] irtibat vechi hakkında birkaç yön zikretmiştir: Birincisi, Allah Teâlâ önceki ayette mahlukata ulaştırdığı din nimetini -ki o Kur'an'dır- beyan edince, ardından kendilerine ulaştırdığı dünya nimetlerini beyanla devam etmiş ve { وَجَعَلْنَا } “Biz kıldık...” buyurmuştur. Kur'an muhkem ve müteşabihten mürekkep olduğu gibi zaman da gece ve gündüzü kapsamaktadır. Mükellefiyetin maksadı muhkem ve müteşabihin zikriyle tamamlandığı gibi zamandan faydalanmak da ancak gündüz ve gece ile kâmil olur. İkincisi, Allah Teâlâ insanı 'aceleci' yani bir vasıftan diğerine, bir halden diğerine geçen biri olarak nitelemiştir ve âlemin bütün hallerinin de böyle olduğunu, yani ışıktan karanlığa ve zıddına geçiş, ay ışığının artıştan eksilişe ve zıddına geçiş şeklinde olduğunu beyan etmiştir. Üçüncüsü ise ilk naklettiğimize yakındır ve muhtemelen en evla olanıdır. Gecenin öne alınması varlıktaki tertibe riayet içindir; zira gündüz geceden sıyrılıp çıkar, Arap aylarının hilalleri onda görünür ve gündüzün gayesi de vasıtasız olarak gece üzerine terettüp eder. Gecenin takdiminin güzelliğini artıran bir husus da surenin { سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا } “Kulunu geceleyin yürüten...” kavliyle başlamasıdır. 'Ce'ale' fiili Semîn'den nakledildiğine göre 'sayyara' (dönüştürdü) anlamında olup iki mef'ûle geçişlidir yahut 'haleka' (yarattı) anlamında olup tek mef'ûle geçişlidir; { آيَتَيْنِ } “iki ayet” kelimesi ise mukadder bir haldir.
واستشكل الأول الكرماني بأنه يستدعي أن يكون الليل والنهار موجودين على حالة ثم انتقلا منها إلى أخرى
Kirmânî birinci [vechi], gece ve gündüzün [önce] bir hal üzere bulunup ardından o halden başka bir hale intikal etmiş olmalarını gerektirdiği gerekçesiyle problemli (müşkil) görmüştür
وليس كذلك، ودفع بأنه من باب- ضيق فم الركية- وهو مجاز معروف واستظهر هذا أبو حيان، والمعنى جعلنا الملوين بهيئاتهما وتعاقبهما واختلافهما في الطول والقصر على وتيرة عجيبة آيتين تدلان على أن لهما صانعا حكيما قادرا عليما ويهديان إلى ما هدى إليه القرآن الكريم من الإسلام والتوحيد.
oysa durum böyle değildir. Buna, ifadenin 'kuyu ağzını daralttı' [yani geniş kuyuyu dar inşa etti] kabilinden olduğu ve bunun da bilinen bir mecaz olduğu söylenerek cevap verilmiştir. Ebû Hayyân da bunu zahir kabul etmiştir. Mana şudur: Biz gece ile gündüzü heyetleri, birbirini takip etmeleri, hayret verici bir nizam üzere uzayıp kısalmalarıyla; her ikisinin hakîm, kadîr ve alîm bir sanatkârı olduğuna delalet eden ve Kur'ân-ı Kerîm'in hidayet ettiği İslâm ve tevhîde ileten iki ayet (delil) kıldık.
فَمَحَوْنا آيَةَ اللَّيْلِ الإضافة هنا وفيما بعد إما بيانية كما في إضافة العدد إلى المعدود نحو أربع نسوة أي محونا الآية التي هي اللّيل أي جعلنا الليل ممحو الضوء مطموسه مظلما لا يستبين فيه شيء كما لا يستبين ما في اللوح الممحو وإلى ذلك ذهب صاحب الكشاف.
{ فَمَحَوْنا آيَةَ اللَّيْلِ } “Gece ayetini silip giderdik”; buradaki ve sonraki tamlama, 'erba'u nisvetin' (dört kadın) ifadesinde sayının sayılana tamlanması gibi ya beyâniyedir (açıklayıcı tamlamadır); yani 'gece olan ayeti sildik', diğer bir ifadeyle geceyi, silinmiş levhadaki şeyin belirsiz olması gibi içinde hiçbir şeyin seçilmediği, ışığı silinmiş, ışıksız ve karanlık kıldık demektir. Keşşâf sahibi bu görüşe gitmiştir.
وروي عن مجاهد وهو على نحو- ضيق فم الركية- والفاء تفسيرية لأن المحو المذكور وما عطف عليه ليسا مما يحصل عقيب جعل الجديدين آيتين بل هما من جملة ذلك الجعل ومتمماته، وقيل معنى محو الليل إزالة ظلمته بالضوء، ورجح بأن فيه إبقاء المحو على حقيقته وهو إزالة الشيء الثابت وليس فيما ذكره الزمخشري ذلك ولا ينبغي العدول عن الحقيقة بلا ضرورة. وتعقب بأنه يكفي ما بعده قرينة على تلك الإرادة فإن محو الليل في مقابله جعل النهار مبصرا، وعلى ما ذكر من المعنى الحقيقي لا يتعلق بمحو الليل فائدة زائدة على ما بعده، وقيل عليه إن الظلمة هي الأصل والنور طارئ فكون الليل مخلوقا مطموس الضوء مفروغ عنه فالمراد بيان أن الله تعالى خلق الزمان ليلا مظلما ثم جعل بعضه نهارا بأحداث الإشراق لفائدة ذكرها سبحانه، وكون محو الليل في مقابلة جعل النهار مضيئا لا يوجب حمله على المجاز لفائدة بيان إبقاء بعض الزمان على إظلامه وجعل بعضه مضيئا اه ولا يخفى ما فيه من التكلف وأن المقام لا يلائمه فالمعول عليه ما في الكشاف.
