Binûn

Kehf Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

السبب أنك في المرة الأولى ذهبت منا إلى النبات وفي المرة الثانية ذهبت من نفسك إليه.

“Sebep şudur: Sen ilk defasında Bizden o ota gittin, ikinci defasında ise kendiliğinden ona gittin.”.

ومما يستهجن من القول ما يحكى عن بعض المتصوفة أنه سمع قارئا يقرأ هذه الآية فقال: لو اطلعت أنا ما وليت منهم فرارا وما ملئت منهم رعبا.

Çirkin görülen sözlerden biri de bazı mutasavvıflardan nakledilen şu sözdür: O, bir okuyucunun bu ayeti okuduğunu işitince şöyle demiştir: “Şayet ben baksaydım onlardan kaçıp arkamı dönmezdim ve onlardan dolayı içim korkuyla dolmazdı.”

وما نقل عن بعضهم من الجواب بأن مراد قائله إثبات مرتبة الطفولية لنفسه فإن الطفل لا يهاب الحية مثلا إذا رآها ولا يفرق بينها وبين الحبل على تقدير تسليم أن مراده ذلك لا يدفع الاستهجان، وذلك نظير قول من قال ﷾ لا يعلم الغيب على معنى أنه لا غيب بالنسبة إليه ﷿ ليتعلق به علمه، ولنعم ما قال عمر رضي الله تعالى عنه: كلموا الناس بما يفهمون أتريدون أن يكذب الله تعالى ورسوله ﷺ.

Bazılarından nakledilen; söz sahibinin maksadının kendisi için çocukluk mertebesini ispat etmek olduğu —çünkü çocuk yılanı gördüğünde ondan korkmaz ve onunla ip arasındaki farkı ayıramaz— şeklindeki cevap, maksadının bu olduğu kabul edilse bile sözün çirkinliğini gidermez. Bu durum, Allah Teâlâ'nın gaybı bilmediğini söyleyip de “O'na (azze ve celle) göre gayb yoktur ki ilmi ona taalluk etsin” manasını kastettiğini söyleyen kimsenin sözüne benzer. Ömer (radıyallâhu teâlâ anh) ne güzel söylemiştir: “İnsanlara anlayacakları şekilde konuşun; Allah Teâlâ'nın ve Resûlü'nün ﷺ yalanlanmasını mı istiyorsunuz?”

هذا وقرأ ابن عباس والحرميان وأبو حيوة وابن أبي عبلة «ولملئت» بتشديد اللام والهمزة، وقرأ أبو جعفر وشيبة بتشديد اللام وقلب الهمزة ياء وقرأ الزهري بالتخفيف والقلب وقرأ أبو جعفر وعيسى «رعبا» بضم العين وَكَذلِكَ بَعَثْناهُمْ أي كما أنمناهم هذه الإنامة الطويلة وهي المفهومة مما مر أيقظناهم فالمشبه الإيقاظ والمشبه به الإنامة المشار إليها ووجه الشبه كون كل منهما آية دالة على كمال قدرته الباهرة ﷿.

Bununla birlikte İbn Abbâs, el-Haremeyn (Nâfi ve İbn Kesîr), Ebû Hayve ve İbn Ebî Able «ولملئت» kelimesini lâm ve hemzenin şeddesiyle [ve-lümülli'te şeklinde] okumuşlardır. Ebû Ca'fer ve Şeybe lâm'ın şeddesi ve hemzenin yâ'ya çevrilmesiyle [ve-lümülliyte şeklinde], ez-Zührî şeddesiz ve hemzenin yâ'ya çevrilmesiyle [ve-lumilîte şeklinde], Ebû Ca'fer ve Îsâ ise «رعبا» kelimesini ayn harfinin zammesiyle [ru'uben şeklinde] okumuşlardır. { وَكَذلِكَ بَعَثْناهُمْ } “İşte böylece onları uyandırdık” yani onları bu uzun uykuyla uyuttuğumuz gibi —ki bu durum geçen ifadelerden anlaşılmaktadır— onları uyandırdık. Müşebbeh (benzetilen) uyandırma, müşebbehün bih (kendisine benzetilen) ise işaret edilen uyutmadır; benzerlik yönü (vech-i şebeh) ise her ikisinin de O'nun (azze ve celle) göz kamaştırıcı kâmil kudretine delalet eden birer ayet olmasıdır.

لِيَتَسائَلُوا بَيْنَهُمْ أي ليسأل بعضهم بعضا فيترتب عليه ما فصل من الحكم البالغة وجعل علة للبعث المعلل بما سبق فيما سبق قيل من حيث إنه من أحكامه المترتبة عليه والاقتصار على ذكره لاستتباعه لسائر آثاره، وجعل غير واحد اللام للعاقبة، واستظهره الخفاجي وادعى أن من فعل ذلك لاحظ أن الغرض من فعله تعالى شأنه إظهار كمال قدرته لا ما ذكر من التساؤل فتأمل.

{ لِيَتَسائَلُوا بَيْنَهُمْ } “birbirlerine sorsunlar diye” yani birbirlerine sorsunlar ve buna bağlı olarak detaylandırılan hikmetler ortaya çıksın diye. Daha önce geçen gerekçeyle illetlendirilen uyandırmaya bunun illet kılınmasının, onun üzerine terettüp eden hükümlerden biri olması hasebiyle olduğu ve diğer eserlerini de peşinden getireceği için sadece bunun zikriyle yetinildiği söylenmiştir. Birçok âlim ise buradaki lâm harfini akıbet lâmı kılmıştır. Hafâcî de bunu zahir görmüş ve böyle yapan kimsenin, şanı yüce olan Allah'ın fiilindeki maksadın zikredilen karşılıklı soru sorma değil, kudretinin kemalini izhar etmek olduğunu gözettiğini iddia etmiştir; iyi düşün!

قالَ استئناف لبيان تساؤلهم قائِلٌ مِنْهُمْ قيل هو كبيرهم مكسلمينا، وقيل صاحب نفقتهم يمليخا كَمْ لَبِثْتُمْ أي كم يوما أقمتم نائمين، وكأنه قال ذلك لما رأى من مخالفة حالهم لما هو المعتاد في الجملة، وقيل راعهم ما فاتهم من الصلاة فقالوا ذلك: قالُوا أي قال بعضهم: لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ أو للشك كما قاله غير واحد، والمراد لم نتحقق مقدار لبثنا أي لا ندري أن مدة ذلك هل هي مقدار مدة يوم أو مقدار مدة بعض يوم منه، والظاهر أنهم قالوا ذلك لأن لوثة النوم لم تذهب من بصرهم وبصيرتهم فلم ينظروا إلى الأمارات، وهذا مما لا غبار عليه سواء كان نومهم وانتباههم جميعا أو أحدهما في النهار أم لا، والمشهور أن نومهم كان غدوة وانتباههم كان آخر النهار، وقيل فلم يدروا أن انتباههم في اليوم الذي ناموا فيه أم في اليوم الذي بعده فقالوا ما قالوا، واعترض بأن ذلك يقتضي أن يكون التردد في بعض يوم ويوم وبعض، ومن هنا قيل إن أو للإضراب، وذلك أنهم لما انتبهوا آخر النهار وكانوا في جوف الغار ولوثة النوم لم تفارقهم بعد قالوا قبل النظر لَبِثْنا يَوْماً ثم لما حققوا أن الشمس لم تغرب بعد قالوا: أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ وأنت تعلم أن الظاهر أنها لك والاعتراض مندفع بإرادة ما سمعت منه، نعم هو في ذلك مجاز، وحكى أبو حيان أنها للتفصيل على معنى قال بعضهم: لبثنا يوما، وقال آخرون: لبثنا بعض يوم وقول كل مبنى على غالب الظن على ما قيل فلا يكون كذبا ولا يخفى أن القول بأنها للتفصيل مما لا يكاد يذهب إليه الذهن، ولا حاجة إلى بناء الأمر على غالب الظن لنفي أن يكون كذبا بناء على ما ذكرنا من أن المراد لم نتحقق مقداره كما ذكره أهل المعاني في قول النبي ﷺ وقد سلم سهوا من صلاة رباعية فقال له ذو اليدين: أقصرت الصلاة أم نسيت يا رسول الله؟ قال: كل ذلك لم يكن قالُوا أي قال بعض آخر منهم استدلالا أو إلهاما رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما لَبِثْتُمْ أي أنتم لا تعلمون مدة لبثكم، وإنما يعلمها الله سبحانه، وهذا رد منهم على الأولين على أحسن ما يكون من مراعاة حسن الأدب وبه كما قيل يتحقق التحزب إلى الحزبين المعهودين فيما سبق، وقيل قائل القولين متحد لكن الحالة مختلفة.

{ قالَ } “Dedi” ifadesi, onların karşılıklı soru sormalarını açıklayan yeni bir cümledir (isti'nâf). { قائِلٌ مِنْهُمْ } “içlerinden bir sözcü” bunun büyükleri Mekselmînâ olduğu, nafaka işlerine bakan Yemlîhâ olduğu da söylenmiştir. { كَمْ لَبِثْتُمْ } “Ne kadar kaldınız?” yani uykuda kaç gün kaldınız? Sanki o, durumlarının genel olarak alışılmış olanın aksine olduğunu gördüğü için bunu söylemiştir. Kaçırdıkları namazların onları dehşete düşürdüğü, bu yüzden böyle söyledikleri de söylenmiştir. { قالُوا } “Dediler” yani içlerinden bir kısmı şöyle dedi: { لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ } “Bir gün yahut günün bir kısmı kadar kaldık”. Birçok âlimin belirttiği gibi ev (أَوْ) şüphe içindir. Maksat, ne kadar kaldığımızı tam bilemedik, yani bu sürenin tam bir gün mü yoksa günün bir kısmı kadar mı olduğunu bilmiyoruz demektir. Görünen o ki onlar uykunun sersemliği henüz gözlerinden ve basiretlerinden gitmediği için böyle demişler ve [etraftaki] alametlere bakmamışlardır. Uykuları ve uyanmaları hep birlikte olsun ya da biri gündüz olsun veya olmasın, bu hususta hiçbir şüphe yoktur. Meşhur olan, uykularının sabah vakti, uyanmalarının ise günün sonunda olduğudur. Uyudukları günde mi yoksa ertesi günde mi uyandıklarını bilmedikleri için böyle söyledikleri de nakledilmiştir. Buna ise bu durumun günün bir kısmı ile bir buçuk gün arasında tereddüt etmeyi gerektireceği söylenerek itiraz edilmiştir. Bundan dolayı ev (أَوْ) edatının idrab (vazgeçme/düzeltme) için olduğu da söylenmiştir; şöyle ki onlar günün sonunda uyandıklarında ve mağaranın içindeyken uykunun sersemliği henüz üzerlerinden gitmemiş halde iken, [dışarıya] bakmadan önce: { لَبِثْنا يَوْماً } “Bir gün kaldık” dediler. Güneşin henüz batmadığını kesin olarak anlayınca da: { أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ } “yahut günün bir kısmı” dediler. Sen de bilirsin ki zahir olan onun şüphe için olmasıdır; itiraz ise dinlediğin mananın kastedilmesiyle bertaraf edilir. Evet, bu durumda o mecazdır. Ebû Hayyân, bunun tafsilat için olduğunu nakletmiştir; yani içlerinden bazıları “bir gün kaldık”, diğerleri ise “günün bir kısmı kadar kaldık” demişlerdir. Söylendiğine göre her birinin sözü galip zanna dayandığı için yalan sayılmaz. Ancak bunun tafsilat için olduğunu söylemenin zihne pek gelmeyecek bir yorum olduğu gizli değildir. Yalan olmasını nefyetmek için de meselenin galip zanna dayandırılmasına gerek yoktur; zira belirttiğimiz gibi maksat süreyi tam olarak kestirememektir. Nitekim belağat ehli, Hz. Peygamber'in ﷺ dört rekatlı bir namazdan yanılarak selam vermesi ve Zü'l-Yedeyn'in ona: “Namaz mı kısaldı yoksa unuttun mu ey Allah'ın Resûlü?” diye sorması üzerine: “Bunların hiçbiri olmadı” buyurması hakkında da bunu belirtmişlerdir. { قالُوا } “[Diğerleri] dediler ki” yani içlerinden diğer bir kısmı bir delile dayanarak yahut ilham yoluyla şöyle dedi: { رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما لَبِثْتُمْ } “Ne kadar kaldığınızı Rabbiniz daha iyi bilir” yani siz ne kadar kaldığınızı bilmezsiniz, bunu ancak şanı yüce olan Allah bilir. Bu söz, onların öncekilere en güzel edep çerçevesinde verdikleri bir cevaptır ve söylendiğine göre daha önce geçen bilinen iki gruba ayrılma bununla gerçekleşmiş olur. İki sözü söyleyenin aynı kimse olduğu ancak durumunun farklılaştığı da söylenmiştir.

وتعقب بأنه لا يساعده النظم الكريم فإن الاستئناف في الحكاية والخطاب في المحكي يقضي بأن الكلام جار

Buna karşı çıkılarak denilmiştir ki, yüce nazım buna elvermemektedir; zira anlatımdaki isti'nâf (yeni başlangıç) ve anlatılan sözdeki hitap, sözün karşılıklı konuşma

على منهاج المحاورة والمجاوبة وإلا لقيل ثم قالوا ربنا أعلم بما لبثنا فَابْعَثُوا أَحَدَكُمْ أي واحدا منكم ولم يقل واحدكم لإيهامه إرادة سيدكم فكثيرا ما يقال جاء واحد القوم ويراد سيدهم بِوَرِقِكُمْ أي بدراهمكم المضروبة كما هو مشهور بين اللغويين، وقيل الورق الفضة مضروبة أو غير مضروبة، واستدل عليه بما وقع في حديث عرفجة أنه لما قطع أنفه اتخذ أنفا من ورق فانتن فاتخذ أنفا من ذهب فإن الظاهر أنه أطلق فيه الورق على غير المضروب من الفضة، وقول الأصمعي كما حكى عنه القتيبي الورق في الحديث بفتح الراء، والمراد به الورق الذي يكتب فيه لأن الفضة لا تنتن لا يعول عليه والمنتن الذي ذكره لا صحة له، وقرأ أبو عمرو وحمزة وأبو بكر والحسن والأعمش واليزيدي ويعقوب في رواية، وخلف وأبو عبيد وابن سعدان «بورقكم» بإسكان الراء، وقرأ أبو رجاء بكسر الواو وإسكان الراء وإدغام القاف في الكاف، وكذا إسماعيل عن ابن محيصن، وعنه أيضا أنه قرأ كذلك إلا أنه كسر الراء لئلا يلزم التقاء الساكنين على غير حده كما في الرواية الأخرى، وبهذا اعترض عليها، وأجيب بأن ذلك جائز وواقع في كلام العرب لكن على شذوذ، وقد قرىء «نعما» بسكون العين والإدغام، وما قيل إنه لا يمكن التلفظ به قيل عليه إنه سهو، وحكى الزجاج أنه قرىء بكسر الواو وسكون الراء من غير إدغام.

ve cevaplaşma üslubu üzere cereyan ettiğini gerektirir; aksi takdirde “sonra 'ne kadar kaldığımızı Rabbimiz daha iyi bilir' dediler” denilirdi. { فَابْعَثُوا أَحَدَكُمْ } “Şimdi siz birinizi gönderin” yani içinizden bir kişiyi; “vâhidekum” (birinizi) denilmemiştir çünkü bu lafız efendinizi/başkanınızı kastetme vehmi doğurabilir; zira çoklukla 'kavmin biri geldi' denilir ve efendileri kastedilir. { بِوَرِقِكُمْ } “bu gümüş paranızla” yani dilciler arasında meşhur olduğu üzere basılmış dirhemlerinizle. Verik (ورق) kelimesinin basılmış olsun veya olmasın gümüş olduğu da söylenmiştir. Buna, Arefece hadisinde geçen; burnu kesildiğinde gümüşten bir burun edindiği, onun koku yapması üzerine altından bir burun edindiği rivayeti delil getirilmiştir; zira orada verik kelimesinin basılmamış gümüş hakkında kullanıldığı zahirdir. Asmaî'nin —Kuteybî'nin ondan naklettiği gibi— hadisteki verik kelimesinin râ harfinin fethasıyla (verak) olduğunu ve gümüş koku yapmayacağı için bununla üzerine yazı yazılan yaprağın kastedildiğini söylemesine itibar edilmez; zikrettiği koku yapma hadisesinin aslı yoktur. Ebû Amr, Hamza, Ebû Bekr, el-Hasen, el-A'meş, el-Yezîdî, bir rivayette Ya'kûb, Halef, Ebû Ubeyd ve İbn Sa'dân «بورقكم» kelimesini râ harfinin sükûnu ile [bi-varkıküm şeklinde] okumuşlardır. Ebû Recâ ise vâv harfinin kesresi, râ'nın sükûnu ve kâf harfinin kâf harfine idğamıyla [bi-vırk-kiküm şeklinde] okumuştur; İsmâil'in İbn Muhaysın'dan rivayeti de böyledir. Yine ondan, diğer rivayette olduğu gibi kuralsız bir şekilde iki sakinin yan yana gelmesi (iltikâ-i sâkineyn) gerekmesin diye râ harfini kesreli okuduğu da nakledilmiştir. Bu kıraate bu sebeple itiraz edilmiş, buna ise bunun caiz olduğu ve Arap kelamında şaz da olsa vaki olduğu şeklinde cevap verilmiştir. Nitekim «نعما» kelimesi de ayn harfinin sükûnu ve idğam ile okunmuştur. Bunun telaffuz edilmesinin mümkün olmadığı şeklindeki iddiaya karşı, bunun bir vehim olduğu söylenmiştir. Zeccâc ise vâv harfinin kesresi ve râ harfinin sükûnu ile idğamsız olarak okunduğunu nakletmiştir.

وقرأ على كرم الله تعالى وجهه «بوارقكم» على وزن فاعل

Ali (kerremallâhu teâlâ vecheh) ise fâil vezninde «بوارقكم» şeklinde okumuştur.

جعله اسم جمع كباقر وحامل، ووصف الورق بقوله تعالى: هذِهِ يشعر بأن القائل أحضرها ليناولها بعض أصحابه وإشعاره بأنه ناولها إياه بعيد، وفي حملهم لها دليل على أن التأهب لأسباب المعاش لمن خرج من منزله بحمل النفقة ونحوها لا ينافي التوكل على الله تعالى كما

Onu bâkır ve hâmil gibi bir ism-i cem (topluluk ismi) kılmıştır. Allah Teâlâ'nın { هذِهِ } “şu” ifadesiyle gümüş parayı nitelemesi, sözü söyleyenin parayı bazı arkadaşlarına vermek üzere çıkardığını hissettirmektedir; ona fiilen uzattığını hissettirmesi ise uzaktır. Yanlarında para taşımış olmalarında, evinden çıkan kimsenin nafaka ve benzeri şeyleri yanına alarak maişet sebeplerine hazırlanmasının Allah Teâlâ'ya tevekkül etmeye mani olmadığına bir delil vardır; nitekim

في الحديث «اعقلها وتوكل»

hadiste şöyle buyrulmuştur: «Onu bağla ve tevekkül et.»

نعم قال بعض الأجلة: إن توكل أبي وقاص وأبي مسلم الخولاني بالجيوش على متن البحر ودخول تميم في الغار التي خرجت منه نار الحرة ليردها بأمر عمر رضي الله تعالى عنه.

Evet, bazı büyük zatlar şöyle demiştir: Ebû Vakkâs'ın ve Ebû Müslim el-Havlânî'nin ordularla denizin üstünde yürümesindeki tevekkülü ile Temîm'in, Ömer'in (radıyallâhu teâlâ anh) emriyle Harre ateşini geri püskürtmek için onun çıktığı mağaraya girmesi [özel bir tevekkül derecesidir].

وقد نص الإمام أحمد وإسحاق وغيرهما من الأئمة على جواز دخول المفاوز بغير زاد وترك التكسب والتطبب لمن قوي يقينه وتوكله، وفسر الإمام أحمد التوكل بقطع الاستشراف باليأس من المخلوقين، واستدل عليه

İmam Ahmed, İshâk ve diğer imamlardan nakledildiğine göre; yakîni ve tevekkülü güçlü olan kimse için azıksız çöllere girmek, kazanç elde etmeyi ve tedavi olmayı terk etmek caizdir. İmam Ahmed tevekkülü, mahlukattan ümidi keserek bekleyiş ve tamahı büsbütün terk etmek şeklinde tefsir etmiş ve buna delil olarak da

بقول إبراهيم ﵇ حين عرض له جبريل ﵇ يوم ألقي في النار وقال له: ألك حاجة؟ أما إليك فلا

İbrâhîm'in (aleyhisselâm) ateşe atıldığı gün Cebrâîl (aleyhisselâm) kendisine görünüp: “Bir ihtiyacın var mı?” dediğinde onun: “Sana gelince, hayır!” sözünü delil getirmiştir.

