Binûn

Kehf Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فلم أر مثل الحي حيا مصبحا ... ولا مثلنا لما التقينا فوارسا

Görmedim o kabile gibi sabah baskınına uğramış bir kabile... Ne de karşılaştığımızda süvariler olarak bizim gibisini,

أكر وأحمى للحقيقة منهم ... وأضرب منا بالسيوف القوانسا

Onlardan daha çok hücum eden ve koruması gerekeni daha çok koruyan... Ve kılıçlarla miğferlere bizden daha sert vuranı.

لزم الوقوع فيما فرا منه حيث لم يجعلا المذكور فعلا ثم قدرا وإن كان به فليس صالحا لذلك، وإن نصب يلبثوا لا يكون المعنى سديدا لأن الضبط لمدة اللبث وأمده لا للبث في الأمد، ولا يقال: فليكن نظير قولكم أيكم أضبط لصومه في الشهر أي لأيام صومه والمعنى أيهم أضبط لأيام اللبث أو ساعاته في الأمد ويراد به جميع المدة لما قيل

Zikredileni fiil kılmayıp ardından takdir ettikleri için kaçtıkları şeyin içine düşmeleri gerekir; şayet onunla [nasbedilmiş] ise o buna elverişli değildir. Eğer { يلبثوا } fiiliyle nasbedilmişse mana sağlam olmaz; zira zaptetmek/hesaplamak kalışın süresine ve emedinedir, emed içindeki kalışa değil. Şöyle de denilemez: Sizin 'Hanginiz o ay içindeki orucunu daha iyi zapteder?' yani oruç günlerini [zapteder] sözünüzün bir benzeri olsun ve mana 'Hangisi o emed içindeki kalış günlerini veya saatlerini daha iyi zapteder?' demek olup bununla bütün süre kastedilmiş olsun; zira denilmiştir ki:

يعضل حينئذ تنكير أَمَداً والاعتذار بأنهم ما كانوا عارفين بتحديده يوما أو شهرا أو سنة فنكر على أنه سؤال أما عن الساعات والأيام أو الأشهر غير سديد لأنه معلوم أنه أمد زمان اللبث فليعرف إضافة أو عهدا ويكون الاحتمال على حاله، ووجه أبو حيان نصبه بأنه على إسقاط حرف الجر وهو بمعنى المدة والأصل لما لبثوا من أمد ويكون من أمد تفسيرا لما أبهم في لفظ ما كقوله تعالى ما نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ [البقرة: ١٠٦] ما يَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَةٍ [فاطر:

Bu takdirde { أَمَداً } lafzının nekre kılınması müşkil olur. Onların gün, ay veya yıl olarak onun sınırını bilmedikleri, bu yüzden saatlerden, günlerden veya aylardan bir soru olmak üzere nekre kılındığı şeklindeki özür ise isabetli değildir; çünkü onun kalış zamanının emedi olduğu malumdur. O halde izafetle yahut ahd ile marife kılınmalıydı ve ihtimal de olduğu gibi kalırdı. Ebû Hayyân onun nasbını cer harfinin hazfedilmesine bağlamış olup bu süre manasındadır; aslı da { لما لبثوا من أمد } şeklindedir. { من أمد } ifadesi, Yüce Allah'ın { ما نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ } [el-Bakara: 106] ve { ما يَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَةٍ } [Fâtır:

٢] ولما سقط الحرف وصل إليه الفعل وهو كما ترى، وتعقب منع صلاحية أفعل لنصب المفعول به بأنه قول البصريين دون الكوفيين فلعل الإمامين سلكا مذهب الكوفيين فجعلا أَحْصى أفعل تفضيل وأَمَداً مفعولا له، والحق أن الذاهب إلى كون أحصى أفعل تفضيل جعل أمدا تمييزا وهو يعمل في التمييز على الصحيح والقول بأن التمييز يجب كونه محولا عن الفاعل قد ميزت حاله، وثالثا بأن توهم الأشعار بأن غاية البعث هو العلم بالإحصاء المتقدم عليه مردود بأن صيغة الماضي باعتبار حال الحكاية ولا يكاد يتوهم من ذلك الإشعار المذكور، ورابعا بأنه يلزم حينئذ أن يكون أصل الإحصاء متحققا في الحزبين إلا أن بعضهم أفضل والبعض الآخر أدنى مع أنه ليس كذلك، وفي الكشف أن قول الزجاج ليس بذلك المردود إلا أن ما آثره الزمخشري أحق بالإيثار لفظا ومعنى أما الأول فظاهر، وأما الثاني فلأنه تعالى حكى تساؤلهم فيما بينهم وأنه عن العارف لا عن الأعرف وغيرهم أولى به انتهى فافهم، وأي استفهامية مبتدأ وما بعدها خبرها وقد علقت نعلم عن العمل كما هو شأن أدوات الاستفهام في مثل هذا الوضع وهذا جار على احتمالي كون أَحْصى فعلا ماضيا وكونه أفعل تفضيل، وجوز جعل أي موصولة ففي البحر إذا قلنا بأن أَحْصى أفعل تفضيل جاز أن تكون أي موصولا مبنيا على مذهب سيبويه لوجود شرط جواز البناء فيه وهو كون أي مضافة حذف صدر صلتها والتقدير لنعلم الفريق الذي هو أحصى لما لبثوا أمدا من الذين لم يحصوا وإذا كان فعلا ماضيا امتنع ذلك لأنه حينئذ لم يحذف صدر صلتها لوقوع الفعل مع فاعله صلة فلا يجوز بناؤها لفوات تمام الشرط وهو حذف صدر الصلة انتهى.

2] ayetlerinde olduğu gibi { ما } lafzında müphem olanı açıklayıcı olur. Harf düşünce fiil ona ulaşmıştır. Bu ise gördüğün gibidir. İsm-i tafdîlin mef'ûlün bihi nasbetmeye elverişli olmasının menedilmesi, bunun Kûfelilerin değil Basralıların görüşü olduğu gerekçesiyle tenkit edilmiştir; nitekim iki imam Kûfelilerin mezhebine uyup { أَحْصى } lafzını ism-i tafdîl, { أَمَداً } lafzını da onun mef'ûlü kılmış olabilirler. Hak olan şudur ki, { أحصى } lafzının ism-i tafdîl olduğu görüşüne varan zat { أمدا } lafzını temyiz kılmıştır; o da sahih görüşe göre temyizde amel eder. Temyizin failden muhavvel olmasının vacip olduğu sözünün durumunu ise daha önce açıklamıştım. Üçüncü olarak: Diriltmenin gayesinin ondan önceki saymayı bilmek olduğu vehmine gelince; bu, mazi sîgasının hikâye halini dikkate almasından dolayı reddedilmiştir ve bundan söz konusu vehim pek akla gelmez. Dördüncü olarak: Bu takdirde saymanın aslının her iki grupta da gerçekleşmiş olması, ancak bir kısmının daha üstün, diğer kısmının ise daha aşağıda kalması gerekir; halbuki durum böyle değildir. el-Keşşâf'ta ez-Zeccâc'ın sözünün o kadar da reddedilecek bir şey olmadığı, ancak Zemahşerî'nin tercih ettiği şeyin lafız ve mana bakımından tercihe daha layık olduğu belirtilmiştir. Birincisi açıktır; ikincisine gelince, çünkü Yüce Allah onların kendi aralarındaki karşılıklı soru sormalarını hikâye etmiştir ve bu da daha iyi bilenden değil bilenden sormaktır; başkaları buna daha evladır, [alıntı] bitti, iyi anla! { أي } istifhamiyye olup mübtedadır, sonrası ise onun haberidir; bu gibi yerlerde istifham edatlarının şanı olduğu üzere { نعلم } fiilini amelden ta'lik etmiştir (askıya almıştır). Bu durum, { أَحْصى } lafzının mazi fiil veya ism-i tafdîl olması ihtimallerinin her ikisinde de geçerlidir. { أي } edatının mevsûle kılınması da caiz görülmüştür. el-Bahr'da şöyle denir: Şayet { أَحْصى } lafzının ism-i tafdîl olduğunu söylersek, Sîbeveyhi'nin mezhebine göre { أي } mevsûl olarak mebni olabilir; zira onda binanın caiz olma şartı mevcuttur ki o da { أي } lafzının muzaf olup sılasının baş tarafının hazfedilmiş olmasıdır. Takdiri: 'Kaldıkları süreyi saymayanlara kıyasla en iyi sayan fırkayı bilelim diye' şeklindedir. Mazi fiil olduğunda ise bu imkansızdır; çünkü o takdirde fiil failiyle birlikte sıla olarak vaki olduğundan sılasının baş tarafı hazfedilmemiş olur ve tam şart olan sılanın baş tarafının hazfi ortadan kalktığı için mebni olması caiz olmaz, [alıntı] bitti.

وقرأ الزهري «ليعلم» بالياء على إسناد الفعل إليه تعالى بطريق الالتفات، وأيّا ما كان فالعلم غاية للبعث وليس ذلك على ظاهره وإلا تكن الآية دليلا لهشام على ما يزعمه تعالى الله عن ذلك علوا كبيرا فقيل هو غاية بجعله مجازا عن الإظهار والتمييز، وقيل: المراد ليتعلق علمنا تعلقا حاليا مطابقا لتعلقه أولا تعلقا استقباليا كما في قوله تعالى:

ez-Zührî, iltifat yoluyla fiili Yüce Allah'a isnat ederek yâ harfi ile «ليعلم» şeklinde okumuştur. Her nasıl olursa olsun ilim, diriltmenin gayesidir; ancak bu zahiri üzere değildir, aksi halde ayet Hişâm'ın iddia ettiği şeye bir delil olurdu —Yüce Allah bundan çok yücedir—. Denildi ki: O, izhar ve ayırt etmekten mecaz kılınarak gayedir. Denildi ki: Kastedilen, Yüce Allah'ın şu kavlinde olduğu gibi, ezeli ilmimizin ilkin istikbale yönelik taallukuna mutabık olarak hâli (şimdiki zamana dair) bir taallukla taalluk etmesidir:

لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَيْهِ [البقرة: ١٤٣] واعترضه بعض الأجلة بأن بعث هؤلاء الفئة لم يترتب عليه تفرقهم إلى المحصي وغيره حتى يتعلق بهما العلم تعلقا حاليا أو الإظهار والتمييز ويتسنى نظم شيء من ذلك في سلك الغاية كما ترتب على تحويل القبلة انقسام الناس إلى متبع ومنقلب فصح تعلق العلم الحالي والإظهار بكل من القسمين وإنما الذي ترتب على ذلك تفرقهم إلى مقدر تقديرا غير مصيب ومفوض العلم إلى الله ﷿ وليس في شيء منهما إحصاء أصلا، ثم قال: إن جعل ذلك غاية بحمل النظم الكريم على التمثيل المبني على جعل العلم عبارة عن الاختبار مجازا بإطلاق اسم المسبب على السبب وليس من ضرورة الاختبار صدور الفعل المختبر به عن المختبر قطعا بل قد يكون لإظهاره عجزه عنه على سنن التكاليف التعجيزية كقوله تعالى: فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ [البقرة:

{ لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَيْهِ } “Peygambere uyanı, iki ökçesi üzerinde geri dönenden ayırt edip bilelim diye” [el-Bakara: 143]. Bazı büyük âlimler buna şöyle itiraz etmişlerdir: Bu topluluğun diriltilmesi, ilmin kendilerine hâlî olarak taalluk etmesi yahut izhar ve tefrik gerçekleşip bunlardan birinin gaye zincirine dizilebilmesi için sayan ve saymayan olarak ikiye ayrılmalarını netice vermemiştir; nitekim kıblenin çevrilmesi insanların uyan ve geri dönen olarak ikiye ayrılmasını netice vermiş, böylece her iki kısma da hâlî ilmin ve izharın taalluku sahih olmuştur. Halbuki bunda terettüp eden şey, onların isabetsiz bir takdirde bulunan ve ilmi Aziz ve Celil olan Allah'a havale eden olarak ikiye ayrılmasıdır ve bunların hiçbirinde asla bir ihsa (tam sayma/hesaplama) yoktur. Sonra şöyle demiştir: Bunun gaye kılınması, sebebin adını müsebbebe mecazen vermek suretiyle ilmi imtihandan ibaret kılmaya dayalı bir temsile kerim nazmın hamledilmesi iledir. İmtihan edilen kimseden, kendisiyle imtihan edildiği fiilin sadır olması imtihanın kesin bir gereği değildir; bilakis Yüce Allah'ın { فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ } [el-Bakara:

٢٥٨] وهو المراد هنا فالمعنى بعثناهم لنعاملهم معاملة من يختبرهم أيهم أحصى لما لبثوا أمدا فيظهر لهم عجزهم ويفوضوا ذلك إلى العليم الخبير ويتعرفوا حالهم وما صنع الله تعالى بهم من حفظ أبدانهم فيزدادوا يقينا بكمال قدرته تعالى وعلمه ويستبصروا به أمر البعث ويكون ذلك لطفا لمؤمني زمانهم وآية بينة لكفارهم، وقد اقتصرها هنا من تلك الغايات الجليلة على مبدئها الصادر عنه سبحانه وفيما سيأتي إن شاء الله تعالى على ما صدر عنهم من التساؤل المؤدي

258] “Öyleyse onu batıdan getir” kavlinde olduğu gibi aciz bırakan teklifler kabilinden onun aczini ortaya koymak için de olabilir. Burada kastedilen de budur; mana: 'Kaldıkları emedi hangisinin daha iyi sayacağını imtihan eden birinin muamelesiyle muamele edelim de onlara acizleri zahir olsun, bunu Alîm ve Habîr olana havale etsinler, kendi durumlarını ve bedenlerini koruma hususunda Yüce Allah'ın kendilerine ne yaptığını tanısınlar, böylece O'nun kemal-i kudretine ve ilmine olan yakinleri artsın, bununla ba's (yeniden diriliş) meselesinde basiret sahibi olsunlar ve bu, zamanlarının müminleri için bir lütuf, kafirleri için de apaçık bir mucize olsun diye onları dirilttik' şeklindedir. Burada o yüce gayelerden sadece Yüce Zâtından sadır olan mebdeine (başlangıcına) hasredilmiş; inşallah ileride gelecek olan kısımda ise onlardan sadır olup buna ulaştıran

إليها وهذا أولى من تصوير التمثيل بأن يقال بعثناهم بعث من يريد أن يعلم إذ ربما يتوهم منه استلزام الإرادة لتحقق المراد فيعود المحذور فيصار إلى جعل إرادة العلم عبارة عن الاختبار فاختبر واختر انتهى.

karşılıklı soru sormaya yer verilmiştir. Bu, temsilin 'bilmek isteyen birinin diriltmesi gibi onları dirilttik' şeklinde tasvir edilmesinden daha evladır; zira bundan iradenin muradın tahakkukunu iktiza ettiği vehmedilebilir de sakınca geri döner; böylece ilim iradesini imtihandan ibaret kılmaya gidilir. O halde sına ve seç! [Söz] bitti.

وتعقبه الخفاجي بأن ما ذكره مع تكلفه وقلة جدواه غير مستقيم لأن الاختيار الحقيقي لا يتصور ممن أحاط بكل شيء علما فحيث وقع جعلوه مجازا عن العلم أو ما يترتب عليه فلزمه بالآخرة الرجوع إلى ما أنكره واختار جعل العلم كناية عن ظهور أمرهم ليطمئن بازدياد الإيمان قلوب المؤمنين وتنقطع حجة المنكرين وعلم الله تعالى حيث تعذر إرادة حقيقته في كتابه تعالى جعل كناية عن بعض لوازمه المناسبة لموقعه والمناسب هنا ما ذكر، ثم قال: وإنما علق العلم بالاختلاف في أمده أي المفهوم من أي الحزبين أحصى لما لبثوا أمدا لأنه ادعى لإظهاره وأقوى لانتشاره. وفي الكشف توجيها لما في الكشاف أراد أن العلم مجاز عن التمييز والإظهار كأنه قيل لنظهره ونميز لهم العارف بأمد ما لبثوا ولينظر من هذا العارف فإنه لا يجوز أن يكون أحدا منهم لأنهم بين مفوض ومقدر غير مصيب، والفرق بين ما في الكشف وما ذكره الخفاجي لا ينفى على بصير وما في الكشف أقل مؤنة منه.

Hafâcî, zikrettiği şeyin tekellüflü ve faydasının az olmasıyla birlikte istikametli olmadığını, çünkü hakiki imtihanın her şeyi ilmiyle kuşatan Zât hakkında tasavvur edilemeyeceğini; dolayısıyla vaki olduğu yerde onu ilimden veya ona terettüp eden şeyden mecaz kıldıklarını, bu sebeple neticede inkar ettiği şeye dönmek zorunda kaldığını belirterek onu tenkit etmiş ve ilmi, müminlerin kalpleri imanın artmasıyla mutmain olsun ve inkarcıların hücceti kesilsin diye onların durumunun ortaya çıkmasından kinaye kılmayı tercih etmiştir. Yüce Allah'ın ilmi, O'nun Kitabı'nda hakikatinin irade edilmesi imkansız olduğunda, makamına uygun düşen bazı levazımından kinaye kılınır; burada uygun olan da zikredilendir. Sonra şöyle dedi: İlim, emedindeki ihtilafa yani 'iki gruptan hangisi kaldıkları süreyi daha iyi saydı' ifadesinden anlaşılan şeye taalluk ettirilmiştir; çünkü bu, onun ortaya çıkmasına daha çok sevk edici ve yayılması için daha kuvvetlidir. el-Keşşâf'ta olanı tevil sadedinde el-Keşf'te şöyle denir: İlmin, tefrik ve izhardan mecaz olduğunu kastetmiştir; sanki 'Kaldıkları süreyi bileni onlara gösterip ayırt edelim diye' denilmiştir. Bu bilenin kim olduğuna bir bakılsın; zira onun onlardan biri olması caiz değildir, çünkü onlar [ilmi Allah'a] havale eden ile isabetsiz takdirde bulunan arasındadırlar. el-Keşf'teki ile Hafâcî'nin zikrettiği arasındaki fark basiret sahibine gizli kalmaz; el-Keşf'te olanın külfeti ondan daha azdır.

وتصوير التمثيل بأن يقال: بعثناهم بعث من يريد أن يعلم أحسن عندي من التصوير الأول، والتوهم المذكور مما لا يكاد يلتفت إليه فتدبر جدا. وقرىء «ليعلم» مبنيا للفاعل من الإعلام وخرج ذلك على أن الفاعل ضميره تعالى والمفعول الأول محذوف لدلالة المعنى عليه وأَيُّ الْحِزْبَيْنِ إلخ من المبتدأ والخبر في موضع مفعولي نعلم الثاني والثالث، والتقدير ليعلم الله الناس أي الحزبين إلخ، وإذا جعل العلم عرفانيا كانت الجملة في موضع مفعولي نعلم الثاني فقط وهو ظاهر. وقرىء «ليعلم» بالبناء للمفعول وخرج على أن نائب الفاعل محذوف أي ليعلم الناس.

Temsilin 'Onları, bilmek isteyen birinin diriltişi gibi dirilttik' şeklinde tasvir edilmesi bana göre birinci tasvirden daha güzeldir; zikredilen vehim ise pek iltifat edilmeyecek türdendir, çok iyi tefekkür et! «ليعلم» şeklinde, bildirmek (i'lâm) kökünden malum (etken) sîga ile de okunmuştur; bu da failinin Yüce Allah'ın zamiri olması, mananın delaletinden ötürü birinci mef'ûlün hazfedilmiş olması ve { أَيُّ الْحِزْبَيْنِ } ilâ ahirihî mübteda ve haberinin, { نعلم } fiilinin ikinci ve üçüncü mef'ûlleri makamında olması şeklinde açıklanmıştır. Takdiri: 'Allah insanlara hangi iki fırkanın... olduğunu bildirsin diye' şeklindedir. İlim marifet manasında kılındığında ise cümle sadece { نعلم } fiilinin ikinci mef'ûlü makamında olur ki bu açıktır. «ليعلم» şeklinde meçhul (edilgen) sîga ile de okunmuştur; bu da naib-i failin mahzuf olması yani 'insanlar bilsin diye' şeklinde açıklanmıştır.