Bu Mücâhid'den de rivayet edilmiştir ve 'kuyu ağzını daralttı' kabilindendir. 'Fâ' harfi tefsîriyyedir; çünkü söz konusu silme ve ona atfedilen husus, gece ve gündüzün iki delil kılınmasının hemen ardından gerçekleşen bir şey değil, bilakis o kılma eyleminin kendisinden ve onun tamamlayıcılarındandır. Gecenin silinmesinin manasının, onun karanlığının ışık ile giderilmesi olduğu da söylenmiş ve bu, silme eylemini hakiki manasında -ki o sabit olan şeyi gidermektir- tuttuğu için tercih edilmiştir; Zemahşerî'nin zikrettiğinde ise bu yoktur ve bir zorunluluk olmadıkça hakiki manadan dönülmemelidir. Buna ise sonraki cümlenin o kastedilen manaya karine olarak yeteceği, zira gecenin silinmesinin karşılığında gündüzün aydınlık kılınmasının yer aldığı şeklinde itiraz edilmiştir. Zikredilen hakiki manaya göre gecenin silinmesine, sonrakine nispetle artı bir fayda terettüp etmez. Buna karşılık şöyle denilmiştir: Karanlık asıldır, ışık ise sonradan gelendir; dolayısıyla gecenin ışığı silinmiş olarak yaratılması zaten malumdur. Maksat, Allah Teâlâ'nın zamanı karanlık bir gece olarak yarattığını, sonra zikrettiği bir fayda için aydınlık var ederek onun bir kısmını gündüz kıldığını beyan etmektir. Gecenin silinmesinin gündüzün aydınlık kılınmasının karşısında yer alması, zamanın bir kısmının karanlığında bırakılıp bir kısmının aydınlık kılındığını beyan faydasına binaen mecaza hamledilmesini gerektirmez. Bu açıklamada tekellüf bulunduğu ve makamın buna uygun olmadığı gizli değildir; dolayısıyla itimat edilecek olan Keşşâf'taki görüştür.
وَجَعَلْنا آيَةَ النَّهارِ أي الآية التي هي النهار مُبْصِرَةً أي مضيئة فهو مجاز بعلاقة السببية أو الإسناد مجازي كما في- نهاره صائم- والمراد يبصر أهلها أو الصيغة للنسب أي ذات إبصارهم أو هي من أبصره المتعدي أي جعله مبصرا ناظرا والإسناد إلى النهار مجازي أيضا من الإسناد إلى السبب العادي والفاعل الحقيقي هو الله تعالى أو من باب أفعل المراد به غير من أسند إليه كأضعف الرجل إذا كانت دوابه ضعافا وأجبن إذا كان أهله جبناء فأبصرت الآية بمعنى صار أهلها بصراء.
{ وَجَعَلْنا آيَةَ النَّهارِ } “Gündüz ayetini [kıldık]” yani gündüz olan ayeti { مُبْصِرَةً } “aydınlatıcı [kıldık]”; yani ışık saçıcı kıldık. Bu, sebebiyet alakasıyla bir mecazdır yahut 'gündüzü oruçludur' ifadesindeki gibi isnâd-ı mecâzîdir; maksat ehline gösterir olmasıdır. Yahut bu sîga nisbet içindir, yani onların görme kabiliyetine sahip olmasıdır; yahut müteaddi olan 'ebsarahû' fiilindendir, yani 'onu görür ve bakar kıldı' demektir; bu durumda gündüze isnat edilmesi de âdi sebebe isnat kabilinden bir mecazî isnattır, hakiki fail ise Allah Teâlâ'dır. Yahut 'ef'ale' babındandır ve bununla kendisine isnat edilenden başkası kastedilir; nitekim 'hayvanları zayıf düştüğünde adam zayıfladı' ve 'ailesi korkak olduğunda adam korkaklaştı' denilmesi gibi 'ayet aydınlandı' sözü de 'ehli görür oldu' manasındadır.
وروي ذلك عن أبي عبيدة وهو معنى وضعي لا مجازي.
Bu, Ebû Ubeyde'den rivayet edilmiştir ve vaz'î (hakiki) bir manadır, mecaz değildir.
وقرأ قتادة وعلي بن الحسين رضي الله تعالى عنهما «مبصرة» بفتح الميم والصاد
Katâde ve Ali b. el-Hüseyin (radıyallâhu anhümâ) 'mim' ve 'sad' harflerinin fethasıyla «mabsaraten» şeklinde okumuşlardır;
وهو مصدر أقيم مقام غيره وكثر مثل ذلك في صفات الأمكنة كأرض مسبعة ومكان مضبة وإما إضافة لأمية وآيتا الليل والنهار نيراهما القمر والشمس ويحتاج حينئذ في قوله تعالى: وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ وَالنَّهارَ آيَتَيْنِ إلى تقدير مضاف في الأول والثاني أي جعلنا نيري الليل والنهار آيتين أو جعلنا الليل والنهار ذوي آيتين أن جعل جعل متعديا إلى مفعولين والليل والنهار هو المفعول الأول وآيتين الثاني، فإن عكس كما استظهره أبو حيان وجعل الليل والنهار نصبا على الظرفية في موضع المفعول الثاني أي جعلنا في الليل والنهار آيتين وهما النيران لا يحتاج إلى تقدير كما إذا جعل الجعل متعديا لواحد والليل والنهار منصوبان على الظرفية كما جوزه المعربون. ومحو آية الليل وهي القمر على ما تدل عليه الآثار إزالة ما ثبت لها من النور يوم خلقت، فقد أخرج ابن جرير وابن المنذر عن ابن عباس في الآية أنه قال: كان القمر يضيء كما تضيء الشمس وهو آية الليل فمحى فالسواد الذي في القمر أثر ذلك المحو.
bu, başkasının yerine kaim kılınmış bir mastardır. Mekân sıfatlarında 'yırtıcı hayvanı çok olan yer' veya 'kertenkelesi çok olan yer' gibi ifadelerle böylesi kullanımlar çoktur. Yahut tamlama lâmiyyedir (aitlik tamlamasıdır); gece ve gündüzün iki ayeti ise onların iki ışık kaynağı olan ay ve güneştir. Bu durumda Allah Teâlâ'nın { وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ وَالنَّهارَ آيَتَيْنِ } “Geceyi ve gündüzü iki delil kıldık” kavlinde, birinci ve ikincide bir muzaf takdirine ihtiyaç duyulur; yani 'gece ve gündüzün iki ışık kaynağını iki ayet kıldık' yahut 'gece ve gündüzü iki ayet sahibi kıldık' takdirinde olur; bu da 'ce'ale' fiilinin iki mef'ûle geçişli kılınması, 'gece ve gündüz'ün birinci mef'ûl, 'iki ayet'in ise ikinci mef'ûl yapılması halindedir. Eğer Ebû Hayyân'ın zahir kabul ettiği gibi aksine yapılır ve gece ile gündüz ikinci mef'ûl konumunda zarfiyet üzere mansup kılınırsa -yani 'gece ve gündüzde iki ayet kıldık ki onlar da iki ışık kaynağıdır' manasında olursa- muzaf takdirine ihtiyaç kalmaz; tıpkı irap âlimlerinin caiz gördüğü üzere 'ce'ale' fiilinin tek mef'ûle geçişli kılınıp gece ve gündüzün zarfiyet üzere mansup olması durumunda olduğu gibi. Gece ayetinin -ki o aydır- silinmesi, rivayetlerin delalet ettiğine göre yaratıldığı gün kendisinde sabit olan ışığın giderilmesidir. Nitekim İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir ayet hakkında İbn Abbas'tan şöyle rivayet etmiştir: 'Güneşin aydınlattığı gibi ay da aydınlatıyordu, o gece ayeti idi; derken silindi. İşte aydaki karartı bu silinmenin eseridir.'