، وليس طرح الأسباب سبيل توكل الخواص عند الصوفية فقط كما يشعر به كلام بعض الفضلاء بل جاء عن غيرهم أيضا إِلَى الْمَدِينَةِ المعهودة وهي المدينة التي خرجوا منها قيل وتسمى الآن طرسوس وكان اسمها يوم خرجوا منها أفسوس، وبهذا يجمع بين الروايتين السابقتين، وكان هذا القول صدر منهم إعراضا عن التعمق في البحث وإقبالا على ما يهمهم بحسب الحال كما ينبىء عنه الفاء، وذكر بعضهم أن ذلك من باب الأسلوب الحكيم كقوله:

Sebepleri terk etmek, bazı faziletli zatların sözlerinin hissettirdiği gibi sadece tasavvufta havas tabakasının tevekkül yolu değildir; aksine başkalarından da böyle nakledilmiştir. { إِلَى الْمَدِينَةِ } “şehre” bilinen şehre, yani içinden çıktıkları şehre; şu an Tarsus diye isimlendirildiği, oradan çıktıkları günkü isminin ise Efes olduğu söylenmiştir. Bu şekilde önceki iki rivayet uzlaştırılmış olur. Bu söz, fâ harfinin bildirdiği üzere meseleyi derinlemesine araştırmaktan yüz çevirip durumun gerektirdiği mühim işe yönelmeleri sebebiyle kendilerinden sadır olmuştur. Bazıları bunun üslûb-ı hakîm kabilinden olduğunu belirtmişlerdir; tıpkı şairin şu sözünde olduğu gibi:

أتت تشتكي عندي مزاولة القرى ... وقد رأت الضيفان ينحون منزلي

Misafirlerin evime doğru yöneldiğini görünce, / Ziyafet hazırlıklarının zorluğundan şikayete geldi.

فقلت كأني ما سمعت كلامها ... هم الضيف جدي في قراهم وعجلي

Ben de onun sözünü hiç duymamış gibi: / 'Onlar misafirdir; ikramlarında gayretli ve aceleci ol!' dedim.

فَلْيَنْظُرْ أَيُّها أَزْكى طَعاماً أي أحل فإن أهل المدينة كانوا في عهدهم يذبحون للطواغيت كما روى سعيد بن منصور وغيره عن ابن عباس، وفي رواية أخرى أنهم كانوا يذبحون الخنازير، وقال الضحاك: إن أكثر أموالهم كانت مغصوبة فأزكى من الزكاة وأصلها النمو والزيادة وهي تكون معنوية أخروية وحسية دنيوية وأريد بها الأولى لما في توخي الحلال من الثواب وحسن العاقبة، وقال ابن السائب. ومقاتل: أي أطيب فإن كان بمعنى أحل لأنه يطلق عليه رجع إلى الأول وإن كان بمعناه المتبادر فالزيادة قيل حسية دنيوية، وقال عكرمة: أي أكثر.

{ فَلْيَنْظُرْ أَيُّها أَزْكى طَعاماً } “baksın, hangisinin yiyeceği daha temiz” yani daha helaldir; çünkü şehir halkı onların döneminde tağutlar için kurban kesiyordu; nitekim Saîd b. Mansûr ve başkaları İbn Abbâs'tan böyle rivayet etmiştir. Diğer bir rivayette domuz kestikleri nakledilmiştir. Dahhâk ise: “Mallarının çoğu gaspedilmişti” demiştir. Ezkâ (أَزْكى) kelimesi zekât kökünden gelmektedir; aslı büyüme ve artmadır. Bu artış manevi-uhrevi olabileceği gibi hissi-dünyevi de olabilir. Burada helali aramanın sevabı ve güzel akıbeti sebebiyle birincisi kastedilmiştir. İbnü's-Sâib ve Mukâtil: “Yani hangisi daha lezzetli ve temiz” demişlerdir; şayet helal anlamında ise —çünkü onun için de kullanılır— birinci görüşe döner; eğer akla ilk gelen anlamında ise artışın hissi-dünyevi olduğu söylenmiştir. İkrime ise: “Hangisi daha çok” demiştir.

وقال يمان بن ريان: أي أرخص، وقال قتادة: أي أجود وهو أجود، وعليه وكذا على سابقيه على ما قيل تكون الزيادة حسية دنيوية أيضا زعم بعضهم أنهم عنوا بالأزكى الأرز وقيل التمر وقيل الزبيب، وحسن الظن بالفتية يقتضي

Yemân b. Reyyân: “Hangisi daha ucuz”, Katâde ise: “Hangisi daha kaliteli” demiştir ki bu en güzelidir. Buna ve söylendiğine göre önceki iki görüşe göre artış yine hissi ve dünyevidir. Bazıları onların 'en temiz' ile pirinci kastettiklerini, hurma veya kuru üzüm olduğu da ileri sürülmüştür. Gençler hakkında hüsnüzanda bulunmak,

أنهم تحروا الحلال، والنظر يحتمل أن يكون من نظر القلب وأن يكون من نظر العين، وأي استفهام مبتدأ وأَزْكى خبره والجملة معلق عنها الفعل للاستفهام.

onların helali araştırdıklarını kabul etmeyi gerektirir. Nazar (bakmak) kelimesinin kalp gözüyle bakmak (düşünmek) veya baş gözüyle bakmak olması muhtemeldir. Eyyu (أَيْ) istifhamiyye olup mübtedadır, ezkâ (أَزْكى) onun haberidir; cümle ise istifham sebebiyle fiilin amelinden ta'lik edilmiştir (amel etmesi engellenmiştir).

وجوز أن يكون أي موصولا مبنيا مفعولا لينظر وأَزْكى خبر مبتدأ محذوف هو صدر الصلة وضمير أيها إما للمدينة والكلام على تقدير مضاف أي أي أهلها وإما للمدينة مرادا بها أهلها مجازا، وفي الكلام استخدام ولا حذف، وإما لما يفهم من سياق الكلام كأنه قيل فلينظر أي الأطعمة أو المأكل أزكى طعاما فَلْيَأْتِكُمْ بِرِزْقٍ مِنْهُ أي من ذلك الأزكى طعاما فمن لابتداء الغاية أو التبعيض، وقيل الضمير للورق فيكون من للبدل، ثم إن الفتية إن لم يكن تحروا الحلال سابقا فليكن مرادهم بالرزق هنا الحلال وإن لم يكن مختصا به عندنا.

Eyyu kelimesinin mebni bir ism-i mevsûl olup yenzur fiilinin mefulü olması, ezkâ'nın da sılanın başı olan mahzuf bir mübtedanın haberi olması caiz görülmüştür. Eyyühâ'daki zamir ya şehre aittir ve söz takdiri bir muzafa dayanır, yani 'onun halkından hangisi' demektir; yahut mecazen halkı kastedilerek şehre aittir; bu durumda sözde hazif olmayıp istihdam sanatı vardır. Ya da sözün akışından anlaşılan şeye aittir; sanki 'yiyeceklerin veya aşların hangisinin yiyeceği daha temizse baksın' denilmiştir. { فَلْيَأْتِكُمْ بِرِزْقٍ مِنْهُ } “ondan size bir rızık getirsin” yani o yiyeceği en temiz olandan; buradaki min (مِنْ) ibtida-i gaye veya teb'îz (kısmilik) içindir. Zamirin gümüş paraya ait olduğu, min edatının da bedel (karşılık) bildirdiği söylenmiştir. Sonra gençler daha önce helali araştırmamış olsalar bile, rızık bizce sadece helale mahsus olmasa da buradaki rızıktan maksatları helal rızık olmalıdır.

واستدل بالآية وسيأتي إن شاء الله تعالى ما يعلم منه ما فيه على صحة الوكالة والنيابة. قال ابن العربي: وهي أقوى آية في ذلك وفيها كما قال الكيا دليل على جواز خلط دراهم الجماعة والشراء بها والأكل من الطعام الذي بينهم بالشركة وإن تفاوتوا في الأكل نعم لا بأس للأكول أن يزيد حصته من الدراهم وَلْيَتَلَطَّفْ أي وليتكلف اللطف في المعاملة كيلا تقع خصومة تجر إلى معرفته أو ليتكلف اللطف في الاستخفاء دخولا وخروجا، وقيل ليتكلف ذلك كي لا يغبن فيكون قوله تعالى: وَلا يُشْعِرَنَّ بِكُمْ أَحَداً أي لا يفعلن ما يؤدي إلى شعور أحد من أهل المدينة بكم تأسيسا على هذا وهو على الأولين تأكيد للأمر بالتلطف وتفسيره بما ذكر من باب الكناية نحو لا أرينك هاهنا وفسره الإمام بلا يخبرن بكم أحدا فهو على ظاهره، وقرأ الحسن «وليتلطّف» بكسر لام الأمر، وعن قتيبة الميال «وليتلطف» بضم الياء مبنيا للمفعول. وقرأ هو وأبو صالح ويزيد بن القعقاع «ولا يشعرن بكم أحد» ببناء الفعل للفاعل ورفع أحد على أنه الفاعل إِنَّهُمْ تعليل لما سبق من الأمر والنهي والضمير للأهل المقدر في أيها أو للكفار الذي دل عليه المعنى على ما اختاره أبو حيان، وجوز أن يعود على (أحد) لأنه عام فيجوز أن يجمع ضميره كما في قوله تعالى:

Bu ayetle vekâlet ve niyabetin geçerliliğine delil getirilmiştir; inşâallahu teâlâ bu konudaki tafsilat ileride gelecektir. İbnü'l-Arabî: “Bu husustaki en kuvvetli ayet budur” demiştir. el-Kiyâ'nın belirttiği gibi bu ayette, bir topluluğun paralarını bir araya getirip onunla alışveriş yapmalarının ve aralarındaki ortak yemekten, yeme miktarları farklı olsa bile yemelerinin caiz olduğuna delil vardır; evet, çok yiyen birinin paralardaki payını artırmasında bir sakınca yoktur. { وَلْيَتَلَطَّفْ } “ve çok nazik/tedbirli davransın” yani tanınmasına yol açacak bir çekişme çıkmasın diye muamelede nezaketi elden bırakmasın yahut giriş ve çıkışlarda gizlenmek için son derece dikkatli ve tedbirli davransın. Aldatılmamak için dikkatli davransın da denilmiştir. Bu takdirde Allah Teâlâ'nın: { وَلا يُشْعِرَنَّ بِكُمْ أَحَداً } “ve sizi hiç kimseye sezdirmesin” yani şehir halkından birinin sizi fark etmesine yol açacak bir şey yapmasın buyruğu bu mana üzerine müstakil bir mana (te'sîs) olur; ilk iki manaya göre ise tedbirli olma emrinin bir tekididir. Bunun zikredilen şekilde tefsiri, “seni burada görmeyeyim” ifadesi kabilinden kinaye türündendir. İmam [Râzî] ise bunu “hiç kimseye sizden haber vermesin” şeklinde açıklamıştır ki bu zahiri üzere kalır. Hasen «وليتلطّف» kelimesini emir lâmının kesresiyle okumuştur. Kuteybe el-Meyyâl'den «وليتلطف» şeklinde yâ harfinin zammesiyle meçhul sığada okuduğu nakledilmiştir. O, Ebû Sâlih ve Yezîd b. el-Ka'kâ' fiili ma'lûm ve ehad kelimesini fail olarak merfû kılıp «ولا يشعرن بكم أحدٌ» şeklinde okumuşlardır. { إِنَّهُمْ } “Çünkü onlar” ifadesi, geçen emir ve nehyin illetidir. Zamir, eyyühâ lafzındaki takdir edilen halka yahut Ebû Hayyân'ın tercih ettiği üzere mananın delalet ettiği kâfirlere aittir. Zamirin (أحد) lafzına dönmesi de caiz görülmüştür; çünkü o umumidir, dolayısıyla Allah Teâlâ'nın şu kavlinde olduğu gibi zamiri cem olarak getirilebilir:

فَما مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حاجِزِينَ [الحاقة: ٤٧] .

{ فَما مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حاجِزِينَ } “Hiçbiriniz de buna engel olamazdınız” [Hâkka: 47].

إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ أي يطلعوا عليكم ويعلموا بمكانكم أو يظفروا بكم، وأصل معنى ظهر صار على ظهر الأرض، ولما كان ما عليها يشاهد ويتمكن منه استعمل تارة في الإطلاع، وتارة في الظفر والغلبة وعدي بعلى، وقرأ زيد بن علي «يظهروا» بضم الياء مبنيا للمفعول يَرْجُمُوكُمْ إن لم تفعلوا ما يريدونه منكم وثبتم على ما أنتم عليه، والظاهر أن المراد القتل بالرجم بالحجارة، وكان ذلك عادة فيما سلف فيمن خالف في أمر عظيم إذ هو أشفى للقلوب وللناس فيه مشاركة. وقال الحجاج: المراد الرجم بالقول أي السب، وهو للنفوس الأبية أعظم من القتل أَوْ يُعِيدُوكُمْ فِي مِلَّتِهِمْ أي يصيروكم إليها ويدخلوكم فيها مكرهين، والعود في الشيء بهذا المعنى لا يقتضي التلبس به قبل وروي هذا عن ابن جبير، وقيل العود على ظاهره، وهو رجوع الشخص إلى ما كان عليه، وقد كان الفتية على ملة قومهم أولا، وإيثار كلمة في على كلمة إلى، قال بعض المحققين للدلالة على الاستقرار الذي هو أشد كراهة، وتقديم احتمال الرجم على احتمال الإعادة لأن الظاهر من حالهم هو الثبات على الدين المؤدي إليه، وضمير الخطاب في المواضع الأربعة للمبالغة في حمل المبعوث على ما أريد منه والباقين على الاهتمام بالتوصية فإن إمحاض النصح أدخل في القبول واهتمام الإنسان بشأن نفسه أكثر وأوفر.

{ إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ } “Şayet size muttali olurlarsa” yani durumunuzu öğrenip yerinizi bilirlerse veya sizi ele geçirirlerse. Zahara (ظهر) kelimesinin asıl manası yeryüzünün üstüne çıktı demektir; yeryüzünde olan şey müşahede edilip ele geçirilebildiği için bazen muttali olmak, bazen de ele geçirmek ve üstün gelmek manasında kullanılmış ve 'alâ harfiyle geçişli kılınmıştır. Zeyd b. Ali «يظهروا» fiilini yâ harfinin zammesiyle meçhul sığada okumuştur. { يَرْجُمُوكُمْ } “sizi taşlayarak öldürürler” şayet sizden istediklerini yapmaz ve üzerinde bulunduğunuz inançta sebat ederseniz. Zahir olan, maksadın taşlanarak öldürülmek olduğudur; geçmişte büyük bir meselede muhalefet eden kimseler hakkında bu bir adetti; zira kalpleri daha çok teskin eder ve bunda insanların ortak katılımı bulunurdu. Haccâc ise maksadın sözle taşlama yani sövme olduğunu söylemiştir; bu ise izzetinefis sahibi kimselere ölümden daha ağır gelir. { أَوْ يُعِيدُوكُمْ فِي مِلَّتِهِمْ } “yahut sizi kendi dinlerine döndürürler” yani sizi zorla dinlerine sokar ve ona döndürürler. Bu anlamıyla bir şeye 'avdet etmek' (dönmek), daha önce onunla muttasıf olmayı gerektirmez; bu İbn Cübeyr'den rivayet edilmiştir. 'Avdet'in zahiri üzere olduğu, yani kişinin daha önce bulunduğu hale dönmesi manasında olduğu da söylenmiştir; nitekim gençler başlangıçta kavimlerinin dini üzere idiler. Bazı muhakkik âlimlerin belirttiğine göre, ilâ (إلى) edatı yerine fî (في) edatının tercih edilmesi, nefret edilen bu durumdaki yerleşmeyi ve sebatı göstermek içindir. Taşlama ihtimalinin döndürülme ihtimalinden önce zikredilmesi, onların durumunun dinlerinde sebat etmeyi gerektirmesi ve bunun da ölüme götürecek olması sebebiyledir. Dört yerdeki muhatap zamiri, gönderilen kimsenin kendisinden istenen şeyi yapmaya, diğerlerinin de tavsiyeye önem vermeye teşvik edilmesinde mübalağa içindir; zira samimi nasihat kabule daha yakındır ve insanın kendi nefsinin durumuna gösterdiği özen daha çok ve daha fazladır.

وَلَنْ تُفْلِحُوا إِذاً أَبَداً أي إن دخلتم فيها حقيقة ولو بالكره والإلجاء لن تفوزوا بخير لا في الدنيا ولا في الآخرة، ووجه الارتباط على هذا أن الإكراه على الكفر قد يكون سببا لا ستدراج الشيطان إلى استحسانه والاستمرار عليه، وبما ذكر سقط ما قيل إن إظهار الكفر بالإكراه مع إبطان الإيمان معفو في جميع الأزمان فكيف رتب عليه عدم

{ وَلَنْ تُفْلِحُوا إِذاً أَبَداً } “o takdirde ebediyen kurtuluşa eremezsiniz” yani zorlama ve mecbur kalma yoluyla da olsa onların dinine gerçekten girerseniz ne dünyada ne de ahirette hiçbir hayra kavuşamazsınız. Buna göre irtibat yönü şudur: Küfre zorlanmak, bazen şeytanın kişiyi onu güzel görmeye ve onda devam etmeye tedricen sürüklemesine (istidrac) sebep olabilir. Bu zikredilen açıklamayla; “İmanı gizleyip zorlama altında küfrü izhar etmek her devirde affedilmiştir, öyleyse nasıl oldu da buna

الفلاح أبدا، ولا حاجة إلى القول بأن إظهار الكفر مطلقا كان غير جائز عندهم، ولا إلى حمل يُعِيدُوكُمْ فِي مِلَّتِهِمْ على يميلوكم إليها بالإكراه وغيره فتدبر، ثم إن الفتية بعثوا أحدهما وكان على ما قال غير واحد يمليخا فكان ما أشار الله تعالى إليه بقوله سبحانه وَكَذلِكَ أَعْثَرْنا عَلَيْهِمْ أي كما أنمناهم وبعثناهم فالإشارة إلى الإنامة والبعث والإفراد باعتبار ما ذكر ونحوه.

ebediyen kurtulamama hükmü bağlandı?” şeklindeki itiraz ortadan kalkmış olur. Küfrü izhar etmenin onlara göre mutlak surette caiz olmadığını söylemeye de { يُعِيدُوكُمْ فِي مِلَّتِهِمْ } ifadesini zorla veya başka yollarla sizi ona meylettirirler manasına hamletmeye de gerek kalmaz; iyi düşün! Sonra gençler birini gönderdiler; birçoklarının belirttiğine göre o Yemlîhâ idi. Allah Teâlâ'nın şu kavliyle işaret ettiği durum gerçekleşti: { وَكَذلِكَ أَعْثَرْنا عَلَيْهِمْ } “İşte böylece onları buldurduk” yani onları uyutup uyandırdığımız gibi. İşaret uyutmaya ve uyandırmaya yöneliktir; müfred kılınması ise zikredilen duruma ve benzerine itibar edilmesiyledir.

وقال العز بن عبد السلام في أماليه: الإشارة إلى البعث المخصوص وهو البعث بعد تلك الإنامة الطويلة، وأصل العثور كما قال الراغب السقوط للوجه يقال عثر عثورا وعثارا إذا سقط لوجهه، وعلى ذلك قولهم في المثل الجواد لا يكاد يعثر، وقولهم من سلك الجدد أمن العثار ثم تجوز به في الاطلاع على أمر من غير طلبه.

İzz b. Abdisselâm Emâlî'sinde şöyle demiştir: “İşaret özel bir diriltmeye/uyandırmaya yöneliktir ki o da bu uzun uykudan sonraki uyandırmadır.” Râgıb'ın belirttiği gibi 'usûr'un (عثور) aslı yüzüstü düşmektir. Yüzüstü düştüğü zaman 'عثر عثورا وعثارا' denilir. 'Asil at neredeyse hiç tökezlemez' ve 'Düz yolda yürüyen tökezlemekten emin olur' atasözlerindeki kullanım bu kabildendir. Daha sonra bu kelime, aramaksızın bir duruma muttali olmak manasında mecazen kullanılmıştır.

وقال الإمام المطرزي: لما كان كل عاثر ينظر إلى موضع عثرته ورد العثور بمعنى الاطلاع والعرفان فهو في ذلك مجاز مشهور بعلاقة السببية وإن أوهم ذكر اللغويين له أنه حقيقة في ذلك، وجعله الغوري حقيقة في الاطلاع على أمر كان خفيا وأمر التجوز على حاله، ومفعول أَعْثَرْنا الأول محذوف لقصد العموم أي وكذلك أطلعنا الناس عليهم.

İmam el-Mutarrizî şöyle demiştir: “Tökezleyen her kimse tökezlediği yere baktığı için 'usûr' muttali olmak ve bilmek manasında varid olmuştur; dolayısıyla dilcilerin zikri bunun hakiki anlam olduğunu vehmettiriyorsa da bu, sebebiyet alakasıyla meşhur bir mecazdır.” el-Gavrî ise bunu gizli olan bir duruma muttali olma konusunda hakikat kılmıştır; mecaz olma durumu da yerinde durmaktadır. { أَعْثَرْنا } fiilinin birinci mefulü umum ifade etmesi maksadıyla hazfedilmiştir; yani “böylece insanları onlara muttali kıldık”.

وقال أبو حيان: أهل مدينتهم لِيَعْلَمُوا أي الذين أطلعناهم عليهم بما عاينوا من أحوالهم العجيبة أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ أي وعده ﷾ بالبعث على أن الوعد بمعناه المصدري ومتعلقه مقدر أو موعوده تعالى شأنه الذي هو البعث على أن المصدر مؤول باسم المفعول المراد موعوده المعهود، ويجوز أن يراد كل وعده تعالى أو كل موعوده سبحانه ويدخل في ذلك ما ذكر دخولا أوليا حَقٌّ صادق لا خلف فيه أو ثابت متقحق سيقع ولا بد قيل لأن نومهم الطويل المخالف للمعتاد وانتباههم كالموت والبعث.