والجملة بعد أما في موضع المفعولين أو المفعول حسبما سمعت، وقال بعضهم: إن الجملة هي النائب عن الفاعل وهو مذهب كوفي ففي البحر البصريون لا يجوز كون الجملة فاعلا ولا نائبا عنه وللكوفيين مذهبان، أحدهما أنه يجوز الإسناد إلى الجملة مطلقا، والثاني أنه لا يجوز إلا إذا كان المسند مما يصح تعليقه وتحقيق ذلك في محله.

Sonraki cümle ise işittiğin üzere ya iki mef'ûlün ya da tek mef'ûlün yerindedir. Bazıları şöyle demiştir: Cümlenin kendisi naib-i faildir ki bu Kûfelilerin mezhebidir. el-Bahr'da şöyle denir: Basralılar cümlenin fail veya naib-i fail olmasını caiz görmezler; Kûfelilerin ise iki mezhebi vardır: Birincisi, cümleye isnat yapılmasının mutlak olarak caiz olması; ikincisi ise ancak müsnedin ta'liki sahih olan fiillerden olması halinde caiz olmasıdır. Bunun tahkiki kendi yerindedir.

نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ نَبَأَهُمْ شروع في تفصيل ما أجمل فيما سلف أي نحن نخبرك بتفصيل خبرهم الذي له شأن وخطر بِالْحَقِّ أما صفة لمصدر محذوف أو حال من ضمير نَقُصُّ أو من نَبَأَهُمْ أو صفة له على رأي من يرى جواز حذف الموصول مع بعض الصلة أي نقص قصصا ملتبسا بالحق أو نقصه ملتبسين به أو نقص نبأهم ملتبسا به أو نبأهم الملتبس به، ولعل في التقييد بِالْحَقِّ إشارة إلى أن في عهده ﷺ من يقص نبأهم لكن لا بالحق.

{ نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ نَبَأَهُمْ } “Biz sana onların haberini anlatıyoruz”, geçmişte icmalen anlatılanın tafsilatına giriştir; yani 'Biz sana onların şanı ve önemi büyük olan haberlerinin tafsilatını bildiriyoruz'. { بِالْحَقِّ } “hak ile” ifadesi, ya mahzuf bir mastarın sıfatıdır, ya { نَقُصُّ } fiilinin zamirinden yahut { نَبَأَهُمْ } lafzından hâldir, ya da sılasının bir kısmıyla birlikte mevsûlün hazfedilmesini caiz görenlerin görüşüne göre onun sıfatıdır; yani 'Hak ile içiçe geçmiş bir kıssa anlatıyoruz' veya 'Ona sarılmış olarak onu anlatıyoruz' yahut 'Onların haberini hakka sarılmış olarak anlatıyoruz' ya da 'Onların hakla içiçe geçmiş haberini [anlatıyoruz]' demektir. { بِالْحَقِّ } kaydında, muhtemelen O'nun ﷺ asrında onların haberini anlatan fakat hak ile anlatmayan kimselerin bulunduğuna bir işaret vardır.

وفي الكشف بعد نقل شعر أمية بن أبي الصلت السابق ما نصه وهذا يدل على أن قصة أصحاب الكهف كانت من علم العرب وإن لم يكونوا عالميها على وجهها، ونبؤهم حسبما ذكره ابن إسحاق وغيره أنه مرج أهل الإنجيل وعظمت فيهم الخطايا وطغت ملوكهم فعبدوا الأصنام وذبحوا للطواغيت وفيهم بقايا على دين المسيح ﵇ متمسكين بعبادة الله تعالى وتوحيده وكان ممن فعل ذلك من ملوكهم وعتا عتوا كبيرا دفيانوس وفي رواية دقيوس فإنه غلا غلوا شديدا فجلس خلال الديار والبلاد وأكثر فيها الفساد وقتل من خالفه من المتمسكين بدين المسيح ﵇ وكان يتتبع الناس فيخيرهم بين القتل وعبادة الأوثان فمن رغب في الحياة الدنيا انقاد لأمره وامتثله ومن آثر عليها الحياة الأبدية لم يبال بأي قتلة قتله فكان يقتل أهل الإيمان ويقطع أجسادهم ويجعلها على سور المدينة وأبوابها فلما رأى الفتية ذلك وكانوا عظماء مدينتهم واسمها على ما في بعض الروايات أفسوس وفي بعضها طرسوس، وقيل كانوا من خواص الملك قاموا فتضرعوا إلى الله ﷿ واشتغلوا بالصلاة والدعاء فبينما هم كذلك دخل عليهم

el-Keşf'te Ümeyye b. Ebi's-Salt'ın geçen şiirini naklettikten sonra aynen şu ifade yer alır: 'Bu, Ashâb-ı Kehf kıssasının, tam vechile bilmeseler de Arapların bildiği şeylerden olduğuna delalet eder.' İbn İshâk ve diğerlerinin zikrettiğine göre onların haberi şöyledir: İncil ehli bozuldu, aralarında günahlar büyüdü, kralları azgınlaştı; putlara taptılar ve tağutlar için kurban kestiler. Aralarında Mesih aleyhisselâm'ın dini üzere kalıp Yüce Allah'a ibadete ve tevhidine sımsıkı sarılan kalıntılar vardı. Krallarından bunu yapan ve büyük bir azgınlıkla azgınlaşanlardan biri de Dıfyanus —bir rivayette Dekyus— idi. O, aşırı bir taşkınlık gösterdi; memleketlerin ve şehirlerin ortasına yerleşti, oralarda fesadı çoğalttı ve Mesih aleyhisselâm'ın dinine sarılanlardan kendisine muhalefet edenleri öldürdü. İnsanları takip ediyor, onları öldürülmek ile putlara tapmak arasında muhayyer bırakıyordu. Dünya hayatını arzulayan kimse onun emrine boyun eğip itaat ediyor; ona ebedi hayatı tercih eden kimse ise onu hangi şekilde öldürürse öldürsün aldırmıyordu. İman ehlini öldürüyor, cesetlerini parçalayıp şehrin surlarına ve kapılarına asıyordu. Şehirlerinin —ki bazı rivayetlerde ismi Efes, bazılarında ise Tarsus'tur— ileri gelenlerinden olan genç adamlar bunu görünce —ki kralın has adamlarından oldukları da söylenmiştir— kalkıp Aziz ve Celil olan Allah'a yalvardılar, namaz ve dua ile meşgul oldular. Onlar bu halde iken üzerlerine

الشرط فاخذوهم وأعينهم تفيض من الدمع ووجوههم معفرة بالتراب وأحضروهم بين يدي الجبار فقالوا لهم: ما منعكم أن تشهدوا الذبح لآلهتنا وخيرهم بين القتل وعبادة الأوثان فقالوا: إن لنا إلها ملأ السموات والأرض عظمته وجبروته لن ندعو من دونه أحدا ولن نقر بما تدعونا إليه أبدا فاقض ما أنت قاض وأول من قال ذلك أكبرهم مكسلمينا فأمر الجبار فنزع ما عليهم من الثياب الفاخرة وأخرجهم من عنده وخرج هو إلى مدينة أخرى قيل هي نينوى لبعض شأنه وأمهلهم إلى رجوعه وقال: ما يمنعني أن أعجل عقوبتكم إلا أني أراكم شبانا فلا أحب أن أهلككم حتى أجعل لكم أجلا تتأملون فيه وترجعون إلى عقولكم فإن فعلتم فيها وإلا أهلكتكم فلما رأوا خروجه اشتوروا فيما بينهم واتفقوا على أن يأخذ كل منهم نفقة من بيت أبيه فيتصدق ببعضها ويتزود بالباقي وينطلقوا إلى كهف قريب من المدينة يقال له بنجلوس ففعلوا ما فعلوا وأووا إلى الكهف فلبثوا فيه ليس لهم عمل إلا الصلاة والصيام والتسبيح والتحميد وفوضوا أمر نفقتهم إلى فتى منهم اسمه يمليخا فكان إذا أصبح يتنكر ويدخل المدينة ويشتري ما يهمهم ويتجسس ما فيها من الأخبار ويعود إليهم فلبثوا على ذلك إلى أن قدم الجبار مدينتهم فتطلبهم وأحضر آباءهم فاعتذروا بأنهم عصوهم ونهبوا أموالهم وبذروها في الأسواق وفروا إلى الجبل وكان يمليخا إذ ذاك في المدينة فرجع إلى أصحابه وهو يبكي ومعه قليل طعام فأخبرهم بما شاهد من الهول ففزعوا إلى الله تعالى وخروا له سجدا ثم رفعوا رؤوسهم وجلسوا يتحدثون في أمرهم فبينما هم كذلك إذ ضرب الله ﷿ على آذانهم فناموا ونفقتهم عند رؤوسهم وكلبهم باسط ذراعيه بالوصيد فأصابه ما أصابهم فخرج الجبار في طلبهم بخيله ورجله فوجدوهم قد دخلوا الكهف فأمر بإخراجهم فلم يطق أحد أن يدخله فلما ضاق بهم ذرعا قال قائل منهم: أليس لو كنت قدرت عليهم قتلتهم؟ قال: بلى قال: فابن عليهم باب الكهف ودعهم يموتوا جوعا وعطشا وليكن كهفهم قبرا لهم ففعل ثم كان من شأنهم ما قص الله تعالى ﷿.

Muhafızlar girdi; gözlerinden yaşlar boşanır ve yüzleri toprağa bulanmış bir vaziyette onları yakalayıp zorba hükümdarın huzuruna çıkardılar. Onlara: 'İlahlarımıza kurban kesilmesine şahit olmaktan sizi alıkoyan nedir?' dediler ve onları öldürülmek ile putlara tapmak arasında serbest bıraktılar. Onlar dediler ki: 'Bizim öyle bir ilahımız vardır ki büyüklüğü ve azameti gökleri ve yeri doldurmuştur; O'ndan başka hiçbir kimseye yalvarmayız ve bizi davet ettiğin şeye asla ikrar etmeyiz. Artık ne hüküm vereceksen ver!' Bunu ilk söyleyen, onların en büyüğü olan Mekselmînâ idi. Zorba kral emretti, üzerlerindeki süslü elbiseler soyuldu ve onları yanından çıkardı. Kendisi de bir işi için başka bir şehre —ki Ninova olduğu söylenmiştir— çıktı ve dönüşüne kadar onlara mühlet verdi; şöyle dedi: 'Cezanızı acele vermekten beni alıkoyan şey, sizi genç görmemdir; düşünesiniz ve aklınızı başınıza alasınız diye size bir mühlet verene kadar sizi helak etmek istemem. Şayet aklınızı başınıza alırsanız ne âlâ, aksi takdirde sizi helak ederim.' Gençler onun çıktığını görünce aralarında istişare ettiler ve her birinin babasının evinden bir miktar nafaka alması, bunun bir kısmını sadaka verip geri kalanını azık yapması ve şehre yakın Benclûs denilen bir mağaraya gitmeleri hususunda anlaştılar. Yaptıklarını yaptılar ve mağaraya sığındılar; namaz, oruç, tesbih ve tahmidden başka bir meşguliyetleri olmaksızın orada kaldılar. Nafaka işlerini de içlerinden Yemlîhâ adlı bir gence havale ettiler. O, sabah olunca tanınmayacak bir kılığa girer, şehre girip ihtiyaç duydukları şeyleri satın alır, oradaki haberleri araştırır ve yanlarına dönerdi. Zorba hükümdar şehirlerine gelene kadar bu şekilde kaldılar. Hükümdar onları arattı ve babalarını getirtti. Babaları, kendilerine isyan ettiklerini, mallarını yağmalayıp çarşılarda saçıp savurduklarını ve dağa kaçtıklarını söyleyerek özür dilediler. Yemlîhâ o sırada şehirdeydi; ağlayarak ve yanında az bir yiyecekle arkadaşlarının yanına döndü, gördüğü dehşeti onlara haber verdi. Yüce Allah'a sığındılar ve O'nun için secdeye kapandılar; sonra başlarını kaldırıp durumları hakkında konuşmak üzere oturdular. Onlar bu vaziyette iken Aziz ve Celil olan Allah kulaklarına vurdu ve uyudular; nafakaları başuçlarında, köpekleri de kollarını girişe uzatmış haldeydi ve onlara isabet eden şey ona da isabet etti. Zorba kral atlı ve yaya birlikleriyle onları aramaya çıktı; mağaraya girdiklerini gördüler. Çıkarılmalarını emretti, fakat hiç kimse içeri girmeye güç yetiremedi. Onlar hakkında çaresiz kalınca içlerinden biri: 'Onları ele geçirseydin öldürmeyecek miydin?' dedi. 'Evet' dedi. 'O halde mağaranın kapısını üzerlerine ör ve bırak açlık ve susuzluktan ölsünler; mağaraları da kendilerine kabir olsun' dedi. O da bunu yaptı. Sonra Aziz ve Celil olan Allah'ın anlattığı durumları meydana geldi.

وأخرج ابن أبي شيبة وابن المنذر وابن أبي حاتم عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنهم كانوا في مملكة ملك من الجبابرة يدعو الناس إلى عبادة الأوثان فلما رأوا ذلك خرجوا من تلك المدينة فجمعهم الله تعالى على غير ميعاد فجعل بعضهم يقول لبعض: أين تريدون أين تذهبون؟ فجعل بعضهم يخفي عن بعض لأنه لا يدري هذا علام خرج هذا ولا يدري هذا علام خرج هذا فأخذوا العهود والمواثيق أن يخبر بعضهم بعضا فإن اجتمعوا على شيء وإلا كتم بعضهم بعضا فاجتمعوا على كلمة واحدة فقالوا رَبُّنا رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ- إلى- مِرفَقاً

İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiklerine göre: Onlar, insanları putlara tapmaya çağıran zorba bir kralın mülkünde idiler. Bunu görünce o şehirden çıktılar; Allah Teâlâ onları sözleşmeksizin bir araya getirdi. Birbirlerine: 'Nereye gitmek istiyorsunuz, nereye gidiyorsunuz?' demeye başladılar. Birbirlerinden [durumlarını] gizliyorlardı; çünkü ne bu onun ne için çıktığını biliyordu, ne de o bunun ne için çıktığını biliyordu. Birbirlerine haber vereceklerine, bir şey üzerinde birleşirlerse ne âlâ, aksi takdirde birbirlerinden gizleyeceklerine dair ahitler ve kesin sözler aldılar. Tek bir kelime üzerinde birleştiler ve dediler ki: { رَبُّنا رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } - { مِرفَقاً } ayetine kadar.

ثم انطلقوا حتى دخلوا الكهف فضرب الله تعالى على آذانهم فناموا وفقدوا في أهلهم فجعلوا يطليونهم فلم يظفروا بهم فرفع أمرهم إلى الملك فقال: ليكونن لهؤلاء القوم بعد اليوم شأن ناس خرجوا لا ندري أين ذهبوا في غير جناية ولا شيء يعرف فدعا بلوح من رصاص فكتب فيه أسماءهم ثم طرح في خزانته ثم كان من شأنهم ما قصه الله ﷾.

Sonra gidip mağaraya girdiler; Allah Teâlâ kulaklarına vurdu ve uyudular. Aileleri arasında kayboldular; onları aramaya başladılar fakat bulamadılar. Durumları krala intikal ettirildi; kral: 'Bugünden sonra bu kavmin kesinlikle bir şanı olacaktır; hiçbir suç ve bilinen bir sebep olmaksızın nereye gittiklerini bilmediğimiz insanlar çıkıp gitti' dedi. Kurşundan bir levha istedi, içine onların isimlerini yazdı, sonra hazinesine koydu. Ardından Aziz ve Celil olan Allah'ın anlattığı durumları vaki oldu.

وكانوا على ما

Onlar,

أخرج ابن أبي حاتم عن أبي جعفر صيارفة. وأخرج عبد الرزاق وابن المنذر عن وهب بن منبه قال: جاء رجل من حواري عيسى ﵇ إلى مدينة أصحاب الكهف فأراد أن يدخلها فقيل على بابها صنم لا يدخل أحد إلا سجد له فكره أن يدخل فأتى حماما قريبا من المدينة وأجر نفسه من صاحبه فكان يعمل فيه ورأى صاحب الحمام البركة والرزق وجعل يسترسل إليه وعلقه فتية من أهل المدينة فجعل يخبرهم عن خبر السماء وخبر الآخرة حتى آمنوا وكانوا على مثل حاله في حسن الهيئة وكان يشترط على صاحب الحمام أن الليل لي ولا تحول بيني وبين الصلاة إذا حضرت حتى جاء ابن الملك بامرأة يدخل بها الحمام فعيره الحواري فقال: أنت ابن الملك وتدخل مع هذه الامرأة التي صفتها كذا وكذا فاستحيا فذهب فرجع مرة أخرى فسبه وانتهره فلم يلتفت حتى دخل ودخلت معه فباتا في الحمام جميعا فماتا فيه فأتى الملك فقيل له: قتل ابنك صاحب الحمام فالتمس فلم يقدر عليه

İbn Ebî Hâtim'in Ebû Ca'fer'den rivayet ettiğine göre sarraftılar. Abdürrezzâk ve İbnü'l-Münzir'in Vehb b. Münebbih'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Îsâ aleyhisselâm'ın havarilerinden bir adam Ashâb-ı Kehf'in şehrine geldi; oraya girmek istedi. Kapısında bir put olduğu ve secde etmedikçe hiç kimsenin giremeyeceği söylendi. Girmeyi hoş görmedi, şehre yakın bir hamama geldi ve sahibine kendini kiraladı; orada çalışmaya başladı. Hamam sahibi bereket ve rızık gördü ve ona güvenip bağlandı. Şehir halkından bazı gençler ona bağlandılar; onlara semanın haberini ve ahiret haberini anlatmaya başladı, nihayet iman ettiler. Kılık kıyafetlerinin güzelliğinde onun benzeri bir hal üzere idiler. Hamam sahibine 'Gece benimdir ve vakti geldiğinde namazla arama girmezsin' şartını koşuyordu. Nihayet kralın oğlu bir kadınla hamama girmek üzere geldi; havâri onu ayıplayarak: 'Sen kralın oğlu olduğun halde şöyle şöyle sıfatı olan bu kadınla beraber mi giriyorsun?' dedi. Utandı ve gitti; bir başka sefer tekrar geldi, [havâri] ona sövdü ve azarladı. O ise aldırmadı, nihayet girdi, kadın da onunla girdi; hamamda birlikte gecelediler ve içinde öldüler. Krala gelinip: 'Oğlunu hamam sahibi öldürdü' denildi. Arandı, fakat ele geçirilemedi.

وهرب من كان يصحبه والتمس الفتية فخرجوا من المدينة فمروا بصاحب لهم في زرع له وهو على مثل أمرهم فذكروا له أنهم التمسوا فانطلق معهم حتى أواهم الليل إلى كهف فدخلوا فيه فقالوا نبيت هاهنا الليلة ثم نصبح إن شاء تعالى فنرى رأينا فضرب على آذانهم فخرج الملك بأصحابه يتبعونهم حتى وجدوهم قد دخلوا الكهف فكلما أراد الرجل منهم أن يدخله أرعب فلم يطق أن يدخل فقال للملك قائل: ألست لو قدرت عليهم قتلتهم؟ قال: بلى قال: فابن عليهم باب الكهف ودعهم يموتوا عطشا وجوعا ففعل ثم كان ما كان، وروي غير ذلك والأخبار في تفصيل شأنهم مختلفة.