وأخرج عبد بن حميد وغيره عن عكرمة أنه قال: خلق الله تعالى نور الشمس سبعين جزءا ونور القمر سبعين سبعين جزءا فمحى من نور القمر تسعة وستين جزءا فجعله مع نور الشمس فالشمس على مائة وتسعة وثلاثين جزءا
Abd b. Humeyd ve başkaları İkrime'den şöyle rivayet etmiştir: 'Allah Teâlâ güneşin nurunu yetmiş cüz, ayın nurunu da yetmiş cüz olarak yarattı; sonra ayın nurundan altmış dokuz cüzü silip güneşin nuruna kattı. Böylece güneş yüz otuz dokuz cüz üzere oldu,
والقمر على جزء واحد، وأخرج ابن أبي حاتم عن محمد بن كعب القرظي أنه قال: كانت شمس بالليل وشمس بالنهار فمحى الله تعالى شمس الليل فهو المحو الذي في القمر،
ay ise tek bir cüz üzere kaldı.' İbn Ebî Hâtim Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den şöyle rivayet etmiştir: 'Geceleyin bir güneş, gündüzleyin de bir güneş vardı; Allah Teâlâ gece güneşini sildi, işte aydaki silinme odur.'
وأخرج البيهقي في دلائل النبوة. وابن عساكر عن سعيد المقبري أن عبد الله بن سلام سأل النبي ﷺ عن السواد الذي في القمر فقال: كانا شمسين وقال قال الله تعالى:
Beyhakî Delâilü'n-Nübüvve'de ve İbn Asâkir Saîd el-Makburî'den rivayet etmiştir: Abdullah b. Selâm Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) aydaki karartıyı sordu. Peygamber şöyle buyurdu: 'Onlar iki güneş idi.' Ve Allah Teâlâ'nın:
وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ وَالنَّهارَ آيَتَيْنِ فَمَحَوْنا آيَةَ اللَّيْلِ فالسواد الذي رأيت هو المحو
{ وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ وَالنَّهارَ آيَتَيْنِ فَمَحَوْنا آيَةَ اللَّيْلِ } “Geceyi ve gündüzü iki delil kıldık; derken gece delilini silip giderdik” kavlini okuyup: 'Gördüğün karartı işte o silinmedir' dedi
،
.
وفي حديث طويل أخرجه ابن أبي حاتم وابن مردويه بسند واه عن ابن عباس مرفوعا أن الله تعالى خلق شمسين من نور عرشه فأرسل جبريل ﵇ فأمر جناحه على وجه القمر وهو يومئذ شمس ثلاث مرات فطمس عنه الضوء وبقي فيه النور وذلك قوله تعالى:
İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin zayıf bir senetle İbn Abbas'tan merfû olarak rivayet ettiği uzun bir hadiste şöyle geçer: 'Allah Teâlâ Arş'ının nurundan iki güneş yarattı. Cebrail'i (aleyhisselâm) gönderdi; o da kanadını o gün bir güneş olan ayın yüzüne üç defa sürdü, böylece onun ışığını giderdi ve onda sadece aydınlık kaldı. İşte Allah Teâlâ'nın şu kavli budur:
وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ وَالنَّهارَ آيَتَيْنِ الآية
{ وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ وَالنَّهارَ آيَتَيْنِ } “Biz geceyi ve gündüzü iki delil kıldık...” ayeti'
إلى غير ذلك من الآثار، والفاء على هذا للتعقيب. وجعل آية النهار وهي الشمس مبصرة على نحو ما تقدم فتبصر، وقيل محو القمر أما خلقه كمدا مطموس النور غير مشرق بالذات على ما ذكره أهل الهيئة من أنه غير مضيء في نفسه بل نوره مستفاد من ضوء الشمس فالفاء تفسيرية كما مر وإما نقص ما استفاده من الشمس شيئا فشيئا بحسب الرؤية والإحساس إلى أن ينمحق على ما هو معنى المحو فالفاء للتعقيب، وذكر الإمام في محوه قولين، أحدهما نقص نوره قليلا قليلا إلى المحاق، وثانيهما جعله ذا كلف ثم قال: حمله على الوجه الأول أولى لأن اللام في الفعلين بعد متعلق بما هو المذكور قبل وهو محو آية الليل وجعل آية النهار مبصرة، ومحو آية الليل إنما يؤثر في ابتغاء فضل الله تعالى إذا حملنا محو القمر على زيادة نور القمر ونقصانه لأن سبب حصول هذه الآية مختلف باختلاف أحوال نور القمر وأهل التجارب أثبتوا أن اختلاف أحوال القمر في مقادير النور له أثر عظيم في أحوال هذا العالم ومصالحه مثل أحوال البحار في المد والجزر ومثل أحوال البحرانات على ما يذكره الأطباء في كتبهم، وأيضا بسبب زيادة نور القمر ونقصانه يحصل الشهور وبسبب معاودة الشهور يحصل السنون العربية المبنية على رؤية الهلال كما قال سبحانه وَلِتَعْلَمُوا إلخ اه.