Ebû Hayyân: “Şehirlerinin halkını” demiştir. { لِيَعْلَمُوا } “bilsinler diye” yani onların hayret verici hallerini bizzat müşahede eden kimseler bilsinler diye; { أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ } “şüphesiz Allah'ın vaadinin” yani O'nun (azze ve celle) diriltmeye dair vaadinin —vaadin masdar manasında olup müteallakının takdir edilmesiyle— yahut şanı yüce olan Allah'ın dirilme demek olan vaadettiği şeyin —masdarın bilinen vaadedilen şey manasında ism-i mef'ûle tevil edilmesiyle—; Allah Teâlâ'nın her vaadinin veya her vaadettiği şeyin kastedilmesi de caizdir ve zikredilen husus buna öncelikle dahil olur; { حَقٌّ } “hak olduğunu” yani doğru olup asla hilafı bulunmadığını yahut muhakkak vuku bulacak kesin bir gerçek olduğunu; söylendiğine göre onların alışılmışın dışındaki uzun uykuları ve uyanmaları ölüm ve diriliş gibidir.

وَأَنَّ السَّاعَةَ أي القيامة التي هي في لسان الشرع عبارة عن وقت بعث الخلائق جميعا للحساب والجزاء.

{ وَأَنَّ السَّاعَةَ } “ve o kıyametin de” yani şeriat lisanında hesap ve ceza için bütün mahlukatın diriltileceği vakti ifade eden kıyametin de,

لا رَيْبَ فِيها أي ينبغي أن لا يرتاب الآن في إمكان وقوعها لأنه لا يبقى بيد المرتابين في ذلك بعد النظر والبحث سوى الاستناد إلى الاستبعاد وعلمهم بوقوع ذلك الأمر الغريب والحال العجيب الذي لو سمعوه ولم يتحققوا وقوعه لاستبعدوه وارتابوا فيه ارتيابهم في ذلك يكسر شوكة ذلك الاستبعاد ويهدم ذلك الاستناد فينبغي حينئذ أن لا يرتابوا.

{ لا رَيْبَ فِيها } “kendisinden hiçbir şüphe olmadığını” yani artık onun vuku bulmasının imkânından şüphe edilmemesi gerektiğini; zira bu hususta şüphe edenlerin elinde, bakıp araştırdıktan sonra uzak görmeye (istib'âda) dayanmaktan başka bir şey kalmaz. İşitselerdi ve gerçekleştiğini kesin olarak bilmeselerdi uzak görüp onda da şüpheye düşecekleri bu garip hadisenin ve hayret verici durumun gerçekleştiğini bilmeleri, o uzak görme cüretini kırar ve dayanaklarını yerle bir eder; dolayısıyla artık şüphe etmemeleri gerekir.

وقال بعض المحققين في توجيه ترتب العلم بما ذكر على الاطلاع: إن من شاهد أنه جل وعلا توفي نفوسهم وأمسكها ثلاثمائة سنة وأكثر حافظا أبدانها من التحلل والتفتت ثم أرسلها إليها لا يبقى معه شائبة شك في أن وعده تعالى حق وأنه تعالى يبعث من في القبور فيرد عليهم أرواحهم فيحاسبهم ويجازيهم بحسب أعمالهم اه.

Bazı muhakkikler, zikredilen ilmin muttali olmaya terettüp etmesini şu şekilde temellendirmişlerdir: Celâl ve azamet sahibi Allah'ın onların canlarını alıp bedenlerini çürüyüp dağılmaktan koruyarak üç yüz yıldan fazla bir süre tuttuğunu, sonra da ruhlarını onlara geri gönderdiğini müşahede eden bir kimsede; Allah Teâlâ'nın vaadinin hak olduğuna, kabirlerdekileri diriltip ruhlarını onlara iade ederek amellerine göre hesaba çekip cezalandıracağına dair en ufak bir şüphe kalmaz (özetle nakledilmiştir).

وأنت تعلم أن في استفادة العلم بالمحاسبة والمجازاة من الإطلاع على حال القوم نظرا. واعترض بأن المطلوب في البعث إعادة الأبدان بعد تفرق أجزائها وما في القصة طول حفظ الأبدان وأين هذا من ذلك؟ والقول بأنه متى صح طول حفظ الأبدان المحتاجة إلى الطعام والشراب صح قدرته سبحانه على إعادتها بعد تفرق أجزائها بطريق الأولى غير مسلم. وأجيب بأن طول الحفظ المذكور يدل على قدرته تعالى على ما ذكر بطريق الحدس فليتدبر.

Sen de bilirsin ki bu kavmin haline muttali olmaktan hesaba çekilme ve cezalandırılma bilgisini çıkarmakta bir kapalılık/tartışma vardır. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Dirilişte istenen şey, parçaları dağıldıktan sonra bedenlerin iade edilmesidir; kıssada olan ise bedenlerin uzun süre korunmasıdır, nerede bu nerede o? Yeme ve içmeye muhtaç bedenlerin uzun süre korunması mümkün olduğuna göre, parçaları dağıldıktan sonra Allah'ın onları iade etmeye evleviyetle kâdir olacağı sözü ise kabul edilemez. Buna şöyle cevap verilmiştir: Zikredilen uzun süreli muhafaza, sezgisel/akli bir intikal (hads) yoluyla Allah Teâlâ'nın zikredilen hususa kâdir olduğuna delalet eder; iyi düşünülsün!

ولعل الأظهر توجيه الترتب بما ذكره أولا، وتوضيحه أن حال الفتية حيث ناموا في تلك المدة المديدة والسنين العديدة وحبست عن التصرف نفوسهم وتعطلت مشاعرهم وحواسهم من غير تصاعد أبخرة شراب وطعام أو نزول علل وأسقام وحفظت أبدانهم عن التحلل والتفتت وأبقيت على ما كانت عليه من الطراوة والشباب في سالف الأعوام حتى رجعت الحواس والمشاعر إلى حالها وأطلقت النفوس من عقالها وأرسلت إلى تدبير أبدانها والتصرف في خدامها

Belki de en zahir olanı, terettübün ilk zikredilen hususla temellendirilmesidir. Bunun açıklaması şudur: Gençlerin o uzun müddet ve nice yıllar boyunca uyumaları, yeme içme buharları yükselmeksizin yahut hastalıklar ve illetler inmeksizin nefislerinin tasarruftan alıkonulması, hislerinin ve duygularının devre dışı kalması, bedenlerinin çözülüp dağılmaktan korunması ve geçmiş yıllardaki tazelik ve gençlikleri üzere bırakılması; nihayet hislerin ve duyguların eski hallerine dönmesi, nefislerin bağlarından çözülerek bedenlerini tedbir etmeye ve yardımcıları ile

وأعوانها فرأت الأمر كما كان والأعوان هم الأعوان ولم تنكر شيئا عهدته في مدينتها ولم تتذكر طول حبسها عن التصرف في سرير سلطنتها، وحال الذين يقومون من قبورهم بعد ما تعطلت مشاعرهم وحبست نفوسهم ثم لما أطلقت وجدت ربوعا عامرة ومنازل كأنها لم تكن دائرة قائلين قبل أن يكشر عن أنيابه العنا من بعثنا من مرقدنا في الغرابة من صقع واحد ولا ينكر ذلك إلا جاهل أو معاند، ووقوع الأول يزيل الارتياب في إمكان وقوع الثاني حيث كان مستندا إلى الاستبعاد في الحقيقة كما سمعت فيما قبل لبطلان أدلة النافين للحشر الجسماني، نعم في ترتب العلم بأن البعث سيقع لا محالة على نفس الإطلاع على حال الفتية خفاء فإن الظاهر أن العلم المذكور إنما يترتب على إخبار الصادق بوقوعه وعلى إمكانه في نفسه لكن لما كان الاطلاع المذكور سببا للعلم بالإمكان وكان كالجزء الأخير من العلة بالنسبة للكفار الذين بلغهم خبر الصادق قيل بترتب العلم بذلك عليه، وكذا في ترتب العلم بأن كل ما وعده الله تعالى حق على نفس الاطلاع خفاء ولم أر من تعرض لتوجيهه من الفضلاء فتأمل، ثم لا يخفى أن ذكر قوله تعالى: وَأَنَّ السَّاعَةَ لا رَيْبَ فِيها بعد قوله سبحانه أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ على التفسير الذي سمعت مما لا غبار عليه وليس ذلك من ذكر الإمكان بعد الوقوع ليلغو كما زعمه من زعمه.

hizmetçileri üzerinde tasarruf etmeye salıverilmesi; onların da durumu eskisi gibi görmesi, yardımcıların aynı yardımcılar olması, şehirlerinde bildikleri hiçbir şeyi yadırgamamaları ve saltanat tahtlarındaki tasarruflarından bu kadar uzun süre alıkonulduklarını hatırlamamaları hali ile; duyguları devre dışı kalıp nefisleri hapsedildikten sonra salıverildiğinde bayındır yurtlar ve sanki hiç harab olmamış gibi meskenler bulan, meşakkat azı dişlerini göstermeden önce 'Bizi yattığımız yerden kim kaldırdı?' diyen kabirlerinden kalkan kimselerin hali gariplik bakımından aynı cinstendir ve bunu ancak bir cahil yahut inatçı inkâr eder. Daha önce duyduğun gibi cismani haşri inkâr edenlerin delillerinin bâtıl olması sebebiyle, birincisinin gerçekleşmesi, hakikatte uzak görmeye dayanan ikincisinin gerçekleşme imkânına dair şüpheyi giderir. Evet, öldükten sonra dirilmenin kesinlikle vuku bulacağı bilgisinin gençlerin durumuna muttali olmaya terettüp etmesinde bir kapalılık vardır; zira zahir olan, bu bilginin ancak doğru sözlü peygamberin onun vuku bulacağını haber vermesine ve bizzat kendi içinde imkânına terettüp etmesidir. Ancak zikredilen muttali oluş imkân bilgisine sebep olduğu ve peygamberin haberi kendilerine ulaşmış olan kâfirlere nispetle illetin son cüzü gibi bulunduğu için, diriliş bilgisinin buna terettüp ettiği söylenmiştir. Aynı şekilde Allah Teâlâ'nın vaadettiği her şeyin hak olduğu bilgisinin bizzat bu muttali oluşa terettüp etmesinde de bir kapalılık vardır; fazilet sahiplerinden bunu temellendirmeye girişen birini görmedim, iyi düşün! Sonra dinlediğin tefsire göre, Allah Teâlâ'nın: { أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ } buyruğundan sonra { وَأَنَّ السَّاعَةَ لا رَيْبَ فِيها } buyruğunu zikretmesinin gayet açık olduğu ve iddia edenin sandığı gibi vuku bulduktan sonra imkânı zikretmek kabilinden olup lüzumsuz sayılmayacağı gizli değildir.

وقال بعضهم: إن الظاهر أن يفسر قوله تعالى أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ بأن كل ما وعده سبحانه متحقق ويجعل قوله تعالى وَأَنَّ السَّاعَةَ لا رَيْبَ فِيها تخصيصا بعد تعميم على معنى لا ريب في تحققها وهو وجه في الآية إلا أن في دعوى الظهور مقالا فلا تغفل إِذْ يَتَنازَعُونَ ظرف لأعثرنا عليهم قدم عليه الغاية إظهارا لكمال العناية بذكرها. وجوز أبو جيان وأبو البقاء وغيرهما كونه ظرفا لِيَعْلَمُوا وتعقب بأنه يدل على أن التنازع يحدث بعد الإعثار مع أنه ليس كذلك، وبأن التنازع كان قبل العلم وارتفع به فكيف يكون وقته وقته، وللمناقشة في ذلك مجال.

Bazıları şöyle demiştir: Zahir olan, Allah Teâlâ'nın { أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ } buyruğunun 'şanı yüce olan Allah'ın vaadettiği her şey gerçekleşecektir' şeklinde tefsir edilmesi ve { وَأَنَّ السَّاعَةَ لا رَيْبَ فِيها } buyruğunun da 'onun gerçekleşmesinde şüphe yoktur' manasında umumdan sonra husus (tahsis) kılınmasıdır. Bu da ayette bir vecihtir; ancak zahir olduğunu iddia etmek tartışmaya açıktır, gafil olma! { إِذْ يَتَنازَعُونَ } “Hani onlar çekişiyorlardı” ifadesi, a'sernâ aleyhim (onları buldurduk) fiilinin zarfıdır; gaye, zikrine gösterilen tam itinayı belirtmek için onun önüne geçirilmiştir. Ebû Hayyân, Ebü'l-Bekâ ve diğerleri bunun { لِيَعْلَمُوا } fiilinin zarfı olmasını caiz görmüşlerdir. Fakat buna, çekişmenin buldurmadan sonra meydana geldiğini göstereceği —oysa öyle olmadığı— ve çekişmenin ilimden önce olup ilimle ortadan kalktığı, dolayısıyla vaktinin onun vakti olamayacağı gerekçesiyle karşı çıkılmıştır; bu hususta münakaşa etmeye mahal vardır.

وجوز أن يكون ظرفا لحق أو لوعد وهو كما ترى. وأصل التنازع التجاذب ويعبر به عن التخاصم، وهو باعتبار أصل معناه يتعدى بنفسه وباعتبار التخاصم يتعدى بفي كقوله تعالى: فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ [النساء: ٥٩] وضمير يَتَنازَعُونَ لما عاد عليه ضمير لِيَعْلَمُوا أي وكذلك أعثرنا على أصحاب الكهف الناس أو أهل مدينتهم حين يتنازعون بَيْنَهُمْ أَمْرَهُمْ ويتخاصمون فيه ليرتفع الخلاف ويتبين الحق، وضمير أَمْرَهُمْ قيل عائد أيضا على مفعول أَعْثَرْنا والمراد بالأمر البعث، ومعنى إضافته إليهم اهتمامهم بشأنه والوقوف على حقيقة حاله.

Hakkun veya va'd lafzının zarfı olması da caiz görülmüştür ki bu da gördüğün gibi zayıftır. Tenâzü'ün (تنازع) aslı birbirini çekmektir ve tartışıp çekişmekten kinaye olarak kullanılır. Asıl manası itibariyle bizzat müteaddi olur; tartışma manası itibariyle ise Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ } “Bir şeyde çekişirseniz” [Nisâ: 59] kavlinde olduğu gibi fî (في) harf-i cerriyle geçişli olur. { يَتَنازَعُونَ } fiilindeki zamir, { لِيَعْلَمُوا } fiilindeki zamirin döndüğü yere döner; yani ihtilaf ortadan kalksın ve hak tecelli etsin diye insanları yahut şehir halkını, { بَيْنَهُمْ أَمْرَهُمْ } “aralarında durumlarını” çekişip tartıştıkları sırada Ashâb-ı Kehf'e muttali kıldık. { أَمْرَهُمْ } kelimesindeki zamirin de { أَعْثَرْنا } fiilinin mefulüne döndüğü ve emr ile öldükten sonra dirilmenin (ba's) kastedildiği söylenmiştir; ona izafe edilmesinin manası ise onun durumuna önem vermeleri ve hakikatine vâkıf olmak istemeleridir.

وقد اختلفوا فيه فمن مقربه وجاحد وقائل يقول تبعث الأرواح دون الأجساد وآخر يقول ببعثهما معا كما هو المذهب الحق عند المسلمين.

Bu hususta ihtilafa düşmüşlerdi; içlerinde kabul eden de vardı inkâr eden de, bedenler olmadan sadece ruhların diriltileceğini söyleyen de vardı, Müslümanların katındaki hak mezhep üzere her ikisinin birlikte diriltileceğini söyleyen de vardı.

روي أنه بعد أن ضرب الله تعالى على آذان الفتية ومضى دهر طويل لم يبق أحد من أمتهم الذين اعتزلوهم وجاء غيرهم وكان ملكهم مسلما فاختلف أهل مملكته في أمر البعث حسبما فصل فشق ذلك على الملك فانطلق فلبس المسوح وجلس على الرماد ثم دعا الله ﷿ فقال: أي رب قد ترى اختلاف هؤلاء فابعث لهم آية تبين لهم فقيض الله تعالى راعي غنم أدركه المطر فلم يزل يعالج ما سد به دقيانوس باب الكهف حتى فتحه وأدخل غنمه فلما كان الغد بعثوا من نومهم فبعثوا أحدهم ليشتري لهم طعاما فدخل السوق فجعل ينكر الوجوه ويعرف الطرق ورأى الإيمان ظاهرا بالمدينة فانطلق وهو مستخف حتى أتى رجلا يشتري منه طعاما فلما نظر الورق أنكرها حيث كانت من ضرب دقيانوس كأنها إخفاف الربع فاتهمه بكنز وقال: لتدلني عليه أو لأرفعنك إلى الملك فقال: هي من ضرب الملك أليس ملككم فلانا؟ فقال الرجل: لا بل ملكنا فلان وكان اسمه يندوسيس فاجتمع الناس وذهبوا به إلى الملك وهو خائف فسأله عن شأنه فقص عليه القصة وكان قد سمع أن فتية خرجوا على عهد دقيانوس فدعا مشيخة أهل مدينته وكان رجل منهم عنده أسماؤهم وأنسابهم فسأله فأخبره بذلك وسأل الفتى فقال: صدق ثم

Rivayet edildiğine göre Allah Teâlâ gençlerin kulaklarına perde koyup uzun bir zaman geçtikten sonra, kendilerinden ayrıldıkları ümmetlerinden hiç kimse kalmadı ve başkaları geldi. Hükümdarları Müslümandı; mülkünün halkı ise detaylandırıldığı üzere diriliş meselesinde ihtilafa düştü. Bu durum hükümdara çok ağır geldi; gidip kaba elbiseler giydi, kül üzerine oturdu ve Aziz ve Celil olan Allah'a dua ederek: “Ey Rabbim! Şunların ihtilafını görüyorsun; onlara gerçeği açıklayacak bir ayet gönder” dedi. Allah Teâlâ da yağmura yakalanan bir koyun çobanını sevk etti; çoban Decius'un (Dakyânûs) mağaranın kapısını kapattığı taşlarla uğraşa uğraşa nihayet kapıyı açtı ve koyunlarını içeri soktu. Ertesi gün gençler uykularından uyandılar ve kendilerine yiyecek satın alması için içlerinden birini gönderdiler. Çarşıya girdiğinde yüzleri yabancı buluyor, yolları ise tanıyordu; şehirde imanın zahir olduğunu gördü. Gizlenerek ilerledi ve yiyecek satın almak için bir adamın yanına geldi. Adam parayı görünce —ki o genç danaların tırnakları gibi Decius'un bastırdığı paralardandı— parayı yadırgadı ve onu bir hazine bulmakla suçlayıp: “Beni ona götürürsün yahut seni hükümdara çıkarırım” dedi. Genç: “O hükümdarın bastığı paradır; sizin hükümdarınız falan değil mi?” dedi. Adam: “Hayır, bizim hükümdarımız falandır” dedi; ismi Yendûsîs (Theodosius) idi. İnsanlar toplandı ve korku içinde olan genci hükümdara götürdüler. Hükümdar onun durumunu sordu; o da kıssayı anlattı. Hükümdar vaktiyle Decius zamanında bazı gençlerin ayrılıp gittiğini duymuştu. Şehrin ileri gelen ihtiyarlarını çağırdı; içlerinden bir adamın yanında onların isimleri ve nesepleri yazılıydı. Hükümdar ona sordu, o da haber verdi; gence sordu, o da: “Doğru söyledi” dedi. Sonra

قال الملك: أيها الناس هذه آية بعثها الله تعالى لكم ثم خرج هو وأهل المدينة ومعهم الفتى فلما رأى الملك الفتية اعتنقهم وفرح بهم ورآهم جلوسا مشرقة وجوههم لم تبل ثيابهم فتكلموا معه وأخبروه بما لقوا من دقيانوس فبينما هم بين يديه قالوا له: نستودعك الله تعالى والسلام عليك ورحمة الله تعالى حفظك الله تعالى وحفظ ملكك ونعيذك بالله تعالى من شر الإنس والجن ثم رجعوا إلى مضاجعهم فتوفاهم الله تعالى فقام الملك إليهم وجعل ثيابه عليهم وأمر أن يجعل كل منهم في تابوت من ذهب فلما كان الليل ونام أتوه في المنام فقالوا: أردت أن تجعل كلا منا في تابوت من ذهب فلا تفعل ودعنا في كهفنا فمن التراب خلقنا وإليه نعود فجعلهم في توابيت من ساج وبنى على باب الكهف مسجدا.

hükümdar: “Ey insanlar! Bu, Allah Teâlâ'nın size gönderdiği bir ayettir” dedi. Sonra o ve şehir halkı yanlarında gençle birlikte çıktılar. Hükümdar gençleri görünce onlara sarıldı ve sevindi; onları yüzleri parıldayan, elbiseleri eskimeyen bir halde otururken gördü. Onunla konuştular ve Decius'tan neler çektiklerini anlattılar. Onlar onun huzurundayken şöyle dediler: “Seni Allah Teâlâ'ya emanet ediyoruz; Allah Teâlâ'nın selamı ve rahmeti üzerine olsun, Allah Teâlâ seni ve mülkünü korusun; seni insanların ve cinlerin şerrinden Allah Teâlâ'ya sığındırırız.” Sonra yataklarına döndüler ve Allah Teâlâ onların canlarını aldı. Hükümdar ayağa kalkıp elbiselerini üzerlerine örttü ve her birinin altından bir tabuta konulmasını emretti. Gece olup uyuduğunda rüyasına gelip şöyle dediler: “Her birimizi altından bir tabuta koymak istedin; bunu yapma, bizi mağaramızda bırak; zira biz topraktan yaratıldık ve ona döneceğiz.” Bunun üzerine onları abanoz ağacından tabutlara koydu ve mağaranın kapısına bir mescid yaptı.