Onunla beraber bulunan kimse kaçtı ve gençler arandı. Şehirden çıktılar; ekininde çalışan ve kendi durumlarında olan bir arkadaşlarının yanına uğradılar. Ona arandıklarını belirttiler; o da onlarla birlikte gitti, nihayet gece onları bir mağaraya sığındırdı ve içine girdiler. 'Bu gece burada geceleriz, sabah olunca da inşallah bakar bir karar veririz' dediler. Kulaklarına vuruldu. Kral adamlarıyla birlikte onları takip etmek üzere çıktı; nihayet mağaraya girdiklerini buldular. Adamlardan biri ne zaman oraya girmek istese dehşete düşürülüyor ve içeri girmeye güç yetiremiyordu. Krala bir sözcü: 'Onları ele geçirseydin öldürmeyecek miydin?' dedi. 'Evet' dedi. 'O halde mağaranın kapısını üzerlerine ör ve bırak susuzluktan ve açlıktan ölsünler' dedi. O da bunu yaptı, sonra olanlar oldu. Bundan başkası da rivayet edilmiştir ve onların durumunun ayrıntısına dair haberler muhteliftir.

وفي البحر لم يأت في الحديث الصحيح كيفية اجتماعهم وخروجهم ولا معول إلا على ما قص الله تعالى من نبئهم إِنَّهُمْ فِتْيَةٌ استئناف مبني على السؤال من قبل المخاطب وتقدم الكلام آنفا في الفتية آمَنُوا بِرَبِّهِمْ أي بسيدهم والناظر في مصالحهم، وفيه التفات من التكلم إلى الغيبة، وأوثر للإشعار بعلية وصف الربوبية لإيمانهم ولما صدر عنهم من المقالة حسبما سيحكي عنهم.

el-Bahr'da şöyle denir: Sahih hadiste onların toplanma ve çıkış şekilleri gelmemiştir; Allah Teâlâ'nın onların haberinden anlattığından başkasına itimat edilmez. { إِنَّهُمْ فِتْيَةٌ } “Şüphesiz onlar delikanlılardı”, muhatap tarafından gelen soruya dayalı bir istinaftır (yeni başlangıçtır). Delikanlılar (fitye) hakkındaki söz az önce geçmişti. { آمَنُوا بِرَبِّهِمْ } “Rablerine iman etmişlerdi”, yani efendilerine ve maslahatlarını gözetene. Bunda mütekellimden gâibe iltifat vardır; kendilerinden hikâye edilecek olan sözlerine ve imanlarına Rablik sıfatının illet olduğunu hissettirmek için tercih edilmiştir.

وَزِدْناهُمْ هُدىً بالتثبيت على الإيمان والتوفيق للعمل الصالح والانقطاع إلى الله تعالى والزهد في الدنيا.

{ وَزِدْناهُمْ هُدىً } “ve Biz de onların hidayetini artırdık”, iman üzere sebat ettirmekle, salih amele muvaffak kılmakla, Yüce Allah'a yönelmekle ve dünyada zühd ile.

وفي التحرير المراد زدناهم ثمرات هدى أو يقينا قولان وما حصلت به الزيادة امتثال المأمور وترك المنهي أو إنطاق الكلب لهم بأنه على ما هم عليه من الإيمان أو إنزال ملك عليهم بالتبشير والتثبيت وإخبارهم بظهور نبي من العرب يكون به الدين كله لله تعالى فآمنوا به ﷺ قبل بعثه اه. ولا يلزم من القول بإنزال ملك عليهم بذلك القول بنبوتهم كما لا يخفى. وفي زِدْناهُمْ التفات من الغيبة إلى التكلم الذي عليه سبك النظم الكريم سباقا وسياقا، وفيه من تعظيم أمر الزيادة ما فيه وَرَبَطْنا عَلى قُلُوبِهِمْ قويناها بالصبر فلم تزحزحها عواصف فراق الأوطان وترك الأهل والنعيم والأخوان ولم يزعجها الخوف من ملكهم الجبار ولم يرعها كثرة الكفار، وأصل الربط الشد المعروف واستعماله فيما ذكر مجاز كما قال غير واحد. وفي الأساس ربطت الدابة شددتها برباط والمربط الحبل، ومن المجاز ربط الله تعالى على قلبه صبره ورابط الجأش.

et-Tahrîr'de: 'Kastedilen, hidayetin semerelerini artırdık veya yakinlerini artırdık şeklindeki iki görüştür. Artışın kendisiyle حاصل olduğu şey ise; emredileni yerine getirmek ve nehyedileni terk etmek, yahut köpeğin onların bulunduğu iman üzere olduğunu kendilerine konuşturulması, ya da müjde ve sebat ile üzerlerine bir meleğin indirilmesi ve kendisiyle dinin tamamının Allah'a ait olacağı Araplardan bir peygamberin çıkacağının onlara bildirilmesi olup böylece peygamber olarak gönderilmesinden önce ona ﷺ iman etmiş olmalarıdır, [alıntı] bitti.' Üzerlerine bu şekilde bir melek indirilmesi görüşünden onların peygamber oldukları görüşünün gerekmediği gizli değildir. { زِدْناهُمْ } ifadesinde gâibden, kerim nazmın siyak ve sibakının üzerine kurulduğu mütekellime iltifat vardır; bunda artırma işini tazim etmekten yana nice mana vardır. { وَرَبَطْنا عَلى قُلُوبِهِمْ } “Ve kalplerini pekiştirdik”, onları sabırla güçlendirdik; böylece vatanlardan ayrılmanın, aileyi, nimeti ve kardeşleri terk etmenin fırtınaları onları sarsamadı; zorba krallarının korkusu onları ürkütmedi ve kafirlerin çokluğu onları korkutmadı. Rabt kelimesinin aslı bilinen bağlamaktır; zikredilen manada kullanılması ise birden fazla âlimin belirttiği gibi mecazdır. el-Esâs'ta şöyle denir: 'Hayvanı bir bağ ile bağladım; merbıt ise iptir. Mecazdan olarak: Allah Teâlâ onun kalbini sabırla pekiştirdi ve metanet sahibi kıldı.'

وفي الكشف لما كان الخوف والتعلق يزعج القلوب عن مقارها ألا ترى إلى قوله تعالى وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ [الأحزاب: ١٠] قيل في مقابله ربط قلبه إذا تمكن وثبت وهو تمثيل.

el-Keşf'te şöyle denir: Korku ve kaygı kalpleri yerinden oynattığı için —Yüce Allah'ın { وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ } “kalpler gırtlaklara dayandığı zaman” [el-Ahzâb: 10] kavlini görmez misin?—, bunun mukabilinde yerleşip sebat bulduğunda 'kalbini bağladı' denilmiştir ve bu bir temsildir.

وجوز بعضهم أن يكون في الكلام استعارة مكنية تخييلية، وعدي الفعل بعلى وهو متعد بنفسه لتنزيله منزلة اللازم كقوله: يجرح في عراقيبها نصلي إِذْ قامُوا متعلق بربطنا، والمراد بقيامهم انبعاثهم بالعزم على التوجه إلى الله تعالى ومنابذة الناس كما في قولهم: قام فلان إلى كذا إذا عزم عليه بغاية الجد، وقريب منه ما قيل المراد به انتصابهم لإظهار الدين.

Bazıları sözde istiare-i mekniyye-i tahyîliyye olmasını caiz görmüştür. Bizzat müteaddi olan fiil, şairin 'Kılıcımın ucu onun ökçelerini yaralar' sözünde olduğu gibi lâzım menzilesine indirilerek { على } harf-i cerri ile geçişli kılınmıştır. { إِذْ قامُوا } ifadesi { ربطنا } lafzına müteallıktır. Kıyamlarından maksat, insanların 'Falanca son derece ciddiyetle azmettiğinde falanca işe kalkıştı' sözlerinde olduğu gibi, Yüce Allah'a yönelmeye ve insanları terk etmeye azimle atılmalarıdır. Dini izhar etmek için ayağa kalkmaları olduğu yönündeki söz de buna yakındır.

أخرج ابن المنذر وابن أبي حاتم أنهم خرجوا من المدينة فاجتمعوا وراءها على غير ميعاد فقال رجل منهم: هو أشبههم إني لأجد في نفسي شيئا ما أظن أحدا يجده قالوا: ما تجد؟ قال: أجد في نفسي أن ربي رب السموات والأرض فقالوا أيضا: نحن كذلك فقاموا جميعا فَقالُوا رَبُّنا رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وقد تقدم آنفا عن ابن عباس القول باجتماعهم على غير ميعاد أيضا إلا أنه قال: إن بعضهم أخفى حاله عن بعض حتى تعاهدوا فاجتمعوا على كلمة فقالوا ذلك.

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in rivayet ettiğine göre onlar şehirden çıktılar ve arkasında sözleşmeksizin toplandılar. İçlerinden —onların en olgunu olan— bir adam: 'İçimde öyle bir şey hissediyorum ki hiç kimsenin bunu hissettiğini sanmıyorum' dedi. 'Ne hissediyorsun?' dediler. 'İçimde Rabbimin göklerin ve yerin Rabbi olduğunu hissediyorum' dedi. Onlar da: 'Biz de öyleyiz' dediler. Hep birlikte ayağa kalktılar { فَقالُوا رَبُّنا رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “ve şöyle dediler: Rabbimiz, göklerin ve yerin Rabbidir”. İbn Abbâs'tan az önce yine sözleşmeksizin toplandıkları görüşü geçmişti; ancak o, birbirlerine ahdedene kadar bazısının bazısından durumunu gizlediğini, sonra tek bir kelime üzerinde birleşip bunu söylediklerini belirtmişti.

وقال صاحب الغنيان المراد به وقوفهم بين يدي الجبار دقيانوس، وذلك أنهم قاموا بين يديه حين دغاهم إلى عبادة الأوثان فهددهم بما هددهم فبينما هم بين يديه تحركت هرة وقيل فأرة ففزع الجبار منها فنظر بعضهم إلى بعض

el-Gınyân sahibi, bununla zorba Dekyus'un huzurunda dikilmelerinin kastedildiğini söylemiştir. Şöyle ki: Onları putlara tapmaya çağırdığında huzurunda dikildiler; o da onları tehdit ettiği şeylerle tehdit etti. Onlar huzurunda iken bir kedi —bir rivayette fare— kımıldadı; zorba hükümdar ondan ürktü. Birbirlerine baktılar,

فلم يتمالكوا أن قالوا ذلك غير مكترثين به، وقيل المراد قيامهم لدعوة الناس سرا إلى الإيمان. وقال عطاء: المراد قيامهم من النوم وليس بشيء، ومثله ما قيل إن المراد قيامهم على الإيمان، وما أحسن ما قالوا فإن ربوبيته تعالى للسموات والأرض تقتضي ربوبيته لما فيهما وهم من جملته أي اقتضاء، وأردفوا دعواهم تلك بالبراءة من إله غيره ﷿ فقالوا:

ve ona hiç aldırmaksızın kendilerini tutamayarak bunu söylediler. Kastedilenin, insanları gizlice imana davet etmek için kalkmaları olduğu da söylenmiştir. Atâ: 'Kastedilen uykudan kalkmalarıdır' demiştir ki bu bir şey değildir; kastedilenin iman üzere sebat etmeleri olduğu sözü de böyledir. Ne güzel söylemişlerdir; zira Yüce Allah'ın göklerin ve yerin Rabbi olması, onların içindekilerin de Rabbi olmasını —ki kendileri de bunun bir parçasıdır— tam bir iktiza ile iktiza eder. Bu iddialarının ardından Aziz ve Celil olan O'ndan başka bir ilahtan beri olduklarını ekleyerek şöyle dediler:

لَنْ نَدْعُوَا مِنْ دُونِهِ إِلهاً وجاؤوا بلن لأن النفي بها أبلغ من النفي بغيرها حتى قيل إنه يفيد استغراق الزمان فيكون المعنى لا نعبد أبدا من دونه إلها أي معبودا آخر لا استقلالا ولا اشتراكا قيل وعدلوا عن قولهم ربا إلى قولهم «إلها» للتنصيص على رد المخالفين حيث كانوا يسمون أصنامهم آلهة، وللإشعار بأن مدار العبادة وصف الألوهية، وللإيذان بأن ربوبيته تعالى بطريق الألوهية لا بطريق المالكية المجازية.

{ لَنْ نَدْعُوَا مِنْ دُونِهِ إِلهاً } “O'ndan başka hiçbir ilaha asla yalvarmayız/kulluk etmeyiz”. { لن } edatını getirdiler; çünkü onunla yapılan nefy (olumsuzluk), başkasıyla yapılan nefyden daha beliğdir, hatta zamanın tamamını istiğrak ettiği (kapsadığı) söylenmiştir. Buna göre mana: 'O'ndan başka ne müstakil olarak ne de ortak koşarak asla başka bir ilaha yani mabuda tapmayız' şeklinde olur. Muhatapların putlarını ilahlar olarak isimlendirmeleri sebebiyle onlara reddiyeyi açıkça belirtmek, ibadetin mihverinin uluhiyet vasfı olduğunu hissettirmek ve Allah Teâlâ'nın Rabliğinin mecazi maliklik yoluyla değil uluhiyet yoluyla olduğunu bildirmek için 'Rabben' sözünden udul edip «إلها» dedikleri belirtilmiştir.

وقد يقال: إنهم أشاروا بالجملة الأولى إلى توحيد الربوبية، وبالجملة الثانية إلى توحيد الألوهية وهما أمران متغايران وعبدة الأوثان لا يقولون بهذا ويقولون بالأول وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ [لقمان:

Şöyle de denilebilir: Onlar birinci cümle ile tevhid-i rubûbiyyete, ikinci cümle ile de tevhid-i ulûhiyyete işaret etmişlerdir; bu ikisi birbirinden farklı şeylerdir. Putperestler buna inanmazlar, birincisini ise söylerler: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } “Andolsun onlara: 'Gökleri ve yeri kim yarattı?' diye sorsan, mutlaka 'Allah' derler” [Lokmân:

٢٥، الزمر: ٣٨] وحكى سبحانه عنهم أنهم يقولون: ما نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى [الزمر: ٣] وصح أنهم يقولون أيضا: لبيك لا شريك لك إلا شريكا هو لك تملكه وما ملك. وجاؤوا بالجملة الأولى مع أن ظاهر القصة كونهم بصدد ما تشير إليه الجملة الثانية من توحيد الألوهية لأن الظاهر أن قومهم إنما أشركوا فيها وهم إنما دعوا لذلك الإشراك دلالة على كمال الإيمان، وابتدؤوا بما يشير إلى توحيد الربوبية لأنه أول مراتب التوحيد، والتوحيد الذي أقرت به الأرواح في عالم الذر يوم قال لها سبحانه: أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ [الأعراف: ١٧٢] وفي ذكر ذلك أولا وذكر الآخر بعده تدرج في المخالفة فإن توحيد الربوبية يشير إلى توحيد الألوهية بناء على أن اختصاص الربوبية به ﷿ علة لاختصاص الألوهية واستحقاق المعبودية به ﷾، وقد ألزم جل وعلا الوثنية القائلين باختصاص الربوبية بذلك في غير موضع، ولكون الجملة الأولى لكونها مشيرة إلى توحيد الربوبية مشيرة إلى توحيد الألوهية قيل إن في الجملة الثانية تأكيدا لها فتأمل، ولا تعجل بالاعتراض.

25, ez-Zümer: 38]. Yüce Allah onların şöyle dediklerini hikâye buyurmuştur: { ما نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى } “Biz onlara ancak bizi Allah'a daha çok yaklaştırsınlar diye kulluk ediyoruz” [ez-Zümer: 3]. Onların şöyle dedikleri de sahih olarak nakledilmiştir: 'Lebbeyk, senin hiçbir ortağın yoktur; ancak sahip olduğun ve onun sahip olduğu şeylere de malik olduğun bir ortak müstesna.' Kıssanın zahiri onların ikinci cümlenin işaret ettiği tevhid-i ulûhiyyet sadedinde olmalarını gerektirdiği halde birinci cümleyi getirdiler; zira zahir olan şudur ki, kavimleri ancak onda şirk koşmuşlardı ve onlar da bu şirke çağrılmışlardı; bu da imanın kemaline delalet eder. Tevhid-i rubûbiyyete işaret eden şeyle başladılar; çünkü o, tevhidin ilk mertebesidir ve zürriyet âleminde Yüce Zâtının { أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ } “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” [el-A'râf: 172] buyurduğu gün ruhların ikrar ettiği tevhiddir. Önce bunu zikretmekte, diğerini ise ardından zikretmekte muhalefette bir derecelenme vardır; nitekim tevhid-i rubûbiyyet, Rabliğin Aziz ve Celil olan O'na mahsus olmasının uluhiyetin ve mabudiyete liyakatin O'na mahsus olmasının illeti olmasına binaen tevhid-i ulûhiyyete işaret eder. Şanı Yüce olan Allah, Rabliğin O'na mahsus olduğunu kabul eden putperestleri birden fazla yerde bununla ilzam etmiştir. Birinci cümlenin tevhid-i rubûbiyyete işaret etmesi hasebiyle tevhid-i ulûhiyyete de işaret etmesinden ötürü, ikinci cümlede onun bir teyidinin bulunduğu söylenmiştir; tefekkür et ve itirazda acele etme!

والجار والمجرور متعلق بمحذوف وقع حالا من النكرة بعده، ولو أخر لكان صفة أي لن ندعو إلها كائنا من دونه تعالى لَقَدْ قُلْنا إِذاً شَطَطاً أي قولا ذا شطط أي بعد عن الحق مفرط أو قولا هو عين الشطط والبعد المفرط عن الحق على أنه وصف بالمصدر مبالغة ثم اقتصر على الوصف مبالغة على مبالغة، وجوز أبو البقاء كون «شططا» مفعولا به لقلنا، وفسره قتادة بالكذب، وابن زيد بالخطا، والسدي بالجور، والكل تفسير باللازم، وأصل معناه ما أشرنا إليه لأنه من شط إذا أفرط في البعد، وأنشدوا:

Câr ve mecrûr, sonrasındaki nekreden hâl olarak vaki olan mahzufa müteallıktır; şayet sona bırakılsaydı sıfat olurdu; yani 'Yüce Zâtından başka var olan bir ilaha asla yalvarmayız' demektir. { لَقَدْ قُلْنا إِذاً شَطَطاً } “Andolsun o takdirde pek aşırı bir söz söylemiş oluruz”, yani haddi aşan, haktan aşırı derecede uzak bir söz veya mübalağa kabilinden mastarla vasıflanması üzere bizzat haddi aşmanın ve haktan aşırı uzaklığın ta kendisi olan bir söz; ardından mübalağa üstüne mübalağa yapılarak sıfatla yetinilmiştir. Ebü'l-Bekâ, «شططا» lafzının { قلنا } fiilinin mef'ûlün bihi olmasını caiz görmüştür. Katâde onu yalanla, İbn Zeyd hatayla, es-Süddî zulümle tefsir etmiştir; bunların hepsi lazımıyla yapılan tefsirdir. Manasının aslı ise işaret ettiğimiz şeydir; zira o, uzaklıkta aşırı gittiğinde kullanılan { شط } fiilindendir. Nitekim şöyle inşad etmişlerdir:

شط المراد بحزوى وانتهى الأمل وفي الكلام قسم مقدر واللام واقعة في جوابه، «وإذا» حرف جواب وجزاء فتدل على شرط مقدر أي لو دعونا وعبدنا من دونه إلها والله لقد قلنا إلخ، واستلزام العبادة القول لما أنها لا تعرى عن الاعتراف بألوهية المعبود، والتضرع إليه، وفي هذا القول دلالة على أن الفتية دعوا لعبادة الأصنام وليموا على تركها، وهذا أوفق بكون قيامهم بين يدي الملك هؤُلاءِ هو مبتدأ وفي اسم الإشارة تحقير لهم قَوْمُنَا عطف بيان له لا خبر لعدم إفادته ولا صفة لعدم شرطها والخبر قوله تعالى اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ تعالى شأنه آلِهَةً أي عملوها ونحتوها لهم.