ve benzeri diğer rivayetler. Bu takdirde 'fâ' ta'kîb (ardışıklık) içindir. Gündüz ayetinin -ki o güneştir- aydınlatıcı kılınması ise daha önce geçtiği şekildedir, böylece aydınlatır. Ayın silinmesinin; ya heyet (astronomi) ehlinin zikrettiği üzere onun bizzat ışık saçmayıp nurunun güneş ışığından faydalanılmış olması manasında mat, nuru giderilmiş ve bizzat ışıksız yaratılması olduğu söylenmiştir ki 'fâ' geçtiği üzere tefsîriyyedir; yahut silme manasına uygun olarak güneşten aldığı ışığın görme ve hissetme bakımından azar azar azalıp nihayet kaybolması olduğu söylenmiştir ki bu takdirde 'fâ' ta'kîb içindir. İmam [Râzî] ayın silinmesi hakkında iki görüş zikretmiştir: Birincisi nurunun azar azar azalıp hilal/karanlık evresine varması, ikincisi ise lekeli/karartılı kılınmasıdır. Sonra şöyle demiştir: Ayeti birinci veche hamletmek daha evladır; çünkü sonraki iki fiildeki 'lâm' harfi, daha önce zikredilen 'gece ayetinin silinmesi ve gündüz ayetinin aydınlatıcı kılınması'na taalluk etmektedir. Gece ayetinin silinmesi ise Allah Teâlâ'nın lütfunu aramada ancak ayın silinmesini ay nurunun artması ve eksilmesine hamlettiğimiz takdirde etkili olur; zira bu ayetin elde edilme sebebi ay nurunun hallerinin farklılaşmasıyla değişir. Tecrübe ehli, ayın nur miktarlarındaki farklı hallerinin bu âlemin hallerinde ve maslahatlarında büyük bir tesiri olduğunu ispat etmişlerdir; nitekim denizlerin gel-git halleri ve hekimlerin kitaplarında zikrettikleri kriz dönemleri (buhranlar) halleri böyledir. Ayrıca ay nurunun artması ve eksilmesi sebebiyle aylar meydana gelir, ayların tekrarlanması sebebiyle de Cenâb-ı Hakk'ın { وَلِتَعْلَمُوا } “...ve bilesiniz diye” kavlinde buyurduğu gibi hilalin görülmesine dayanan Arap yılları meydana gelir -Râzî'nin sözü sona erdi-.
وأنت تعلم أنه متى دل أثر صحيح عن رسول الله ﷺ على ما ذكرناه أولا لا ينبغي أن يدعي أن غيره أولى، وهو لعمري وجه لا كلف فيه عند من له عين مبصرة، وللفلاسفة في هذا المحو المرئي في وجه القمر كلام طويل لا بأس بأن تحيط به خبرا فنقول: ذكر الإمام في المباحث الشرقية أن امتناع بعض المواضع في وجه القمر عن قبول الضوء التام إما أن يكون بسبب خارج عن جرم القمر أو غير خارج عنه فإن كان بسبب خارج فإما أن يكون لمثل ما يعرض للمرايا من وقوع أشباح الأشياء فيها فإذا رؤيت تلك الأشياء لم تر براقة فكذلك القمر لما تصورت فيه أشباح الجبال والبحار وجب أن لا ترى تلك المواضع في غاية الاستنارة، وإما أن يكون ذلك بسبب ساتر والأول باطل، أما أولا فلأن الأشباح لا تنحفظ هيئتها مع حركة المرآة وبتقدير سكونها لا تستقر تلك الأشباح فيها عند اختلاف مقامات الناظرين والآثار التي في وجه القمر ليست كذلك، وأما ثانيا فلأن القمر ينعكس الضوء عنه إلى البصر وما كان كذلك لم يصلح للتخييل، وأما ثالثا فلأنه كان يجب أن تكون تلك الآثار كالكرات لأن الجبال في الأرض كتضريس أو خشونة في سطح كرة وليس لها من المقدار قدر ما يؤثر في كرية الأرض فكيف لاشباحها المرئية في المرآة.
Bilirsin ki Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) ilk zikrettiğimize dair sahih bir rivayet sabit olduğunda, başkasının daha evla olduğunu iddia etmek uygun düşmez. Ömrüme yemin olsun ki basiretli bir göze sahip kimse nezdinde bu, içinde hiçbir şüphe/zorlama olmayan bir vecihtir. Filozofların ayın yüzünde görülen bu silinme hakkında uzun sözleri vardır, bundan haberdar olmanda bir sakınca yoktur; şöyle ki: İmam [Râzî] el-Mebâhisü'l-Meşrikiyye'de demiştir ki: Ayın yüzündeki bazı kısımların tam ışığı kabul etmemesi ya ay cisminden hariç bir sebepten yahut hariç olmayan bir sebeptendir. Şayet hariç bir sebepten ise; bu ya aynalarda eşyanın karaltılarının/suretlerinin yansıması gibi bir durumdan ötürüdür ki o nesneler göründüğünde parlak görünmezler; aynı şekilde ayda da dağların ve denizlerin karaltıları şekillendiğinde o yerlerin son derece aydınlık görülmemesi gerekir; yahut bir perdeleyici sebebiyle olur. Birincisi bâtıldır; zira ilk olarak, aynanın hareketiyle suretlerin heyeti korunamaz; hareketsiz olduğu varsayıldığında bile bakanların konumları değiştikçe o suretler aynada sabit kalmaz, oysa ayın yüzündeki izler böyle değildir. İkinci olarak; aydan ışık göze yansır, böyle olan bir şey ise hayal yansıtmaya elverişli değildir. Üçüncü olarak; o izlerin küreler gibi olması gerekirdi; zira yeryüzündeki dağlar küre yüzeyindeki bir pürüz veya kabartı gibidir ve yeryüzünün küreselliğine etki edecek bir büyüklükte değildir; nerede kaldı ki aynada görünen suretleri [böyle olsun]!
وأما إن كان ذلك بسبب ساتر فذلك الساتر إما أن يكون عنصريا أو سماويا والأول باطل، أما أولا فلأنه كان يجب أن يكون المواضع المتسترة من جرم القمر مختلفة باختلاف مقامات الناظرين، وأما ثانيا فلأن ذلك الساتر لا يكون هواء صرفا ولا نارا صرفة لأنهما شفافان فلا يحجبان بل لا بد وأن يكون مركبا إما بخارا وإما دخانا وذلك لا يكون مستمرا، وأما إن كان الساتر سماويا فهو الحق وذلك إنما يكون لقيام أجسام سماوية قريبة المكان جدا من القمر وتكون من الصغر بحيث لا يرى كل واحد منها بل جملتها على نحو مخصوص من الشكل وتكون إما عديمة الضوء
Şayet bu bir perdeleyici sebebiyle ise o perdeleyici ya unsûrî (yeryüzü kaynaklı) ya da semâvîdir. Birincisi bâtıldır; zira ilk olarak, ay cisminden perdelenen kısımların bakanların konumlarına göre farklılaşması gerekirdi. İkinci olarak; o perdeleyici sırf hava yahut sırf ateş olamaz; çünkü ikisi de şeffaftır ve perdelemez; bilakis ya buhar ya da duman gibi mürekkep bir şey olması gerekir ki bu da sürekli olmaz. Şayet perdeleyici semâvî ise hak olan budur; bu da ancak aya mekânca çok yakın, her biri tek başına görünmeyecek küçüklükte olup bütünü özel bir şekilde görünen ve ya ışıksız olan
أولها ضوء أضعف من ضوء القمر فترى في حالة إضاءته مظلمة، وأما إن كان ذلك بسبب عائد إلى ذات القمر فلا يخلو إما أن يكون جوهر ذلك الموضع مساويا لجواهر المواضع المستنيرة من القمر في الماهية أو لا يكون فإن لم يكن كان ذلك لارتكاز أجرام سماوية مخالفة بالنوع للقمر في جرمه كما ذكرناه قبل وهو قريب منه.