ويروى أن الفتى لما أتي به إلى الملك قال: من أنت؟ قال: أنا رجل من أهل هذه المدينة وذكر أنه خرج أمس أو منذ أيام وذكر منزله وأقواما لم يعرفهم أحد وكان الملك قد سمع أن فتية قد فقدوا في الزمان الأول وأن أسماءهم مكتوبة على لوح في الخزانة فدعا باللوح ونظر في أسمائهم فإذا هو من أولئك القوم فقال الفتى: وهؤلاء أصحابي فركب القوم ومن معه فلما أتوا باب الكهف قال الفتى: دعوني حتى أدخل على أصحابي فأبشرهم فإنهم إذا رأوكم معي رعبوا فدخل فبشرهم وقبض الله تعالى أرواحهم وعمي على الملك ومن معه أثرهم فلم يهتدوا إليهم فبنوا عليهم مسجدا وكان وقوفهم على حالهم بأخبار الفتى وقد اعتمدوا صدقه

Rivayet edildiğine göre genç hükümdara getirildiğinde hükümdar: “Sen kimsin?” dedi. Genç: “Ben bu şehrin ahalisinden bir adamım” dedi ve dün yahut birkaç gün önce çıktığını söyleyerek evini ve hiç kimsenin tanımadığı kimseleri zikretti. Hükümdar ilk devirlerde bazı gençlerin kaybolduğunu ve isimlerinin hazinedeki bir levhada yazılı olduğunu işitmişti; levhayı getirtti, isimlerine baktı ve onun o kimselerden olduğunu gördü. Genç: “Şunlar da benim arkadaşlarımdır” dedi. Hükümdar ve yanındakiler binitlerine bindiler. Mağaranın kapısına geldiklerinde genç: “Beni bırakın, arkadaşlarımın yanına gireyim de onlara müjde vereyim; zira sizi benimle görürlerse korkarlar” dedi. İçeri girip onlara müjde verdi; Allah Teâlâ da onların ruhlarını kabzetti. Hükümdara ve yanındakilere onların izi gizli kaldı da onlara ulaşamadılar; bunun üzerine üzerlerine bir mescid yaptılar. Onların haline vakıf olmaları, doğruluğuna güvendikleri gencin haber vermesiyle olmuştu.

وهذا هو المراد بالإعثار عليهم، وروي غير ذلك، وقيل: ضمير أَمْرَهُمْ للفتية والمراد بالأمر الشأن والحال الذي كان قبل الإعثار أي وكذلك أعثرنا الناس على أصحاب الكهف حين تذاكرهم بينهم أمرهم وما جرى لهم في عهد الملك الجبار من الأحوال والأهوال، ولعلهم قد تلقوا ذلك من الأساطير وأفواه الرجال لكنهم لم يعرفوا هل بقوا أحياء أم حل بهم الفناء، والفاء في قوله تعالى: فَقالُوا ابْنُوا بناء على القول الأول فصيحة بلا ريب على دأب اختصارات القرآن كأنه قيل: وكذلك أعثرنا الناس على أصحاب الكهف حين تنازعهم في أمر البعث فتحققوا ذلك وعلموا أن هؤلاء آية من آياتنا فتوفاهم الله تعالى بعد أن حصل الغرض من الإعثار فقالوا ابْنُوا إلى آخره، وكذلك على القول الثاني كأنه قيل وكذلك أعثرنا الناس على.

Onları buldurmaktan maksat işte budur. Başka rivayetler de nakledilmiştir. { أَمْرَهُمْ } kelimesindeki zamirin gençlere ait olduğu ve emr ile buldurulmadan önceki şan ve durumun kastedildiği de söylenmiştir; yani insanların zorba hükümdar döneminde gençlerin durumunu ve başlarına gelen halleri ve korkuları aralarında konuştukları sırada insanları Ashâb-ı Kehf'e muttali kıldık. Muhtemelen onlar bunu efsanelerden ve dilden dile aktarılan sözlerden almışlardı fakat hayatta mı kaldıklarını yoksa helak mı olduklarını bilmiyorlardı. Allah Teâlâ'nın: { فَقالُوا ابْنُوا } buyruğundaki fâ harfi, birinci görüşe göre Kur'an'ın özetleme tarzı gereğince şüphesiz fasîhadır (ara cümleyi gösterir); sanki şöyle denilmiştir: İnsanlar diriliş meselesinde çekişirken onları Ashâb-ı Kehf'e muttali kıldık; böylece bunu kesin olarak anlayıp onların Bizim ayetlerimizden bir ayet olduğunu bildiler. Buldurulmaktan maksat hasıl olduktan sonra Allah Teâlâ onların canlarını aldı da { ابْنُوا } “[bir bina] yapın” dediler. İkinci görüşe göre de aynı şekilde sanki şöyle denilmiştir: İnsanlar,

أصحاب الكهف حين تذاكرهم أمرهم وما جرى لهم في عهد الملك الجبار ولم يكونوا عارفين بما هم عليه فوقفوا من أحوالهم على ما وقفوا واتضح لهم ما كانوا قد جهلوا فتوفاهم الله تعالى بعد أن حصل الغرض من الإعثار فقالوا ابْنُوا إلى آخره أي قال بعضهم ابنوا عَلَيْهِمْ أي على باب كهفهم بُنْياناً نصب على أنه مفعول به، وهو كما قال الراغب واحد لا جمع له، وقال أبو البقاء: هو جمع بنيانة كشعير وشعيرة، وقيل: هو نصب على المصدرية، وهذا القول من البعض عند بعض كان عن اعتناء بالفتية وذلك أنهم ضنوا بتربتهم فطلبوا البناء على باب كهفهم لئلا يتطرق الناس إليهم.

zorba hükümdar döneminde Ashâb-ı Kehf'in durumunu ve başlarına gelenleri aralarında konuştukları ve onların ne halde olduğunu bilmedikleri sırada onları buldurduk; böylece durumlarına dair vâkıf oldukları şeyleri öğrendiler ve bilmedikleri hususlar kendilerine açıklığa kavuştu. Buldurulmaktan maksat hasıl olduktan sonra Allah Teâlâ onların canlarını aldı ve { ابْنُوا } “[bir bina] yapın” dediler; yani içlerinden bazıları { ابْنُوا عَلَيْهِمْ بُنْياناً } “onların üzerine bir bina yapın” dediler. Bünyânen kelimesi mef'ûlün bih olarak mensuptur; Râgıb'ın belirttiği gibi tekil olup çoğulu yoktur. Ebü'l-Bekâ ise şaîr ve şaîra gibi bünyâne kelimesinin çoğulu olduğunu söylemiştir. Masdar olarak mensup olduğu da söylenmiştir. Bazılarına göre bir kısmının bu sözü söylemesi gençlere gösterdikleri özenden dolayı idi; şöyle ki onların kabirlerini kıskanıp sakındılar ve insanların onlara ulaşamaması için mağaralarının kapısına bina yapılmasını istediler.

وجوزوا في قوله تعالى: رَبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ بعد القول بأنه اعتراض أن يكون من كلام المتنازعين المعثرين كأنهم تذاكروا أمرهم وتناقلوا الكلام في أنسابهم وأحوالهم ومدة لبثهم فلما لم يهتدوا إلى حقيقة ذلك فوضوا العلم إلى الله تعالى علام الغيوب، وأن يكون من كلامه سبحانه ردا للخائضين في أمرهم إما من المعثرين أو ممن كان في عهده ﷺ من أهل الكتاب وحينئذ يكون فيه التفات على أحد المذهبين، وقيل: ضمير «أمرهم» للفتية والمراد بالأمر الشأن والحال الذي كان بعد الإعثار على أن المعنى إذ يتنازعون بينهم تدبير أمرهم وحالهم حين توفوا كيف يفعلون بهم وبماذا يجلون قدرهم أو إذ يتنازعون بينهم أمرهم من الموت والحياة حيث خفي عليهم ذلك بعد الإعثار فلم يدروا هل ماتوا أو ناموا كما في أول مرة، وعلى هذا تكون إِذْ معمولا لاذكر مضمرا أو ظرفا لقوله تعالى: قالَ الَّذِينَ

Allah Teâlâ'nın: { رَبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ } “Rableri onları daha iyi bilir” kavlinin itiraz cümlesi olduğu söylendikten sonra; bunun, gençlerin durumunu müzakere edip nesepleri, halleri ve ne kadar kaldıkları hakkında konuşan, bunun hakikatine ulaşamayınca da ilmi gaybları hakkıyla bilen Allah Teâlâ'ya havale eden o tartışan ve onları bulan kimselerin sözü olması da caiz görülmüştür. Yine bunun, gerek onları bulanlardan gerekse Hz. Peygamber ﷺ dönemindeki Ehl-i Kitap'tan onların durumu hakkında ileri geri konuşanlara bir cevap olarak şanı yüce olan Allah'ın kelamı olması da caizdir; bu takdirde iki mezhepten birine göre bunda iltifat sanatı bulunur. “Emrihim” zamirinin gençlere ait olduğu, emr ile de buldurulmadan sonraki durumun kastedildiği söylenmiştir; mana şöyle olur: Vefat ettiklerinde haklarında ne yapacakları ve kıymetlerini ne ile yüceltecekleri konusunda aralarında durumlarını müzakere ettikleri sırada; yahut buldurulduktan sonra bu durum kendilerine gizli kalıp öldüler mi yoksa ilk defasındaki gibi uyudular mı bilemedikleri için aralarında ölüm ve hayat durumlarını çekiştikleri sırada. Buna göre { إِذْ } takdiri bir 'üzkür' (hatırla) fiilinin mefulü yahut Allah Teâlâ'nın: { قالَ الَّذِينَ }

غَلَبُوا عَلى أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجِداً

{ غَلَبُوا عَلى أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجِداً } “Onların işine galip gelenler: 'Mutlaka üzerlerine bir mescid edineceğiz' dediler”

ويكون قوله تعالى: فَقالُوا معطوفا على يَتَنازَعُونَ وإيثار صيغة الماضي للدلالة على أن هذا القول ليس مما يستمر ويتجدد كالتنازع. وصرح بعض الأجلة أن الفاء على أول المعنيين للتعقيب وعلى ثانيهما فصيحة كأنه قيل: اذكر حين يتنازعون في أنهم ماتوا أو ناموا ثم فرغوا من التنازع في ذلك واهتموا بإجلال قدرهم وتشهير أمرهم فقالوا ابْنُوا إلى آخره، وذكر الزمخشري احتمال كون ضمير أَمْرَهُمْ للمعثرين وأن المراد من أمرهم أمر دينهم وهو البعث واحتمال كون الضمير للفتية، والمعنى حينئذ إذ يتذاكر الناس بينهم أمر أصحاب الكهف ويتكلمون في قصتهم وما أظهر الله تعالى من الآية فيهم أو إذ يتنازعون بينهم تدبير أمرهم حين توفوا كيف يخفون مكانهم وكيف يسدون الطريق إليهم، وجعل إذ في الأوجه ظرفا لأعثرنا. وذكر صاحب الكشف أن الفاء على الأول فصيحة لا محالة وعلى الأخيرين للتعقيب، أما على الثاني منهما فظاهر، وأما على الأول فلأنهم لما تذاكروا قصتهم وحالهم وما أظهر الله تعالى من الآية فيهم قالوا: دعوا ذلك وابنوا عليهم بنيانا أي خذوا فيما هو أهم إلى آخر ما قال، واحتمال جعل الفاء فصيحة على هذا الأول غير بعيد، وتعلق الظرف بأعثرنا على الوجهين الأخيرين وكذا على ما نقلناه آنفا ليس بشيء لأن إعثارهم ليس في وقت التنازع فيما ذكر بل قبله.

kavlindeki kâle (dediler) fiilinin zarfı olur; Allah Teâlâ'nın: { فَقالُوا } kavli ise { يَتَنازَعُونَ } fiiline matuf olur. Çekişme gibi devam edip yenilenen bir durum olmadığını göstermek için mazi sığasının tercihi yapılmıştır. Bazı büyük zatlar fâ harfinin iki manadan birincisine göre ta'kîbiyye (peş peşe oluş), ikincisine göre ise fasîha olduğunu açıkça belirtmişlerdir; sanki şöyle denilmiştir: Öldüler mi yoksa uyudular mı diye çekiştikleri, sonra bu çekişmeyi bitirip onların kadrini yüceltmeye ve durumlarını duyurmaya yönelerek { ابْنُوا } dedikleri vakti hatırla... Zemahşerî, { أَمْرَهُمْ } zamirinin onları bulanlara ait olması ve emr ile din işlerinin yani dirilişin kastedilmesi ihtimalini; ayrıca zamirin gençlere ait olması ihtimalini de zikretmiştir; mana bu takdirde şöyle olur: İnsanlar aralarında Ashâb-ı Kehf'in durumunu konuşup kıssalarından ve Allah Teâlâ'nın onlarda izhar ettiği ayetten bahsettikleri sırada; yahut vefat ettiklerinde yerlerini nasıl gizleyeceklerini ve onlara giden yolu nasıl kapatacaklarını aralarında tartıştıkları sırada. Zemahşerî bütün bu vecihlerde iz (إِذْ) lafzını a'sernâ fiilinin zarfı kılmıştır. Keşşâf sahibi, fâ harfinin birinciye göre kesinlikle fasîha, son iki veche göre ise ta'kîbiyye olduğunu belirtmiştir; ikincisinde bu zahirdir; birincisinde ise onların kıssalarını, hallerini ve Allah Teâlâ'nın onlarda izhar ettiği ayeti konuştuklarında “Bunu bırakın da üzerlerine bir bina yapın” yani daha önemli olana yönelin dedikleri içindir... Bu birinci vecihte fâ harfinin fasîha kılınması ihtimali de uzak değildir. Son iki veche ve az önce naklettiğimize göre zarfın a'sernâ fiiline taalluk etmesi ise doğru bir şey değildir; çünkü onları buldurma zikredilen çekişme vaktinde değil, ondan öncedir.

وجعل وقت التنازع ممتدا يقع في بعضه الإعثار وفي بعضه التنازع تعسف لا يخفى مع أنه لا مخصص لإضافته إلى التنازع وهو مؤخر في الوقوع. وحكي في البحر أن ضمير لِيَعْلَمُوا عائد على أصحاب الكهف، والمراد أعثرنا عليهم ليزدادوا علما بأن وعد الله حق إلى آخره، وجعل ذلك غاية للإعثار بواسطة وقوفهم بسببه على مدة لبثهم بما تحققوه من تبدل القرون، وجعل إِذْ يَتَنازَعُونَ على هذا ابتداء أخبار عن القوم الذين بعثوا في عهدهم، وخص الأمر المتنازع فيه بأمر البناء والمسجد، ويختار حينئذ تعلق الظرف باذكر، ولا يخفى أن جعل ذلك الضمير للفتية وإن دعا لتأويل يعلموا بما سمعت ليس ببعيد الإرادة من النظم الكريم إذا قطع النظر عن الأمور الخارجية كالآثار، ولم يذهب أحد فيما أعلم إلى احتمال كون الضمائر في قوله تعالى: إِذْ يَتَنازَعُونَ بَيْنَهُمْ أَمْرَهُمْ عائدة على الفتية كضمير يعلموا، وإِذْ ظرف أَعْثَرْنا والمراد بالأمر المتنازع مقدار زمن لبثهم وتنازعهم فيه قول بعضهم لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ وقول الآخر ردا عليه رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما لَبِثْتُمْ وحيث لم يتضح الحال ولم يحصل الإجماع على مقدار معلوم كان التنازع في حكم الباقي فكان زمانه ممتدا فصح أن يكون ظرفا للإعثار وضمير فَقالُوا للمعثرين والفاء فصيحة أي وكذلك أعثرنا الناس على الفتية وقت تنازعهم في مدة لبثهم ليزدادوا علما بالبعث فكان ما كان وصار لهم بين الناس شأن أي شأن فقالوا ابْنُوا إلى آخره.

Çekişme vaktinin uzadığını, bir kısmında buldurmanın bir kısmında da çekişmenin vaki olduğunu kabul etmek ise gizli olmayan bir zorlamadır; üstelik meydana gelişte daha sonra olduğu halde çekişmeye izafe edilmesini gerektirecek bir tahsis edici de yoktur. el-Bahr'da, { لِيَعْلَمُوا } fiilindeki zamirin Ashâb-ı Kehf'e ait olduğu nakledilmiştir; maksat: Allah'ın vaadinin hak olduğuna dair ilimleri daha da artsın diye onları buldurduk demektir. Değişen asırları kesin olarak görmeleriyle ne kadar kaldıklarına muttali olmaları vasıtasıyla bu durum buldurmaya gaye kılınmıştır. Buna göre { إِذْ يَتَنازَعُونَ } kendi dönemlerinde diriltildikleri kavimden yeni bir haber verme (isti'nâf) kılınmış ve çekişilen iş de bina ve mescid yapma işine tahsis edilmiştir; bu durumda zarfın 'üzkür' fiiline taalluk etmesi tercih edilir. Bilinen rivayetler gibi harici hususlar bir kenara bırakılırsa, o zamirin gençlere ait kılınması ya'lemû fiilini dinlediğin şekilde tevile sevk etse bile yüce nazımdan kastedilmesinin uzak olmadığı gizli değildir. Bildiğim kadarıyla hiç kimse, { إِذْ يَتَنازَعُونَ بَيْنَهُمْ أَمْرَهُمْ } kavlindeki zamirlerin ya'lemû zamiri gibi gençlere dönmesi, { إِذْ } lafzının { أَعْثَرْنا } fiilinin zarfı olması, çekişilen işle kalış sürelerinin miktarının ve aralarındaki çekişmenin de bazılarının { لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ } sözü ile diğerinin buna karşılık { رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما لَبِثْتُمْ } sözü olması ihtimaline gitmemiştir. Durum açıklığa kavuşmadığı ve bilinen bir miktar üzerinde icma hasıl olmadığı için çekişme baki hükmünde olmuş, dolayısıyla zamanı uzamış ve buldurmaya zarf olması sahih olmuştur; { فَقالُوا } fiilindeki zamir onları bulanlara aittir, fâ ise fasîhadır; yani dirilişe dair ilimleri artsın diye gençlerin kalış süreleri hakkında çekiştikleri sırada insanları onlara muttali kıldık, olanlar oldu ve insanlar arasında büyük bir şanları oldu da { ابْنُوا } dediler...

وكأن ذلك لما فيه من التكلف مع عدم مساعدة الآثار إياه، ثم ما ذكر من احتمال كون رَبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ من كلامه سبحانه جيء به لرد المتنازعين من المعثرين لا يخلو عن بعد، وأما الاحتمال الأخير فبعيد جدا، والظاهر أنه حكاية عن المعثرين وهو شديد الملاءمة جدا لكون التنازع في أمرهم من الموت والحياة، والذي يقتضيه كلام كثير من المفسرين أن غرض الطائفتين القائلين ابْنُوا إلى آخره والقائلين لَنَتَّخِذَنَّ إلى آخره تعظيمهم وإجلالهم، والمراد من الذين غلبوا على أمرهم كما أخرج عبد الرزاق وابن أبي حاتم عن قتادة الولاة، ويلائمه لَنَتَّخِذَنَّ دون اتخذوا بصيغة الطلب المعبر بها الطائفة الأولى فإن مثل هذا الفعل تنسبه الولاة إلى أنفسها، وضمير أَمْرَهُمْ هنا قيل للموصول المراد به الولاة، ومعنى غلبتهم على أمرهم أنهم إذا أرادوا أمرا لم يتعسر عليهم ولم يحل بينه وبينهم أحد كما قيل في قوله تعالى: وَاللَّهُ غالِبٌ عَلى أَمْرِهِ [يوسف: ٢١] .

Bunun tercih edilmeyişi, nakledilen rivayetlerin desteklememesiyle birlikte zorlama içermesinden ötürüdür. Sonra { رَبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ } kavlinin, onları bulanlardan çekişenlere cevap olmak üzere şanı yüce olan Allah'ın kelamı olması şeklinde zikredilen ihtimal de uzaklıktan uzak değildir. Son ihtimal ise son derece uzaktır. Zahir olan, bunun onları bulanlardan bir nakil olmasıdır ve bu durum, aralarındaki çekişmenin ölüm ve hayat meselesinde olmasıyla son derece uyumludur. Müfessirlerin çoğunun kelamının gerektirdiği husus, { ابْنُوا } diyenler ile { لَنَتَّخِذَنَّ } diyenlerin her iki taifesinin de maksadının onları tazim etmek ve yüceltmek olduğudur. Abdürrezzâk ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre 'işlerine galip gelenler' ile kastedilen kimseler yöneticilerdir (emirler). İlk taifenin ifade ettiği talep sığasındaki 'ittihaz edin' yerine { لَنَتَّخِذَنَّ } “mutlaka edineceğiz” ifadesi buna uygundur; zira yöneticiler bu tür fiilleri kendilerine nispet ederler. Buradaki { أَمْرَهُمْ } zamirinin yöneticilerin kastedildiği ism-i mevsûle ait olduğu söylenmiştir. İşlerine galip gelmelerinin manası ise; bir iş istedikleri zaman onun kendilerine zor gelmemesi ve onunla aralarına hiç kimsenin girememesidir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ غالِبٌ عَلى أَمْرِهِ } “Allah, emrine galip olandır” [Yûsuf: 21] kavlinde de böyle denilmiştir.