'Hazvâ'daki murat uzaklaştı ve emel sona erdi.' Sözde mukadder bir kasem vardır ve lâm onun cevabında vaki olmuştur. «إذا» ise cevap ve ceza harfidir, dolayısıyla mukadder bir şarta delalet eder; yani 'Şayet O'ndan başka bir ilaha yalvarsak ve tapsaydık, Allah'a andolsun ki...' demektir. İbadetin sözü gerektirmesi, ibadetin mabudun ilahlığını itiraf etmekten ve ona yalvarmaktan hâli olmamasından ötürüdür. Bu sözde gençlerin putlara tapmaya davet edildiklerine ve onları terk ettikleri için kınandıklarına bir delalet vardır; bu da onların kralın huzurundaki kıyamlarına daha uygundur. { هؤُلاءِ } “Şunlar”, mübtedadır; işaret isminde onları tahkir vardır. { قَوْمُنَا } “bizim kavmimiz”, bir fayda vermediği için haber değil, şartı bulunmadığı için sıfat da değil, onun atf-ı beyanıdır. Haber ise şanı yüce olan Allah'ın şu kavlidir: { اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ } —O'nun şânı yücedir— { آلِهَةً } “O'ndan başka ilahlar edindiler”, yani onlar için yaptılar ve yonttular.

قال الخفاجي: فيفيد أنهم عبدوها ولا حاجة إلى تقديره كما قيل بناء على أن مجرد العمل غير كاف في المقصود، وتفسير الاتخاذ بالعمل أحد احتمالين ذكرهما أبو حيان، والآخر تفسيره بالتصيير فيتعدى إلى مفعولين أحدهما «آلهة» والثاني مقدر، وجوز أن يكون «آلهة» هو الأول و «من دونه» هو الثاني وهو كما ترى، وأيّا ما كان

Hafâcî şöyle dedi: Böylece onlara taptıklarını ifade eder ve sadece yapmanın maksat için yeterli olmadığına dayanılarak denildiği gibi [ibadeti] takdir etmeye ihtiyaç kalmaz. İttihazın 'amel' (yapmak) ile tefsir edilmesi, Ebû Hayyân'ın zikrettiği iki ihtimalden biridir; diğeri ise 'dönüştürmek' (tasyîr) ile tefsir edilmesidir ki bu takdirde iki mef'ûle geçişli olur; biri «آلهة» diğeri ise mukadderdir. «آلهة» lafzının birinci mef'ûl, «من دونه» lafzının da ikinci mef'ûl olması caiz görülmüştür ki bu gördüğün gibidir. Her nasıl olursa olsun,

فالكلام إخبار فيه معنى الإنكار لا إخبار محض بقرينة ما بعده ولأن فائدة الخبر معلومة لَوْلا يَأْتُونَ تحضيض على وجه الإنكار والتعجيز إذ يستحيل أن يأتوا عَلَيْهِمْ بتقدير مضاف أي على ألوهيتهم أو على صحة اتخاذهم لها آلهة بِسُلْطانٍ بَيِّنٍ بحجة ظاهرة الدلالة على مدعاهم فإن الدين لا يؤخذ إلا به، واستدل به على أن ما لا دليل عليه من أمثال ما ذكر مردود فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً بنسبة الشريك إليه تعالى عن ذلك علوا كبيرا، وقد مر تحقيق المراد من هذا التركيب، وهذه المقالة يحتمل أن يكونوا قالوها بين يدي الجبار تبكيتا له وتعجيزا وتأكيدا للتبرّي من عبادة ما يدعوهم إليه بأسلوب حسن ويحتمل أن يكونوا قالوها فيما بينهم لما عزموا عليه وخبر ابن عباس رضي الله تعالى عنهما السابق نص في أن هذه المقالة وما قبلها وما بعدها إلى مِرفَقاً مقولة فيما بينهم، ودعوى أنه إذا كان المراد من القيام فيما مر قيامهم بين يدي الجبار يتعين كون هذه المقالة صادرة عنهم بعد خروجهم من عنده غير مسلمة كما لا يخفى، نعم ينبغي أن يكون قوله تعالى: وَإِذِ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ وَما يَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ مقولا فيما بينهم مطلقا خاطب به بعضهم بعضا. وفي مجمع البيان عن ابن عباس أن قائله يمليخا، والاعتزال تجنب الشيء بالبدن أو بالقلب وكلا الأمرين محتمل هنا، والتعزل بمعناه ومن ذلك قوله:

Söz, sonrasının karinesiyle ve haberin faydası malum olduğu için sırf haber değil, içinde inkar manası bulunan bir haberdir. { لَوْلا يَأْتُونَ } “Getirselerdi ya”, inkar ve aciz bırakma yoluyla bir teşviktir; zira getirmeleri imkansızdır. { عَلَيْهِمْ } “onlara dair”, mukadder bir muzafla: yani onların ilahlığına dair yahut onları ilah edinmelerinin sıhhatine dair; { بِسُلْطانٍ بَيِّنٍ } “açık bir delil”, iddialarına açıkça delalet eden bir hüccetle; çünkü din ancak onunla kabul edilir. Bununla, zikredilenlerin benzeri delilsiz şeylerin merdut olduğuna istidlal edilmiştir. { فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً } “Öyleyse Allah'a yalan uydurarak iftira edenden daha zalim kim olabilir?”, O'na ortak nispet ederek —Yüce Allah bundan çok yücedir—. Bu terkip ile kastedilenin tahkiki daha önce geçmişti. Bu sözü, zorba kralı susturmak, aciz bırakmak ve güzel bir üslupla kendilerini davet ettiği şeye tapmaktan beri olduklarını teyit etmek için onun huzurunda söylemiş olmaları muhtemel olduğu gibi; azmettikleri vakit kendi aralarında söylemiş olmaları da muhtemeldir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın geçen haberi, bu sözün ve öncesindekiler ile sonrasındakilerin { مِرفَقاً } lafzına kadar kendi aralarında söylenmiş olduğuna dair nassdır. Geçen kısımdaki kıyamdan muradın zorba kralın huzurundaki dikilmeleri olması halinde bu sözün onların yanından çıktıktan sonra sadır olmasının taayyün edeceği iddiası ise gizli olmadığı üzere kabul edilemez. Evet, Yüce Allah'ın { وَإِذِ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ وَما يَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ } kavlinin kesinlikle kendi aralarında söylenmiş olup birbirlerine hitap ettikleri bir söz olması gerekir. Mecmeu'l-Beyân'da İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre bunu söyleyen Yemlîhâ'dır. İ'tizâl, bir şeyden bedenle veya kalple uzaklaşmaktır; burada her iki durum da muhtemeldir. Teazzül de aynı manadadır; nitekim şairin şu sözü bundandır:

يا بيت عاتكة الذي أتعزل ... حذر العدا وبه الفؤاد موكل

Ey Âtike'nin evi, düşmanlardan korkarak kendisinden uzaklaştığım... Halbuki gönül ona bağlanmıştır.

و «ما» يحتمل أن تكون موصولة وأن تكون مصدرية، والعطف في الاحتمالين على الضمير المنصوب، والظاهر أن الاستثناء فيهما متصل، ويقدر على الاحتمال الثاني مضاف في جانب المستثنى ليتأتى الاتصال أي وإذ اعتزلتموهم واعتزلتم الذين يعبدونهم إلا الله تعالى أو إذا اعتزلتموهم واعتزلتم عبادتهم إلا عبادة الله ﷿، وتقدير مستثنى منه على ذلك الاحتمال لذلك نحو عبادتهم لمعبوديهم تكلف، ويحتمل أن يكون منقطعا، وعلى الأول يكون القوم عابدين الله تعالى وعابدين غيره كما جاء ذلك في بعض الآثار.

«ما» edatının mevsûle olması da mastariyye olması da muhtemeldir; her iki ihtimalde de atıf mansup zamir üzerinedir. Zahir olan, istisnanın her ikisinde de muttasıl olmasıdır; ittisalin gerçekleşebilmesi için ikinci ihtimale göre müstesna tarafında bir muzaf takdir edilir; yani 'Mademki onlardan ve Allah Teâlâ hariç onların taptıklarından ayrıldınız' veya 'Mademki onlardan ve Aziz ve Celil olan Allah'a ibadet hariç onların ibadetinden ayrıldınız' demektir. Bu ihtimalde bunun için müstesna minh tarafında 'onların mabudlarına ibadeti gibi' bir takdir yapmak tekellüftür. İstisnanın munkatı olması da muhtemeldir. Birinciye göre kavim, bazı rivayetlerde geldiği üzere hem Allah Teâlâ'ya hem de O'nun dışındakilere ibadet etmektedir.

أخرج سعيد بن منصور وابن المنذر وابن أبي حاتم وأبو نعيم عن عطاء الخراساني أنه قال: كان قوم الفتية يعبدون الله تعالى ويعبدون معه آلهة شتى فاعتزلت الفتية عبادة تلك الآلهة ولم تعتزل عبادة الله تعالى.

Saîd b. Mansûr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû Nuaym, Atâ el-Horasânî'den onun şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Gençlerin kavmi Allah Teâlâ'ya ibadet ediyor ve O'nunla beraber çeşitli ilahlara da tapıyorlardı. Gençler ise o ilahlara tapmaktan ayrıldılar, Allah Teâlâ'ya ibadetten ayrılmadılar.'

وعلى الثاني يكونون عابدين غيره تعالى فقط، قيل وهذا هو الأوفق بقوله تعالى أولا: هؤُلاءِ قَوْمُنَا اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً فتأمل.

İkinciye göre ise yalnızca O'ndan başkasına ibadet etmektedirler. Denildi ki: Bu, Yüce Allah'ın önceki { هؤُلاءِ قَوْمُنَا اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً } kavline daha uygundur, iyi düşün!

وجوز أن تكون ما نافية والاستثناء مفرغ والجملة إخبار من الله تعالى عن الفتية بالتوحيد معترضة بين إذ وجوابه أعني قوله تعالى: فَأْوُوا أي التجثوا إِلَى الْكَهْفِ ووجه الاعتراض على ما في الكشف أن قوله تعالى: وَإِذِ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ فأووا معناه وإذا اجتنبتم عنهم وعما يعبدون فأخلصوا له العبادة في موضع تتمكنون منه فدل الاعتراض على أنهم كانوا صادقين وأنهم أقاموا بما وصى به بعضهم بعضا فهو يؤكد مضمون الجملة. وإلى كون فَأْوُوا جواب إذ ذهب الفراء، وقيل: إنه دليل الجواب أي وإذ اعتزلتموهم اعتزالا اعتقاديا فاعتزلوهم اعتزالا جسمانيا أو إذا أردتم الاعتزال الجسماني فافعلوا ذلك. واعترض كلا القولين بأن إذ بدون ما لا تكون للشرط، وفي همع الهوامع أن القول بأنها تكون له قول ضعيف لبعض النحاة أو تسامح لأنها بمعناه فهي هنا تعليلية أو ظرفية وتعلقها قيل بأووا محذوفا دل عليه المذكور لا به لمكان الفاء أو بالمذكور والظرف يتوسع فيه ما لا يتوسع في غيره، وقال أبو البقاء: إذ ظرف لفعل محذوف أي وقال بعضهم لبعض، وظاهره أنه عنى بالفعل المحذوف قال وأقول: هو من أعجب العجائب. وفي مصحف ابن مسعود كما أخرج ابن جرير وابن أبي حاتم عن قتادة «وما يعبدون من دون الله» وقال

{ ما } edatının nâfiye, istisnanın müferrağ ve cümlenin Yüce Allah tarafından gençlerin tevhidi hakkında verilmiş bir haber olarak { إذ } ile onun cevabı yani Yüce Allah'ın { فَأْوُوا } “artık sığının” —yani iltica edin— { إِلَى الْكَهْفِ } “mağaraya” kavli arasına girmiş bir cümle-i mu'tarıza (ara cümle) olması da caiz görülmüştür. el-Keşf'te belirtildiğine göre itirazın yönü şudur: Yüce Allah'ın { وَإِذِ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ } “Mademki onlardan ayrıldınız”, { فأووا } “artık sığının” kavlinin manası: 'Mademki onlardan ve taptıklarından uzaklaştınız, o halde güç yetireceğiniz bir mekânda ibadeti O'na halis kılın' demektir; böylece ara cümle onların sadık olduklarına ve birbirlerine tavsiye ettikleri şeyi ikame ettiklerine delalet etmiş olur; bu da cümlenin mazmununu tekit eder. { فَأْوُوا } lafzının { إذ } edatının cevabı olduğu görüşüne Ferrâ gitmiştir; bunun cevabın delili olduğu da söylenmiştir; yani 'Mademki onlardan itikadi olarak ayrıldınız, o halde cismani olarak da ayrılın' veya 'Mademki cismani ayrılığı istediniz, o halde bunu yapın' demektir. Her iki görüş de { إذ } edatının { ما } olmaksızın şart için olamayacağı gerekçesiyle itirazla karşılanmıştır. Hem'u'l-Hevâmi'de onun şart için olacağı görüşünün bazı nahivcilerin zayıf bir görüşü veya müsamaha olduğu, zira onun manasında bulunduğu belirtilmiştir; binaenaleyh o burada ta'liliyye veya zarfiyyedir. Taalluku ise, ف harfinin bulunmasından ötürü zikredilenle değil, zikredilenin delalet ettiği mahzuf bir { أووا } iledir; yahut bizzat zikredilenledir, nitekim zarfta başkasında yapılamayacak genişlik yapılır. Ebü'l-Bekâ şöyle dedi: { إذ }, mahzuf bir fiilin zarfıdır; yani 'Birbirlerine dediler ki' takdirindedir. Zahiri, mahzuf fiille { قال } fiilini kastettiğidir; derim ki: Bu şaşılacak şeylerin en şaşırtıcısıdır! İbn Mes'ûd'un mushafında, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettikleri üzere «وما يعبدون من دون الله» şeklindedir. Hârûn da şöyle dedi:

هارون: في بعض المصاحف «وما يعبدون من دوننا» وهذا يؤيد الاعتراض، وفي البحر أن ما في المصحفين تفسير لا قراءة لمخالفته سواد الإمام. وزعم أن المتواتر عن ابن مسعود ما فيه يَنْشُرْ لَكُمْ يبسط لكم ويوسع عليكم رَبُّكُمْ مالك أمركم الذي هداكم للإيمان مِنْ رَحْمَتِهِ في الدارين وَيُهَيِّئْ يسهل لَكُمْ مِنْ أَمْرِكُمْ الذي أنتم بصدده من الفرار بالدين والتوجه التام إلى الله تعالى مِرفَقاً ما ترتفقون وتنتفعون به، وهو مفعول يُهَيِّئْ ومفعول يَنْشُرْ محذوف أي الخير ونحوه مِنْ أَمْرِكُمْ على ما في بعض الحواشي متعلق بيهيىء ومن لابتداء الغاية أو للتبعيض، وقال ابن الأنباري: للبدل والمعنى يهيىء لكم بدلا عن أمركم الصعب مرفقا كما في قوله تعالى: أَرَضِيتُمْ بِالْحَياةِ الدُّنْيا مِنَ الْآخِرَةِ [التوبة: ٣٨] وقوله:

'Bazı mushaflarda «وما يعبدون من دوننا» şeklindedir.' Bu da itirazı destekler. el-Bahr'da iki mushaftakinin İmam Mushaf'ın hattına muhalif olması sebebiyle kıraat değil tefsir olduğu belirtilmiştir. İbn Mes'ûd'dan mütevatir olanın onda bulunan olduğu iddia edilmiştir. { يَنْشُرْ لَكُمْ } size yaysın ve genişletsin; { رَبُّكُمْ } sizi imana hidayet eden işinizin sahibi; { مِنْ رَحْمَتِهِ } her iki dünyadaki rahmetinden; { وَيُهَيِّئْ } kolaylaştırsın; { لَكُمْ مِنْ أَمْرِكُمْ } din ile kaçmak ve tam bir yönelişle Allah Teâlâ'ya yönelmek üzere meşgul olduğunuz işinizden; { مِرفَقاً } kendisinden faydalanıp yararlanacağınız şeyi. Bu, { يُهَيِّئْ } fiilinin mef'ûlüdür; { يَنْشُرْ } fiilinin mef'ûlü ise mahzuftur, yani hayır ve benzeri şeydir. Bazı haşiyelerde yer aldığı üzere { مِنْ أَمْرِكُمْ } ifadesi { يهيىء } fiiline müteallıktır; { من } ibtîdâ-i gaye veya teb'îz (kısmilik) içindir. İbnü'l-Enbârî ise bedel için olduğunu ve mananın Yüce Allah'ın { أَرَضِيتُمْ بِالْحَياةِ الدُّنْيا مِنَ الْآخِرَةِ } “Ahiret yerine dünya hayatına mı razı oldunuz?” [et-Tevbe: 38] kavlinde ve şairin şu sözünde olduğu gibi 'Zorlu işinizin yerine size bir kolaylık/fayda hazırlar' şeklinde olduğunu söylemiştir:

فليت لنا من ماء زمزم شربة ... مبردة باتت على طهيان

Keşke bize Zemzem suyundan soğutulmuş bir yudum olsa... Tahyân üzerinde gecelemiş olan.

وجوز أن يكون حالا من مِرفَقاً فيتعلق بمحذوف، وتقديم لَكُمْ لما مر مرارا من الإيذان من أول الأمر بكون المؤخر من منافعهم والتشويق إلى وروده، والظاهر أنهم قالوا هذا ثقة بفضل الله تعالى وقوة في رجائهم لتوكلهم عليه سبحانه ونصوع يقينهم فقد كانوا علماء بالله تعالى.

{ مِرفَقاً } lafzından hâl olması da caiz görülmüştür; bu takdirde mahzufa müteallık olur. { لَكُمْ } ifadesinin öne alınması, defalarca geçtiği üzere ilk andan itibaren sonraya bırakılanın onların menfaatlerinden olduğunu bildirmek ve onun gelişine şevk uyandırmak içindir. Zahir olan şudur ki onlar bunu, Allah Teâlâ'nın lütfuna olan güvenleri, O'na tevekkül etmelerinden kaynaklanan recâlarının (ümitlerinin) kuvveti ve yakinlerinin berraklığı sebebiyle söylemişlerdir; nitekim onlar Allah Teâlâ'yı hakkıyla bilen kimselerdi.

فقد أخرج الطبراني وابن المنذر وجماعة عن ابن عباس قال: ما بعث الله تعالى نبيا إلا وهو شاب ولا أوتي العلم عالم إلا وهو شاب وقرأ قالُوا سَمِعْنا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقالُ لَهُ إِبْراهِيمُ [الأنبياء: ٦٠] وَإِذْ قالَ مُوسى لِفَتاهُ [الكهف:

Nitekim Taberânî, İbnü'l-Münzir ve bir grup İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ bir peygamberi ancak gençken göndermiştir; bir âlime de ilim ancak gençken verilmiştir.' Ve şu ayetleri okumuştur: { قالُوا سَمِعْنا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقالُ لَهُ إِبْراهِيمُ } “Dediler ki: 'Kendisine İbrahim denilen bir gencin onları diline doladığını işittik'” [el-Enbiyâ: 60], { وَإِذْ قالَ مُوسى لِفَتاهُ } [el-Kehf:

٦٠] وإِنَّهُمْ فِتْيَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وجوز أن يكونوا قالوه عن أخبار نبي في عصرهم به وأن يكون بعضهم نبيا أوحى إليه ذلك فقاله، ولا يخفى أن ما ذكر مجرد احتمال من غير داع.