yahut ışığı ayın ışığından daha zayıf olan semâvî cisimlerin bulunmasıyla mümkündür; böylece ayın aydınlanması anında karanlık görünürler. Şayet bu durum ayın bizzat kendi zatına raci bir sebepten ise; o kısmın cevheri mahiyet bakımından ayın aydınlık kısımlarının cevherine ya eşittir ya da değildir. Eğer eşit değilse bu, daha önce zikrettiğimiz gibi tür bakımından ayın cismine aykırı semâvî cisimlerin onun cisminde yerleşmiş olmasından kaynaklanır ki bu da öncekine yakındır.
وإما أن تكون تلك المواضع مساوية الماهية لجرم القمر فحينئذ يمتنع اختصاصها بتلك الآثار إلا بسبب خارجي لكنه قد ظهر لنا أن الأجرام السماوية لا تتأثر بشيء عنصري وبذلك أبطل قول من قال: إن ذلك المحو بسبب انسحاق عرض القمر من مماسة النار، أما أولا فلأن ذلك يوجب أن يتأدى ذلك في الأزمان الطويلة إلى العدم والفساد بالكلية والأرصاد المتوالية مكذبة لذلك، وأيضا القمر غير مماس للنار لأنه مفرق في فلك تدويره الذي هو في حامله الذي بينه وبين النار بعد بعيد بدليل أن النار لو كانت ملاقية لحامله لتحركت بحركته إلى المشرق وليس كذلك لأن حركات الشهب في الأكثر لا تكون إلا إلى جهة المغرب وتلك الحركة تابعة لحركة النار والحركة المستديرة ليست للنار بذاتها فإنها مستقيمة الحركة فذلك لها بالعرض تبعا لحركة الكل فبطل ما قالوه اه.
Eğer o kısımlar mahiyet bakımından ay cismiyle eşit ise o takdirde harici bir sebep olmaksızın o izlerin oraya mahsus olması imkânsızdır; fakat bize zahir olmuştur ki semâvî cisimler unsûrî (dünyevî) hiçbir şeyden etkilenmez. Bununla, 'Bu silinme, ay yüzeyinin ateşe temas etmesiyle aşınmasından dolayıdır' diyen kimsenin sözü de iptal edilmiştir. Zira ilk olarak; bu durum uzun zamanlar içinde ayın tamamen yok olmasına ve bozulmasına yol açardı, oysa birbirini izleyen rasatlar bunu yalanlamaktadır. Ayrıca ay ateşe temas etmemektedir; zira o, kendisi ile ateş arasında uzak bir mesafe bulunan taşıyıcı feleğindeki tedvir feleğinde yer almaktadır; nitekim ateş onun taşıyıcı feleğine bitişik olsaydı, onun hareketiyle doğuya doğru hareket ederdi; oysa durum böyle değildir, çünkü kayan yıldızların hareketleri çoğunlukla sadece batı yönünedir ve bu hareket ateşin hareketine tabidir; dairesel hareket ateşin bizzat kendisinin hareketi değildir, zira o düz hareketlidir; dolayısıyla bu hareket onun için küllün hareketine tabi olarak ârızîdir; böylece söyledikleri bâtıl olmuştur -Râzî'nin sözü sona erdi-.
وذكر الآمدي في أبكار الأفكار زيادة على ما يفهم مما ذكر من الأقوال وهي أن منهم من قال: إن ما يرى خيال لا حقيقة له، ورده بأنه لو كان كذلك لاختلف الناظرون فيه ومنهم من قال: إنه السواد الكائن في القمر في الجانب الذي لا يلي الشمس، ورده بأنه لو كان كذلك لما رئي متفرقا، ومنهم من قال: إنه وجه القمر فإنه مصور بصورة وجه الإنسان وله عينان وحاجبان وأنف وفم، ورده بأنه مع بعده يوجب أن يكون فعل الطبيعة عندهم معطلا عن الفائدة لأن فائدة الحاجبين عندهم دفع أذى العرق عن العينين وفائدة الأنف الشم وفائدة الفم دخول الغذاء وليس للقمر ذلك، وقد رد عليهم رحمة الله تعالى عليه سائر ما ذكروه.
Âmidî Ebkârü'l-Efkâr'da zikredilen görüşlerden anlaşılanlara ilave olarak şunları zikretmiştir: Onlardan bazıları 'Görülen şey bir hayaldir, hakikati yoktur' demiştir; Âmidî bunu, 'Eğer öyle olsaydı bakanlar onda ihtilaf ederdi' diyerek reddetmiştir. Bazıları 'O, ayın güneşe bakmayan tarafındaki karartıdır' demiştir; Âmidî bunu, 'Eğer öyle olsaydı parça parça görünmezdi' diyerek reddetmiştir. Bazıları ise 'O, ayın yüzüdür; zira o insan yüzü suretinde şekillenmiştir; onun iki gözü, iki kaşı, burnu ve ağzı vardır' demiştir; Âmidî bunu, uzak bir ihtimal olmasının yanı sıra onların kabulüne göre tabiatın fiilinin faydadan hali olmasını gerektireceği gerekçesiyle reddetmiştir; zira onlara göre iki kaşın faydası terin eziyetini gözlerden savmak, burnun faydası koklamak, ağzın faydası gıdanın girmesidir; oysa ayda bunlar yoktur. Allah Teâlâ'nın rahmeti üzerine olsun, Âmidî onların zikrettiği diğer hususları da reddetmiştir.