وذكر بعض الأفاضل أن الضمير لأصحاب الكهف، والمراد بالذين غلبوا قيل الملك المسلم، وقيل أولياء

Bazı faziletli âlimler ise zamirin Ashâb-ı Kehf'e ait olduğunu belirtmişlerdir. Galip gelenlerle kastedilen kimselerin ise Müslüman hükümdar, bir görüşe göre de onların velileri olduğu söylenmiştir.

أصحاب الكهف وقيل رؤساء البلد لأن من له الغلبة في هذا النزاع لا بد أن يكون أحد هؤلاء، والمذكور في القصة أن الملك جعل على باب الكهف مسجدا وجعل له في كل سنة عيدا عظيما. وعن الزجاج أن هذا يدل على أنه لما ظهر أمرهم غلب المؤمنون بالبعث لأن المساجد إنما تكون للمؤمنين به انتهى.

...Ashâb-ı Kehf'in [velileri], bir görüşe göre de şehrin ileri gelenleri olduğu söylenmiştir. Zira bu çekişmede üstünlük sağlayacak kişinin mutlaka bunlardan biri olması gerekir. Kıssada zikredildiğine göre hükümdar, mağaranın kapısına bir mescid yaptırmış ve her yıl onun için büyük bir bayram [günü] ihdas etmiştir. Zecâc'dan rivayet edildiğine göre bu, onların durumu açığa çıktığında dirilişe inanan müminlerin galip geldiğine delalet eder; çünkü mescitler ancak ona inanan müminler için olur, [Zecâc'ın sözü] bitti.

ويبعد الأول التعبير بما يدل على الجمع، والثاني إن أريد من الأولياء الأولياء من حيث النسب كما في قولهم أولياء المقتول أنه لم يوجد في أثر أن لأصحاب الكهف حين بعثوا أولياء كذلك. وفسر غير واحد الموصول بالملك والمسلمين ولا بعد في إطلاق الأولياء عليهم كما في قوله تعالى: الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ [التوبة: ٧١] ويدل هذا على أن الطائفة الأولى لم تكن كذلك، وقد روي أنها كانت كافرة وأنها أرادت بناء بيعة أو مصنع لكفرهم فمانعهم المؤمنون وبنوا عليهم مسجدا. وظاهر هذا الخبر أن المسجد مقابل البيعة، وما أخرج ابن أبي حاتم عن سعيد بن جبير من أن الملك بنى عليهم بيعة فكتب في أعلاها أبناء الأراكنة أبناء الدهاقين ظاهر في عدم المقابلة، ولعله الحق لأنه لا يصح أن يراد بالمسجد هنا ما يطلق عليه اليوم من مصلى المحمديين بل المراد به معبد المؤمنين من تلك الأمة وكانوا على ما سمعت أولا نصارى وإن كان في المسألة قول آخر ستسمعه إن شاء الله تعالى قريبا ومعبدهم يقال له بيعة، وظاهر ما تقدم أن المسجد اتخذ لأن يعبد الله تعالى فيه من شاء.

İlk ihtimali, çoğula delalet eden ifadenin kullanılması uzak kılmaktadır. İkinci ihtimale gelince; eğer velilerden kastedilen, 'maktulün velileri' ifadesinde olduğu gibi nesep bakımından veliler ise, Ashâb-ı Kehf diriltildiklerinde bu şekilde velilerinin bulunduğuna dair hiçbir rivayet mevcut değildir. Pek çok âlim ism-i mevsûlü hükümdar ve Müslümanlar olarak tefsir etmiştir. Allah Teâlâ'nın: { الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ } “Mümin erkeklerle mümin kadınlar birbirlerinin velileridir” [et-Tevbe: 71] kavlinde olduğu gibi onlar hakkında veliler ifadesinin kullanılması uzak bir ihtimal değildir. Bu durum, ilk grubun böyle olmadığına delalet eder. Nitekim onların kâfir oldukları, küfürleri gereği bir kilise veya mabet inşa etmek istedikleri, müminlerin ise onlara engel olup üzerlerine bir mescid inşa ettikleri rivayet edilmiştir. Bu haberin zahirine göre mescid, kilisenin karşılığıdır. İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre ise hükümdar onların üzerine bir kilise inşa etmiş ve en üstüne 'ileri gelenlerin oğulları, köylülerin/çiftçilerin oğulları' diye yazdırmıştır; bu rivayet karşılıklı zıtlık (mescid-kilise ayrımı) olmadığı yönünde açıktır. Doğru olan da belki budur; çünkü burada mescid ile günümüzde Muhammedîlerin namazgâhı için kullanılan yerin kastedilmesi sahih olmaz; aksine bununla o ümmetin müminlerinin mabedi kastedilmiştir. İlk başta işittiğin üzere onlar Hristiyandılar—gerçi bu meselede yakında inşallah Teâlâ işiteceğin başka bir görüş daha vardır—ve onların mabedine kilise (bîa) denir. Yukarıda geçenlerin zahirine göre mescid, dileyenin içinde Allah Teâlâ'ya ibadet etmesi için inşa edilmiştir.

وأخرج أبو حاتم عن السدي أن الملك قال: لأتخذن عند هؤلاء القوم الصالحين مسجدا فلأعبدن الله تعالى فيه حتى أموت، وعن الحسن أنه اتخذ ليصلي فيه أصحاب الكهف إذا استيقظوا، وهذا مبني على أنهم لم يموتوا بل ناموا كما ناموا أولا وإليه ذهب بعضهم بل قيل إنهم لا يموتون حتى يظهر المهدي ويكونوا من أنصاره ولا معول على ذلك وهو عندي أشبه شيء بالخرافات. ثم لا يخفى أنه على القول بأن الطائفة الأولى الطالبة لبناء البنيان عليهم إذا كانت كافرة لم تكن غاية الإعثار متحققة في جميع المعثرين، ولا يتعين كون رَبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ مساقا لتنظيم أمر أصحاب الكهف، ولعل تلك الطائفة لم تتحقق حالهم وأنهم ناموا تلك المدة ثم بعثوا فطلبت انطماس الكهف عليهم وأحالت أمرهم إلى ربهم سبحانه والله تعالى أعلم بحقيقة الحال. وقرأ الحسن وعيسى الثقفي غلبوا بضم الغين وكسر اللام على أن الفعل مبني للمفعول، ووجه بذلك بأن طائفة من المؤمنين المعثرين أرادت أن لا يبني عليهم شيء ولا يتعرض لموضعهم وطائفة أخرى منهم أرادت البناء وأن لا يطمس الكهف فلم يمكن للطائفة الأولى منعها ووجدت نفسها مغلوبة فقالت: إن كان بنيان ولا بد فلنتخذن عليهم مسجدا.

Ebû Hâtim'in Süddî'den rivayet ettiğine göre hükümdar şöyle demiştir: 'Bu salih kimselerin yanında mutlaka bir mescid edineceğim ve ölünceye kadar orada Allah Teâlâ'ya ibadet edeceğim.' Hasan'dan rivayet edildiğine göre ise mescid, Ashâb-ı Kehf uyandıklarında içinde namaz kılsınlar diye edinilmiştir. Bu görüş, onların ölmedikleri, bilakis ilk defasında uyudukları gibi [tekrar] uyudukları kabulüne dayanır; nitekim bazılarının görüşü de bu yöndedir. Hatta Mehdî zuhur edinceye kadar ölmeyecekleri ve onun yardımcılarından olacakları bile söylenmiştir; fakat buna itimat edilmez ve bana göre bu, hurafelere en çok benzeyen şeydir. Sonra şu husus gizli kalmamalıdır ki; üzerlerine bina yapılmasını talep eden ilk grubun kâfir olduğu görüşüne göre, onların bulunmasındaki gaye onları bulanların tamamında gerçekleşmiş olmaz ve { رَبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ } “Rableri onları daha iyi bilir” ifadesinin Ashâb-ı Kehf'in durumunu tanzim etmek üzere sevk edildiği tayin edilemez. Muhtemeldir ki o grup onların durumunu, o kadar süre uyuyup sonra diriltildiklerini tam olarak kavrayamamış, bu yüzden mağaranın üzerlerine kapatılmasını talep etmiş ve durumlarını Rableri Sübhânehu'ya havale etmiştir. İşin hakikatini en iyi Allah Teâlâ bilir. Hasan ve Îsâ es-Sekafî, fiili meçhul (edilgen) kılarak gaynın zammesi ve lâmın kesresiyle { غلبوا } şeklinde okumuşlardır. Bu okuyuş şöyle açıklanmıştır: Onları bulan müminlerden bir grup, üzerlerine hiçbir şey inşa edilmemesini ve yerlerine dokunulmamasını istemiş; diğer bir mümin grup ise bina yapılmasını ve mağaranın kapatılmamasını istemiştir. İlk grup diğerini engellemeye güç yetiremeyip kendisini mağlup bulunca: 'Madem bina yapılması kaçınılmazdır, o halde üzerlerine mutlaka bir mescid edinelim' demiştir.

هذا واستدل بالآية على جواز البناء على قبور الصلحاء واتخاذ مسجد عليها وجواز الصلاة في ذلك، وممن ذكر ذلك الشهاب الخفاجي في حواشيه على البيضاي وهو قول باطل عاطل فاسد كاسد،

Bu ayetle salihlerin kabirleri üzerine bina yapmanın, üzerlerine mescid edinmenin ve buralarda namaz kılmanın caiz olduğuna delil getirilmiştir. Bunu zikredenlerden biri de Beyzâvî Hâşiyesi'nde Şihâb el-Hafâcî'dir; oysa bu bâtıl, hükümsüz, fâsit ve değersiz bir görüştür.

فقد روى أحمد وأبو داود والترمذي والنسائي وابن ماجة عن ابن عباس قال: قال رسول الله ﷺ «لعن الله تعالى زائرات القبور والمتخذين عليها المساجد والسرج»

Nitekim Ahmed, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî ve İbn Mâce, İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «لعن الله تعالى زائرات القبور والمتخذين عليها المساجد والسرج» “Allah Teâlâ kabirleri [aşırı] ziyaret eden kadınlara ve kabirlerin üzerine mescidler yapıp kandiller yakanlara lanet etsin.”

ومسلم «ألا وإن من كان قبلكم كانوا يتخذون قبور أنبيائهم مساجد فإني أنهاكم عن ذلك»

Müslim'de [ise şöyle rivayet edilmiştir]: «ألا وإن من كان قبلكم كانوا يتخذون قبور أنبيائهم مساجد فإني أنهاكم عن ذلك» “Haberiniz olsun ki sizden öncekiler peygamberlerinin kabirlerini mescid ediniyorlardı. Ben sizi bundan kesinlikle nehyediyorum.”

وأحمد عن أسامة وهو والشيخان والنسائي عن عائشة، ومسلم عن أبي هريرة «لعن الله تعالى اليهود والنصارى اتخذوا قبور أنبيائهم مساجد»

Ahmed Üsâme'den; Ahmed, Şeyhân (Buhârî ve Müslim) ve Nesâî Âişe'den; Müslim ise Ebû Hüreyre'den [şöyle rivayet etmiştir]: «لعن الله تعالى اليهود والنصارى اتخذوا قبور أنبيائهم مساجد» “Allah Teâlâ, peygamberlerinin kabirlerini mescid edinen Yahudi ve Hristiyanlara lanet etsin.”

وأحمد والشيخان والنسائي «إن أولئك إذا كان فيهم الرجل الصالح فمات بنوا على قبره مسجدا وصوروا فيه تلك الصور أولئك شرار الخلق يوم القيامة»

Ahmed, Şeyhân ve Nesâî [şöyle rivayet etmiştir]: «إن أولئك إذا كان فيهم الرجل الصالح فمات بنوا على قبره مسجدا وصوروا فيه تلك الصور أولئك شرار الخلق يوم القيامة» “Onlar öyle kimselerdir ki içlerinde salih bir adam bulunup da öldüğünde kabrinin üzerine bir mescid bina ederler ve oraya o resimleri yaparlar. İşte onlar kıyamet gününde yaratılmışların en şerlileridir.”

وأحمد والطبراني «إن من شرار الناس من تدركهم الساعة وهم أحياء ومن يتخذ القبور مساجد»

Ahmed ve Taberânî [şöyle rivayet etmiştir]: «إن من شرار الناس من تدركهم الساعة وهم أحياء ومن يتخذ القبور مساجد» “İnsanların en şerlilerinden biri, kendileri hayattayken kıyametin üzerlerine koptuğu kimseler ile kabirleri mescid edinenlerdir.”

وعبد الرزاق «من شرار أمتي من يتخذ القبور مساجد» وأيضا «كانت بنو إسرائيل اتخذوا القبور مساجد فلعنهم الله تعالى»

Abdürrezzâk [şöyle rivayet etmiştir]: «من شرار أمتي من يتخذ القبور مساجد» “Ümmetimin en şerlilerinden biri kabirleri mescid edinenlerdir.” Ve yine: «كانت بنو إسرائيل اتخذوا القبور مساجد فلعنهم الله تعالى» “İsrailoğulları kabirleri mescid edinmişlerdi de Allah Teâlâ onlara lanet etmişti.”

إلى غير ذلك من الأخبار الصحيحة والآثار الصريحة.

Bunların dışında daha nice sahih haberler ve sarih rivayetler mevcuttur.

وذكر ابن حجر في الزواجر أنه وقع في كلام بعض الشافعية عد اتخاذ القبور مساجد والصلاة إليها واستلامها

İbn Hacer ez-Zevâcir'de, bazı Şâfiîlerin sözlerinde kabirleri mescid edinmeyi, onlara doğru namaz kılmayı, onları istilâm etmeyi (el sürmeyi)

والطواف بها ونحو ذلك من الكبائر، وكأنه أخذ ذلك مما ذكر من الأحاديث، ووجه اتخاذ القبر مسجدا واضح لأنه ﵊ لعن من فعل ذلك في قبور الأنبياء ﵈ وجعل من فعل ذلك بقبور الصلحاء شرار الخلق عند الله تعالى يوم القيامة ففيه تحذير لنا، واتخاذ القبر مسجدا معناه الصلاة عليه أو إليه وحينئذ يكون قوله والصلاة إليها مكررا إلا أن يراد باتخاذها مساجد الصلاة عليها فقط، نعم إنما يتجه هذا الأخذ إن كان القبر قبر معظم من نبي أو ولي كما أشارت إليه

ve etraflarında tavaf etmeyi ve benzeri fiilleri büyük günahlardan saydıklarının yer aldığını zikretmiştir. Anlaşılan o bunu zikredilen hadislerden çıkarmıştır. Kabri mescid edinmenin mahiyeti açıktır; zira Peygamber aleyhisselâm peygamberlerin aleyhimüsselâm kabirlerinde bunu yapanlara lanet etmiş, salihlerin kabirlerinde bunu yapanları ise kıyamet gününde Allah Teâlâ katında yaratılmışların en şerlileri kılmıştır; dolayısıyla bunda bizim için bir sakındırma vardır. Kabri mescid edinmenin anlamı, onun üzerinde veya ona doğru namaz kılmaktır. Bu durumda onun 'onlara doğru namaz kılmak' sözü mükerrer olur; meğerki kabirleri mescid edinmekten maksat yalnızca onların üzerinde namaz kılmak olsun. Evet, bu çıkarım ancak kabrin, bir peygamber veya veli gibi hürmet gösterilen bir kimsenin kabri olması durumunda yön bulur; nitekim buna

رواية «إذا كان فيهم الرجل الصالح»

«إذا كان فيهم الرجل الصالح» “İçlerinde salih bir adam bulunduğunda...” rivayeti de işaret etmiştir.

ومن ثم قال أصحابنا: تحرم الصلاة إلى قبور الأنبياء والأولياء تبركا وإعظاما فاشترطوا شيئين أن يكون قبر معظم وأن يقصد الصلاة إليها، ومثل الصلاة عليه التبرك والإعظام، وكون هذا الفعل كبيرة ظاهر من الأحاديث، وكأنه قاس عليه كل تعظيم للقبر كإيقاد السرج عليه تعظيما له وتبركا به والطواف به كذلك وهو أخذ غير بعيد سيما وقد صرح في بعض الأحاديث المذكورة بلعن من اتخذ على القبر سراجا فيحمل قول الأصحاب بكراهة ذلك على ما إذا لم يقصد به تعظيما وتبركا بذي القبر.

Bundan dolayı mezhebimiz âlimleri şöyle demişlerdir: Peygamberlerin ve velilerin kabirlerine doğru teberrük ve tazim maksadıyla namaz kılmak haramdır. Böylece iki şart koşmuşlardır: Kabrin hürmet gösterilen birine ait olması ve ona doğru namaz kılmanın kastedilmesi. Kabrin üzerinde namaz kılmak da teberrük ve tazim bakımından bunun gibidir. Bu fiilin büyük günah olduğu hadislerden açıktır. Sanki o, kabre tazim ve teberrük amacıyla üzerinde kandil yakmak ve aynı şekilde etrafında tavaf etmek gibi kabre yönelik her türlü tazimi buna kıyas etmiştir; bu da uzak olmayan bir çıkarımdır; bilhassa zikredilen bazı hadislerde kabir üzerinde kandil yakan kimseye lanet edildiği açıkça belirtilmiştir. Dolayısıyla mezhep âlimlerinin bunu mekruh sayan sözleri, kabir sahibine tazim ve teberrük kastedilmediği duruma hamledilir.

وقال بعض الحنابلة: قصد الرجل الصلاة عند القبر متبركا به عين المحادة لله تعالى ورسوله ﷺ وإبداع دين لم يأذن به الله ﷿ للنهي عنها ثم إجماعا فإن أعظم المحرمات وأسباب الشرك الصلاة عندها واتخاذها مساجد أو بناؤها عليها، وتجب المبادرة لهدمها وهدم القباب التي على القبور إذ هي أضر من مسجد الضرار لأنها أسست على معصية رسول الله ﷺ لأنه ﵊ نهي عن ذلك وأمر بهدم القبور المشرفة، وتجب إزالة كل قنديل وسراج على قبر ولا يصح وقفه ولا نذره اه.

Bazı Hanbelîler şöyle demiştir: Bir kimsenin teberrük maksadıyla kabrin yanında namaz kılmayı kastetmesi, Allah Teâlâ'ya ve Resûlüne sallallâhu aleyhi ve sellem apaçık bir muhalefettir ve Allah azze ve celle'nin izin vermediği bir din uydurmaktır; çünkü bundan nehyedilmiştir, sonra da icma vardır. Zira en büyük haramlardan ve şirk sebeplerinden biri kabirlerin yanında namaz kılmak, onları mescid edinmek veya üzerlerine mescid inşa etmektir. Bunların ve kabirlerin üzerindeki kubbelerin yıkılmasına derhal girişilmesi vaciptir; çünkü bunlar Mescid-i Dırâr'dan daha zararlıdır; zira Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem isyan üzere kurulmuşlardır. Çünkü o aleyhisselâm bundan nehyetmiş ve yüksek kabirlerin yerle bir edilmesini emretmiştir. Kabir üzerindeki her kandil ve fenerin kaldırılması vaciptir; bunların vakfedilmesi veya adanması sahih değildir, [sözü] bitti.