60] “Hani Mûsâ genç adamına demişti ki” ve { إِنَّهُمْ فِتْيَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ } “Şüphesiz onlar Rablerine iman etmiş delikanlılardı”. Bunu asırlarındaki bir peygamberin haber vermesi üzerine söylemiş olmaları yahut bazısının kendisine bunun vahyedildiği bir peygamber olup da bunu söylemiş olması da caiz görülmüştür; gizli değildir ki zikredilen şey gerekçesi olmayan kuru bir ihtimalden ibarettir.

وقرأ أبو جعفر والأعرج وشيبة وحميد وابن سعدان ونافع وابن عامر وأبو بكر في رواية الأعشى والبرجمي والجعفي عنه وأبو عمرو في رواية هارون «مرفقا» بفتح الميم وكسر الفاء ولا فرق بينه وبين ما هو بكسر الميم وفتح الفاء معنى على ما حكاه الزجاج وثعلب فإن كلا منهما يقال في الأمر الذي يرتفق به وفي الجارحة، ونقل مكي عن الفراء أنه قال: لا أعرف في الأمر وفي اليد وفي كل شيء إلا كسر الميم، وأنكر الكسائي أن يكون المرفق من الجارحة إلا بفتح الميم وكسر الفاء وخالفه أبو حاتم وقال: المرفق بفتح الميم الموضع كالمسجد، وقال أبو زيد: هو مصدر جاء على مفعل كالمرجع، وقيل: هما لغتان فيما يرتفق به وأما من اليد فبكسر الميم وفتح الفاء لا غير، وعن الفراء أن أهل الحجاز يقولون: «مرفقا» بفتح الميم وكسر الفاء فيما ارتفقت به ويكسرون مرفق الإنسان، وأما العرب فقد يكسرون الميم منهما جميعا اه. وأجاز معاذ فتح الميم والفاء، هذا واستدل بالآية على حسن الهجرة لسلامة الدين وقبح المقام في دار الكفر إذا لم يمكن المقام فيها إلا بإظهار كلمة الكفر وبالله تعالى التوفيق.

Ebû Ca'fer, el-A'rec, Şeybe, Humeyd, İbn Sa'dân, Nâfi', İbn Âmir, el-A'şâ'nın rivayetinde Ebû Bekr, el-Bürcümî ve Cu'fî'nin ondan rivayetinde ve Hârûn'un rivayetinde Ebû Amr «مرفقا» kelimesini mîm'in fethası ve fâ'nın kesresi ile okumuşlardır. ez-Zeccâc ve Sa'leb'in naklettiğine göre mana bakımından bununla mîm'in kesresi ve fâ'nın fethası ile olan arasında hiçbir fark yoktur; zira her ikisi de kendisiyle faydalanılan iş hakkında da uzuv hakkında da kullanılır. Mekkî, el-Ferrâ'dan şöyle dediğini nakletmiştir: 'İşte de, elde de, her şeyde de mîm'in kesresinden başkasını bilmiyorum.' el-Kisâî ise uzuv olan dirseğin mîm'in fethası ve fâ'nın kesresinden başka türlü olmasını inkar etmiştir; Ebû Hâtim ona muhalefet etmiş ve şöyle demiştir: 'Mîm'in fethası ile mirfak, mescid gibi mekân ismidir.' Ebû Zeyd: 'O, mercî gibi mef'il vezninde gelmiş bir mastardır' demiştir. Denildi ki: 'İkisi de kendisinden faydalanılan şey hakkında iki lügattir; eldeki uzva gelince sadece mîm'in kesresi ve fâ'nın fethası iledir.' el-Ferrâ'dan nakledildiğine göre Hicaz ehli, kendisinden faydalandığın şey hakkında mîm'in fethası ve fâ'nın kesresiyle «مرفقا» derler, insanın dirseğinde ise mîm'i kesrelerler; Araplar ise her ikisinde de mîm'i kesreleyebilirler, [alıntı] bitti. Muâz, mîm ve fâ'nın fethasını caiz görmüştür. Bu minval üzere, dinin selameti için hicretin güzelliğine ve küfür kelimesini izhar etmeksizin kalınması mümkün olmadığında küfür diyarında ikamet etmenin çirkinliğine ayetle istidlal edilmiştir; tevfik Allah Teâlâ'dandır.

وَتَرَى الشَّمْسَ بيان لحالهم بعد ما أووا إلى الكهف ولم يصرح سبحانه به تعويلا على ما سبق من قوله تعالى:

{ وَتَرَى الشَّمْسَ } “Güneşi görürsün”, mağaraya sığınmalarından sonraki hallerinin beyanıdır. Yüce Allah'ın daha önce geçen şu kavline güvenerek bunu açıkça belirtmemiştir:

إِذْ أَوَى الْفِتْيَةُ إِلَى الْكَهْفِ وما لحق من إضافة الكهف إليهم وكونهم في فجوة منه، وجوز أن يكون إيذانا بعدم الحاجة إلى التصريح لظهور جريانهم على موجب الأمر لكونه صادرا عن رأي صائب وقد حذف ﷾ أيضا جملا أخرى لا تخفى، والخطاب لرسول الله ﷺ أو لكل أحد ممن يصلح له وهو للمبالغة في الظهور وليس المراد الإخبار بوقوع الرؤية بل الإنباء بكون الكهف لو رأيته ترى الشمس إِذا طَلَعَتْ تزاور أي تتنحى وأصله تتزاور بتاءين فحذف أحدهما تخفيفا وهي قراءة الكوفيين الأعمش وطلحة وابن أبي ليلى وخلف وابن سعدان وأبي عبيدة وأحمد بن جبير الأنطاكي ومحمد بن عيسى الأصبهاني، وقرأ الحرميان وأبو عمرو «تزّاور» بفتح التاء وتشديد الزاي، وأصله أيضا تتزاور إلا أنه أدغمت التاء في الزاي بعد قلبها زايا، وقرأ ابن أبي إسحاق وابن عامر وقتادة وحميد ويعقوب عن العمري

{ إِذْ أَوَى الْفِتْيَةُ إِلَى الْكَهْفِ } “Hani o gençler mağaraya sığınmışlardı” ve peşinden gelen mağaranın onlara izafe edilmesi ile onların mağaranın geniş bir yerinde bulunmaları ifadesi. Bunun, isabetli bir görüşten sadır olması sebebiyle emrin gereğine göre hareket ettiklerinin zahir oluşundan ötürü açıkça belirtmeye ihtiyaç bulunmadığını bildirmek için olması da caiz görülmüştür. Aziz ve Celil olan Allah gizli olmayan başka cümleleri de hazfetmiştir. Hitap, Resûlullah'a ﷺ yahut kendisine hitap edilmeye elverişli olan her ferdedir ve zuhurda mübalağa içindir; maksat görmenin vuku bulduğunu haber vermek değil, mağaranın, şayet onu görseydin güneşi göreceğin bir vasıfta olduğunu bildirmektir: { إِذا طَلَعَتْ } “doğduğu zaman”; { تزاور } “yan çizer” yani uzaklaşır; aslı iki tâ ile { تتزاور } olup biri tahfif için hazfedilmiştir. Bu; Kûfeliler, el-A'meş, Talha, İbn Ebî Leylâ, Halef, İbn Sa'dân, Ebû Ubeyde, Ahmed b. Cübeyr el-Antâkî ve Muhammed b. Îsâ el-Isbehânî'nin kıraatidir. İki Harem ehli ve Ebû Amr tâ'nın fethası ve zây'ın teşdidi ile «تزّاور» okumuşlardır; aslı yine { تتزاور } olup sadece tâ zây'a çevrildikten sonra zây harfine idgam edilmiştir. İbn Ebî İshâk, İbn Âmir, Katâde, Humeyd ve el-Ömerî kanalıyla Ya'kûb,

«تزور» كتحمر وهو من بناء الأفعال من غير العيوب والألوان، وقد جاء ذلك نادرا وقرأ جابر والجحدري وأبو رجاء والسختياني وابن أبي عبلة ووردان عن أبي أيوب «تزوار» كتحمار وهو في البناء كسابقه، وقرأ ابن مسعود. وأبو المتوكل «تزوئّر» بهمزة قبل الراء المشددة كتطمئن، ولعله إنما جيء بالهمزة فرارا من التقاء الساكنين وإن كان جائزا في مثل ذلك مما كان الأول حرف مد والثاني مدغما في مثله وكلها من الزور بفتحتين مع التخفيف وهو الميل، وقيده بعضهم بالخلقي، والأكثرون على الإطلاق ومنه الأزور المائل بعينه إلى ناحية ويكون في غير العين قال ابن أبي ربيعة:

«تحمر» gibi «تزور» şeklinde okumuşlardır; bu, kusur ve renkler dışındaki fiil kalıbındandır ve nadir olarak gelmiştir. Câbir, el-Cahderî, Ebû Recâ, es-Sahtiyânî, İbn Ebî Able ve Ebû Eyyûb kanalıyla Verdân «تحمار» gibi «تزوار» şeklinde okumuşlardır; vezin bakımından önceki gibidir. İbn Mes'ûd ve Ebü'l-Mütevekkil, «تطمئن» gibi şeddeli râ'dan önce hemze ile «تزوئّر» okumuşlardır. Birincisinin med harfi ve ikincisinin benzerine idgam edilmiş olduğu bu gibi yerlerde caiz olsa da, muhtemelen iki sakinin karşılaşmasından kaçınmak için hemze getirilmiştir. Bunların hepsi tahfif ile birlikte iki fetha ile meyletmek manasındaki «ez-zevr» (الزَّوَر) kelimesindendir; bazıları bunu yaratılıştan olan meyil ile kayıtlamış, çoğunluk ise mutlak bırakmıştır. Gözü bir tarafa eğik/meyilli olan kimseye «el-ezver» denilmesi bundandır ve göz dışındakilerde de olur; İbn Ebî Rebîa şöyle demiştir:

وجنبي خيفة القرم أزور وقال عنتزه:

Ve efendinin korkusundan yanım eğri/meyillidir; ve Antere şöyle demiştir:

فازور من وقع القنا بلبانه ... وشكا إلى بعبرة وتحمحم

Mızrakların göğsüne saplanmasından ötürü yan yattı (meyletti)... Ve bana gözyaşı ve iniltiyle şikâyette bulundu.

وقال بشر بن أبي حازم:

Bişr b. Ebî Hâzim de şöyle demiştir:

تؤم بها الحداة مياه نخل ... وفيها عن أبانين ازورار

Deveciler onlarla Nahle sularına yönelir... Onda Ebânân dağından bir sapma (meyil) vardır.

ومنه زاره إذا مال إليه، والزور أي الكذب لميله عن الواقع وعدم مطابقته، وكذا الزور بمعنى الصنم في قوله:

Ona meylettiğinde «zârahu» (زاره) denilmesi de bundandır. Gerçekten saptığı ve ona uymadığı için yalana «ez-zûr» (الزور) denmiştir. Şairin şu sözünde put anlamındaki «ez-zûr» (الزور) da böyledir:

جاؤوا بزوريهم وجئنا بالأصم وقال الراغب: إن الزور بتحريك الواو ميل في الزور بتسكينها وهو أعلى الصدر، والأزور المائل الزور أي الصدر وزرت فلانا تلقيته بزوري أو قصدت زوره نحو وجهته أي قصدت وجهه، والمشهور ما قدمناه، وحكي عن أبي الحسن أنه قال: لا معنى لتزور في الآية لأن الازورار الانقباض، وهو طعن في قراءة ابن عامر ومن معه بما يوجب تغيير الكنية، وبالجملة المراد إذا طلعت تروغ وتميل عَنْ كَهْفِهِمْ الذي آووا إليه فالإضافة لأدنى ملابسة ذاتَ الْيَمِينِ أي جهة ذات يمين الكهف عند توجه الداخل إلى قعره أي جانبه الذي يلي المغرب أو جهة ذات يمين الفتية ومآله كسابقه، وهو نصب على الظرفية. قال المبرد: في المقتضب ذات اليمين وذات الشمال من الظروف المتصرفة كيمينا وشمالا.

Onlar iki putlarıyla geldiler, biz ise Esamm ile geldik. Râgıb şöyle demiştir: Vâv'ın harekesiyle olan ez-zever (الزَّوَر), vâv'ın sükûnu ile olan ez-zevr'deki (الزَّوْر) bir eğriliktir/meyildir; o da göğsün üst kısmıdır. El-ezver (الأزور), zevr'i yani göğsü eğri olan kimsedir. «Zürtü fülânen» (فلاناً زرت) dediğinde, onu göğsümle karşıladım yahut yüzüne doğru yöneldim anlamında göğsünü kastettim demek olur. Meşhur olan ise daha önce sunduğumuzdur. Ebu'l-Hasan'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: Ayetteki «tezverru» (تزور) lafzının bir anlamı yoktur; zira el-izvirâr (الازورار) büzülmek/geri çekilmektir. Bu, künyenin değiştirilmesini gerektirecek bir şekilde İbn Âmir ve beraberindekilerin kıraatine yönelik bir tenkittir. Özetle maksat; [güneş] doğduğu zaman, sığındıkları { عَنْ كَهْفِهِمْ } “mağaralarından” sapar ve meyleder. Buradaki tamlama en ufak bir irtibattan ötürüdür. { ذاتَ الْيَمِينِ } “sağ tarafa” yani içeri giren kimse mağaranın dibine doğru yöneldiğinde mağaranın sağ tarafına, yani batıya bitişik olan yanına doğru; yahut gençlerin sağ tarafına doğrudur ki neticesi önceki gibidir. Zarflık üzere mansubdur. El-Müberred, el-Muktedab'da şöyle demiştir: Zâtü'l-yemîn ve zâtü'ş-şimâl, «yemînen» ve «şimâlen» gibi mütesarrıf zarflardandır.

وَإِذا غَرَبَتْ أي تراها عند غروبها تَقْرِضُهُمْ أي تعدل عنهم، قال الكسائي: يقال قرضت المكان إذا عدلت عنه ولم تقر به ذاتَ الشِّمالِ أي جهة ذات شمال الكهف أي جانبه الذي يلي المشرق، وقال غير واحد:

{ وَإِذا غَرَبَتْ } “Battığı zaman ise” yani onu batarken gördüğünde, { تَقْرِضُهُمْ } “onları makaslayıp geçer” yani onlardan sapıp uzaklaşır. Kisâî şöyle demiştir: Bir yerden sapıp uzaklaştığında ve oraya yaklaşmadığında «kardtü'l-mekâne» (قرضت المكان) denir. { ذاتَ الشِّمالِ } “sol tarafa” yani mağaranın sol tarafına, doğuya bitişik olan yanına doğru [uzaklaşır]. Pek çok âlim şöyle demiştir:

هو من القرض بمعنى القطع تقول العرب: قرضت موضع كذا أي قطعته. قال ذو الرمة:

Bu, kesmek/katetmek manasındaki el-kard (القرض) kökündendir. Araplar: «Kardtü mevdıa kezâ» yani falan yeri katettim/geçtim derler. Zü'r-Rimme şöyle demiştir:

إلى طعن يقرضن أقواز (١) مشرف ... شمالا وعن إيمانهن الفوارس

Müşrif'in kum tepelerini sollarına, Fâris tepelerini de sağlarına alarak makaslayıp geçen (katbeden) develere doğru (١)

والمراد تتجاوزهم وَهُمْ فِي فَجْوَةٍ مِنْهُ أي في متسع من الكهف، وهي على ما قيل من الفجا وهو تباعد ما بين الفخذين يقال رجل أفجى وامرأة فجواء، وتجمع على فجاء وفجا وفجوات. وحاصل الجملتين أنهم كانوا لا تصيبهم الشمس أصلا فتؤذيهم وهم في وسط الكهف بحيث ينالهم روح الهواء، ولا يؤذيهم كرب الغار ولا حر الشمس، وذلك لأن باب الكهف كما قال عبد الله بن مسلم وابن عطية كان في مقابلة بنات نعش وأقرب المشارق والمغارب إلى محاذاته مشرق رأس السرطان ومغربه والشمس إذا كان مدارها مداره تطلع مائلة عنه مقابلة لجانبه الأيمن، وهو الذي يلي المغرب، وتغرب محاذية لجانبه الأيسر فيقع شعاعها على جنبه، وتحلل عفونته وتعدل هواه ولا تقع عليهم فتؤذي أجسادهم وتبلي ثيابهم، ولعل ميل الباب إلى جانب المغرب كان أكثر ولذلك وقع التزاور على كهفهم والقرض على أنفسهم وقال الزجاج: ليس ذلك لما ذكر بل لمحض صرف الله تعالى الشمس بيد قدرته عن

Buradaki maksat [güneşin] onları aşıp geçmesidir. { وَهُمْ فِي فَجْوَةٍ مِنْهُ } “onlar ise onun (mağaranın) geniş bir yerindeydiler” yani mağaranın ferah ve geniş bir kısmındaydılar. Denildiğine göre bu kelime, iki uyluk arasının birbirinden ayrık/uzak olması manasındaki el-fecâ (الفجا) kökündendir. Bacakları birbirinden ayrık olan erkeğe «racülün efcâ» (رجل أفجى), kadına da «imraetün fecvâ» (امرأة فجواء) denir; çoğulu ise ficâ' (فجاء), fecâ (فجا) ve fecavât (فجوات) şeklinde gelir. Bu iki cümlenin özeti şudur: Onlar mağaranın ortasında bulunuyorlardı; böylece güneş onlara asla isabet edip eziyet vermiyor, mağaranın kasveti ve güneşin sıcağı onları rahatsız etmeksizin havanın ferahlığı ve esintisi kendilerine ulaşıyordu. Çünkü Abdullah b. Müslim ve İbn Atıyye'nin belirttiği üzere mağaranın kapısı Benât-ı Na'ş (Büyük Ayı) takımyıldızının karşısındaydı. O hizaya en yakın doğu ve batı noktaları ise Yengeç Dönencesi'nin doğuş ve batış yerleridir. Güneşin yörüngesi bu yörünge olduğunda, güneş mağaradan meyilli olarak doğar, onun batıya bakan sağ tarafının karşısına gelir; sol tarafının hizasından batar ve böylece ışınları mağaranın yan tarafına düşer. Bu da mağaranın rutubetini giderir ve havasını dengeler; fakat bedenlerine eziyet verecek ve elbiselerini yıpratacak şekilde onların üzerlerine düşmezdi. Muhtemelen kapının batı tarafına olan meyli daha fazlaydı; bu sebeple mağaralarına nispetle yan çizme (tezâvür), şahıslarına nispetle de kesip geçme (kard) fiili zikredilmiştir. Zeccâc ise şöyle demiştir: Bu durum zikredilen sebepten ötürü değil; sırf Allah Teâlâ'nın kudret eliyle güneşi...