وذكر الإمام في التفسير أن آخر ما ذكره الفلاسفة في ذلك أنه ارتكز في وجه القمر أجسام قليلة الضوء مثل ارتكاز الكواكب في أجرام الأفلاك ولما كانت تلك الأجرام أقل ضوءا من جرم القمر لا جرم شوهدت في وجهه كالكلف في وجه الإنسان وفي ارتكازها في بعض أجزائه دون بعض مع كونه متشابه الأجزاء عندهم دليل على الصانع المختار كما أن في تخصيص بعض أجزائه بالنور القوي وبعضها بالنور الضعيف مع تشابه الأجزاء دليلا على ذلك.
İmam [Râzî] tefsirinde, filozofların bu hususta zikrettiği son sözün şu olduğunu belirtmiştir: Feleklerin cisimlerinde yıldızların yerleşmesi gibi, ayın yüzünde de az ışıklı cisimler yerleşmiştir. Bu cisimler ayın cisminden daha az ışıklı olduğu için, şüphesiz ayın yüzünde insan yüzündeki çil/leke gibi müşahede edilmiştir. Onlara göre ayın parçaları birbirine eşit olduğu halde bu cisimlerin bazı kısımlarında yerleşip bazılarında yerleşmemesinde fâil-i muhtâr olan Yaratıcı'ya bir delil vardır; nitekim parçaları birbirine eşit olduğu halde bazı kısımlarının güçlü nura, bazılarının zayıf nura tahsis edilmesinde de buna delil vardır.
ومثل هذا التخصيص في الدلالة تخصيص بعض جوانب الفلك الذي هو عندهم أيضا جرم بسيط متشابه الأجزاء بارتكاز الكواكب فيه دون البعض الآخر.
Delalet bakımından bu tahsisin bir benzeri de onlara göre yine basit ve parçaları eşit bir cisim olan feleğin bazı taraflarının yıldızların yerleşmesine tahsis edilip diğer taraflarının edilmemesidir.
وزعم بعض أهل الآثار أنه مكتوب في وجه القمر لا إله إلا الله، وقيل لفظ جميل، وقيل غير ذلك وأن المحو المرئي هو تلك الكتابة ولا يعول على شيء من ذلك، نعم مكتوب على كل شيء لا إله إلا الله وكذا جميل ولكن ذلك بمعنى آخر كما لا يخفى.
Rivayet ehlinden bazıları ayın yüzünde 'Lâ ilâhe illallâh' yazılı olduğunu, bazısı 'Cemîl' lafzının yazılı olduğunu, bazısı da başka şeyler yazılı olduğunu ve görülen silinmenin bu yazıdan ibaret bulunduğunu iddia etmiştir; fakat bunların hiçbirine itibar edilmez. Evet, her şeyin üzerinde 'Lâ ilâhe illallâh' ve aynı şekilde 'Cemîl' yazılıdır; fakat gizli olmadığı üzere bu başka bir anlamdadır.
ونقل لي عن أهل الهيئة الجديدة أنهم يزعمون أن القمر كالأرض فيه الجبال والوهاد والأشجار والبحار وأنهم شاهدوا ذلك في أرصادهم وأن المواضع التي لا يرى فيها محو هي البحار والتي فيها محو هي أرض غير مستوية وزعموا أنه لو وصل أحد إلى القمر لرأى الأرض كذلك ومن هنا قالوا: لا يبعد أن يكون معمورا بخلائق هو عمارة الأرض بل قالوا: إن جميع الكواكب مثله في ذلك قياسا عليه وإن كانت لا يرى فيها لمزيد بعدها ما يرى فيه وبعيد من الحكمة أن يعمر الله تعالى الأرض بالخلق على صغرها ويترك أجساما عظيمة أكثرها أعظم من الأرض خالية بلا خلق على كبرها وهم منذ غرهم القمر تشبثوا بحباله في عمل الحيل للعروج إليه فصنعوا سفنا زئبقية فعرجوا فيها فقبل أن يصلوا إلى كرة البخار انتفخت أجسامهم وضلت كما ضلت من قبل أفهامهم فانقلبوا صاغرين وهبطوا خاسئين،
Bana yeni astronomi (hey'et-i cedîde) ehlinden nakledildiğine göre onlar; ayın da yeryüzü gibi olduğunu, onda dağlar, vadiler, ağaçlar ve denizler bulunduğunu, bunu rasatlarında bizzat müşahede ettiklerini, silinme görülmeyen yerlerin denizler, silinme görülen yerlerin ise engebeli kara parçaları olduğunu iddia etmektedirler. Ayrıca bir kimse aya ulaşacak olsa yeryüzünü de aynı şekilde göreceğini ileri sürmüşler ve buradan hareketle: 'Onun da yeryüzünün imarı gibi mahlukatla mamur olması uzak değildir' demişlerdir. Hatta ona kıyasla, aradaki aşırı uzaklıktan ötürü onda görülen şeyler kendilerinde görünmese bile bütün yıldızların bu hususta onun gibi olduğunu söylemişlerdir. Ayrıca Allah Teâlâ'nın küçüklüğüne rağmen yeryüzünü mahlukatla mamur kılıp, büyüklüklerine rağmen çoğunluğu yeryüzünden daha büyük olan azametli cisimleri mahlukatsız boş bırakmasının hikmetten uzak olduğunu savunmuşlardır. Onlar aydan büyülendiklerinden beri ona yükselmek için hileler yapma iplerine sarılmışlar; cıvalı gemiler yapıp bunlarla yükselmişler, fakat buhar küresine ulaşamadan bedenleri şişmiş ve daha önce akılları saptığı gibi kendileri de sapıp küçük düşmüş olarak geri dönmüş ve hüsrana uğrayarak aşağı inmişlerdir.