وفي المنهاج وشرحه للعلامة المذكور ويكره تجصيص القبر والبناء عليه في حريمه وخارجه في غير المسبلة إلا إن خشي نبش أو حفر سبع أو هدم سيل ويحرم البناء في المسبلة، وكذا تكره الكتابة عليه للنهي الصحيح عن الثلاثة سواء كتابة اسمه وغيره في لوح عند رأسه أو في غيره، نعم بحث الأذرعي حرمة كتابة القرآن لتعريضه للامتهان بالدوس والتنجيس بصديد الموتى عند تكرر الدفن ووقوع المطر، وندب كتابة اسمه لمجرد التعريف به على طول السنين لا سيما قبور الأنبياء والصالحين لأنه طريق للإعلام المستحب. ولما روي الحاكم النهي قال: ليس العمل عليه الآن فإن أئمة المسلمين من المشرق والمغرب مكتوب على قبورهم فهو عمل أخذ به الخلف عن السلف. ويرد بمنع هذه الكلية وبفرضها فالبناء على قبورهم أكثر من الكتابة عليها في المقابر المسبلة كما هو مشاهد لا سيما بالحرمين ومصر ونحوها وقد علموا بالنهي عنه فكذا هي، فإن قلت: هو إجماع فعلي فهو حجة كما صرحوا به قلت: ممنوع بل هو أكثري فقط إذ لم يحفظ ذلك حتى عن العلماء الذين يرون منعه، وبفرض كونه إجماعا فعليا فمحل حجيته كما هو ظاهر إنما هو عند صلاح الأزمنة بحيث ينفذ فيها الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر وقد تعطل ذلك منذ أزمنة.

el-Minhâc ve mezkûr allâmenin şerhinde şöyle denilmektedir: 'Kabrin kireçle sıvanması, umuma tahsis edilmemiş kabristanlarda kabrin kendi sınırları içinde ve dışında üzerine bina yapılması mekruhtur; ancak kabrin deşilmesinden, yırtıcı bir hayvanın kazmasından veya selin yıkmasından korkulması müstesnadır. Umuma açık kabristanda bina yapmak ise haramdır. Aynı şekilde üzerine yazı yazmak da mekruhtur; zira bu üç şeyden nehyeden sahih rivayet vardır; başucundaki bir levhaya veya başka bir yere isminin yahut başka bir şeyin yazılması farksızdır. Evet, Ezraî, definlerin tekrarlanması ve yağmur yağması durumunda çiğnenerek tahkir edilmesine ve ölülerin iriniyle kirlenmesine maruz kalacağı için Kur'an yazılmasının haram olduğunu araştırmış; sadece uzun yıllar boyunca tanınması için isminin yazılmasının ise, bilhassa peygamberlerin ve salihlerin kabirlerinde mendup olduğunu belirtmiştir; çünkü bu, müstehap olan bilgilendirme yoludur.' Hâkim bu nehyi rivayet ettiğinde şöyle demiştir: 'Şu an uygulama bunun üzerine değildir; zira doğudaki ve batıdaki Müslüman imamların kabirlerinde [isimleri] yazılıdır; bu, halefin seleften devraldığı bir uygulamadır.' Bu iddiaya, böyle bir küllîliğin (genellemenin) kabul edilmemesiyle cevap verilir; öyle farz edilse bile, umuma açık kabristanlarda kabirlerin üzerine bina yapılması, üzerlerine yazı yazılmasından daha fazladır; nitekim özellikle Haremeyn'de, Mısır'da ve benzeri yerlerde müşahede edildiği üzere durum böyledir ve onlar bundan nehyedildiğini bilmektedirler, dolayısıyla yazı da böyledir. Eğer: 'Bu fiilî bir icmadır, dolayısıyla açıkça belirttikleri üzere bir hüccettir' dersen, derim ki: Bu kabul edilemez; aksine bu sadece çoğunluğun yaptığı bir iştir; zira bu durum, bunun yasak olduğunu gören ulemadan dahi nakledilmemiştir. Fiilî bir icma olduğu farz edilse bile, hüccet oluşunun yeri—zahir olduğu üzere—ancak emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münkerin icra edilebildiği iyi dönemlerdedir; oysa bu durum nice zamandır atıl kalmıştır.

ولو بني نفس القبر لغير حاجة مما مر كما هو ظاهر أو نحو تحويط أو قبة عليه في مقبرة مسبلة كأرض موات اعتادوا الدفن فيها أو موقوفة لذلك بل هي أولى هدم وجوبا لحرمته كما في المجموع لما فيه من التضييق مع أن البناء يتأبد بعد انمحاق الميت فيحرم الناس تلك البقعة، وهل من البناء ما اعتيد من جعل أربعة أحجار مربعة محيطة بالقبر مع لصق كل رأس منها برأس الآخر بجص محكم أولا لأنه لا يسمى بناء عرفا؟ والذي يتجه الأول لأن العلة من التأبيد موجودة هنا، وقد أفتى جمع بهدم كل ما بقرافة مصر من الأبنية حتى قبة الإمام الشافعي عليه الرحمة التي بناها بعض الملوك، وينبغي لكل أحد هدم ذلك ما لم يخش منه مفسدة فيتعين الرفع للإمام أخذا من كلام ابن الرفعة في الصلح انتهى.

Eğer kabrin kendisi, yukarıda geçen zaruri hallerden biri olmaksızın inşa edilirse—ki zahir olan budur—yahut insanların defin yapmayı âdet edindikleri sahipsiz arazi veya defin için vakfedilmiş yer gibi umuma açık bir kabristanda kabrin üzerine çevre duvarı yahut kubbe gibi bir şey yapılırsa—ki vakıf arazisi buna daha da evladır—el-Mecmû'da belirtildiği üzere haramlığından ötürü vacip olarak yıkılır; çünkü bunda bir daraltma söz konusudur; üstelik bina, ölü çürüyüp yok olduktan sonra da kalıcı olur ve insanları o mekândan mahrum bırakır. Kabrin etrafını kuşatacak şekilde dört köşeli taşlar koyup bunların her birinin başını sağlam bir kireçle diğerinin başına yapıştırma şeklindeki âdet bina sayılır mı, yoksa örfen bina diye isimlendirilmediği için sayılmaz mı? Yöneliş birincisidir; zira kalıcılık illeti burada da mevcuttur. Nitekim bir topluluk, Kahire Kabristanı'ndaki (el-Karâfe) tüm binaların, hatta bazı hükümdarların inşa ettiği İmam Şâfiî'nin—ona rahmet olsun—kubbesinin dahi yıkılması gerektiğine fetva vermiştir. Bir fitne çıkmasından korkulmadığı müddetçe bunu yıkmak her ferdin vazifesidir; şayet fitneden korkulursa, İbnü'r-Rif'a'nın Sulh bahsindeki kelamından hareketle işin devlet başkanına intikal ettirilmesi gerekir, [sözü] bitti.

وفي صحيح مسلم عن أبي الهياج الأسدي قال: قال لي علي كرم الله تعالى وجهه أبعثك على ما بعثني عليه

Sahîh-i Müslim'de Ebü'l-Heyyâc el-Esedî'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Ali —kerremallâhu teâlâ vecheh— bana şöyle dedi: Seni,

رسول الله ﷺ أن لا تدع تمثالا إلا طمسته ولا قبرا مشرفا إلا سويته،

Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem beni gönderdiği vazife üzere göndereyim mi? Hiçbir heykel/suret bırakma ki onu silip yok etmiş olasın, hiçbir yükseltilmiş kabir bırakma ki onu yerle bir etmiş olasın.

قال ابن الهمام في فتح القدير: وهو محمول على ما كانوا يفعلونه من تعلية القبور بالبناء الحسن العالي، والأحاديث وكلام العلماء المنصفين المتبعين لما ورد عن النبي ﷺ وجاء عن السلف الصالح أكثر من أن يحصى، لا يقال: إن الآية ظاهرة في كون ما ذكر من شرائع من قبلنا وقد استدل بها

İbnü'l-Hümâm Fethu'l-Kadîr'de şöyle demiştir: 'Bu, onların kabirleri güzel ve yüksek binalarla yükseltme adetlerine hamledilir.' Hadisler ve Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem varid olan ile Selef-i Sâlihîn'den gelen nakillere tabi olan insaflı âlimlerin sözleri sayılamayacak kadar çoktur. Şöyle denilemez: 'Ayet, zikredilen hususun bizden öncekilerin şeriatlarından olduğu hususunda açıktır ve onunla delil getirilmiştir;

فقد روي أنه ﷺ قال: «من نام عن صلاة أو نسيها» الحديث ثم تلا قوله تعالى: أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي

nitekim onun sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «من نام عن صلاة أو نسيها» “Bir kimse namazı uyuyup geçirir veya unutursa...” hadisi, sonra da Allah Teâlâ'nın: { أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي } kavlini okumuştur;

[طه: ١٤] وهو مقول لموسى ﵇ وسياقه الاستدلال.

[Tâhâ: 14] “Beni anmak için namaz kıl” ki bu Mûsâ'ya aleyhisselâm söylenmiştir ve sevk ediliş gayesi istidlaldir.

واحتج محمد على جواز قسمة الماء بطريق المهيأة بقوله تعالى لَها شِرْبٌ [الشعراء: ١٥٥] الآية وَنَبِّئْهُمْ أَنَّ الْماءَ قِسْمَةٌ بَيْنَهُمْ [القمر: ٢٨] وأبو يوسف على جري القود بين الذكر والأنثى بآية وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ [المائدة:

Muhammed [b. el-Hasan], suyun nöbetleşe paylaşılmasının caiz olduğuna Allah Teâlâ'nın: { لَها شِرْبٌ } “Onun bir su içme hakkı vardır” [eş-Şuarâ: 155] ayeti ile { وَنَبِّئْهُمْ أَنَّ الْماءَ قِسْمَةٌ بَيْنَهُمْ } “Onlara suyun aralarında paylaştırıldığını haber ver” [el-Kamer: 28] ayetiyle; Ebû Yûsuf, kadın ile erkek arasında kısasın geçerli olduğuna: { وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ } “Onlara orada yazdık...” [el-Mâide:

٤٥] والكرخي على جريه بين الحر والعبد والمسلم والذمي بتلك الآية الواردة في بني إسرائيل إلى غير ذلك لأنا نقول:

45] ayetiyle; Kerhî ise hür ile köle, Müslüman ile zimmî arasında kısasın geçerli olduğuna İsrailoğulları hakkında inen o ayetle delil getirmiştir...' [Böyle denilemez] çünkü biz şöyle deriz:

مذهبنا في شرع من قبلنا وإن كان إنه يلزمنا على أنه شريعتنا لكن لا مطلقا بل إن قصه الله تعالى علينا بلا إنكار وإنكار رسوله ﷺ كإنكاره ﷿، وقد سمعت أنه ﵊ لعن الذين يتخذون المساجد على القبور، على أن كون ما ذكر من شرائع من قبلنا ممنوع، وكيف يمكن أن يكون اتخاذ المساجد على القبور من الشرائع المتقدمة مع ما سمعت من لعن اليهود والنصارى حيث اتخذوا قبور أنبيائهم مساجد. والآية ليست كالآيات التي ذكرنا آنفا احتجاج الأئمة بها وليس فيها أكثر من حكاية قول طائفة من الناس وعزمهم على فعل ذلك وليست خارجة مخرج المدح لهم والحض على التأسي بهم فمتى لم يثبت أن فيهم معصوما لا يدل فعلهم فضلا عن عزمهم على مشروعية ما كانوا بصدده، ومما يقوي قلة الوثوق بفعلهم القول بأن المراد بهم الأمراء والسلاطين كما روي عن قتادة.

Bizden öncekilerin şeriatı hakkındaki mezhebimiz, her ne kadar bizim şeriatımız olarak bizi bağlayıcı olsa da, bu mutlak değildir; bilakis Allah Teâlâ'nın bize inkâr etmeksizin nakletmiş olması şartına bağlıdır; O'nun Resûlünün sallallâhu aleyhi ve sellem inkârı da O'nun azze ve celle inkârı gibidir. Kabirler üzerine mescid edinenlere onun aleyhisselâm lanet ettiğini işitmiştin. Kaldı ki zikredilen hususun bizden öncekilerin şeriatından olduğu da kabul edilemez; peygamberlerinin kabirlerini mescid edindikleri için Yahudi ve Hristiyanların lanetlendiğini işitmişken kabirler üzerine mescid edinmenin geçmiş şeriatlardan olması nasıl mümkün olabilir? Ayet-i kerime ise az önce imamların kendisiyle ihticac ettiğini zikrettiğimiz ayetler gibi değildir; zira onda insanlardan bir grubun sözünün ve bunu yapmaya yönelik azimlerinin hikâye edilmesinden fazla bir şey yoktur. Onları övmek ve onlara uymaya teşvik etmek üzere sevk edilmiş de değildir. Dolayısıyla aralarında masum bir kimsenin bulunduğu sabit olmadıkça, onların fiili—buna niyet ve azimleri bir yana—üzerinde bulundukları şeyin meşruiyetine delalet etmez. Onların fiiline güvenin azlığını kuvvetlendiren hususlardan biri de, Katâde'den rivayet edildiği üzere onlarla kastedilenlerin emirler ve sultanlar olduğu görüşüdür.

وعلى هذا لقائل أن يقول: إن الطائفة الأولى كانوا مؤمنين عالمين بعدم مشروعية اتخاذ المساجد على القبور فأشاروا بالبناء على باب الكهف وسده وكف كف التعرض عن أصحابه فلم يقبل الأمراء منهم وغاظهم ذلك حتى أقسموا على اتخاذ المسجد، وكان الأولين إنما لم يشيروا بالدفن مع أن الظاهر أنه هو المشروع إذ ذاك في الموتى كما أنه هو المشروع عندنا فيهم لعدم تحققهم موتهم، ومنعهم من تحقيقه أنهم لم يقدروا كما أخرج عبد الرزاق وابن المنذر عن وهب بن منبه على الدخول عليهم لما أفيض عليهم من الهيبة ولهذا قالوا رَبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ وإن أبيت إلا حسن الظن بالطائفة الثانية فلك أن تقول: إن اتخاذهم المسجد عليهم ليس على طرز اتخاذ المساجد على القبور المنهي عنه الملعون فاعله وإنما هو اتخاذ مسجد عندهم وقريبا من كهفهم، وقد جاء التصريح بالعندية في رواية القصة عن السدي ووهب، ومثل هذا الاتخاذ ليس محظورا إذ غاية ما يلزم على ذلك أن يكون نسبة المسجد إلى الكهف الذي هم فيه كنسبة المسجد النبوي إلى المرقد المعظم ﷺ، ويكون قولهم لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ على هذا لمشاكلة قول الطائفة ابْنُوا عَلَيْهِمْ وإن شئت قلت: إن ذلك الاتخاذ كان على الكهف فوق الجبل الذي هو فيه، وفي خبر مجاهد أن الملك تركهم في كهفهم وبنى على كهفهم مسجدا وهذا أقرب لظاهر اللفظ كما لا يخفى، وهذا كله إنما يحتاج إليه على القول بأن أصحاب الكهف ماتوا بعد الإعثار عليهم وأما على القول بأنهم ناموا كما ناموا أولا فلا يحتاج إليه على ما قيل، وبالجملة لا ينبغي لمن له أدنى رشد أن يذهب إلى خلاف ما نطقت به الأخبار الصحيحة والآثار الصريحة معولا على الاستدلال بهذه الآية فإن ذلك في الغواية غاية وفي قلة النهي نهاية، ولقد رأيت من يبيح ما يفعله الجهلة في قبور الصالحين من أشرافها وبنائها بالجص والآجر وتعليق القناديل عليها والصلاة إليها والطواف بها واستلامها والاجتماع عندها في أوقات مخصوصة إلى غير ذلك محتجا بهذه الآية الكريمة وبما جاء في بعض روايات القصة من جعل الملك لهم في كل سنة عيدا وجعله إياهم في توابيت من ساج ومقيسا البعض على البعض وكل ذلك

Buna binaen birisi şöyle diyebilir: İlk grup, kabirler üzerinde mescid edinmenin meşru olmadığını bilen müminlerdi; bu yüzden mağaranın kapısı üzerine bina yapılıp kapatılmasını ve oradaki kimselere ilişilmekten vazgeçilmesini işaret ettiler. Fakat emirler bunu onlardan kabul etmedi ve bu durum onları öyle öfkelendirdi ki mescid edineceklerine dair yemin ettiler. İlklerin defin teklifinde bulunmamaları ise—ki zahir olan, bizde olduğu gibi o dönemde de ölüler hakkında meşru olanın bu olmasıdır—onların öldüğünü kesin olarak bilmeyişlerindendir. Bunu kesin olarak bilmelerine engel olan husus ise, Abdürrezzâk ve İbnü'l-Münzir'in Vehb b. Münebbih'ten rivayet ettiğine göre, üzerlerine çöken heybet sebebiyle onların yanına girmeye güç yetiremeyişleridir; işte bu yüzden: { رَبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ } “Rableri onları daha iyi bilir” demişlerdir. Eğer ikinci gruba hüsnüzan etmekten başka bir yol tutmam dersen, şöyle diyebilirsin: Onların Ashâb-ı Kehf üzerine mescid edinmeleri, nehyedilen ve failine lanet edilen 'kabirler üzerine mescid edinme' tarzında değildir; aksine bu, onların yanında ve mağaralarının yakınında bir mescid edinmektir. Nitekim kıssanın Süddî ve Vehb'den gelen rivayetinde 'yanında' ifadesi açıkça geçmiştir. Böyle bir mescid edinme ise yasak değildir; zira bundan lazım gelecek en ileri durum, mescidin onların içinde bulunduğu mağaraya nispetinin, Mescid-i Nebevî'nin muazzam kabre sallallâhu aleyhi ve sellem nispeti gibi olmasıdır. Bu durumda onların { لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ } “Onların üzerine mutlaka edineceğiz” sözü, diğer grubun { ابْنُوا عَلَيْهِمْ } “Onların üzerine bina yapın” sözüne müşâkele (lafzen uyum) yoluyla söylenmiş olur. Dilersen şöyle de diyebilirsin: O mescid edinme işi, mağaranın üzerinde, içinde bulunduğu dağın tepesinde gerçekleşmiştir. Mücâhid'in rivayetinde ise hükümdarın onları mağaralarında bıraktığı ve mağaralarının üzerine bir mescid inşa ettiği yer almaktadır; gizli olmadığı üzere bu, lafzın zahirine daha yakındır. Bütün bu açıklamalara ancak Ashâb-ı Kehf'in bulunmalarından sonra vefat ettikleri görüşü kabul edildiğinde ihtiyaç duyulur; ilk defasında uyudukları gibi [tekrar] uyudukları görüşüne göre ise, denildiğine göre bunlara hiç gerek kalmaz. Velhasıl, azıcık aklıselim sahibi olan bir kimsenin, bu ayetle istidlale dayanarak sahih haberlerin ve sarih rivayetlerin beyan ettiğinin aksine bir yola gitmesi uygun düşmez; zira bu, sapkınlıkta son nokta ve akıl kıtlığında nihayettir. Nitekim ben, bu kerim ayeti ve kıssa hakkındaki bazı rivayetlerde hükümdarın onlar için her yıl bir bayram ihdas ettiği ve onları abanoz ağacından tabutlara koyduğu yönündeki bilgileri delil getirip birini diğerine kıyas ederek, cahillerin salihlerin kabirlerinde yaptıkları onları yükseltme, kireç ve tuğlayla üzerlerine bina yapma, üzerlerine kandiller asma, onlara doğru namaz kılma, etraflarında tavaf etme, onları istilâm etme (el-yüz sürme) ve belirli vakitlerde yanlarında toplanma gibi şeyleri mübah gören kimseler gördüm. Oysa bütün bunlar

محادة لله تعالى ورسوله ﷺ وإبداع دين لم يأذن به الله ﷿.

Allah Teâlâ'ya ve Resûlüne sallallâhu aleyhi ve sellem apaçık bir muhalefettir ve Allah azze ve celle'nin izin vermediği bir din uydurmaktır.

ويكفيك في معرفة الحق تتبع ما صنع أصحاب رسول الله ﷺ في قبره ﵊ وهو أفضل قبر على وجه الأرض بل أفضل من العرش، والوقوف على أفعالهم في زيارتهم له والسلام عليه ﵊ فتتبع ذاك وتأمل ما هنا وما هناك والله ﷾ يتولى هداك.

Hakkı bilmek konusunda, yeryüzündeki kabirlerin en faziletlisi, bilakis Arş'tan bile daha faziletli olan Resûlullah'ın aleyhisselâm kabrinde sahâbesinin sallallâhu aleyhi ve sellem ne yaptığını araştırmak ve onu aleyhisselâm ziyaret ederken ve ona selam verirken sergiledikleri fiillere vâkıf olmak sana yeter. Sen bunu araştır, burada ve orada olanları iyi düşün; sana hidayet edecek olan Allah celle ve alâ'dır.

ثم اعلم أنهم اختلفوا في تعيين موضع المسجد والكهف وقد مرت عليك بعض الأقوال. وفي البحر أن في الشام كهفا فيه موتى ويزعم مجاوروه أنهم أصحاب الكهف وعليهم مسجد وبناء يسمى الرقيم ومعهم كلب رمة، وبالأندلس في جهة غرناطة بقرب قرية تسمى لوشة كهف فيه موتى ومعهم كلب رمة وأكثرهم قد انجرد لحمه وبعضهم متماسك وقد مضت القرون السالفة ولم نجد من علم شأنهم ويزعم ناس أنهم أصحاب الكهف قال ابن عطية. دخلت عليهم فرأيتهم سنة أربع وخمسمائة وهم بهذه الحالة وعليهم مسجد وقريب منهم بناء رومي يسمى الرقيم كأنه قصر مخلق قد بقي بعض جدرانه وهو في فلاة من الأرض خربة وبأعلى حصن غرناطة مما يلي القبلة آثار مدينة قديمة يقال لها مدينة دقيوس وجدنا في آثارها غرائب انتهى، وحين كنا بالأندلس كان الناس يزورون هذا الكهف ويذكرون أنهم يغلطون في عدتهم إذا عدوهم وأن معهم كلبا ويرحل الناس إلى لوشة لزيارتهم، وأما ما ذكره من المدينة القديمة فقد مررت عليها مرارا لا تحصى وشاهدت فيها حجارة كبارا، ويترجح كون ذلك بالأندلس لكثرة دين النصارى بها حتى أنها هي بلاد مملكتهم العظمى ولأن الإخبار بما هو في أقصى مكان من أرض الحجاز أغرب وأبعد أن يعرف إلا بوحي من الله تعالى انتهى.