أن تصيبهم على منهاج خرق العادة كرامة لهم وجيء بقوله تعالى: وَهُمْ فِي فَجْوَةٍ مِنْهُ حالا مبينة لكون ما ذكر أمرا بديعا كأنه قيل ترى الشمس تميل عنهم يمينا وشمالا ولا تحوم حولهم مع كونهم في متسع من الكهف معرض لإصابتها لولا أن كفها عنهم كف التقدير، واحتج عليه بقوله تعالى ذلِكَ مِنْ آياتِ اللَّهِ حيث جعل ذلِكَ إشارة إلى ما ذكر من التزاور والقرض في الطلوع والغروب يمينا وشمالا، ولا يظهر كونه آية على القول السابق ظهوره على قوله فإن كونه آية دالة على كمال قدرة الله تعالى وحقية التوحيد وكرامة أهله عنده سبحانه على هذا أظهر من الشمس في رابعة النهار. وكان ذلك قبل سد باب الكهف على ما قيل، وقال أبو علي: معنى تقرضهم تعطيهم من ضوئها شيئا ثم تزول سريعا وتسترد ضوءها فهو كالقرض يسترده صاحبه، وحاصل الجملتين عنده أن الشمس تميل بالغدوة عن كهفهم وتصيبهم بالعشي إصابة خفيفة، ورد بأنه لم يسمع للقرض بهذا المعنى فعل ثلاثي ليفتح حرف المضارعة، واختار بعضهم كون المراد ما ذكر إلا أنه جعل تقرضهم من القرض لهم وأن المعنى وإذا غربت تقطع لهم من ضوئها شيئا، والسبب لاختياره ذلك توهمه أن الشمس لو لم تصب مكانهم أصلا لفسد هواؤه وتعفن ما فيه فيصير ذلك سببا لهلاكهم وفيه ما فيه، وأكثر المفسرين على أنهم لم تصبهم الشمس أصلا وإن اختلفوا في منشأ ذلك.

adet dışı bir tarzda (harikulade bir şekilde) onlara isabet etmekten çevirmesinden ötürüdür. Yüce Allah'ın { وَهُمْ فِي فَجْوَةٍ مِنْهُ } kavli, zikredilen şeyin harikulade bir durum olduğunu beyan eden bir hâl olarak getirilmiştir. Sanki şöyle denilmektedir: Güneşin, mağaranın geniş ve güneş almaya müsait bir yerinde bulunmalarına rağmen -eğer takdir eli güneşi onlardan engellemeseydi- onlardan sağa ve sola meylettiğini ve çevrelerinde bile dolanmadığını görürsün. Zeccâc, { ذلِكَ مِنْ آياتِ اللَّهِ } “Bu, Allah'ın ayetlerindendir” kavlini delil getirmiştir; zira Yüce Allah { ذلِكَ } kelimesini doğuşta ve batışta sağa ve sola meyletme ve makaslayıp geçmeye işaret kılmıştır. Bunun bir ayet (mucize) oluşu, önceki görüşe göre Zeccâc'ın görüşünde olduğu kadar zahir olmaz; zira Allah Teâlâ'nın kemâl-i kudretine, tevhidin hakikatine ve O'nun katında tevhid ehlinin kerametine delalet eden bir ayet oluşu, bu yoruma göre gün ortasındaki güneşten daha zahirdir. Denildiğine göre bu durum, mağara kapısı kapatılmadan önceydi. Ebû Ali ise şöyle demiştir: «Teğrıduhüm»ün (تقرضهم) anlamı, onlara ışığından biraz verir, sonra hemen zeval bulup ışığını geri çeker demektir; bu tıpkı sahibinin geri aldığı borç (kard) gibidir. Ona göre iki cümlenin hülasası; güneşin sabahleyin mağaralarından meylettiği, akşamleyin ise onlara hafifçe isabet ettiğidir. Buna, bu anlamdaki «el-kard» kökünden muzari harfi fethalı sülâsî bir fiilin işitilmediği gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Bazı âlimler maksadın bu zikredilen olduğunu tercih etmiş, ancak «takrıduhüm» fiilini «onlar için borç verir / pay ayırır» manasına alarak anlamın: “Ve battığı zaman onlara ışığından bir miktar ayırır” şeklinde olduğunu söylemişlerdir. Bunu tercih etmelerinin sebebi, güneşin onların bulunduğu yere hiç vurmaması halinde havasının bozulup içindekilerin kokuşacağı ve bunun da helaklerine sebep olacağı vehmidir; ancak bu görüşte de tutarsızlıklar vardır. Müfessirlerin çoğunluğu, -kaynağında ihtilaf etseler de- güneşin onlara hiçbir şekilde isabet etmediği görüşündedir.

واختار جمع أنه لمحض حجب الله تعالى الشمس على خلاف ما جرت به العادة قالوا: والإشارة تؤيد ذلك أتم تأييد والاستبعاد مما لا يلتفت إليه لا سيما فيما نحن فيه فإن شأن أصحاب الكهف كله على خلاف العادة.

Bir topluluk da bunun, sırf Allah Teâlâ'nın alışılagelmişin hilafına güneşi engellemesinden ötürü olduğunu tercih etmiş ve şöyle demişlerdir: [Ayetin başındaki] işaret bunu tastamam desteklemektedir; uzak görmeye ise itibar edilmez, bilhassa konumuz Ashâb-ı Kehf olunca, zira onların bütün halleri adetin hilafınadır.

وبعض من ذهب إلى أن المنشأ كون باب الكهف في مقابلة بنات نعش جعل ذلك إشارة إلى إيوائهم إلى كهف هذا شأنه وبعض آخر جعله إشارة إلى حفظ الله تعالى إياهم في ذلك الكهف المدة الطويلة وآخر جعله إشارة إلى اطلاعه سبحانه رسوله ﷺ على أخبارهم. واعترض على الأخيرين بأنه لا يساعدهما إيراد ذلك في تضاعيف القصة، وجعله بعضهم إشارة إلى هدايتهم إلى التوحيد ومخالفتهم قومهم وآباءهم وعدم الاكتراث بهم وبملكهم مع حداثتهم وإيوائهم إلى كهف شأنه ذلك ولا يخلو عن حسن وإليه أميل والله تعالى أعلم.

Bunun sebebinin mağara kapısının Benât-ı Na'ş'ın karşısında olması olduğunu söyleyenlerden bazıları, ayetteki [«zâlike»] işaretini bu vasıftaki bir mağaraya sığınmalarına işaret kılmışlardır. Diğer bazıları bunu, Allah Teâlâ'nın onları o mağarada uzun bir süre korumasına işaret saymış; bir başkası ise Yüce Allah'ın Resûlü'nü ﷺ onların haberlerine muttali kılmasına işaret kılmıştır. Son iki görüşe, bunun kıssanın arasına getirilmesinin bu manalara yardımcı olmadığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Bazıları ise bunu, genç yaşta olmalarına rağmen onların tevhîde iletilmelerine, kavimlerine ve atalarına muhalefet etmelerine, onlara ve krallarına aldırış etmemelerine ve böyle bir mağaraya sığınmalarına işaret kılmıştır ki bu da güzellikten uzak değildir ve benim meylettiğim görüş de budur. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.

وقرئ «يقرضهم» بالياء آخر الحروف ولعل الضمير عائد على غروب الشمس.

Son harf olan yâ ile «yakrıduhüm» (يقرضهم) şeklinde de okunmuştur; muhtemelen zamir güneşin batışına râcidir.

وقال أبو حيان: أي يقرضهم الكهف مَنْ يَهْدِ اللَّهُ من يدله سبحانه دلالة موصولة إلى الحق ويوفقه لما يحبه ويرضاه فَهُوَ الْمُهْتَدِ الفائز بالحظ الأوفر في الدارين، والمراد إما الثناء على أصحاب الكهف والشهادة لهم بإصابة المطلوب والاخبار بتحقق ما أملوه من نشر الرحمة وتهيئة المرفق أو التنبيه على أن أمثال هذه الآيات كثيرة ولكن المشفع بها من وفقه الله تعالى للتأمل فيها والاستبصار بها فالمراد بمن إما الفتية أو ما يعمهم وغيرهم وفيه ثناء عليهم أيضا وهو كما ترى.

Ebû Hayyân şöyle demiştir: Yani mağara onları makaslayıp geçer. { مَنْ يَهْدِ اللَّهُ } “Allah kime hidayet ederse” yani Yüce Allah kimi hakka ulaştıran bir delaletle yönlendirir ve sevip razı olduğu şeylere muvaffak kılarsa, { فَهُوَ الْمُهْتَدِ } “işte doğru yolu bulan odur”, her iki cihanda da en büyük payı elde edendir. Maksat ya Ashâb-ı Kehf'i övmek, onların matluba ulaştıklarına şahitlik etmek ve rahmetin yayılması ile kolaylık hazırlanması hususunda umduklarının gerçekleştiğini haber vermektir; ya da bu gibi ayetlerin pek çok olduğuna, fakat bunlardan faydalananın ancak Allah Teâlâ'nın bu ayetleri tefekkür etmeye ve basiretle kavramaya muvaffak kıldığı kimseler olduğuna dikkat çekmektir. Buna göre «men» (مَنْ) ile kastedilen ya gençlerdir ya da onları ve başkalarını içine alan genel ifadedir; bunda da onlar için bir övgü vardır ve durum gördüğün gibidir.

وجعله بعضهم ثناء على الله تعالى لمناسبة قوله سبحانه وَزِدْناهُمْ هُدىً وربطنا وملاءمة قوله ﷿ وَمَنْ يُضْلِلْ يخلق فيه الضلال لصرف اختياره إليه فَلَنْ تَجِدَ لَهُ أبدا وإن بالغت في التتبع والاستقصاء وَلِيًّا ناصرا مُرْشِداً يهديه إلى الحق ويخلصه من الضلال لاستحالة وجوده في نفسه لا أنك لا تجده مع وجوده أو إمكانه إذ لو أريد مدحهم لا كتفى بقوله تعالى «فهو المهتد» وفيه أنه لا يطابق المقام والمقابلة لا تنافي المدح بل تؤكده ففيه تعريض بأنهم أهل الولاية والرشاد لأن لهم الولي المرشد، ولعل في الآية صنعة الاحتباك.

Bazıları ise Yüce Allah'ın { وَزِدْناهُمْ هُدىً } “onların hidayetini artırdık” ve [kalplerini] pekiştirdik buyruğuna münasebeti ve Aziz ve Celil olan Allah'ın { وَمَنْ يُضْلِلْ } “kimi de saptırırsa” yani iradesini o yöne sarf ettiği için kendisinde sapıklık yaratırsa, { فَلَنْ تَجِدَ لَهُ } “onun için asla bulamazsın” araştırmada ne kadar aşırı gitsen ve incelesen de, { وَلِيًّا } “bir dost”, bir yardımcı, { مُرْشِداً } “doğru yolu gösteren” hakka iletecek ve sapıklıktan kurtaracak [bir mürşid bulamazsın] kavline uygunluğu cihetiyle bunu Allah Teâlâ'ya bir övgü kılmıştır; zira böylesi bir dostun bizzat varlığı imkânsızdır, yoksa var olduğu veya mümkün olduğu halde senin onu bulamaman demek değildir. Zira eğer gençleri övmek kastedilseydi, Yüce Allah'ın «fe hüve'l-mühted» kavliyle yetinilirdi. Ancak bu görüşe, makama mutabık olmadığı; zira karşıtlığın övgüye mani olmayıp bilakis onu pekiştirdiği, dolayısıyla bunda onlar için doğru yolu gösteren bir dost bulunduğundan ötürü onların velayet ve rüşd ehli olduklarına bir ta'riz bulunduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Muhtemelen ayette ihtibâk sanatı vardır.

وَتَحْسَبُهُمْ بفتح السين.

{ وَتَحْسَبُهُمْ } sîn'in fethasıyladır.

وقرأ نافع وابن كثير وأبو عمرو والكسائي بكسرها أي تظنهم، والخطاب فيه كما فيما سبق. والظاهر أن هذا

Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Amr ve Kisâî ise sîn'in kesrasıyla okumuşlardır; yani onları zannedersin. Buradaki hitap da öncekilerdeki gibidir. Zahir olan, bunun

إخبار مستأنف وليس على تقدير شيء، وقيل في الكلام حذف والتقدير ولو رأيتهم تحسبهم أَيْقاظاً جمع يقظ بكسر القاف كأنكاد ونكد كما في الكشاف وبضمها كأعضاد وعضد كما في الدر المصون.

müste'nef (yeni) bir haber olduğu ve takdiri bir unsura dayanmadığıdır. Sözde bir hazif bulunduğu ve takdirin: «Şayet onları görseydin» şeklinde olduğu da söylenmiştir. { أَيْقاظاً } “uyanıklar”; el-Keşşâf'ta geçtiği üzere «enkâd» ve «nekid» gibi kâf'ın kesrasıyla veya ed-Dürrü'l-Masûn'da geçtiği üzere «a'dâd» ve «adud» gibi kâf'ın dammesiyle olan «yakız» (يقظ) kelimesinin çoğuludur.

وفي القاموس رجل يقظ كندس وكتف فحكى اللغتين ضم العين وكسرها وهو اليقظان ومدار الحسبان انفتاح عيونهم على هيئة الناظر كما قال غير واحد. وقال ابن عطية: يحتمل أن يحسب الرائي ذلك لشدة الحفظ الذي كان عليهم وقلة التغير وذلك لأن الغالب على النيام استرخاء وهيئات يقتضيها النوم فإذا لم تكن لنائم يحسبه الرائي يقظان وإن كان مسدود العينين ولو صح فتح أعينهم بسند يقطع العذر كان أبين في هذا الحسبان.

el-Kâmûs'ta «racülün yakuzun / yakızun» (رجل يقظ) «nüdus» (ندس) ve «ketif» (كتف) vezninde verilerek ayn'ın dammesi ve kesrası ile iki lügat aktarılmıştır; o da uyanık demektir. Bu zannın dayanağı, pek çok âlimin belirttiği gibi gözlerinin bakan bir kimse heyetinde açık olmasıdır. İbn Atiyye şöyle demiştir: Gören kimsenin bunu zannetmesi, onların üzerindeki kuvvetli muhafaza ve hallerindeki değişimin azlığından ileri gelmiş olabilir. Çünkü uyuyanlarda genellikle uykunun gerektirdiği bir gevşeme ve duruşlar olur; bu durum uyuyan bir kimsede bulunmadığında, gözleri kapalı bile olsa bakan kişi onu uyanık zanneder. Şayet gözlerinin açık olduğu kesin bir senetle sabit olsaydı, bu zanda daha belirgin bir sebep olurdu.

وقال الزجاج: مداره كثرة تقلبهم، واستدل عليه بذكر ذلك بعد، وفيه أنه لا يلائمه وَهُمْ رُقُودٌ جمع راقد أي نائم، وما قيل إنه مصدر أطلق على الفاعل واستوى فيه القليل والكثير كركوع وقعود لأن فاعلا لا يجمع على فعول مردود لأنه نص على جمعه كذلك النحاة كما صرح به في المفصل والتسهيل، وهذا تقرير لما لم يذكر فيما سلف اعتمادا على ذكره السابق من الضرب على آذانهم وَنُقَلِّبُهُمْ في رقدتهم كثيرا ذاتَ الْيَمِينِ أي جهة تلي أيمانهم وَذاتَ الشِّمالِ أي جهة تلي شمائلهم كيلا تأكل الأرض ما عليها من أبدانهم كما أخرجه سعيد بن منصور وابن المنذر عن ابن جبير، واستبعد ذلك وقال الإمام: إنه عجيب فإن الله تعالى الذي قدر على أن يبقيهم أحياء تلك المدة الطويلة هو ﷿ قادر على حفظ أبدانهم أيضا من غير تقليب، وأجيب بأنه اقتضت حكمته تعالى أن يكون حفظ أبدانهم بما جرت به العادة وإن لم نعلم وجه تلك الحكمة، ويجري نحو هذا فيما قيل في التزاور وأخيه، وقيل يمكن أن يكون تقليبهم حفظا لما هو عادتهم في نومهم من التقلب يمينا وشمالا اعتناء بشأنهم.

Zeccâc ise şöyle demiştir: Bu zannın dayanağı, onların çokça dönmeleridir; buna da bunun sonradan zikredilmesini delil getirmiştir. Ancak buna, { وَهُمْ رُقُودٌ } “halbuki onlar uykudadırlar” ifadesine uygun düşmediği gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Rukûd (رقود), «râkid»in (راقد) yani uyuyanın çoğuludur. Bunun fâil anlamında kullanılan ve rükû' (ركوع) ile kuûd (قعود) gibi az ve çok için eşit olan bir masdar olduğu; zira «fâil» vezninin «fuûl» vezninde çoğul yapılamayacağı şeklindeki iddia ise merduttur; çünkü nahivciler el-Mufassal ve et-Teshîl'de açıkça belirtildiği üzere bu şekilde çoğul yapıldığını nass olarak ifade etmişlerdir. Bu, daha önce geçen kulaklarına vurulma zikrine güvenilerek geçmişte bahsedilmeyen şeyin perçinlenmesidir. { وَنُقَلِّبُهُمْ } uykularında onları çokça çeviririz, { ذاتَ الْيَمِينِ } “sağ tarafa” yani sağ yanlarına bitişik olan cihete, { وَذاتَ الشِّمالِ } “ve sol tarafa” yani sol yanlarına bitişik olan cihete; Said b. Mansûr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Cübeyr'den rivayet ettikleri gibi toprak onların bedenlerinden üzerine düşen kısımları yemesin diye. İmam [Fahreddin er-Râzî] bunu uzak görerek şöyle demiştir: Bu şaşılacak bir şeydir; zira onları bu kadar uzun bir süre diri tutmaya kadir olan Allah Teâlâ, döndürmeksizin de bedenlerini korumaya Aziz ve Celil olarak kadirdir. Buna şöyle cevap verilmiştir: O hikmetin mahiyetini bilmesek de, bedenlerinin muhafazasının adetin cereyan ettiği şekilde olması Allah Teâlâ'nın hikmetinin bir gereğidir. Benzer bir durum «tezâvür» ve muadili hakkında söylenenlerde de geçerlidir. Onların çevrilmesinin, hallerine bir ihtimam olarak uykularında sağa sola dönme alışkanlıklarının korunması amacıyla olması da caizdir denilmiştir.

وقيل يحتمل أن يكون ذلك إظهارا لعظيم قدرته تعالى في شأنهم حيث جمع تعالى شأنه فيهم الإنامة الثقيلة المدلول عليها بقوله تعالى: فَضَرَبْنا عَلَى آذانِهِمْ [الكهف: ١١] والتقليب الكثير، ومما جرت به العادة أن النوم الثقيل لا يكون فيه تقلب كثير، ولا يخفى بعده. واختلف في أوقات تقليبهم فأخرج ابن أبي حاتم وابن مردويه عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنهم كانوا يقلبون في كل ستة أشهر مرة، وأخرج غير واحد عن أبي عياض نحوه، وقيل يقلبون في كل سنة مرة، وذلك يوم عاشوراء، وأخرج ابن المنذر وابن أبي حاتم عن مجاهد أن التقليب في التسع سنين الضميمة ليس فيما سواها، وأخرج ابن أبي حاتم عن قتادة أن هذا التقليب في رقدتهم الأولى يعني الثلاثمائة سنة، وكانوا يقلبون في كل عام مرة ولم يكن في مدة الرقدة الثانية يعني التسع.

Bunun, Yüce Allah'ın onların hakkındaki büyük kudretini izhar etmek için olması da muhtemeldir denilmiştir; zira şânı yüce olan Allah, onlarda { فَضَرَبْنا عَلَى آذانِهِمْ } [el-Kehf: 11] ayetiyle delalet edilen ağır uykuyu ve çokça döndürülmeyi bir arada toplamıştır. Alışılagelmiş olan ise ağır uykuda çokça dönmenin bulunmamasıdır; ancak bu görüşün uzaklığı gizli değildir. Çevrilme vakitleri hakkında ihtilaf edilmiştir: İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiğine göre onlar altı ayda bir defa çevrilirlerdi. Pek çok kimse Ebû İyâz'dan da benzerini rivayet etmiştir. Her senede bir defa ve bunun da Âşûrâ günü çevrildikleri söylenmiştir. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre çevrilme, ilave edilen dokuz senededir, bunun dışındakilerde değildir. İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre ise bu çevrilme onların ilk uykularında yani üç yüz senede olmuştur; her senede bir defa çevrilirlerdi, ikinci uyku müddetinde yani dokuz senede ise olmamıştır.