وأنت تعلم أن كلامهم في هذا الباب مخالف لأصول الفلسفة ولا برهان لهم عليه سوى السفه ومنشؤه محض أنهم رأوا شيئا في القمر ولم يتحققوه وظنوه ما ظنوه وأي مانع من أن يكون قد جعل الله تعالى المحو على وجه يتخيل فيه ذلك بل لا مانع على أصولنا من أن يقال: قد جعل الله تعالى في القمر أجراما تشبه ما حسبوه لكن لم يرد في ذلك شيء عن الصادق ﷺ وهو الذي عرج به إلى قاب قوسين أو أدنى، وما ذكروه من أنه بعيد من الحكمة أن يعمر الله تعالى الأرض إلخ يلزم عليه أن يكون ما بين الكواكب ككواكب الدب الأكبر مثلا معمورا بالخلائق كالأرض أيضا فله أوسع منها بأضعاف مضاعفة وهم لا يقولون به على أنا نقول قد جاء «أطت السماء وحق لها أن تئط ما فيها موضع قدم إلا وفيه ملك راكع أو ساجد» فيجوز أن يكون على جرم القمر ملائكة يعبدون الله تعالى بما شاء وكيف شاء بل يجوز أن يكون عند كل ذرة من ذراته ملك كذلك وهذا نوع من العمارة بالخلق، والأحسن عند من عز عليه وقته عدم الالتفات إلى مثل هذه الخرافات وتضييع الوقت في ردها والله سبحانه الموفق، ثم ما تقدم من أن المحو نقص ما استفاده القمر من الشمس شيئا فشيئا فيه القول بأن نور القمر مستفاد من نور الشمس وقد عد الجل من العلماء ذلك في الحدسيات وذكروا أن الشمس مضيئة بنفسها وكلا الأمرين مما ذكره الفلاسفة وليس له في الشرع مستند يعول عليه، وقد نقله الآمدي وتعقبه فقال: ذكروا أن الشمس نيرة بنفسها وما المانع من كونها سوداء الجرم والله تعالى يخلق فيها النور في أوقات مشاهدتنا لها، وأن تكون مستنيرة من كواكب أخرى فوقها وهي مستورة عنا ببعض الأجرام السماوية المظلمة كما يحدث للشمس في حالة الكسوف، وإن سلمنا أنها نيرة بنفسها فلا نسلم أن نور القمر مستفاد منها وما المانع من كون الرب تعالى يخلق فيه النور في وقت دون وقت أو أن يكون مع كونه مركوزا في فلكه دائرا على مركز نفسه وأحد وجهيه نير والآخر مظلم كما كان بعض أجزاء الفلك شفافا وبعضها نيرا وهو متحرك بحركة مساوية لحركة فلكه ويكون وجهه المضيء عند مقابلة الشمس وهو الذي يلينا ويكون الزيادة والنقصان فيما يظهر لنا على حسب بعده وقربه من الشمس فلا يكون مستنيرا من الشمس اه.
Bilirsin ki onların bu babdaki sözleri felsefenin esaslarına da aykırıdır ve sefahatten başka buna hiçbir delilleri yoktur. Bunun kaynağı sırf ayda bir şey görüp onu tam kavrayamamaları ve onu zannettikleri şey sanmalarıdır. Allah Teâlâ'nın o silinmeyi, öyle hayal edilecek bir surette yaratmış olmasına ne engel vardır? Hatta bizim usulümüze göre 'Allah Teâlâ ayda onların sandığı şeylere benzeyen cisimler yaratmıştır' denilmesine de bir engel yoktur; fakat kâbe kavseyni ev ednâ makamına yükseltilen Sâdık Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu konuda hiçbir şey rivayet edilmemiştir. Onların 'Allah Teâlâ'nın yeryüzünü mamur kılıp... hikmetten uzaktır' şeklindeki sözleri, mesela Büyükayı yıldızları gibi yıldızların arasının da yeryüzü gibi mahlukatla mamur olmasını gerektirir; zira orası yeryüzünden katbekat daha geniştir, oysa onlar bunu söylememektedirler. Bununla birlikte biz deriz ki: «Gök gıcırdadı, gıcırdamak da onun hakkıdır; zira onda rükû eden veya secde eden bir meleğin bulunmadığı dört parmaklık bir yer dahi yoktur» hadisi varit olmuştur. Dolayısıyla ay cisminde de Allah Teâlâ'ya dilediği gibi ve dilediği şekilde ibadet eden meleklerin bulunması caizdir; hatta onun her bir zerresinde böyle bir meleğin bulunması da caizdir ve bu da mahlukatla bir tür imardır. Vakti kıymetli olan kimse nezdinde en güzeli, bu tür hurafelere iltifat etmemek ve bunları reddetmekle vakit zayi etmemektir; muvaffak kılan Allah Sübhânehu'dur. Sonra daha önce geçen 'silinmenin, ayın güneşten faydalandığı ışığın azar azar azalması' olduğu ifadesinde, ayın nurunun güneşin nurundan alındığı görüşü yer almaktadır. Âlimlerin ekserisi bunu hadsiyyât (sezgisel bilgiler) arasında saymış ve güneşin bizzat ışık saçıcı olduğunu zikretmişlerdir; oysa her iki husus da filozofların zikrettiği şeylerdendir ve şeriatta buna dayanılabilecek bir mesnet yoktur. Âmidî bunu nakletmiş ve itiraz ederek şöyle demiştir: Güneşin bizzat aydınlatıcı olduğunu zikrettiler; peki onun cisminin siyah olup bizim onu gördüğümüz vakitlerde Allah Teâlâ'nın onda nur yaratmasına ne engel vardır? Yahut onun üzerindeki başka yıldızlardan aydınlanıyor olup, güneş tutulması anında güneşe olduğu gibi bazı karanlık semâvî cisimlerle bizden perdelenmiş olmasına ne engel vardır? Güneşin bizzat aydınlatıcı olduğunu kabul etsek bile, ayın nurunun ondan alındığını kabul etmeyiz. Rab Teâlâ'nın onda bir vakitte nur yaratıp başka bir vakitte yaratmamasına ne engel vardır? Yahut feleğinde yerleşik olmakla beraber kendi merkezi etrafında dönüyor olması ve feleğin bazı kısımlarının şeffaf bazılarının aydınlık olması gibi bir yüzünün aydınlık diğerinin karanlık olmasına, feleğinin hareketine eşit bir hareketle hareket etmesine, aydınlık yüzünün güneşin karşısında -ki o bize bakan yüzdür- bulunmasına ve bize görünen artış ve eksilişin güneşe olan uzaklığı ve yakınlığına göre olmasına ve böylece güneşten aydınlanmamış olmasına ne engel vardır? -Âmidî'nin sözü bitti-.
وأورد أنه إذا ضم الخسوف إلى الزيادة والنقصان قربا وبعدا لا يتم ما ذكره وصح ما ذكروه من الاستفادة.
Buna şöyle itiraz edilmiştir: Ay tutulması (husûf), yakınlık ve uzaklığa göre gerçekleşen artış ve eksilişe eklendiğinde Âmidî'nin zikrettiği husus tamam olmaz ve onların [filozofların] zikrettiği 'ışığı güneşten alma' tespiti sahih olur.
وأجيب بأنه ما المانع من أن يكون الخسوف لحيلولة جرم علوي بيننا وبينه لا لحيلولة الأرض بينه وبين الشمس فلا بد لنفي ذلك من دليل فافهم والله تعالى أعلم وهو المتصرف في ملكه كيفما يشاء لِتَبْتَغُوا متعلق بقوله تعالى: وَجَعَلْنا آيَةَ النَّهارِ وفي الكلام مقدر أي جعلنا آية النهار مبصرة لتطلبوا لأنفسكم فيه.
Buna ise şöyle cevap verilmiştir: Ay tutulmasının, yeryüzünün onunla güneş arasına girmesinden değil de ulvî bir cismin bizimle onun arasına girmesinden kaynaklanmasına ne engel vardır? Bunu nefyetmek için bir delil gereklidir; öyleyse iyi anla! En doğrusunu Allah Teâlâ bilir; mülkünde dilediği gibi tasarruf eden O'dur. { لِتَبْتَغُوا } “...aramanız için” ifadesi Allah Teâlâ'nın { وَجَعَلْنا آيَةَ النَّهارِ } “Gündüz delilini [aydınlatıcı] kıldık” kavline taalluk etmektedir. Sözde takdir edilen bir mana vardır; yani gündüz ayetini, onda kendiniz için talep edesiniz diye aydınlatıcı kıldık demektir.
فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ أي رزقا إذ لا يتسنى ذلك في الليل، وفي التعبير عن الرزق بالفضل وعن الكسب بالابتغاء والتعرض لصفة الربوبية المنبئة عن التبليغ إلى الكمال شيئا فشيئا دلالة كما قال شيخ الإسلام: على أن ليس للعبد في تحصيل الرزق تأثير سوى الطلب وإنما الإعطاء إلى الله سبحانه لا بطريق الوجوب عليه تعالى بل تفضلا بحكم الربوبية، ومعنى تأثير الطلب على نحو تأثير الأسباب العادية فإنه من جملتها ولا توقف حقيقة للرزق عليه،
{ فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden bir lütuf [aramanız için]”; yani rızık aramanız için, çünkü bu geceleyin müyesser olmaz. Rızıktan 'fazl' (lütuf), kazançtan 'ibtigâ' (arama) diye söz edilmesinde ve derece derece kemale ulaştırmayı bildiren 'rubûbiyyet' sıfatına yer verilmesinde, Şeyhü'l-İslam'ın dediği gibi şu hususa delalet vardır: Rızkın elde edilmesinde kulun talepten başka hiçbir tesiri yoktur; rızkı vermek ise Allah Teâlâ'ya vacip olma yoluyla değil, rubûbiyyet hükmünce bir lütuf olarak sadece Allah Sübhânehu'ya aittir. Talebin tesirinin manası, âdi sebeplerin tesiri kabilindendir; zira o da bu sebepler cümlesindendir ve hakikatte rızık ona bağlı değildir.
وفي الخبر يطلبك رزقك كما يطلبك أجلك
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Ecelin seni aradığı gibi rızkın da seni arar»
، ولله تعالى در القائل:
. Şu şair ne güzel söylemiştir:
لقد علمت وما الإسراف من خلقي ... أن الذي هو رزقي سوف يأتيني
İyi bildim ki -israf benim ahlakım değildir- ... Benim rızkım olan şey mutlaka bana gelecektir.
أسعى إليه فيعييني تطلبه ... ولو قعدت أتاني لا يعنيني
Ona doğru koşarım da onu aramak beni yorar ... Oysa otursaydım, beni yormadan o bana gelirdi.
وَلِتَعْلَمُوا متعلق كما قيل بكلا الفعلين أعني محو آية الليل وجعل آية النهار مبصرة لا بأحدهما فقط إذ لا يكون ذلك بانفرداه مدارا للعلم المذكور أي لتعلموا بتفاوت الجديدين أو نيريهما ذاتا من حيث الإظلام والإضاءة مع
{ وَلِتَعْلَمُوا } “Ve bilesiniz diye” ifadesi, söylendiğine göre sadece birine değil, her iki fiile yani hem gece ayetinin silinmesine hem de gündüz ayetinin aydınlatıcı kılınmasına taalluk etmektedir; zira bunlardan sadece biri tek başına anılan bilginin medarı olamaz. Yani gece ile gündüzün yahut onların iki ışık kaynağının karanlık ve aydınlık bakımından zatlarındaki farklılıkla birlikte
تعاقبهما أو حركاتهما وأوضاعهما وسائر أحوالهما عَدَدَ السِّنِينَ التي يتعلق بها غرض على لإقامة مصالحكم الدينية والدنيوية وَالْحِسابَ أي الحساب المتعلق بما في ضمنها من الأوقات أي الأشهر والليالي والأيام وغير ذلك مما نيط به شيء من المصالح المذكورة، ونفس السنة من حيث تحققها مما ينتظمه الحساب وإنما الذي يتعلق به العد طائفة منها وتعلقه في ضمن ذلك بكل واحدة منها ليس من حيثية التحقق والتحصل من عدة أشهر حصل كل واحدة منها من عدة أيام حصل كل واحد منها من طائفة من الساعات مثلا فإن ذلك من وظيفة علم الحساب بل من حيث إنها فرد من طائفة السنين المعدودة بعدها أي نفسها من غير أن يعتبر في ذلك تحصيل شيء معين كما حقق ذلك شيخ الإسلام.
birbirini takip etmelerini, hareketlerini, durumlarını ve diğer hallerini; dinî ve dünyevî maslahatlarınızı ikame etmek için yüce bir maksadın kendisiyle irtibatlı olduğu { عَدَدَ السِّنِينَ } “yılların sayısını” { وَالْحِسابَ } “ve hesabı” yani onların kapsamındaki vakitlerle -yani aylar, geceler, gündüzler ve anılan maslahatlardan birinin kendisiyle irtibatlı kılındığı diğer şeylerle- ilgili hesabı bilesiniz diye [böyle yaptık]. Yılın bizzat kendisi gerçekleşmesi bakımından hesabın düzenlediği şeylerdendir; saymanın taalluk ettiği ise onun bir topluluğudur (fertleridir). Bunun kapsamında her birine taalluku ise -mesela birkaç saatten oluşan birkaç günden ve her biri birkaç günden oluşan birkaç aydan tahakkuk edip meydana gelmesi bakımından değildir; zira bu hesap ilminin vazifesidir- bilakis Şeyhü'l-İslam'ın tahkik ettiği üzere, bunda muayyen bir şeyin tahakkukunu dikkate almaksızın bizzat kendilerinin sayılması bakımından sayılan yıllar topluluğunun bir ferdi olması cihetiyledir.