Sonra bil ki onlar, mescidin ve mağaranın yerini tayin konusunda ihtilaf etmişlerdir; bu husustaki bazı görüşler daha önce geçmişti. el-Bahr'da zikredildiğine göre Şam'da içinde ölüler bulunan bir mağara vardır ve civarında yaşayanlar bunların Ashâb-ı Kehf olduğunu, üzerlerinde bir mescid ile Rakîm denilen bir bina bulunduğunu ve yanlarında çürümüş bir köpek cesedi olduğunu iddia etmektedirler. Endülüs'te ise Gırnata tarafında Lûşe (Loja) denilen bir köyün yakınında içinde ölüler bulunan bir mağara vardır; yanlarında çürümüş bir köpek cesedi mevcuttur; çoğunun eti dökülmüş, bazısı ise bütünlüğünü korumaktadır. Geçmiş asırlar akıp gitmiş ve onların durumunu bilen bir kimseye rastlanmamıştır; bazı insanlar bunların Ashâb-ı Kehf olduğunu iddia etmektedir. İbn Atıyye şöyle demiştir: 'Beş yüz dört senesinde yanlarına girip onları gördüm; bu haldeydiler, üzerlerinde bir mescid ve yakınlarında bazı duvarları ayakta kalmış, süslü bir sarayı andıran ve Rakîm denilen bir Roma yapısı vardı; burası harap bir arazidedir. Gırnata Kalesi'nin en üst kısmında kıble tarafında Dakyûs şehri denilen kadim bir şehrin kalıntıları vardır; bu kalıntılarda acayip şeyler bulduk.' [İbn Atıyye'nin sözü] bitti. Biz Endülüs'teyken insanlar bu mağarayı ziyaret eder, sayılarını saydıklarında şaşırdıklarını ve yanlarında bir köpek bulunduğunu söylerlerdi; insanlar onları ziyaret etmek için Lûşe'ye yolculuk yaparlardı. Zikrettiği kadim şehre gelince, oradan sayısız kez geçtim ve orada büyük taşlar müşahede ettim. Bunun Endülüs'te olması ihtimali; orada Hristiyanlık dininin çok yaygın olması, hatta oranın onların büyük krallıklarının ülkesi bulunması sebebiyle ve Hicaz topraklarının en uzak yerinde bulunan bir şeyin haber verilmesinin daha garip ve Allah Teâlâ'dan bir vahiy olmaksızın bilinmesinin daha uzak olması yönüyle ağır basmaktadır, [İbn Atıyye'nin sözü] bitti.

وما تقدم من خبر ابن عباس ومعاوية يضعف ما ادعي ترجحه لأن معاوية لم يدخل الأندلس، وتسمية الأندلسيين نصارى الأندلس بالروم في نثرهم ونظمهم ومخاطبة عامتهم كما في البحر أيضا لا يجدي نفعا، وقد عول الكثير على أن ذلك في طرسوس والله تعالى أعلم.

İbn Abbâs ve Muâviye'den daha önce geçen haber, tercih edildiği iddia edilen bu görüşü zayıflatmaktadır; çünkü Muâviye Endülüs'e girmemiştir. el-Bahr'da da geçtiği üzere, Endülüslülerin nesirlerinde, şiirlerinde ve halkın hitabında Endülüs Hristiyanlarına 'Rûm' demeleri de bir fayda sağlamaz. Pek çok kimse ise buranın Tarsus'ta olduğu görüşüne dayanmıştır. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

سَيَقُولُونَ الضمير فيه وفي الفعلين بعد كما اختاره ابن عطية وبعض المحققين لليهود المعاصرين له ﷺ الخائضين في قصة أصحاب الكهف، وأيد بذلك قول الحسن وغيره: إنهم كانوا قبل بعث موسى ﵇ لدلالته أن لهم علما في الجملة بأحوالهم وهو يستلزم أن يكون لهم ذكر في التوراة وفيه ما فيه.

{ سَيَقُولُونَ } “Diyecekler” kavlindeki ve sonraki iki fiildeki zamir, İbn Atıyye ve bazı muhakkiklerin tercih ettiği üzere, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde yaşayan ve Ashâb-ı Kehf kıssasına dalan Yahudilere aittir. Hasan ve başkalarının onların Mûsâ'nın aleyhisselâm gönderilmesinden önce yaşadıkları yönündeki görüşü bununla desteklenmiştir; zira bu durum Yahudilerin genel olarak onların halleri hakkında bilgi sahibi olduklarına delalet eder ve bu da Tevrat'ta onlardan bahsedilmiş olmasını gerektirir; ancak bu görüşte de eleştirilecek yönler vardır.

والظاهر أن هذا إخبار بما لم يكن واقعا بعد كأنه قيل سيقولون إذا قصصت قصة أصحاب الكهف أو إذا سئلوا عن عدتهم هم ثَلاثَةٌ أي ثلاثة أشخاص رابِعُهُمْ أي جاعلهم أربعة بانضمامه إليهم كَلْبُهُمْ فثلاثة خبر مبتدأ محذوف ورابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ مبتدأ وخبر ولا عمل لاسم الفاعل لأنه ماض والجملة مي موضع النعت لثلاثة والضميران لها لا للمبتدأ ومن ثم استغنى عنه بالحذف وإلا كان الظاهر أن يقال: هم ثلاثة وكلب لكن بما أريد اختصاصها بحكم بديع الشأن عدل إلى ما ذكر لينبه بالنعت الدال على التفضلة والتمييز على أن أولئك الفتية ليسوا مثل كل ثلاثة اصطحبوا، ومن ثم قرن الله تعالى في كتابه العزيز أخس الحيوانات ببركة صحبتهم مع زمرة المتبتلين إليه المعتكفين في جواره سبحانه وكذا يقال فيما بعد، وإلى هذا الإعراب ذهب أبو البقاء واختاره العلامة الطيبي وهو الذي أشار إلى ما أشير إليه من النكتة ونظم في سلكها مع الآية

Zahir olan, bunun henüz gerçekleşmemiş bir şeyin haberi olmasıdır; sanki şöyle denilmiştir: Sen Ashâb-ı Kehf kıssasını anlattığında veya onların sayıları sorulduğunda onlar: [Onlar] { ثَلاثَةٌ } “üçtür” yani üç şahıstır, { رابِعُهُمْ } “dördüncüleri” yani onlara katılarak onları dört yapan, { كَلْبُهُمْ } “köpekleridir” diyeceklerdir. { ثَلاثَةٌ } mahzuf mübtedanın haberidir; { رابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ } ise mübteda ve haberdir. İsm-i fâil geçmiş zaman ifade ettiği için amel etmez. Cümle, { ثَلاثَةٌ } kelimesinin sıfatı konumundadır; iki zamir ise mübtedaya değil ona aittir, bundan dolayı mübteda hazfedilerek yetinilmiştir. Aksi takdirde zahir olan, 'Onlar üç [kişi] ve bir köpektir' denilmesiydi. Fakat bu durumun eşsiz bir hükümle tahsis edilmesi murat edildiğinden, mezkûr ifadeye dönülmüştür; ta ki üstünlük ve temyize delalet eden sıfatla, o gençlerin bir arada bulunan herhangi üç kişi gibi olmadığına dikkat çekilsin. Bundan dolayı Allah Teâlâ yüce Kitabında, hayvanların en aşağısını, onların sohbetinin bereketiyle Kendisine yönelen ve civarında itikâfa çekilenler zümresiyle birlikte zikretmiştir; sonrakiler hakkında da aynı şey söylenir. Bu iraba Ebü'l-Bekâ gitmiş, allâme Tîbî de bunu tercih etmiştir. İşaret edilen bu nükteye değinen ve onu ayetle aynı ipliğe dizen de odur:

حديث «ما ظنك باثنين الله تعالى ثالثهما»

«ما ظنك باثنين الله تعالى ثالثهما» “Üçüncüleri Allah Teâlâ olan iki kişi hakkındaki zannın nedir?” hadisi.

فأوجب ذلك أن شنع بعض أجلة الأفاضل عليه حتى أوصله إلى الكفر ونسبه إليه، ولعمري لقد ظلمه وخفي عليه مراده فلم يفهمه، ولم يجوز ابن الحاجب كون الجملة في موضع النعت كما لم يجوز هو ولا غيره كأبي البقاء جعلها حالا وجعلها خبرا بعد خبر للمبتدأ المحذوف، وسيأتي إن شاء الله تعالى تمام الكلام في ذلك.

Bu durum, önde gelen bazı faziletli âlimlerin onu şiddetle kınamasına, hatta işi küfre vardırmasına ve bunu ona nispet etmesine sebep olmuştur. Ömrüme yemin olsun ki ona haksızlık etmiş, maksadı kendisine gizli kaldığı için onu anlayamamıştır. İbnü'l-Hâcib cümlenin sıfat konumunda olmasını caiz görmediği gibi, ne kendisi ne de Ebü'l-Bekâ gibi başkaları onu hâl yapmayı caiz görmüş, bilakis mahzuf mübteda için haber üstüne haber yapmışlardır. Bu konudaki sözün tamamı inşallah Teâlâ gelecektir.

وتقدير تمييز العدد أشخاص أولى من تقديره رجال لأنه لا تصير الثلاثة الرجال أربعة بكلبهم لاختلاف الجنسين، وعدم اشتراط اتحاد الجنس في مثل ذلك يأباه الاستعمال الشائع مع كونه خلاف ما ذكره النحاة. والقول بأن الكلب بشرف صحبتهم ألحق بالعقلاء تخيل شعري. وقرأ ابن محيصن «ثلاثة» بإدغام الثاء في التاء تقول أبعث تلك وحسن ذلك لقرب مخرجهما وكونهما مهموسين وَيَقُولُونَ خَمْسَةٌ سادِسُهُمْ كَلْبُهُمْ عطف على سَيَقُولُونَ والمضارع وإن كان مشتركا بين الحال والاستقبال إلا أن المراد منه هنا الثاني بقرينة ما قبله فلذا اكتفي عن السين فيه وإذا عطفته على مدخول السين دخل معه في حكمها واختص بالاستقبال بواسطتها لكن قيل إن العطف على ذلك تكلف. وقرأ شبل بن عباد عن ابن كثير «خمسة» بفتح الميم وهو كالسكون لغة فيها نظير الفتح والسكون في العشرة. وقرأ ابن محيصن بكسر الخاء والميم وبإدغام التاء في السين وعنه أيضا إدغام التنوين في السين بغير غنة رَجْماً بِالْغَيْبِ أي رميا بالخبر الغائب الخفي عنهم الذي لا مطلع لهم عليه وإتيانا به أو ظنا بذلك، وعلى الأول استعير الرجم وهو الرمي بالحجارة التي لا تصيب غرضا ومرمى للمتكلم من غير علم وملاحظة بعد تشبيهه به. وفي الكشف أنه جعل الكلام الغائب عنهم علمه بمنزلة الرجام المرمي به لا يقصد به مخاطب معين ولو قصد لأخطأ لعدم بنائه على اليقين كما أن الرجام قلما يصيب المرجوم على السداد بخلاف السهم ونحوه ولهذا قالوا: قذفا بالغيب ورجما به ولم يقولوا رميا به، وأما الرمي في السب ونحوه فالنظر إلى تأثيره في عرض المرمي تأثير السهم في الرمية انتهى.

Sayı temyizinin 'adamlar' yerine 'şahıslar' olarak takdir edilmesi daha evladır; zira cinslerin farklılığından ötürü üç adam köpekleriyle birlikte dört [adam] olmaz. Böyle bir durumda cins birliğinin şart koşulmaması ise, nahivcilerin zikrettiğine aykırı olmakla birlikte yaygın kullanıma da uymaz. Köpeğin, onların sohbetinin şerefiyle akıllılara mülhak kılındığı sözü ise şairane bir hayaldir. İbn Muhaysın, sâ harfini tâ harfine idgam ederek { ثلاثة } okumuştur; 'ebeastü tilke' demen gibi; mahreçlerinin yakınlığı ve her ikisinin de mehmûs harflerden olması sebebiyle bu caiz ve güzeldir. { وَيَقُولُونَ خَمْسَةٌ سادِسُهُمْ كَلْبُهُمْ } “Ve 'Beştir, altıncıları köpekleridir' derler” kavli { سَيَقُولُونَ } üzerine matuftur. Muzari fiil şimdiki zaman ile gelecek zaman arasında müşterek olsa da, öncesinin karinesiyle burada murat edilen ikincisidir (gelecek zamandır); bu yüzden onda sin harfiyle yetinilmiştir. Onu sin'in dâhil olduğu fiile atfettiğinde, onunla birlikte sin'in hükmüne girer ve onun vasıtasıyla gelecek zamana tahsis edilir; ancak buna atfetmenin bir tekellüf (zorlama) olduğu söylenmiştir. Şibl b. Abbâd İbn Kesîr'den mimin fethasıyla { خمسة } okumuştur ki bu bir lügatte sükûn gibidir; nitekim 'aşere' kelimesindeki fetha ve sükûn gibi. İbn Muhaysın ise hı ve mimin kesresiyle ve tâ'yı sîn'e idgam ederek okumuştur; ondan tenvinin gunnesiz olarak sîn'e idgamı da rivayet edilmiştir. { رَجْماً بِالْغَيْبِ } “Gayba taş atarak (karanlığa taş atar gibi tahmin yürüterek)” yani kendilerince gaybda olan, gizli kalan ve hakkında bilgi sahibi olmadıkları haberi rastgele fırlatarak ve onu ortaya atarak yahut bu konuda zanda bulunarak [böyle derler]. İlk manaya göre; hiçbir hedefe ve amaca isabet etmeyen taşları fırlatma demek olan 'recm' kelimesi, ona benzetildikten sonra ilimsizce ve düşünmeksizin konuşan kimse için istiare edilmiştir. el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: Bilgisi kendilerine gayb olan sözü, fırlatılan taşlar mesabesinde kılmıştır; bununla muayyen bir muhatap hedeflenmez, hedeflense bile yakine dayanmadığı için isabet etmez; nitekim taş, okun ve benzerinin aksine hedeflenen şeye nadiren tam isabet eder; işte bu yüzden 'kazfen bi'l-gayb' ve 'racmen bih' demişler, 'remyen bih' dememişlerdir. Sövme ve benzerindeki 'remy' (atma) meselesine gelince; buradaki bakış, atılan şeyin hedefin ırzındaki etkisinin, okun hedefteki etkisi gibi olmasına yöneliktir, [el-Keşşâf'tan nakil] bitti.

وعلى الثاني شبه ذكر أمر من غير علم يقيني واطمئنان قلب بقذف الحجر الذي لا فائدة في قذفه ولا يصيب مرماه ثم استعير له وضع الرجم موضع الظن حتى صار حقيقة عرفية فيه. وفي الكشف أيضا أنه لما كثر استعمال قولهم: رجما بالظن فهموا من المصدر معناه دون النظر إلى المتعلق فقالوا رجما بالغيب أي ظنا به وعلى ذلك جاء قول زهير:

İkinci manaya göre ise; kesin bir bilgi ve kalp huzuru olmaksızın bir konuyu zikretmek, atılmasında hiçbir fayda bulunmayan ve hedefine isabet etmeyen taş atmaya benzetilmiş; sonra recm kelimesi zan yerine konularak istiare edilmiş ve bu hususta örfî bir hakikat haline gelmiştir. Yine el-Keşşâf'ta belirtildiğine göre, onların 'racmen bi'z-zann' (zanna dayanarak taş atma) sözünü çokça kullanmaları sebebiyle, müteallaka (bağlantılı unsura) bakmaksızın masdardan onun manasını anlamışlar ve 'racmen bi'l-gayb' yani gayb hakkında zanda bulunarak demişlerdir. Züheyr'in şu sözü de buna binaen gelmiştir:

وما الحرب إلا ما علمتم وذقتم ... وما هو عنها بالحديث المرجم

Savaş, bildiğiniz ve tattığınız şeyden başkası değildir... / O, savaş hakkında tahminle söylenmiş (recm edilmiş) bir söz de değildir.

حيث أراد المظنون، وانتصاب رَجْماً هنا على الوجهين إما على الحالية من الضمير في الفعلين أي راجمين أو على المصدرية منهما فإن الرجم والقول واحد.

Burada zannı kastetmiştir. { رَجْماً } lafzının buradaki nasbı her iki veche göre de ya iki fiildeki zamirden hâl olmak üzeredir; yani 'tahminde bulunarak' demektir; yahut her iki fiilin masdarı olmak üzeredir; zira recm ile kavl (söylemek) birdir.

وفي البحر أنه ضمن القول معنى الرجم أو من محذوف مستأنف أو واقع موقع الحال من ضمير الفعلين معا أي يرجمون رجما، وجوز أبو حيان كونه منصوبا على أنه مفعول من أجله أي يقولون ذلك لرميهم بالغيب أو لظنهم بذلك أي الحامل لهم على القول هو الرجم بالغيب وهو كما ترى.

el-Bahr'da belirtildiğine göre kavil fiili recm manasını tazammun etmiştir; yahut mahzuf bir müste'nef fiilden ya da her iki fiilin zamirinden birlikte hâl makamına kaimdir; yani 'recm edercesine tahmin yürütürler' demektir. Ebû Hayyân ise bunun mef'ûlün lieclih olarak mansub olmasını caiz görmüştür; yani 'gayba taş attıkları için veya bu konuda zanda bulundukları için bunu söylerler' demektir; yani onları bu söze sevk eden şey gayba taş atmaktır; bu da gördüğün gibi bir görüştür.

وَيَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ المراد الاستقبال أيضا، والكلام في عطفه كالكلام في عطف سابقه، والجملة الواقعة بعد العدد في موضع الصفة له كالجملتين السابقتين على ما نص عليه الزمخشري، ولم يجعل الواو مانعة عن ذلك بل ذكر أنها الواو التي تدخل على الجملة الواقعة صفة للنكرة كما تدخل على الواقعة حالا عن المعرفة في قولك: جاءني رجل ومعه آخر ومررت بزيد وفي يده سيف ومنه قوله ﷿ وَما أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا وَلَها كِتابٌ مَعْلُومٌ [الحجر: ٤] وفائدتها توكيد لصوق الصفة بالموصوف والدلالة على أن اتصافه بها أمر ثابت مستقر وهي التي أذنت هنا بأن قائلي ما ذكر قالوه عن ثبات علم وطمأنينة نفس ولم يرجموا بالظن كما رجم غيرهم فهو الحق دون القولين الأولين، والدليل على ذلك أنه ﷾ أتبعهما قوله تبارك اسمه رَجْماً بِالْغَيْبِ واتبع هذا قوله ﷿ قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ أي أقوى وأقدم في العلم بها ما يَعْلَمُهُمْ أي ما يعلم عدتهم على ما ينساق إلى الذهن نظرا إلى المقام إِلَّا قَلِيلٌ وعلى إيذان الواو بما ذكر يدل كلام ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، فقد روي

{ وَيَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ } “Ve '[Onlar] yedidir, sekizincileri köpekleridir' derler” kavlinde murat edilen yine gelecek zamandır. Bunun atfı hakkındaki değerlendirme, bir öncekinin atfı hakkındaki değerlendirme gibidir. Sayıdan sonra gelen cümle, Zemahşerî'nin açıkça belirttiğine göre önceki iki cümle gibi onun sıfatı makamındadır. O, vâv harfini buna engel görmemiş; aksine bunun, marifeden hâl olan cümleye girdiği gibi nekrenin sıfatı olan cümlenin başına giren vâv olduğunu zikretmiştir; tıpkı 'Bana bir adam ve yanında bir başkasıyla geldi' ve 'Zeyd'e elinde bir kılıç olduğu halde uğradım' sözlerinde olduğu gibi. Allah azze ve celle'nin: { وَما أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا وَلَها كِتابٌ مَعْلُومٌ } “Helak ettiğimiz hiçbir şehir yoktur ki onun mutlaka bilinen bir yazgısı olmasın” [el-Hicr: 4] kavli de бу kabildendir. Bu vâvın faydası, sıfatın mevsufa yapışmasını pekiştirmek ve onun o sıfatla nitelenmesinin sabit ve yerleşik bir husus olduğuna delalet etmektir. İşte bu ayette mezkûr sözü söyleyenlerin bunu sarsılmaz bir ilim ve gönül huzuruyla söylediklerini, başkalarının zanna dayandığı gibi gayba taş atmadıklarını bildiren bu vâvdır; binaenaleyh ilk iki görüşün aksine hak olan budur. Bunun delili, Allah azze ve celle'nin o iki görüşün peşinden ismi mübarek olan Zât'ın { رَجْماً بِالْغَيْبِ } “karanlığa taş atarak” kavlini getirmesi; bunun peşinden ise { قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ } “De ki: Onların sayısını Rabbim daha iyi bilir” yani onların sayısını bilmede daha kuvvetli ve daha kadimdir; makama nazarla zihne ilk gelen anlama göre { ما يَعْلَمُهُمْ } “onları kimse bilmez” yani sayılarını bilmez { إِلَّا قَلِيلٌ } “ancak pek azı müstesna” kavlini getirmesidir. Vâv harfinin zikredilen hususu bildirdiğine İbn Abbâs'ın —radıyallâhu teâlâ anhümâ— sözü de delalet etmektedir. Nitekim rivayet edildiğine göre

أنه قال: حين وقعت الواو انقطعت العدة أي لم يبق بعدها عدة عاد يلتفت إليها، وثبت أنهم سبعة وثامنهم كلبهم على القطع والبتات.

o şöyle demiştir: 'Vâv geldiğinde sayı kesildi', yani artık bundan sonra iltifat edilecek başka bir sayı kalmadı ve kesin ve kati olarak onların yedi kişi olup sekizincilerinin köpekleri olduğu sabit oldu.

وقد نص عطاء على أن هذا القليل من أهل الكتاب، وقيل من البشر مطلقا وهو الذي يقتضيه ما أخرجه الطبراني في الأوسط بسند صحيح عن ابن عباس أنه قال: أنا من أولئك القليل، وأخرجه عنه غير واحد من طرق شتى، وأخرج نحوه ابن أبي حاتم عن ابن مسعود.

Atâ, bu 'az' kimsenin Ehl-i Kitap'tan olduğunu açıkça ifade etmiştir; mutlak olarak insanlardan olduğu da söylenmiştir. Nitekim Taberânî'nin el-Evsat'ta sahih bir senetle İbn Abbâs'tan rivayet ettiği şu sözü de bunu gerektirmektedir; o şöyle demiştir: 'Ben o az kişiden biriyim.' Bunu ondan pek çok kimse muhtelif yollarla rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim de İbn Mes'ûd'dan bunun benzerini rivayet etmiştir.

وزعم بعضهم أن المراد إلا قليل من الملائكة ﵈ لا يرتضيه أحد من البشر، والمثبت في هذا الاستثناء هو العالمية وذلك لا يضر في كون الأعلمية له ﷿، هذا وإلى كون الواو كما ذكر الزمخشري ذهب ابن المنير وقال بعد نقله: وهو الصواب لا كالقول بأنها واو الثمانية فإن ذلك أمر لا يستقر لمثبته قدم ورد ما ذكروه من ذلك، وسيأتي إن شاء الله تعالى في موضعه التنبيه عليه.

Bazıları ise bununla 'meleklerden aleyhimüsselâm pek azı' kastedildiğini ileri sürmüştür ki bunu insanlardan hiçbir kimse kabul etmez. Bu istisnada sabit olan husus bilmektir; bu da en iyi bilmenin O'na azze ve celle ait olmasına zarar vermez. Vâvın Zemahşerî'nin zikrettiği gibi olduğu görüşüne İbnü'l-Münîr de gitmiş ve naklinden sonra şöyle demiştir: 'Doğru olan budur; onun sekiz vâvı (vâv-ı semâniye) olduğu yönündeki söz gibi değildir; zira bunu iddia edenin hiçbir sağlam ayağı/delili yoktur.' Onların bu hususta zikrettiklerini reddetmiştir; inşallah Teâlâ yeri geldiğinde buna dikkat çekilecektir.

وقال أبو البقاء: الجملة إذا وقعت صفة للنكرة جاز أن يدخلها الواو وهذا هو الصحيح في إدخال الواو في ثامنهم واعترض على ذلك غير واحد فقال أبو حيان: كون الواو تدخل على الجملة الواقعة صفة دالة على لصوق الصفة بالموصوف وعلى ثبوت اتصاله بها شيء لا يعرفه النحويون بل قرروا أنه لا تعطف الصفة التي ليست بجملة على صفة أخرى إلا إذا اختلفت المعاني حتى يكون العطف دالا على المغايرة، وأما إذا لم تختلف فلا يجوز العطف، هذا في الأسماء المفردة، وأما الجمل التي تقع صفة فهي أبعد من أن يجوز ذلك فيها.

Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: 'Cümle nekrenin sıfatı olarak geldiğinde başına vâv girmesi caizdir; sekizincileri ifadesine vâvın dâhil edilmesinde sahih olan da budur.' Pek çok kimse buna itiraz etmiştir. Nitekim Ebû Hayyân şöyle demiştir: 'Vâvın sıfat konumundaki cümlenin başına girmesi ve sıfatın mevsufa yapışmasına ve onunla irtibatının sübutuna delalet etmesi nahivcilerin bilmediği bir şeydir; bilakis onlar, cümle olmayan bir sıfatın başka bir sıfata ancak manaların farklı olması durumunda atfedilebileceğini, böylece atfın başkalığa (muğayerete) delalet edeceğini karara bağlamışlardır. Manalar farklı olmadığında ise atıf caiz olmaz. Bu durum müfred isimlerdedir; sıfat konumundaki cümlelere gelince, bunlarda bunun caiz olması çok daha uzaktır.

وقد ردوا على من ذهب إلى أن قول سيبويه: وأما ما جاء بالمعنى وليس باسم ولا فعل إلى أن وليس باسم إلخ صفة لمعنى وأن الواو دخلت في الجملة بأن ذلك ليس من كلام العرب وليس من كلامهم مررت برجل ويأكل على تقدير الصفة، وأما قوله تعالى إِلَّا وَلَها كِتابٌ مَعْلُومٌ فالجملة فيه حالية ويكفي ردا لقول الزمخشري أنا لا نعلم أحدا من علماء النحو ذهب إليه اه.

Sîbeveyhi'nin: 'Mânâ ile gelen, ne isim ne de fiil olan şeye gelince...' sözündeki 've ne isim...' ifadesinin mânâ kelimesinin sıfatı olduğunu ve cümlenin başına vâv girdiğini savunan kimselere, bunun Arap kelamından olmadığı ve sıfat takdiriyle 'Bir adama uğradım ve yemek yiyor' demenin Arapların sözlerinde bulunmadığı gerekçesiyle reddiye yapmışlardır. Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا وَلَها كِتابٌ مَعْلُومٌ } kavline gelince; buradaki cümle hâl cümlesidir. Zemahşerî'nin sözünü reddetmek için nahiv âlimlerinden hiçbirinin bu görüşe gittiğini bilmediğimizi söylemek yeterlidir', [Ebû Hayyân'ın sözü] bitti.

وقال صاحب الفرائد: دخول الواو بين الصفة والموصوف غير مستقيم لاتحاد الصفة والموصوف ذاتا وحكما وتأكيدا للصوق يقتضي الاثنينية مع أنا نقول: لا نسلم أن الواو تفيد التأكيد وشدة اللصوق غاية ما في الباب أنها تفيد الجمع والجمع ينبىء عن الاثنينية واجتماع الصفة والموصوف ينبىء عن الاتحاد بالنظر إلى الذات. وقد ذكر صاحب المفتاح أن قول من قال: إن الواو في قوله تعالى وَلَها كِتابٌ مَعْلُومٌ داخلة بين الصفة والموصوف سهو منه (١) وإنما هي واو الحال وذو الحال قَرْيَةٍ وهي موصوفة أي وما أهلكنا قرية من القرى إلا ولها إلخ، وأما جاءني رجل ومعه آخر ففيه وجهان، أحدهما أن يكون جملتين متعاطفتين وثانيهما أن يكون آخر معطوفا على رجل أي جاءني رجل ورجل آخر معه، وعدل عن جاءني رجلان ليفهم أنهما جاءا مصاحبين، وأما الواو في مررت بزيد وفي مررت بزيد وفي يده سيف فإنما جاز دخولها بين الحال وذيها لكون الحال في حكم جملة بخلاف الصفة بالنسبة إلى الموصوف فإن جاء زيد راكبا في حكم جاء وهو راكب بخلاف جاء زيد الراكب فافهمه.

Ferâid sahibi şöyle demiştir: 'Vâvın sıfat ile mevsuf arasına girmesi müstakim değildir; çünkü sıfat ile mevsuf zat ve hüküm bakımından birdir; yapışmayı tekit etmek ise ikiliği gerektirir. Bununla birlikte biz deriz ki: Vâvın tekit ve şiddetli yapışma ifade ettiğini kabul etmiyoruz; işin en nihayeti onun birliktelik (cem) ifade etmesidir; cem ise ikiliği gösterir, sıfat ile mevsufun bir araya gelmesi ise zata nazarla birliği gösterir. Miftâh sahibi, Allah Teâlâ'nın { وَلَها كِتابٌ مَعْلُومٌ } kavlindeki vâvın sıfat ile mevsuf arasına girdiğini söyleyen kimsenin sözünün bir sehiv olduğunu zikretmiştir (١); oysa o hâl vâvıdır ve zü'l-hâl olan { قَرْيَةٍ } mevsûftur; yani 'Karyelerden hiçbir karyeyi helak etmedik ki mutlaka onun...' demektir. 'Bana bir adam ve yanında bir başkasıyla geldi' sözünde ise iki vecih vardır: Birincisi bunların birbirine matuf iki cümle olması, ikincisi ise diğer kelimesinin adam üzerine matuf olmasıdır; yani 'Bana bir adam ve yanında başka bir adam geldi' demektir; 'Bana iki adam geldi' ifadesinden, onların birbirine yoldaş olarak geldiklerinin anlaşılması için dönülmüştür. 'Zeyd'e uğradım ve elinde bir kılıç vardı' sözündeki vâva gelince; onun hâl ile zü'l-hâl arasına girmesi ancak hâlin cümle hükmünde olması sebebiyledir; mevsufa nispetle sıfat ise böyle değildir. Zira 'Zeyd binici olarak geldi' sözü 'o bindiği halde geldi' hükmündedir; 'Binici Zeyd geldi' sözü ise böyle değildir; bunu iyi anla.'

سلمنا أنها داخلة بين الصفة والموصوف لتأكيد اللصوق لكن الدلالة على أن اتصافه بها أمر ثابت مستقر غير مسلم وأين الدليل عليه؟ وكون الواو هي التي آذنت بأن القول المذكور عن ثبات علم وطمأنينة نفس في غاية البعد، والقول بأن الاتباع يدل على ذلك إن أريد منه أنه يدل على إيذان الواو بما ذكر فبطلانه ظاهر وإن أريد منه أنه يدل على

[Onun] yapışmayı pekiştirmek (tekit) için sıfat ile mevsuf arasına girdiğini kabul etsek dahi, [mevsufun] o [sıfat] ile nitelenmesinin sabit ve yerleşik bir durum olduğuna delalet ettiği kabul edilemez; buna delil nerede vardır? Bahsi geçen sözün kesin bir bilgi ve gönül huzurundan kaynaklandığını bildirenin vâv harfi olması ise son derece uzaktır. [Bir ifadenin diğerinin] peşinden gelmesinin buna delalet ettiği sözüne gelince; şayet bundan, vâvın zikredilen hususu bildirdiğine delalet ettiği kastediliyorsa bunun batıl olduğu açıktır. Eğer bundan [...] delalet ettiği kastediliyorsa

صدق قائلي القول الأخير وعدم صدق قائلي القولين الأولين فمسلم أن اتباع القولين الأولين برجما بالغيب يدل على عدم الصدق دلالة لا شبهة فيها لكن لا نسلم أن عدم اتباع القول الأخير به واتباعه بما اتبع يدل على ذلك وإن سلمنا فهو يدل دلالة ضعيفة، ولا نسلم أيضا دلالة كلام ابن عباس على ما ذكر والظاهر أنه علم أن القول الأخير صادق من الصادق المصدوق ﷺ وأن مراده من قوله حين وقعت الواو انقطعت العدة أن الذي هو صدق ما وقعت الواو فيه وانقطعت العدة به، فالحق أن الواو واو عطف والجملة بعده معطوفة على الجملة قبله. وانتصر العلامة الطيبي للزمخشري وأجاب عما اعترض به عليه فقال: اعلم أنه لا بد قبل الشروع في الجواب من تبيين المقصود تحريرا للبحث فالواو هنا ليست على الحقيقة ولا يعتبر في المجاز النقل الخصوصي بل المعتبر فيه اعتبار نوع العلاقة، وذكروا أن المجاز في عرف البلاغة أولى من الحقيقة وأبلغ وأن مدار علم البيان الذوق السليم الذي هو أنفع من ذوق التعليم ولا يتوقف على التوقيف وليس ذلك كعلم النحو، والمجاز لا يختص بالاسم والفعل بل قد يقع في الحروف.

son sözü söyleyenlerin doğruluğuna ve ilk iki sözü söyleyenlerin doğru söylemediğine delalet ettiği kastediliyorsa; ilk iki sözün peşinden 'gayba taş atarak' ifadesinin gelmesinin doğru söylemediklerine hiçbir şüpheye yer bırakmayacak şekilde delalet ettiği kabul edilir; fakat son sözün ardından bunun gelmeyip mezkûr ifadelerin gelmesinin buna delalet ettiğini kabul etmeyiz; kabul etsek bile zayıf bir delaletle delalet eder. İbn Abbâs'ın sözünün de zikredilen hususa delalet ettiğini kabul etmeyiz. Zahir olan şudur ki o, son sözün doğru olduğunu Sâdık ve Masdûk olan Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem öğrenmiştir ve 'Vâv geldiğinde sayı kesildi' sözünden maksadı; doğru olanın, içine vâvın girdiği ve sayının kendisiyle kesintiye uğradığı söz olduğudur. Dolayısıyla hak olan, vâvın atıf vâvı olması ve kendisinden sonraki cümlenin kendisinden önceki cümleye matuf bulunmasıdır. Allâme Tîbî Zemahşerî'yi savunmuş ve kendisine yöneltilen itirazlara şöyle cevap vermiştir: Bil ki cevaba başlamadan önce bahsi netleştirmek adına maksadı beyan etmek gerekir: Buradaki vâv hakikat üzere değildir; mecazda ise özel bir nakil şart koşulmaz, bilakis onda muteber olan alâka türünün gözetilmesidir. Âlimler belağat örfünde mecazın hakikatten daha evla ve daha beliğ olduğunu; beyân ilminin dayanağının ise kurallar öğretiminden daha faydalı olan selim zevk olduğunu, bunun semâî kurallara bağlı olmadığını ve nahiv ilmi gibi olmadığını zikretmişlerdir. Mecaz ise yalnızca isme ve fiile has olmayıp harflerde de vuku bulabilir.

وقد نقل شارح اللباب عن سيبويه أن الواو في قولهم: بعت الشاة ودرهما بمعنى الباء، وتحقيقه أن الواو للجمع والباء للإلصاق وهما من واد واحد فسلك به طريق الاستعارة وكم وكم، وإذا علم ذلك فليعلم أن معنى قوله: فائدتها توكيد لصوق الصفة بالموصوف أن للصفة نوع اتصال بالموصوف فإذا أريد توكيد اللصوق وسط بينهما الواو ليؤذن أن هذه الصفة غير منفكة عن الموصوف وإليه الإشارة فيما بعد من كلامه، وأن الحال في الحقيقة صفة لا فرق إلا بالاعتبار ألا ترى أن صفة النكرة إذا تقدمت عليها وهي بعينها تصير حالا ولو لم يكونا متحدين لم يصح ذلك، ثم إن قولك: جاءني رجل ومعه آخر وقولك: مررت بزيد ومعه آخر لما كانا سواء في الصورة اللهم إلا في اعتبار المعرفة والنكرة كان حكمهما سواء في الواو وهو مراد الزمخشري من إيراد المثالين لا كما فهم بعضهم، وأما قول الفراهيدي في تعليل امتناع دخول الواو بين الصفة والموصوف لاتحادهما ذاتا وحكما وهو مناف لما يقتضيه دخول الواو من المغايرة فمبني على أن الواو عاطفة لأنها هي التي تقتضي المغايرة كما قال السكاكي وقد بين وجه مجازه لمجرد الربط.

Nitekim Lübâb şârihi Sîbeveyhi'den, onların 'Koyunu bir dirheme sattım' sözündeki vâvın bâ (ile) manasında olduğunu nakletmiştir. Bunun tahkiki şöyledir: Vâv birliktelik (cem) içindir, bâ ise bitiştirme (ilsâk) içindir; her ikisi de aynı vadidendir, böylece onda istiare yolu tutulmuştur ve bunun daha nice nice misalleri vardır. Bu bilindiğinde şu da bilinmelidir ki; onun 'Bunun faydası sıfatın mevsufa yapışmasını tekit etmektir' sözünün manası; sıfatın mevsuf ile bir tür irtibatı olduğudur. Yapışmanın tekidi murat edildiğinde, bu sıfatın mevsuftan ayrılmaz olduğunu bildirmek için aralarına vâv konulur; sözünün devamında da buna işaret edilmektedir. Hâl ise hakikatte bir sıfattır, aralarında sadece itibarî bir fark vardır; görmez misin ki nekrenin sıfatı öne geçtiğinde bizzat kendisi hâl olur; eğer ikisi bir olmasaydı bu sahih olmazdı. Sonra senin 'Bana bir adam ve yanında bir başkasıyla geldi' sözün ile 'Zeyd'e yanında bir başkası olduğu halde uğradım' sözün—marifelik ve nekrelik itibarı müstesna—suret bakımından farksız olduğu için vâv konusundaki hükümleri de birdir. Bazılarının anladığının aksine Zemahşerî'nin bu iki misali zikretmekten maksadı budur. Ferâhîdî'nin, zat ve hüküm bakımından bir olmaları sebebiyle sıfat ile mevsuf arasına vâvın girmesini imkânsız görmesi ve bunun vâvın gerektirdiği başkalık (muğayeret) ile çeliştiğini söylemesine gelince; bu durum vâvın atıf harfi olması esasına dayanır; zira Sekkâkî'nin de belirttiği üzere başkalığı gerektiren atıf vâvıdır; nitekim o sadece irtibat sağlamak maksadıyla bunun mecaz yönünü beyan etmiştir.

وأما قوله في جاءني رجل ومعه آخر إنه جملتان فهو كما تراه، وأما قوله: إن جاء زيد راكبا في حكم جاء زيد وهو راكب فمن المعكوس فإن الأصل في الحال الافراد كما يدل عليه كلام ابن الحاجب وغيره من الأعيان، وأما تسليمه الدخول لتأكيد اللصوق ومنه الدلالة على أن الاتصاف أمر ثابت مستقر فمن العجائب فكيف يسلم التأكيد ولا يسلم فائدته، ويدفع الاعتراضات الباقية أن ما استند إليه الزمخشري ليس من باب الأدلة اليقينية بل هي من باب الأمارات وتكفي في هذه المقامات، وقال ابن الحاجب: لا يجوز أن يكون رابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ وسادِسُهُمْ كَلْبُهُمْ صفة لما قبل ولا حالا لعدم العامل مع عدم الواو، ويجوز أن يكون كل منهما خبرا بعد خبر للمبتدأ المحذوف والأخبار إذا تعددت جاز في الثاني منها الاقتران بالواو وعدمه، وهذا إن سلم أن المعنى في الجمل واحد أما إذا قيل إن قوله تعالى: وَثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ استئناف منه سبحانه لا حكاية عنهم فيفهم أن القائلين سبعة أصابوا ولا يلزم أن يكون خبرا بعد خبر، ويقويه ذكر رَجْماً بِالْغَيْبِ قبل الثالثة فدل على أنها مخالفة لما قبلها في الرجم بالغيب فتكون صدقا البتة إلا أن هذا الوجه يضعف من حيث إن الله تعالى قال ما يَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ فلو جعل وَثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ تصديقا منه تعالى لمن قال سبعة لوجب أن يكون العالم بذلك كثيرا فإن أخبار الله تعالى صدق فدل على أنه لم يصدق منهم أحد، وإذا كان كذلك وجب أن تكون الجملة كلها متساوية في المعنى، وقد تعذر أن تكون الأخيرة وصفا فوجب أن يكون الجميع كذلك انتهى ويفهم أن الواو هي المانعة من الوصفية والداء هو الداء فالدواء هو الدواء.

Onun 'Bana bir adam ve yanında bir başkasıyla geldi' sözü hakkında 'bu iki cümledir' demesine gelince, durum gördüğün gibidir. 'Zeyd binici olarak geldi' ifadesinin 'Zeyd bindiği halde geldi' hükmünde olduğuna dair sözü ise tersinedir; zira İbnü'l-Hâcib ve diğer muteber âlimlerin ifadelerinin de gösterdiği üzere hâlde aslolan müfret (tek kelime) olmasıdır. Yapışmayı tekit etmek için [vâvın] dâhil olduğunu ve bunun mevsufiyetin sabit ve yerleşik bir vasıf olduğuna delalet ettiğini kabul etmesi ise şaşılacak bir durumdur; zira tekit etmeyi kabul edip de onun getirdiği faydayı nasıl kabul etmez? Kalan itirazları ise Zemahşerî'nin dayandığı hususların kesin deliller kabilinden olmayıp karineler kabilinden olması ve bu makamlarda karinelerin kâfi gelmesi bertaraf eder. İbnü'l-Hâcib şöyle demiştir: { رابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ } ve { سادِسُهُمْ كَلْبُهُمْ } ifadelerinin, vâvın bulunmamasıyla birlikte amilin de bulunmayışından ötürü öncesinin sıfatı veya hâl olması caiz değildir. Her ikisinin de mahzuf mübtedanın birbiri ardınca gelen haberleri olması caizdir; haberler çoğaldığında ise ikincisinin vâv ile birleşmesi de birleşmemesi de caiz olur. Bu [ihtimal], cümlelerdeki mananın tek olduğu kabul edildiği takdirdedir. Şayet Cenâb-ı Hakk'ın { وَثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ } kavlinin, onların sözünü nakil (hikâye) değil de Yüce Allah'tan bir istînâf (yeni başlangıç) olduğu söylenecek olursa; 'yedi' diyenlerin isabet ettiği anlaşılır ve haber üstüne haber olması da gerekmez. Üçüncü ifadeden önce { رَجْماً بِالْغَيْبِ } sözünün zikredilmesi de bunu güçlendirir; zira bu, söz konusu ifadenin gayba taş atmak (tahmin yürütmek) hususunda öncekilere muhalif olduğunu gösterir, dolayısıyla kesinlikle doğru olur. Ancak bu vecih, Yüce Allah'ın { ما يَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ } buyurması cihetinden zayıf kalır; zira şayet { وَثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ } ifadesi Yüce Allah'ın 'yedi' diyenleri doğrulaması kılınsaydı, bunu bilenlerin çok olması gerekirdi; çünkü Allah Teâlâ'nın haberleri haktır/doğrudur; bu durum ise onlardan hiçbirinin gerçeği tutturamadığına delalet eder. Durum böyle olunca bütün cümlelerin manaca eşit olması vacip olur; sonuncusunun sıfat olması imkânsız olunca hepsinin öyle olması gerekmiştir (sözü bitti). Buradan da anlaşılmaktadır ki sıfat olmaya mani olan vâvdır; dert aynı dert olunca deva da aynı devadır.