وتعقب الإمام ذلك بأن هذه التقديرات لا سبيل للعقل إليها ولفظ القرآن لا يدل عليها وما جاء فيها خبر صحيح انتهى. فظاهر الآية يدل على الكثرة لمكان المضارع الدال على الاستمرار التجددي مع ما فيه من التثقيل، والظاهر أن وَنُقَلِّبُهُمْ إخبار مستأنف، وجوز الطيبي بناء على ما سمعت عن الزجاج كون الجملة في موضع الحال وهو كما ترى، وقرىء «ويقلبهم» بالياء آخر الحروف مع التشديد والضمير لله تعالى، وقيل للملك.

İmam [Râzî] buna şöyle itiraz etmiştir: Bu takdirleri aklın bilmesine imkân yoktur, Kur'an'ın lafzı bunlara delalet etmez ve bu hususta sahih bir haber de gelmemiştir. (Alıntı bitti). Ayetin zahiri, tef'îl babının getirdiği ağırlıkla birlikte yenilenen sürekliliğe (istimrâr-ı teceddüdî) delalet eden muzari fiil sebebiyle çokluğa delalet eder. Zahir olan, { وَنُقَلِّبُهُمْ } cümlesinin müste'nefe (yeni bir başlangıç) olmasıdır. Tîbî, Zeccâc'dan işittiğin görüşe dayanarak cümlenin hâl konumunda olmasını caiz görmüştür ki bu da gördüğün gibidir. Son harf olan yâ ile ve şedde ile «ve yükallibühüm» (ويقلبهم) şeklinde de okunmuştur; bu durumda zamir Allah Teâlâ'ya râcidir, meleğe râci olduğu da söylenmiştir.

وقرأ الحسن فيما حكى الأهوازي في الإقناع «ويقلبهم» بياء مفتوحة وقاف ساكنة ولام مخففة، وقرأ فيما حكى ابن جني «وتقلبهم» على المصدر منصوبا، ووجهه أنه مفعول لفعل محذوف يدل عليه «وتحسبهم» أي وترى أو تشاهد تقلبهم، وروي عنه أيضا أنه قرأ كذلك إلا أنه رفع، وهو على الابتداء كما قال أبو حاتم والخبر ما بعد أو محذوف أي آية عظيمة أو من آيات الله تعالى، وحكى ابن خالويه هذه القراءة عن اليماني وذكر أن عكرمة قرأ «وتقلبهم» بالتاء ثالثة الحروف مضارع قلب مخففا، ووجه بأنه على تقدير وأنت تقلبهم وجعل الجملة حالا من فاعل تَحْسَبُهُمْ وفي إشارة إلى قوة اشتباههم بالإيقاظ بحيث إنهم يحسبون إيقاظا في حال سبر أحوالهم وقلبهم ذات اليمين وذات الشمال

Hasan [el-Basrî], Ahvâzî'nin el-Iknâ'da aktardığına göre meftuh yâ, sakin kâf ve şeddesiz lâm ile «ve yaklübühüm» (ويقلبهم) şeklinde okumuştur. İbn Cinnî'nin aktardığına göre ise «ve tekallübehüm» (وتقلبهم) şeklinde masdar olarak mansub okumuştur; bunun izahı, «tahsEbühüm»ün delalet ettiği mahzuf bir fiilin mef'ûlü olmasıdır; yani “onların dönmelerini görürsün veya müşahede edersin” demektir. Ondan bu lafzı merfû olarak okuduğu da rivayet edilmiştir; Ebû Hâtim'in belirttiği gibi bu mübteda üzeredir, haberi ise sonrasıdır veya “büyük bir ayettir” yahut “Allah Teâlâ'nın ayetlerindendir” şeklinde mahzuftur. İbn Hâleveyh bu kıraati el-Yemânî'den aktarmış ve İkrime'nin de üçüncü harf olan tâ ile kalb fiilinin tahfifli muzarisi olarak «ve tekallübühüm» şeklinde okuduğunu zikretmiştir. Bu da «ve ente teklıbühüm» (sen onları çevirirsin) takdirinde olmasıyla ve cümlenin { تَحْسَبُهُمْ } fiilinin failinden hâl yapılmasıyla açıklanmıştır. Bunda onların uyanıklara olan şiddetli benzerliklerine bir işaret vardır; öyle ki halleri incelenip sağa sola çevrildikleri anda bile uyanık zannedilirler.

وَكَلْبُهُمْ الظاهر أنه الحيوان المعروف النباح، وله أسماء كثيرة أفرد لها الجلال السيوطي رسالة،

{ وَكَلْبُهُمْ } “ve onların köpekleri”; zahir olan, bunun havlayan bilinen hayvan olduğudur. Onun pek çok ismi vardır ki Celâl es-Süyûtî bunlar için müstakil bir risale yazmıştır.

قال كعب الأحبار: هو كلب مروا به فتبعهم فطردوه فعاد ففعلوا ذلك مرارا. فقال لهم: ما تريدون مني لا تخشوا جانبي أنا أحب أحياء الله تعالى فناموا وأنا أحرسكم

Ka'b el-Ahbâr şöyle demiştir: O, yanından geçtikleri ve peşlerine takılan bir köpekti; onu kovdular, o yine döndü, bunu defalarca yaptılar. [Bunun üzerine köpek] onlara şöyle dedi: Benden ne istiyorsunuz? Benden korkmayın, ben Allah Teâlâ'nın sevdiklerini severim; siz uyuyun, ben sizi korurum.

، وروي عن ابن عباس أنه كلب راع مروا به فتبع دينهم وذهب معهم وتبعهم الكلب، وقال عبيد بن عمير: هو كلب صيد أحدهم، وقيل: كلب غنمه ولا بأس في شريعتنا باقتناء الكلب لذلك وأما فيما عداه وما عدا ما ألحق به فمنهي عنه، ففي البخاري عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما من اقتنى كلبا ليس بكلب صيد أو ماشية نقص كل يوم من عمله قيراطان، وفي رواية قيراط، واختلف في لونه فأخرج ابن أبي حاتم من طريق سفيان قال: قال لي رجل بالكوفة يقال له عبيد وكان لا يتهم بكذب رأيت كلب أصحاب الكهف أحمر كأنه كساء أنبجاني، وأخرج عن كثير النواء قال: كان الكلب أصفر، وقيل كان أنمر (١) وروي ذلك عن ابن عباس، وقيل غير ذلك، وفي اسمه فأخرج ابن أبي حاتم عن الحسن أنه قطمير، وأخرج عن مجاهد أنه قطمورا، وقيل ريان، وقيل ثور، وقيل غير ذلك، وهو في الكبر على ما روي عن ابن عباس فوق القلطي ودون الكردي.

İbn Abbâs'tan şöyle rivayet edilmiştir: O, yanından geçtikleri bir çobanın köpeği idi; çoban onların dinine tabi olup onlarla gitti, köpek de peşlerine takıldı. Ubeyd b. Umeyr: O, içlerinden birinin av köpeğiydi demiştir. Koyun köpeği olduğu da söylenmiştir; nitekim şeriatımızda bunun için köpek beslemekte bir beis yoktur; bunun ve buna kıyas edilenlerin dışındakiler ise nehyedilmiştir. Nitekim Buhârî'de İbn Ömer'den (radıyallâhu anhümâ) rivayet edildiğine göre: «Kim av veya çoban köpeği dışındaki bir köpeği beslerse, her gün amelinden iki kırat eksilir», bir rivayette ise «bir kırat» eksilir buyrulmuştur. Köpeğin renginde ihtilaf edilmiştir: İbn Ebî Hâtim, Süfyân tarikiyle şöyle dediğini rivayet etmiştir: Kûfe'de kendisine Ubeyd denilen ve yalancılıkla itham edilmeyen bir adam bana dedi ki: Ashâb-ı Kehf'in köpeğini kırmızı, sanki Enbicânî bir kumaş gibi gördüm. Kesîr en-Nevâ'dan köpeğin sarı olduğu rivayet edilmiştir. Alacalı olduğu da söylenmiş (١) ve bu İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir. Başka renkler de söylenmiştir. İsmi hususunda ise İbn Ebî Hâtim Hasan'dan onun Kıtmîr olduğunu rivayet etmiştir. Mücâhid'den Kıtmûrâ olduğu rivayet edilmiştir; Reyyân olduğu da söylenmiştir; Sevr olduğu da söylenmiştir ve başka isimler de aktarılmıştır. Cüssesi bakımından ise İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre Kıltî'den büyük, Kürdî'den küçüktür.

وأخرج ابن أبي حاتم عن عبيد أنه قال رأيته صغيرا زينينا. قال الجلال السيوطي: يعني صينيا، وفي التفسير الخازني تفسير القلطي بذلك، وزعم بعضهم أن المراد بالكلب هنا الأسد وهو على ما في القاموس أحد معانيه.

İbn Ebî Hâtim, Ubeyd'den onun: “Onu küçük, Çin köpeği (zeynînî) olarak gördüm” dediğini rivayet etmiştir. Celâl es-Süyûtî: Yani Çinli (Sînî) demektir demiştir. Tefsîr-i Hâzin'de «el-Kıltî» bu şekilde tefsir edilmiştir. Bazıları buradaki köpekten maksadın arslan olduğunu iddia etmiştir; nitekim el-Kâmûs'ta geçtiği üzere bu, kelimenin manalarından biridir.

وقد جاء أنه ﷺ دعا على كافر بقوله: اللهم سلط عليه كلبا من كلابك فافترسه أسد

Nitekim Resûlullah'ın ﷺ bir kâfire: «Allahım, ona köpeklerinden bir köpeği musallat et» diye beddua ettiği ve onu bir arslanın parçaladığı nakledilmiştir.

وهو خلاف الظاهر، وأخرج ابن المنذر عن ابن جريج أنه قال: قلت لرجل من أهل العلم زعموا أن كلبهم كان أسدا فقال: لعمر الله ما كان أسدا ولكنه كان كلبا أحمر خرجوا به من بيوتهم يقال: له قطمورا وأبعد من هذا زعم من ذهب إلى أنه رجل طباخ لهم تبعهم أو أحدهم قعد عند الباب طليعة لهم، نعم حكى أبو عمرو الزاهدي غلام ثعلب أنه قرىء «وكالبهم» بهمزة مضمومة بدل الباء وألف بعد الكاف من كلأ إذا حفظ. ولا يبعد فيه أن يراد الرجل الربيئة لكن ظاهر القراءة المتواترة يقتضي إرادة الكلب المعروف منه أيضا وإطلاق ذلك عليه لحفظه ما استحفظ عليه وحراسته إياه. وقيل في هذه القراءة إنها تفسير أو تحريف،

Fakat bu [iddiaya göre arslan olması], zahire aykırıdır. İbnü'l-Münzir İbn Cüreyc'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: İlim ehlinden bir adama: Köpeklerinin arslan olduğunu iddia ediyorlar dedim; o da: Allah'a yemin olsun ki o arslan değildi, bilakis evlerinden beraberlerinde çıkardıkları kırmızı bir köpekti, ona Kıtmûrâ denilirdi dedi. Bundan daha uzak olanı ise onun, onların peşinden giden aşçıları olan bir adam yahut kapıda onlara gözcülük etmek için oturan içlerinden biri olduğunu ileri sürenlerin iddiasıdır. Evet, Sa'leb'in talebesi Ebû Amr ez-Zâhid, korudu manasındaki «kele'e» (كلأ) kökünden hareketle bâ yerine zammeli hemze ve kâf'tan sonra elif ile «ve kâli'ühüm» (وكالئهم) şeklinde okunduğunu aktarmıştır. Bu kıraatte gözcü adamın kastedilmesi uzak değildir; ancak mütevatir kıraatin zahiri, bundan da bilinen köpeğin kastedilmesini ve kendisine tevdi edileni koruması ve ona bekçilik etmesi sebebiyle bu ismin ona verilmesini gerektirir. Bu kıraatin bir tefsir veya tahrif olduğu da söylenmiştir.

وقرأ جعفر الصادق رضي الله تعالى عنه «وكالبهم» بباء موحدة وزنة اسم الفاعل

Câfer es-Sâdık (radıyallâhu anh) ise tek noktalı bâ ile ism-i fâil vezninde «ve kâlibühüm» (وكالبهم) okumuştur;

والمراد صاحب كلبهم كما تقول لابن وتامر أي صاحب لبن وتمر وجاء في شأن كلبهم أنه يدخل الجنة يوم القيامة. فعن خالد ابن معدان ليس في الجنة من الدواب إلا كلب أصحاب الكهف وحمار بلعم، ورأيت في بعض الكتب أن ناقة صالح وكبش إسماعيل أيضا في الجنة ورأيت أيضا أن سائر الحيوانات المستحسنة في الدنيا كالظباء والطواويس وما ينتفع به المؤمن كالغنم تدخل الجنة على كيفية تليق بذلك المكان وتلك النشأة وليس فيما ذكر خبر يعول عليه فيما أعلم نعم في الجنة حيوانات مخلوقة فيها، وفي خبر يفهم من كلام الترمذي صحته التصريح بالخيل منها والله تعالى أعلم.

kastedilen, tıpkı süt ve hurma sahibi manasında «lâbin» ve «tâmir» denildiği gibi onların köpeğinin sahibidir. Onların köpeklerinin kıyamet gününde cennete gireceği rivayet edilmiştir. Hâlid b. Ma'dân'dan nakledildiğine göre cennette hayvanlardan sadece Ashâb-ı Kehf'in köpeği ile Bel'am'ın eşeği vardır. Bazı kitaplarda Sâlih'in devesi ile İsmâil'in koçunun da cennette olduğunu gördüm. Yine ceylanlar, tavus kuşları ve koyun gibi müminin faydalandığı dünyadaki güzel diğer bütün hayvanların o mekâna ve o âleme layık bir keyfiyette cennete gireceklerini gördüm. Bildiğim kadarıyla bu zikredilenler hakkında itimat edilecek bir haber yoktur. Evet, cennette orada yaratılmış hayvanlar vardır; Tirmizî'nin kelamından sıhhati anlaşılan bir haberde atların bunlardan olduğu açıkça belirtilmiştir. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.

وقد اشتهر القول بدخول هذا الكلب الجنة حتى إن بعض الشيعة يسمون أبناءهم بكلب علي ويؤمل من سمي بذلك النجاة بالقياس الأولوي على ما ذكر وينشد:

Bu köpeğin cennete gireceği sözü o kadar meşhur olmuştur ki hatta Şîa'dan bazıları çocuklarına «Kelb-i Alî» (Ali'nin köpeği) adını vermekte ve bu isim verilen kimse için zikredilen duruma evleviyet kıyasıyla kurtuluş umulmaktadır. Şöyle şiir okunur:

فتية الكهف نجا كلبهم ... كيف لا ينجو غدا كلب علي

Kehf gençlerinin köpeği kurtuldu... Yarın Ali'nin köpeği nasıl kurtulmaz!

ولعمري إن قبله علي كرم الله تعالى وجهه كلبا له نجا ولكن لا أظن يقبله لأنه عقور باسِطٌ ذِراعَيْهِ مادهما، والذراع من المرفق إلى رأس الأصبع الوسطى ونصب ذِراعَيْهِ على أنه مفعول باسِطٌ وعمل مع أنه بمعنى الماضي واسم الفاعل لا يعمل إذا كان كذلك لأن المراد حكاية الحال الماضية. وذهب الكسائي وهشام وأبو جعفر

Ömrüme yemin olsun ki eğer Ali -kerremallâhu teâlâ vecheh- onu kendisine bir köpek olarak kabul ederse kurtulur; fakat onu kabul edeceğini zannetmem, çünkü o saldırgandır/ısırgandır. { بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ } “iki ön ayağını uzatmış olan” [ifadesi], ikisini uzatmış olan [anlamındadır]. Zirâ' (kol/ön ayak), dirsekten orta parmağın ucuna kadar olan kısımdır. { ذِرَاعَيْهِ } kelimesinin nasbı (üstün okunması), { بَاسِطٌ } kelimesinin mef'ûlü (nesnesi) olması sebebiyledir. Geçmiş zaman anlamında olmasına rağmen -ki ism-i fâil böyle [geçmiş anlamında] olduğunda amel etmez- amel etmiştir; zira burada kastedilen, geçmiş hâlin hikâye edilmesidir. Kisâî, Hişâm ve Ebû Ca'fer

ابن مضاء إلى جواز عمل اسم الفاعل كيفما كان فلا سؤال ولا جواب بِالْوَصِيدِ بموضع الباب ومحل العبور من الكهف وأنشدوا:

İbn Madâ ise her ne şekilde olursa olsun ism-i fâilin amel etmesinin caiz olduğu görüşüne varmışlardır; dolayısıyla soru da cevap da gerekmez. { بِالْوَصِيدِ } “eşikte” yani kapı yerinde ve mağaradan geçiş mahallinde [uzatmıştır]. Şair şöyle demiştir:

بأرض فضاء لا يسد وصيدها ... علي ومعروفي بها غير منكر

Geniş bir arazide kapısı/eşiği üzerime kapatılmaz... Ve oradaki iyiliğim asla inkâr edilmez.

وهو المراد بالفناء في التفسير المروي عن ابن عباس ومجاهد وعطية، وقيل بالعتبة والمراد بها ما يحاذي ذلك من الأرض لا المتعارف، فلا يقال إن الكهف لا باب له ولا عتبة على أنه لا مانع من ذلك.

İbn Abbâs, Mücâhid ve Atiyye'den rivayet edilen tefsirdeki «avlu»dan kasıt da budur. Eşik olduğu da söylenmiştir; bundan kasıt bilinen kapı eşiği değil, oraya denk gelen yerdir. Dolayısıyla mağaranın kapısı ve eşiği yoktur denilemez; kaldı ki bunun var olmasına da bir engel yoktur.

وأخرج ابن المنذر وغيره عن ابن جبير أن الوصيد الصعيد وليس بذاك وذكروا في حكمة كونه بالوصيد غيرنا ومعهم أن الملائكة ﵈ لا تدخل بيتا فيه كلب وقد يقال: إن ذلك لكونه حارسا كما يشير إليه ما أخرجه ابن المنذر عن ابن جريج قال: باسط ذراعيه بالوصيد يمسك عليهم باب الكهف وكان فيما قيل يكسر أذنه اليمنى وينام عليها إذا قلبوا ذات اليمين، ويكسر أذنه اليسرى وينام عليها إذا قلبوا ذات الشمال، والظاهر أنه نام كما ناموا لكن أخرج ابن أبي حاتم عن عبد الله بن حميد المكي أنه جعل رزقه في لحس ذراعيه فإنه كالظاهر أنه لم يستغرق نومه كما استغرق نومهم لَوِ اطَّلَعْتَ عَلَيْهِمْ لو عاينتهم وشاهدتهم وأصل الاطلاع الوقوف على الشيء بالمعاينة والمشاهدة، وقرأ ابن وثاب والأعمش «لو اطلعت» بضم الواو تشبيها لها بواو الضمير فإنها قد تضم إذا لقيها ساكن نحو رموا السهام وروي أن ذلك عن شيبة وأبي جعفر.

İbnü'l-Münzir ve başkaları İbn Cübeyr'den el-vasîd'in «es-saîd» (toprak) olduğunu rivayet etmişlerdir; fakat bu isabetli değildir. Onun bizimle beraber değil de eşikte bulunmasının hikmeti hakkında meleklerin (aleyhimüsselâm) içinde köpek bulunan eve girmeyeceklerini zikretmişlerdir. Bunun onun bekçi olmasından kaynaklandığı da söylenebilir; nitekim İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den rivayet ettiği şu söz buna işaret eder: “Onların üzerine mağaranın kapısını tutarak iki ön ayağını eşiğe uzatmıştır.” Anlatıldığına göre gençler sağ tarafa çevrildiklerinde köpek sağ kulağını büküp üzerine yatar, sol tarafa çevrildiklerinde ise sol kulağını büküp üzerine yatardı. Zahir olan onun da onlar gibi uyuduğudur; ancak İbn Ebî Hâtim'in Abdullah b. Humeyd el-Mekkî'den rivayet ettiğine göre onun rızkı kollarını yalamasında kılınmıştı; bu da zahiren onun uykusunun onların uykusu gibi tam dalma şeklinde olmadığını gösterir. { لَوِ اطَّلَعْتَ عَلَيْهِمْ } “Onları görseydin” yani onları bizzat müşahede edip seyretseydin. İttılâ'ın aslı, bir şeye bizzat görüp seyrederek vakıf olmaktır. İbn Vessâb ve el-A'meş, «ramavu's-sihâme» örneğinde olduğu gibi bir sakine rastladığında dammelenebilen zamir vâv'ına benzeterek vâv'ın dammesiyle «levi-ttala'te» (لو اطلعت) okumuşlardır; bunun Şeybe ve Ebû Ca'fer'den de rivayet edildiği nakledilmiştir.

لَوَلَّيْتَ مِنْهُمْ فِراراً أي لأعرضت بوجهك عنهم وأوليتهم كشحك، ونصب فِراراً إما على المصدر لوليت إذ التولية، والفرار من واد واحد فهو كجلست قعودا أو لفررت محذوفا، وإما على الحالية بتأويله باسم الفاعل أو بجعله من باب فإنما هي إقبال وإدبار، وإما على أنه مفعول لأجله أي لرجعت لأجل الفرار وَلَمُلِئْتَ مِنْهُمْ رُعْباً أي خوفا يملا الصدر، ونصب على أنه مفعول ثان، ويجوز أن يكون تمييزا وهو محول عن الفاعل، وكون الخوف يملأ مجاز في عظمه مشهور كما يقال في الحسن إنه يملأ العيون.

{ لَوَلَّيْتَ مِنْهُمْ فِراراً } “onlardan arkana bakmadan kaçardın” yani yüzünü onlardan çevirir ve onlara sırtını dönerdin. { فِراراً } kelimesinin nasbı ya «veleyte» fiilinin masdarı olması sebebiyledir; zira yüz çevirme ile kaçma aynı vadidendir, bu tıpkı «celestü kuûden» gibidir; yahut mahzuf «firâran» fiilinin masdarıdır; ya da ism-i fâil teviliyle veya «fe-innemâ hiye ikbâlün ve idbârün» kabilinden kılınarak hâl olması cihetiyledir; yahut mef'ûlün leh olması sebebiyledir, yani firar etmek için geri dönerdin demektir. { وَلَمُلِئْتَ مِنْهُمْ رُعْباً } “ve için onlardan dolayı korku ile dolardı” yani göğsü dolduran bir korkuyla dolardın. İkinci mef'ûl olarak mansubdur; fâilden dönüştürülmüş bir temyiz olması da caizdir. Korkunun doldurması, tıpkı güzellik hakkında “gözleri dolduruyor” denildiği gibi onun büyüklüğünden kinaye meşhur bir mecazdır.

وفي البحر أبعد من ذهب إلى أنه تمييز محول عن المفعول كما في قوله تعالى شأنه: وَفَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُيُوناً [القمر: ١٢] لأن الفعل لو سلط عليه ما تعدى إليه تعدي المفعول به بخلاف ما في الآية، وسبب ما ذكر أن الله ﷿ ألقى عليهم من الهيبة والجلال ما ألقى، وقيل سببه طول شعورهم وأظفارهم وصفرة وجوههم وتغير أطمارهم وقيل: إظلام المكان وإيحاشه.

el-Bahr'da şöyle denilmiştir: Şânı yüce olan Allah'ın: { وَفَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُيُوناً } [el-Kamer: 12] kavlinde olduğu gibi bunun mef'ûlden dönüştürülmüş bir temyiz olduğunu söyleyen kimse uzaklaşmıştır; zira fiil ona yöneltilseydi ayettekinin aksine ona mef'ûlün bih geçişi gibi geçemezdi. Zikredilen durumun sebebi, Aziz ve Celil olan Allah'ın onların üzerine heybet ve celalden gerekeni bırakmış olmasıdır. Bunun sebebinin saçlarının ve tırnaklarının uzaması, yüzlerinin sararması ve eski elbiselerinin değişmesi olduğu da söylenmiştir. Mekânın karanlık ve ürkütücü olması da denilmiştir.

وتعقب ذلك أبو حيان بأن القولين ليسا بشيء لأنهم لو كانوا بتلك الصفة أنكروا أحوالهم ولم يقولوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ ولأن الذي بعث إلى المدينة لم ينكر إلا المعالم والبناء لا حال نفسه ولأنهم بحالة حسنة بحيث لا يفرق الرائي بينهم وبين الإيقاظ وهم في فجوة موصوفة بما مر فكيف يكون مكانهم موحشا اه.

Ebû Hayyân buna şöyle itiraz etmiştir: Bu iki görüş bir şey ifade etmez; zira şayet o vasıfta olsalardı kendi hallerini yadırgarlar ve { لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ } [el-Kehf: 19] “Bir gün veya günün bir kısmı kadar kaldık” demezlerdi. Ayrıca şehre gönderilen kimse sadece işaretleri ve binaları yadırgamış, kendi halini yadırgamamıştır. Bir de onlar, bakan kimsenin kendilerini uyanıklardan ayırt edemeyeceği güzel bir haldedirler ve daha önce vasfedilen geniş bir yerdedirler; o halde mekânları nasıl ürkütücü olabilir? (Alıntı bitti).

وأجيب بأنهم لا يبعد عدم تيقظهم لحالهم فإن القائم من النوم قد يذهل عن كثير من أموره ويدعى استمرار الغفلة في الرسول وإنكاره للمعالم لا ينافي إنكار الناس لحاله وكونه على حالة منكرة لم يتنبه لها، وأيضا يجوز أنهم لم يطلعوا على حالهم ابتداء فقالوا: لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ ثم تنبهوا له فقالوا: رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما لَبِثْتُمْ، وأيضا يجوز أن يكون هذا الخطاب للنبي ﷺ وذلك الحال إنما حدث بعد انتباههم الذي بعثوا فيه رسولهم إلى المدينة، وعلى هذا لا يضر عدم إنكار الرسول حال نفسه لأنه لم يحدث له ما ينكر بعد، وإيحاش المكان يجوز أن يكون حدث بعد على هذا أيضا، وذلك بتغيره بمرور الزمان اه، ولا يخفى على منصف ما في هذه الأجوبة فالذي ينبغي أن يعول عليه أن

Buna şöyle cevap verilmiştir: Onların kendi hallerine uyanamamış olmaları uzak değildir; zira uykudan kalkan kimse pek çok halinden gafil olabilir. Elçide gafletin devam ettiği iddia edilebilir; onun işaretleri yadırgaması insanların onun halini yadırgamasına ve kendisinin fark etmediği garip bir halde bulunmasına engel teşkil etmez. Ayrıca onların başlangıçta kendi hallerine muttali olmayıp: { لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ } dedikleri, sonra bunun farkına varıp: { رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما لَبِثْتُمْ } dedikleri de caizdir. Yine bu hitabın Peygamber'e ﷺ yönelik olması ve o halin ancak elçilerini şehre gönderdikleri uyanıştan sonra meydana gelmiş olması da caizdir. Buna göre elçinin kendi halini yadırgamamış olması zarar vermez; zira henüz onda yadırganacak bir şey meydana gelmemiştir. Mekânın ürkütücü hale gelmesinin de bu ihtimale göre zamanın geçmesiyle değişerek sonradan meydana gelmiş olması caizdir. (Alıntı bitti). Bu cevaplardaki zorlamalar insaf sahibine gizli kalmaz; dolayısıyla itimat edilmesi gereken husus şudur:

السبب في ذلك ما ألقى الله تعالى عليهم من الهيبة وهم في كهفهم وأن شعورهم وأظفارهم إن كانت قد طالت فهي لم تطل إلى حد ينكره من يراه، واختار بعض المفسرين أن الله تعالى لم يغير حالهم وهيئتهم أصلا ليكون ذلك آية بينة، والخطاب هنا كالخطاب فيما سبق، وعلى احتمال أن يكون له ﷺ يلزم أن يكونوا باقين على تلك الحالة التي توجب فرار المطلع عليهم ومزيد رعبه إلى ما بعد نزول الآية فمن لا يقول به لا يقول به.

Bunun sebebi, mağaralarında bulundukları sırada Allah Teâlâ'nın onların üzerine bıraktığı heybettir; saçları ve tırnakları şayet uzamışsa bile gören kimsenin yadırgayacağı bir sınıra kadar uzamamıştır. Bazı müfessirler, bunun apaçık bir ayet olması için Allah Teâlâ'nın onların halini ve heyetini hiç değiştirmediğini tercih etmişlerdir. Buradaki hitap da öncekilerdeki hitap gibidir. Hitabın Peygamber'e ﷺ ait olması ihtimaline göre, onlara bakan kimsenin kaçmasını ve dehşetli korkusunu gerektiren o hâl üzere ayetin inişinden sonrasına kadar kalmış olmaları gerekir; bunu kabul etmeyen ise bu ihtimali benimsemez.

وأخرج ابن أبي شيبة وابن المنذر وابن أبي حاتم عن ابن عباس قال: غزونا مع معاوية غزوة المضيق نحو الروم فمررنا بالكهف الذي فيه أصحاب الكهف الذين ذكر الله تعالى في القرآن فقال معاوية: لو كشف لنا عن هؤلاء فنظرنا إليهم فقال له ابن عباس: ليس ذلك لك قد منع الله تعالى ذلك من هو خير منك فقال: لَوِ اطَّلَعْتَ عَلَيْهِمْ لَوَلَّيْتَ مِنْهُمْ فِراراً وَلَمُلِئْتَ مِنْهُمْ رُعْباً فقال معاوية: لا أنتهي حتى أعلم علمهم فبعث رجالا وقال: اذهبوا فادخلوا الكهف وانظروا فذهبوا فلما دخلوه بعث الله تعالى عليهم ريحا فأخرجتهم، قيل وكأن معاوية إنما لم يجر على مقتضى كلام ابن عباس رضي الله تعالى عنهما ظنا منه تغير حالهم عما كانوا عليه أو طلبا لعلمهم مهما أمكن.

İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Muâviye ile birlikte Rum tarafına Muzîk gazvesine çıktık; Allah Teâlâ'nın Kur'an'da zikrettiği Ashâb-ı Kehf'in bulunduğu mağaraya uğradık. Muâviye: “Bunlar bize açılsa da onlara baksak” dedi. İbn Abbâs ona: “Bu sana düşmez; Allah Teâlâ bunu senden daha hayırlı olan kimseden menederek: { لَوِ اطَّلَعْتَ عَلَيْهِمْ لَوَلَّيْتَ مِنْهُمْ فِراراً وَلَمُلِئْتَ مِنْهُمْ رُعْباً } “Onları görseydin onlardan arkana bakmadan kaçardın ve için onlardan dolayı korku ile dolardı” buyurmuştur” dedi. Muâviye: “Onların durumunu öğreninceye kadar vazgeçmem” dedi ve adamlar gönderip: “Gidin, mağaraya girin ve bakın” dedi. Gittiler, içeri girdiklerinde Allah Teâlâ üzerlerine bir rüzgâr gönderdi ve onları dışarı attı. Muâviye'nin İbn Abbâs'ın (radıyallâhu anhümâ) sözünün gereğine göre hareket etmemesinin, onların bulundukları halden başka bir hale dönüştüklerini zannetmesinden yahut mümkün mertebe onların bilgisini elde etme arzusundan ileri geldiği söylenmiştir.

وأخرج ابن أبي حاتم عن شهر بن حوشب قال: كان لي صاحب ماض شديد النفس فمر بجانب الكهف فقال:

İbn Ebî Hâtim Şehr b. Havşeb'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Benim gözü pek, cesur bir arkadaşım vardı; mağaranın yanından geçti ve şöyle dedi:

لا أنتهي حتى أنظر إليهم فقيل له: لا تفعل أما تقرأ لَوِ اطَّلَعْتَ عَلَيْهِمْ إلخ فأبى إلا أن ينظر فأشرف عليهم فابيضت عيناه وتغير شعره وكان يخبر الناس بأن عدتهم سبعة، وربما يستأنس بمثل هذه الأخبار لوجودهم اليوم بل لبقائهم على تلك الحالة التي لا يستطاع معها الوقوف على أحوالهم وفي ذلك خلاف.

“Onlara bakmadıkça vazgeçmem.” Ona: “Yapma, { لَوِ اطَّلَعْتَ عَلَيْهِمْ } ayetini okumuyor musun?” denildi; fakat o bakmaktan başka bir şeye razı olmadı. Onlara yukarıdan baktı; bunun üzerine gözleri aklaştı (kör oldu) ve saçları değişti. İnsanlara onların sayısının yedi olduğunu haber veriyordu. Bu gibi haberler, onların bugün mevcut olduklarına, hatta hallerine vakıf olunamayacak o vaziyette kaldıklarına delil sayılabilir; ancak bu hususta ihtilaf vardır.

فحكى السهيلي عن قوم القول به، وعن ابن عباس إنكاره فقد أخرج عبد الرزاق وابن أبي حاتم عن عكرمة أن ابن عباس غزا مع حبيب بن مسلمة فمروا بالكهف فإذا فيه عظام فقال رجل هذه عظام أهل الكهف فقال ابن عباس: لقد ذهبت عظامهم منذ أكثر من ثلاثمائة سنة، ولا يخفى ما بين هذا الخبر والخبر السابق عنه بل والآخر أيضا من المخالفة، والذي يميل القلب إليه عدم وجودهم اليوم وإنهم إن كانوا موجودين فليسوا على تلك الحالة التي أشار الله تعالى إليها وأن الخطاب الذي في الآية لغير معين وأن المراد منها الأخبار عن أنهم بتلك الحالة في ذلك الوقت، وما

Süheylî bir topluluktan bu görüşü nakletmiş, İbn Abbâs'tan ise bunu inkâr ettiğini aktarmıştır. Nitekim Abdürrezzâk ve İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den rivayet ettiğine göre İbn Abbâs, Habîb b. Mesleme ile birlikte gazaya çıkmış ve mağaraya uğramışlardı; orada kemikler görünce bir adam: “Bunlar Ashâb-ı Kehf'in kemikleridir” dedi. İbn Abbâs ise: “Onların kemikleri üç yüz yıldan daha fazla bir süre önce yok olup gitmiştir” dedi. Bu haber ile ondan nakledilen önceki haber ve hatta diğeri arasındaki muhalefet gizli değildir. Kalbin meylettiği görüş, onların bugün mevcut olmadıklarıdır; şayet mevcut iseler bile Allah Teâlâ'nın işaret ettiği o hâl üzere değillerdir ve ayetteki hitap muayyen olmayan bir kimseyedir; ondan maksat da o vakitte onların o halde bulunduklarını haber vermektir.

أخرجه ابن مردويه عن ابن عباس أن رسول الله ﷺ قال: «أصحاب الكهف أعوان المهدي»

İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiği Resûlullah'ın ﷺ: «Ashâb-ı Kehf Mehdi'nin yardımcılarıdır»

على تقدير صحته لا يدل على وجودهم اليوم على تلك الحالة وأنه ﵊ على القول بعموم الخطاب ليس من الأفراد المعينة به لأنه ﷺ اطلع على ما هو أعظم منهم من ملكوت السموات والأرض، ومن جعله ﷺ معينا قال: المراد لو اطلعت عليهم لوليت منهم فرارا ولملئت منهم رعبا بحكم جري العادة والطبيعة البشرية وعدم ترتب الجزاء على اطلاعه ﷺ على ما هو أعظم منهم أمر خارق للعادة ومنوط بقوة ملكية بل بما هو فوقها أو المراد لو اطلعت عليهم بنفسك من غير أن نطلعك عليهم لوليت منهم فرارا إلخ واطلاعه ﵊ على ما اطلع عليه كان باطلاع الله ﷿ إياه وفرق بين الإطلاعين.

hadisi, sıhhati farz edilse bile bugün onların o hâl üzere mevcut olduklarına delalet etmez. Hitabın umumi olduğu görüşüne göre o (aleyhisselâm) bu hitapla kastedilen muayyen fertlerden değildir; zira o ﷺ göklerin ve yerin melekûtundan onlardan çok daha büyük şeylere muttali kılınmıştır. Hitabın bizzat ona ﷺ muayyen olduğunu söyleyen ise şöyle demiştir: Maksat, alışılagelmiş adetin ve beşerî tabiatın hükmü gereği “şayet sen onlara baksaydın arkana bakmadan kaçar ve dehşetle korkardın” demektir. Ondan ﷺ daha büyük şeylere muttali olmasına rağmen bu cezanın (korkup kaçmanın) terettüp etmemesi ise harikulade bir durum olup meleki bir kuvvete, hatta onun da üzerindeki bir kuvvete bağlıdır. Yahut maksat: “Biz seni onlara muttali kılmaksızın bizzat kendin baksaydın onlardan arkana bakmadan kaçardın...” demektir. Oysa onun (aleyhisselâm) gördüğü şeylere muttali olması, Aziz ve Celil olan Allah'ın onu muttali kılmasıyla idi; bu iki müşahede arasında ise fark vardır.

يحكى أن موسى ﵇ وجعه بطنه فشكى إلى ربه سبحانه فقال له: اذهب إلى نبات كذا في موضع كذا فكل منه فذهب وأكل فذهب ما كان يجد ثم عاوده ذلك بعد سنوات فذهب إلى ذلك النبات فأكل منه فلم ينتفع به فقال يا رب أنت أعلم وجعني بطني في سنة كذا فأمرتني أن أذهب إلى نبات كذا فذهبت فأكلت فانتفعت ثم عاودني ما كنت أجد فذهبت إلى ذلك وأكلت فلم أنتفع فقال سبحانه: أتدري يا موسى ما سبب ذلك؟ قال: لا يا رب قال:

Anlatıldığına göre Mûsâ'nın (aleyhisselâm) karnı ağrıdı ve Yüce Rabbine şikâyette bulundu. Rabbi ona: “Falan yerdeki falan ota git ve ondan ye” buyurdu. Gidip yedi ve hissettiği ağrı geçti. Yıllar sonra bu ağrı ona tekrar nüksetti; o ota gitti, ondan yedi fakat fayda görmedi. Bunun üzerine: “Yâ Rabbi, Sen en iyi bilensin; falan senede karnım ağrımıştı da bana falan ota gitmemi emretmiştin, ben de gidip yemiş ve şifa bulmuştum; sonra o hissettiğim ağrı tekrar nüksetti, o ota gittim ve yedim fakat fayda görmedim” dedi. Yüce Allah şöyle buyurdu: “Ey Mûsâ, bunun sebebinin ne olduğunu biliyor musun?” Mûsâ: “Hayır yâ Rabbi” dedi. Allah buyurdu ki: