وقوله: وإذا كان كذلك وجب إلخ كلام بمراحل عن مقتضى البلاغة لأن في كل اختلاف فوائد والبليغ من ينظر
Onun 'Durum böyle olunca vacip olur...' sözü belağatın gereğinden fersah fersah uzaktır; zira her farklılıkta birtakım faydalar vardır. Beliğ kişi bu faydaları gözeten kimsedir,
إلى تلك الفوائد لا من يرده إلى التطويل والحشو في الكلام، وأيضا لا بد من قول صادق من الأقوال الثلاثة لينطبق قوله تعالى: ما يَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ مع قوله سبحانه: رَجْماً بِالْغَيْبِ لأنه قد اندفع به القولان الأولان فيكون الصادق هذا.
yoksa sözü uzatmaya (tatvil) ve gereksiz fazlalığa (haşiv) indirgeyen kimse değildir. Ayrıca Yüce Allah'ın { ما يَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ } “Onları pek azı dışında kimse bilmez” kavlinin, Cenâb-ı Hakk'ın { رَجْماً بِالْغَيْبِ } “karanlığa taş atarcasına” sözüyle mutabık düşmesi için bu üç sözden birinin doğru olması şarttır; zira bu ifadeyle ilk iki görüş çürütülmüştür, dolayısıyla doğru olan bu [üçüncü] görüştür.
وتعقيبه به أمارة على صدقه وذلك مفقود على ما ذهب إليه السائل، ومع هذا أين طلاوة الكلام وأين اللطف الذي تستلذه الأفهام. وما ذكره من لزوم كون العالم بذلك كثيرا على تقدير كون وَثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ استئنافا منه تعالى لأن اخبار الله تعالى صدق لا يخلو عن بحث لأن المصدق حينئذ هم المسلمون وهم قليل بالنسبة إلى غيرهم، ولا اختصاص للقليل بما دون العشرة وإن أخرج ابن أبي حاتم عن وهب بن منبه أنه قال: كل قليل في القرآن فهو دون العشرة فإن ذلك في حيز المنع ودون إثباته التعب الكثير، على أنه يمكن أن يقال: المراد قلة العالمين بذلك قبل تصديقه تعالى، ولا يبعد أن يكونوا قليلين في حد أنفسهم من المسلمين كانوا أو من أهل الكتاب أو منهما، نعم القول بالاستئناف مما لا ينبغي أن يلتفت إليه وإن ذهب إليه بعض المفسرين. هذا ووافق في الانتصار جماعة منهم سيد المحققين وسند المدققين فقال:
Bu ifadenin peşinden getirilmesi de onun doğruluğuna bir karinedir; itiraz edenin benimsediği görüşe göre ise bu durum mevcut değildir. Bununla birlikte nerede sözün letafeti ve nerede fehimlerin lezzet aldığı o incelik? { وَثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ } ifadesinin Allah Teâlâ'dan bir istînâf olması takdirinde —Allah Teâlâ'nın haberleri doğru olduğu için— bunu bilenin çok olması gerektiği yönündeki sözü ise incelemeye muhtaçtır; zira o takdirde tasdik edenler Müslümanlardır ve onlar da başkalarına nispetle azdır. İbn Ebî Hâtim'in Vehb b. Münebbih'ten 'Kur'an'daki her az kelimesi ondan aşağısıdır' dediğini rivayet etmiş olmasına rağmen, 'az' ifadesi ondan aşağısına has değildir; zira bu iddia men edilmiş (tartışmalı) bir alandadır ve ispatı da hayli zahmetlidir. Kaldı ki şöyle denmesi de mümkündür: Muradı, Allah Teâlâ'nın tasdikinden önce bunu bilenlerin azlığıdır; ister Müslümanlardan ister Ehl-i Kitap'tan veya her ikisinden olsun, bizzat kendilerinin az olması da uzak bir ihtimal değildir. Evet, her ne kadar bazı müfessirler benimsemiş olsa da istînâf görüşü itibar edilmemesi gereken bir görüştür. Bu arada bir grup âlim de savunma hususunda [Zemahşerî'ye] katılmıştır; muhakkiklerin efendisi ve müdakkiklerin dayanağı [Seyyid Şerîf Cürcânî] de bunlardan olup şöyle demiştir:
الظاهر أن قوله تعالى: وَثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ صفة لسبعة كما يشهد به أخواه، وأيضا ليس سبعة في حكم الموصوفة كما قيل في قرية في قوله تعالى وَما أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا وَلَها كِتابٌ مَعْلُومٌ [الحجر: ٤] حتى يصح الحمل على الحال اتفاقا، ولا شك أن معنى الجمع يناسب معنى اللصوق وباب المجاز مفتوح فلتحمل هذه الواو عليه تأكيدا للصوق الصفة بالموصوف فتكون هذه أيضا فرعا للعاطفة كالتي بمعنى مع والحالية والاعتراضية.
Zahir olan şudur ki Yüce Allah'ın { وَثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ } “sekizincileri köpekleridir” kavli, iki emsalinin de şahitlik ettiği üzere 'yedi'nin sıfatıdır. Ayrıca ittifakla hâle hamledilmesinin sahih olması için Yüce Allah'ın { وَما أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا وَلَها كِتابٌ مَعْلُومٌ } [Hicr: 4] “Helak ettiğimiz hiçbir belde yoktur ki onun için belirlenmiş bir yazı bulunmasın” kavlindeki { قَرْيَةٍ } kelimesi hakkında söylendiği gibi 'yedi' lafzı mevsuf hükmünde değildir. Şüphe yok ki toplama (cem) manası yapışma (ilsâk) manasına uygundur ve mecaz kapısı da açıktır; şu halde bu vâv, sıfatın mevsufa yapışmasını tekit etmek üzere mecaza hamledilmelidir. Böylece bu vâv da maiyyet (beraberlik) ifade eden, hâl bildiren ve itiraziyye (ara cümle) vâvı gibi atıf vâvının bir şubesi olur.
وأيد ذلك أيضا بما روي عن ابن عباس وأورد على تعليل منعه للحالية بعدم كون النكرة في حكم الموصوفة أنه لا ينحصر مسوغ مجيء الحال من النكرة في كونها موصوفة أو في حكم الموصوفة كما في الآية التي ذكرها فقد ذكر في المغني أن من المسوغات اقتران الجملة الحالية بالواو فليحفظ.
Bunu İbn Abbas'tan rivayet edilen husus da desteklemiştir. Nekrenin mevsuf hükmünde olmaması sebebiyle hâl olmasını engelleme gerekçesine ise şu itiraz getirilmiştir: Nekreden hâl gelmesinin caiz oluş şartı, zikrettiği ayette olduğu gibi yalnızca onun mevsuf veya mevsuf hükmünde olmasına münhasır değildir; nitekim el-Muğnî'de hâl cümlesinin vâv ile birleşmesinin de bu caizlik gerekçelerinden biri olduğu belirtilmiştir; bu hatırda tutulmalıdır.
وقد وافق ابن مالك الرادين له فقال في شرح التسهيل: ما ذهب إليه صاحب الكشاف من توسط الواو بين الصفة والموصوف فاسد من خمسة أوجه، أحدها: أنه قاس في ذلك الصفة على الحال وبينهما فروق كثيرة لجواز تقدم الحال على صاحبها وجواز تخالفهما في الإعراب والتعريف والتنكير وجواز إغناء الواو عن الضمير في الجملة الحالية وامتناع ذلك في الواقعة نعتا فكما ثبت مخالفة الحال الصفة في هذه الأشياء ثبتت مخالفتها إياها بمقارنة الواو الجملة الحالية وامتناع ذلك في الجملة النعتية، الثاني أن مذهبه في هذه المسألة لا يعرف بين البصريين والكوفيين فوجب أن لا يلتفت إليه، الثالث أنه معلل بما لا يناسب وذلك أن الواو تدل على الجمع بين ما قبلها وما بعدها وذلك مستلزم لتغايرهما وهو ضد لما يراد من التوكيد فلا يصح أن يقال لعاطف مؤكد، الرابع أن الواو فصلت الأول من الثاني ولولاها لتلاصقا فكيف يقال إنها أكدت لصوقها، الخامس أن الواو لو صلحت لتأكيد لصوق الموصوف بالصفة لكان أولى المواضع بها موضعا لا يصلح للحال بخلاف جملة تصلح في موضعها الحال اه، ويعلم ما فيه بالتأمل الصادق فيما تقدم.
İbn Mâlik de onu reddedenlere katılarak Şerhu't-Teshîl'de şöyle demiştir: Keşşâf sahibinin sıfat ile mevsuf arasına vâvın girmesi yönündeki görüşü beş vecihten bâtıldır: Birincisi: O, bu meselede sıfatı hâle kıyas etmiştir; oysa aralarında pek çok fark vardır. Zira hâlin sahibinin önüne geçmesi caizdir; irapta, marifelik ve nekrelikte birbirlerine muhalif olmaları caizdir; hâl cümlesinde vâvın zamirin yerine geçmesi caiz iken sıfat olarak gelen cümlede bu imkânsızdır. Dolayısıyla hâlin bu hususlarda sıfata muhalefeti sabit olduğu gibi, vâvın hâl cümlesine bitişmesi ve sıfat cümlesinde ise bunun imkânsız olmasıyla da muhalefeti sabit olmuştur. İkincisi: Onun bu meseledeki mezhebi Basralılar ve Kûfeliler arasında bilinmemektedir, binaenaleyh buna itibar edilmemesi gerekir. Üçüncüsü: Uygun olmayan bir illetle gerekçelendirilmiştir; zira vâv, öncesi ile sonrası arasındaki birlikteliğe delalet eder ve bu da ikisinin birbirinden farklı (başkalaşmış) olmasını gerektirir ki bu da tekit ile hedeflenen şeyin zıddıdır; dolayısıyla atıf edatına müekkit (tekit edici) denmesi sahih olmaz. Dördüncüsü: Vâv, birinciyi ikinciden ayırmıştır; o olmasaydı bitişik olacaklardı, öyleyse nasıl olur da onun yapışmayı tekit ettiği söylenebilir? Beşincisi: Şayet vâv, mevsufun sıfata yapışmasını tekit etmeye elverişli olsaydı, ona en layık olan yer hâle elverişli olmayan bir makam olurdu; oysa yerinde hâlin caiz olduğu bir cümle böyle değildir (sözü bitti). Bundaki zayıflık ise geçen açıklamalar üzerinde samimi bir düşünmeyle anlaşılır.
والعجب مما ذكره في الوجه الرابع فهو توهم يستغرب من الأطفال فضلا عن فحول الرجال فتأمل ذاك والله تعالى يتولى هداك.
Dördüncü vecihte zikrettiği şey ise şaşılacak cinstendir; zira bu, bırakın ilim erbabı erleri, çocuklardan bile gelse yadırganacak bir vehimdir. Bunu iyice düşün; hidayetini Allah Teâlâ üstlenir.
وقال بعضهم: إن ضمائر الأفعال الثلاثة للخائضين في قصة أصحاب الكهف في عهد النبي ﷺ من أهل الكتاب والمسلمين لا على وجه إسناد كل من الأفعال إلى كلهم بل إلى بعضهم فالقول الأول لليهود على ما أخرجه ابن أبي
Bazıları şöyle demiştir: Bu üç fiilin zamirleri, Hz. Peygamber ﷺ zamanında Ehl-i Kitap ve Müslümanlardan Ashâb-ı Kehf kıssası hakkında konuşup tartışanlara aittir; ancak bu, fiillerin her birinin hepsine isnat edilmesi suretiyle değil, bazılarına isnat edilmesi yoluyladır. İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den rivayet ettiğine göre birinci söz Yahudilere aittir.
حاتم عن السدي، وقيل لسيد من سادات نصارى العرب النجرانيين وكان يعقوبيا وكان قد وفد مع جماعة منهم إلى رسول الله ﷺ فجرى ذكر أصحاب الكهف فذكر من عدتهم ما قصه الله تعالى شأنه، ولعل التعبير بضمير الجمع لموافقة من معه إياه في ذلك، والقول الثاني على ما روي عن السدي أيضا النصارى ولم يقيدهم وقيل العاقب ومن معه من نصارى نجران وكانوا وافدين أيضا وكان نسطوريا والقول الثالث لبعض المسلمين، وكأنه عز اسمه لما حكى الأقوال قبل أن تقال على ذلك لقنهم الحق وأرشدهم إليه بعدم نظم ذلك القول في سلك الرجم بالغيب كما فعل بأخويه وتغيير سبكه بإقحام الواو وتعقيبه بما عقبه به على ما سمعت من كون ذلك أمارة على الحقية، والمراد بالقليل على هذا من وقفه الله تعالى للاسترشاد بهذه الأمارات كابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وقد مر غير بعيد أنه عد من ذلك وذكر ما ظاهره الاستشهاد بالواو.
Bir görüşe göre ise Arap Necran Hristiyanlarının Yakubî mezhebinden olan bir reisine aittir; o, yanındaki bir cemaatle Resûlullah'a ﷺ elçi olarak gelmişti de Ashâb-ı Kehf'in bahsi geçmiş, o da onların sayısından Allah Teâlâ'nın anlattığı miktarı zikretmişti. Çoğul zamiriyle ifade edilmesi ise muhtemelen yanındakilerin bu hususta kendisine muvafakat etmesindendir. Yine Süddî'den rivayet edildiğine göre ikinci söz, herhangi bir kayıt koymaksızın Hristiyanlara aittir. Bir görüşe göre de Âkıb ile beraberindeki Necran Hristiyanlarına aittir; onlar da heyet olarak gelmişlerdi ve o Nastûrî idi. Üçüncü söz ise bazı Müslümanlara aittir. Şanı yüce olan Allah, sözler bu minval üzere söylenmeden önce onları naklettiğinde; bu sözü iki benzerine yaptığı gibi gayba taş atma zümresine sokmayarak, vâvı araya koyup üslubunu değiştirerek ve peşinden de işittiğin üzere hakikate karine teşkil edecek şeyleri getirerek onlara hakkı telkin etmiş ve doğruya iletmiştir. Bu yaklaşıma göre 'az' ile kastedilen, İbn Abbas radıyallâhu anhümâ gibi bu karinelerle gerçeği bulmaya Allah Teâlâ'nın muvaffak kıldığı kimsedir. Az önce geçtiği üzere o da bundan sayılmış ve zahiri vâv ile istişhatta bulunmayı andıran sözler zikretmiştir.
وقيل إنهم علموا تلك العدة من وحي غير ما ذكر بأن يكون قد أخبرهم ﷺ بذلك عن إعلام الله تعالى إياه به.
Bir rivayete göre ise onlar söz konusu sayıyı, Allah Teâlâ'nın kendisine bildirmesi neticesinde Hz. Peygamber'in ﷺ onlara haber vermesi şeklinde zikredilenden başka bir vahiy ile öğrenmişlerdir.
وتعقبه بأنه لو كان كذلك لما خفي على الحبر ولما احتاج إلى الاستشهاد ولكان المسلمون أسوة له في العلم بذلك.
Buna şu itiraz yöneltilmiştir: Şayet durum böyle olsaydı, bu husus İlim Deryası'na (İbn Abbas'a) gizli kalmaz, delil getirmeye ihtiyaç duymaz ve bunu bilme hususunda bütün Müslümanlar onunla eşit olurdu.
وأجيب بأنه لا مانع من وقوف الحبر على الخبر مع جماعة قليلة من المسلمين، ولا يلزم من إخباره ﷺ بشيء وقوف جميع الصحابة عليه فكم من خبر تضمن حكما شرعيا تفرد بروايته عنه ﵊ واحد منهم رضي الله تعالى عنهم فما ظنك بما هو من باب القصص التي لم تتضمن ذلك، واستشهاده رضي الله تعالى عنه نصا لا ينافي الوقوف بل قد يجامعه بناء على ما وقفت عليه آنفا فهو ليس نصا في عدم الوقوف.
Buna şöyle cevap verilmiştir: Habere az bir Müslüman cemaatiyle birlikte İbn Abbas'ın vâkıf olmasına hiçbir mani yoktur. Hz. Peygamber'in ﷺ bir şeyi haber vermesinden bütün sahabilerin ona muttali olması gerekmez; nitekim şer'î bir hüküm ihtiva eden nice haber vardır ki onlardan sadece bir sahabi radıyallâhu anhüm bunu ondan aleyhisselâm rivayette teferrüt etmiştir. Durum böyleyken şer'î hüküm ihtiva etmeyen kıssalar kabilinden olan bir hususta ne zannedersin? Onun açıkça delil getirmesi ise bilgi sahibi olmaya mani değildir; bilakis az önce muttali olduğun üzere onunla bir arada bulunabilir; dolayısıyla bu, bilgi sahibi olunmadığına dair kesin bir nass (delil) değildir.
وقد أورد على القول بأن منشأ العلم التلقن من هذا الوحي لما تضمن من الإمارات أنه يلزم من ذلك كون الصحابة السامعين للآية أسوة لابن عباس في العلم نحو ما ذكره المتعقب بل لأنهم العرب الذين أرضعوا ثدي البلاغة في مهد الفصاحة وأشرقت على آفاق قلوبهم وصفحات أذهانهم من مطالع إيمانهم الاستوائية أنوار النبوة المفاضة من شمس الحضرة الأحدية وقلما تنزل آية ولا تلقي عصاها في رباع أسماعهم لوفور رغبتهم في الاستماع ومزيد حرصه ﷺ على إسماعهم، ومتى فهم الزمخشري واضرابه من هذه الآية ما فهموا فلم لم يفهم أصحابه ﵊ ذلك وهم هم أيخطر ببال من له أدنى عقل أن الإعجام شعروا وأكثر أولئك العرب لم يشعروا؟ أم كيف يتصور تجلي أسرار بلاغة القرآن لمن لا يعرف إعجازه إلا بعد المشقة وتحجب عمن يعرف ذلك بمجرد السليقة؟ ولا يكاد يدفع هذا الإيراد إلا بالتزام أن السامعين لهذه الآية قليلون لأنها نزلت في مكة وفي المسلمين هناك قلة مع عدم تيسر الاجتماع لهم برسول الله ﷺ وكذا اجتماع بعضهم مع بعض نحو تيسر ذلك في المدينة أو بالتزام القول بأن الملتفتين إلى ما فيها من الشواهد كانوا قليلين وهذا كما ترى.
Bilginin kaynağının, içerdiği karineler sebebiyle bu vahiyden öğrenilmiş olduğu görüşüne şu itiraz yöneltilmiştir: İtiraz edenin zikrettiği üzere, ayeti işiten sahabilerin bu bilgide İbn Abbas'a denk olmasını gerektirir; hatta onlar fesahat beşiğinde belağat memesinden emzirilmiş olan Araplardır; tevhid makamının güneşinden fışkıran nübüvvet nurları, istiva noktasındaki imanlarının doğuş yerlerinden kalplerinin ufuklarına ve zihinlerinin levhalarına doğmuştur. Onların dinlemeye olan aşırı rağbetleri ve Peygamber'in de ﷺ onlara işittirme konusundaki fevkalade hırsı sebebiyle, inip de onların kulak yurtlarına asasını bırakmayan (ulaşmayan) ayet pek azdır. Zemahşerî ve benzerleri bu ayetten anladıklarını anladıkları halde, onun ashabı aleyhisselâm onlar gibi seçkin kimseler oldukları halde bunu niçin anlamasınlar? Zerre kadar aklı olan birinin aklına, acemlerin (Arap olmayanların) bunu fark edip de o Arapların çoğunun fark edemediği gelebilir mi? Yahut Kur'an'ın belağat sırlarının, onun icazını ancak meşakkatle kavrayabilen kimseye tecelli edip de bunu sırf fıtratı ve melekesiyle kavrayan kimseden perdelenmesi nasıl tasavvur olunabilir? Bu itiraz ise ancak şu iki yoldan biriyle savuşturulabilir: Ya ayeti işitenlerin az olduğunu, çünkü ayetin Mekke'de indiğini, oradaki Müslümanların azlığıyla birlikte Medine'deki imkânların aksine Resûlullah ﷺ ile bir araya gelmelerinin ve birbirleriyle toplanmalarının kolay olmadığını iltizam etmek; yahut ayetteki delillere ve karinelere dikkat edenlerin az olduğunu kabul etmekle savuşturulabilir; bu ise gördüğün gibi [zayıf] bir durumdur.
وقيل إن الضمائر لنصارى نجران تناظروا مع رسول الله ﷺ في عدد أصحاب الكهف فقالت الملكانية الجملة الأولى واليعقوبية الجملة الثانية والنسطورية الجملة الثالثة، ويروى هذا عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وهو أولى من القول السابق المحكي عن بعضهم.
Bir görüşe göre zamirler, Ashâb-ı Kehf'in sayısı hakkında Resûlullah ﷺ ile münazara eden Necran Hristiyanlarına aittir; Melkânîler birinci cümleyi, Yakubîler ikinci cümleyi ve Nastûrîler ise üçüncü cümleyi söylemişlerdir. Bu görüş İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edilmiştir ve bazılarından nakledilen önceki görüşten daha evladır.
وقال الماوردي واستظهره أبو حيان: إن الضمائر للمتنازعين في حديثهم قبل ظهورهم عليهم فيكون قد أخبر سبحانه نبيه ﷺ بما كان من اختلاف قومهم في عددهم، ولا يخفى أنه يبعد هذا القول من حكاية تلك الأقوال بصيغة
Mâverdî şöyle demiştir ve Ebû Hayyân da bunu zâhir (kuvvetli) görmüştür: Zamirler, durumları kendilerine aşikâr olmadan önce onların kıssası hakkında tartışan kimselere aittir. Bu takdirde [Yüce Allah] Sübhânehu, kavimlerinin onların sayısı konusundaki ihtilafını Peygamberi’ne sallallâhu aleyhi ve sellem haber vermiş olmaktadır. Bu sözlerin [...] kalıbıyla hikâye edilmesinin bu görüşü uzak kıldığı gizli değildir.
الاستقبال مع تعقيبها بقوله تعالى قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ وقد تقدم رواية أن القوم حين أتوا باب الكهف مع المبعوث لاشتراء الطعام قال: دعوني أدخل إلى أصحابي قبلكم فدخل وعمي على القوم أثرهم، وفي رواية أنهم كلما أراد أن يدخل عليهم أحد منهم رعبوا فتركوا وبني عليهم مسجد، فلو قيل على هذا: إن الضمائر للمعثرين اختلفوا في عددهم لعدم تمكنهم من رؤيتهم والاجتماع معهم فقالت كل طائفة منهم ما قالت، ولعل الطائفة الأخيرة استخبرت الفتى فأخبرها بتلك العدة فصدقته وأخذت كلامه بالقبول وتأيد بما عندهم من أخبار أسلافهم فقالت ذلك عن يقين ورجمت الطائفتان المتقدمتان لعدم ثبوت ما يفيد العلم عندهما ولعلهما كانتا كافرتين لم يبعد بعد ما نقل عن الماوردي فتدبر. ومن غريب ما قيل: إن الضمير في يَقُولُونَ سَبْعَةٌ لله ﷿ والجمع للتعظيم. وأسماؤهم على ما صح عن ابن عباس مكسلمينا ويمليخا ومرطولس وثبيونس ودردونس وكفاشيطيطوس ومنطنواسيس وهو الراعي والكلب اسمه قطمير،
nakledilmesi ve peşinden Yüce Allah'ın { قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ } “De ki: Onların sayısını Rabbim daha iyi bilir” buyurması bu görüşü uzak kılmaktadır. Nitekim daha önce geçtiği üzere kavim, yiyecek satın almak için gönderilen gençle mağara kapısına geldiğinde genç: 'Bırakın sizden önce arkadaşlarımın yanına gireyim' demiş, o girmiş ve izleri kavme gizli kalmıştır. Başka bir rivayette ise onlardan biri ne zaman mağaraya girmek istese dehşete kapılmış, bu yüzden vazgeçmişler ve üzerlerine bir mescit inşa etmişlerdir. Buna binaen şayet şöyle denilirse: Zamirler, onları görme ve onlarla bir araya gelme imkânı bulamadıkları için sayıları hakkında ihtilaf eden o muttali olan kavme aittir; her grup söylediğini söylemiştir. Muhtemelen son grup gence sormuş, o da onlara bu sayıyı haber vermiş, onlar da onu tasdik edip sözünü kabulle karşılamış, bu da atalarından gelen haberlerle teyit edilmiş ve böylece bunu bir yakin ile söylemişlerdir; önceki iki grup ise katlarında kesin bilgi ifade eden bir delil bulunmadığı için gayba taş atmışlardır (tahmin yürütmüşlerdir); belki de o iki grup kâfir idi; [böyle denilirse] Mâverdî'den nakledilen görüşün ardından bu hiç de uzak bir ihtimal olmaz; iyi düşün. Söylenen garip şeylerden biri de: { يَقُولُونَ سَبْعَةٌ } ifadesindeki zamirin Allah'a azze ve celle ait olduğu ve çoğulun da tazim için kullanıldığıdır. İbn Abbas'tan sahih olarak rivayet edildiğine göre isimleri: Mekselmînâ, Yemlîhâ, Martûlis, Sebeyûnis, Derdûnis, Kefeştıtıyûs ve çoban olan Mıntanvâsîs'tir; köpeklerinin ismi ise Kıtmir'dir.
وروي عن علي كرم الله تعالى وجهه أن أسماءهم يمليخا ومكشيلينيا ومثلينيا وهؤلاء أصحاب يمين الملك ومرنوش ودبرنوش وشاذنوش وهؤلاء أصحاب يساره وكان يستشير الستة والسابع الراعي، ولم يذكر في هذه الرواية اسمه، وذكر فيها أن اسم كلبهم قطمير
Ali'den kerremallâhu teâlâ vecheh isimlerinin Yemlîhâ, Mekşelînyâ ve Meslînyâ olduğu —bunlar kralın sağ tarafındaki adamlarıdır—, Mernûş, Debernûş ve Şâzenûş olduğu —bunlar da sol tarafındaki adamlarıdır, kral bu altısıyla istişare ederdi— ve yedincisinin de çoban olduğu rivayet edilmiştir; bu rivayette çobanın ismi zikredilmemiştir; köpeklerinin isminin ise Kıtmir olduğu belirtilmiştir.
، وفي صحة نسبة هذه الرواية لعلي كرم الله تعالى وجهه مقال، وذكر العلامة السيوطي في حواشي البيضاوي أن الطبراني روى ذلك عن ابن عباس في معجمه الأوسط بإسناد صحيح.
Bu rivayetin Ali'ye kerremallâhu teâlâ vecheh nispetinin sıhhati hakkında söz söylenmiştir. Allâme Süyûtî, Beyzâvî Hâşiyeleri'nde Taberânî'nin bunu el-Mu'cemü'l-Evsat'ında İbn Abbas'tan sahih bir isnatla rivayet ettiğini zikretmiştir.
والذي في الدر المنثور رواية الطبراني في الأوسط بإسناد صحيح ما قدمناه عن ابن عباس والله تعالى أعلم.
ed-Dürrü'l-Mensûr'da yer alan husus ise, Taberânî'nin el-Evsat'ında sahih bir senetle rivayet ettiği şekliyle İbn Abbas'tan daha önce naklettiğimiz isimlerdir; doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.
وقد سموا في بعض الروايات بغير هذه الأسماء، وذكر الحافظ ابن حجر في شرح البخاري أن في النطق بأسمائهم اختلافا كثيرا ولا يقع الوثوق من ضبطها. وفي البحر أن أسماء أصحاب الكهف أعجمية لا تنضبط بشكل ولا نقط والسند في معرفتها ضعيف، وذكروا لها خواصا فقال النيسابوري عن ابن عباس: إن أسماء أصحاب الكهف تصلح للطلب والهرب وإطفاء الحريق تكتب في خرقة ويرمى بها في وسط النار ولبكاء الطفل تكتب وتوضع تحت رأسه في المهد وللحرث تكتب على القرطاس ويرفع على خشب منصوب في وسط الزرع وللضربان وللحمى المثلثة والصداع والغنى والجاه والدخول على السلاطين تشد على الفخذ اليمنى ولعسر الولادة تشد على الفخذ الأيسر ولحفظ المال والركوب في البحر والنجاة من القتل انتهى، ولا يصح ذلك عن ابن عباس ولا عن غيره من السلف الصالح، ولعله شيء افتراه المتزيون بزي المشايخ لأخذ الدراهم من النساء وسخفة العقول، وأنا أعد هذا من خواص أسمائهم فإنه صحيح مجرب. وقرىء «وثامنهم كالبهم» أي صاحب كلبهم.
Bazı rivayetlerde bunlardan başka isimlerle de adlandırılmışlardır. Hâfız İbn Hacer, Buhârî Şerhi'nde bu isimlerin telaffuzunda pek çok ihtilaf bulunduğunu ve zaptı hususunda güven sağlanamayacağını zikretmiştir. el-Bahr'da ise Ashâb-ı Kehf'in isimlerinin Acemce (yabancı kökenli) olduğu, hareke ve noktalarla zapt edilemeyeceği ve bunları bilme konusundaki senedin zayıf olduğu belirtilmiştir. Bu isimler için birtakım havas (özellikler) da zikretmişlerdir; Nîsâbûrî İbn Abbas'tan naklen şöyle demiştir: 'Ashâb-ı Kehf'in isimleri bir şeyi istemek, kaçmak ve yangını söndürmek için elverişlidir; bir beze yazılıp ateşin ortasına atılır. Çocuğun ağlaması için yazılıp beşikte başının altına konulur; ziraat için bir kâğıda yazılıp ekinin ortasına dikilen bir ağaca asılır. Vücut ağrısı, üç günde bir gelen sıtma, baş ağrısı, zenginlik, itibar ve sultanların huzuruna girmek için sağ uyluğa bağlanır; doğumun kolaylaşması için sol uyluğa bağlanır; malın muhafazası, denize binmek ve öldürülmekten kurtulmak için de kullanılır' (sözü bitti). Bu, ne İbn Abbas'tan ne de Selef-i Sâlihîn'den bir başkasından sahih olarak nakledilmiştir. Muhtemelen bu, şeyh kılığına girip kadınlardan ve aklı kıt kimselerden para koparmak isteyenlerin uydurduğu bir şeydir; ben bunu onların isimlerinin özelliklerinden sayarım; zira bu [uydurma oluşu] kesin ve tecrübe edilmiştir! [Ayet] { وثامنهم كالبهم } şeklinde de okunmuştur; yani 'köpeklerinin sahibidir'.
واستدل بعضهم بهذه القراءة على أنهم ثمانية رجال وأول القراءة المواترة بأنها على حذف مضاف أي وصاحب كلبهم وهو كما ترى فَلا تُمارِ الفاء لتفريع النهي على ما قبله، والمماراة على ما قال الراغب المحاجة فيما فيه مرية أي تردد، وأصل ذلك من مريت الناقة إذا مسحت ضرعها للحلب، وفسرها غير واحد بالمجادلة وهي المحاجة مطلقا أي إذا قد وقفت على أن في الخائضين مخطئا ومصيبا فلا تجادلهم فِيهِمْ أي في شأن الفتية إِلَّا مِراءً ظاهِراً غير متعمق فيه وذلك بالاقتصار على ما تعرض له الوحي المبين من غير تجهيل لجميعهم فإن فيهم مصيبا وإن قل ولا تفضيح وتعنيف للجاهل منهم فإن ذلك مما يخل بمكارم الأخلاق التي بعثت لإتمامها.
Bazıları bu kıraate dayanarak onların sekiz adam olduğuna delil getirmiş ve mütevatir kıraati bir muzafın hazfiyle, yani 'köpeklerinin sahibi' takdiriyle tevil etmiştir; bu ise gördüğün gibi [zorlama]dir. { فَلا تُمارِ } “Artık tartışmaya girme” [kavline gelince]; fâ harfi, nehyin öncesine terettüp ettiğini bildirmek (tefri') içindir. Râgıb'ın belirttiğine göre mümârât (tartışma), kendisinde şek (mürye) yani tereddüt bulunan bir hususta münakaşa etmektir. Bunun aslı ise sağmak için devenin memesini sıvazladığında kullanılan 'meraytü'n-nâkate' sözünden gelir. Pek çok âlim bunu genel anlamda münakaşa ve tartışma demek olan 'mücadele' ile tefsir etmiştir; yani onların içinde hata edenin de isabet edenin de bulunduğunu anladığına göre, { فِيهِمْ } yani o gençler hakkında, { إِلَّا مِراءً ظاهِراً } “açık ve yüzeysel bir tartışma dışında” onlarla derinlemesine münakaşa etme. Bu da sayıları az da olsa içlerinde isabet eden bulunduğu için hepsini cehaletle suçlamaksızın ve aralarındaki cahili de rezil edip azarlamaksızın —ki bu, tamamlanması için gönderildiğin güzel ahlaka aykırıdır— apaçık vahyin değindiği hususlarla yetinmek suretiyle olur.
وقال ابن زيد: المراد الظاهر القول لهم ليس كما تعلمون.
İbn Zeyd şöyle demiştir: 'Zahir olan' ile murat, onlara 'sizin bildiğiniz gibi değildir' denmesidir.
وحكى الماوردي أن المراء الظاهر ما كان بحجة ظاهرة، وقال ابن الأنباري: هو جدال العالم المتيقن بحقيقة الخبر، وقال ابن بحر: هو ما يشهده الناس، وقال التبريزي: المراد من الظاهر الذاهب بحجة الخصم يقال ظهر إذا ذهب، وأنشد: وتلك شكاة ظاهر عنك عارها. أي ذاهب وَلا تَسْتَفْتِ ولا تطلب الفتيا فِيهِمْ في شأنهم
Mâverdî, açık tartışmanın apaçık bir hüccet ile yapılan münakaşa olduğunu nakletmiştir. İbnü'l-Enbârî: 'Haberin hakikatine kesin olarak vakıf olan bir âlimin tartışmasıdır' demiştir. İbn Bahr: 'İnsanların şahit olduğu tartışmadır' demiştir. Tebrîzî ise: 'Zahirden murat, hasmın delilini giderip yok edendir; nitekim gittiğinde / yok olduğunda ظهر denir' demiş ve şu beyti okumuştur: 'O öyle bir şikâyettir ki onun utancı senden zâhir olmuştur (yani gitmiştir)'. { وَلا تَسْتَفْتِ } “ve kimseden fetva/bilgi isteme”, { فِيهِمْ } yani onların durumu hakkında,
مِنْهُمْ من الخائضين أَحَداً فإن فيما أفتيناك غنى عن الاستفتاء فيحمل على التفتي المنافي لمكارم الأخلاق إذ الحال لا تقتضي تطيب الخواطر أو نحو ذلك، وقيل: المعنى لا ترجع إليهم في شأن الفتية ولا تصدق القول الثالث من حيث صدوره منهم بل من حيث التلقي من الوحي، وقيل: المعنى إذ قد عرفت جهل أصحاب القولين فلا تجادلهم في شأنهم إلا جدالا ظاهرا قدر ما تعرض له الوحي من وصفهم بالرجم بالغيب ولا تستفت فيهم من أولئك الطائفتين أحدا لاستغنائك بما أوتيت مع أنهم لا علم لهم بذلك وهو خلاف الظاهر كما لا يخفى وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ أي لأجل شيء تعزم عليه إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ الشيء غَداً أي فيما يستقبل من الزمان مطلقا وهو تأكيد لما يدل عليه اسم الفاعل بناء على أنه حقيقة في الاستقبال ويدخل فيه الغد بمعنى اليوم الذي يلي يومك وهو المتبادر دخولا أوليا،
{ مِنْهُمْ } o tartışanlardan, { أَحَداً } “hiçbir kimseden”; zira sana verdiğimiz fetvada/bilgide başkasına sormaktan müstağni kılacak açıklık vardır. Dolayısıyla bu, güzel ahlaka aykırı olan bilgi sorma arayışına hamledilir; zira durum hatır saymayı veya benzeri şeyleri gerektirmemektedir. Bir görüşe göre mana şöyledir: Gençlerin durumu hakkında onlara başvurma ve üçüncü sözü onlardan sâdır olduğu cihetle değil, vahiyden telakki edildiği cihetle tasdik et. Bir görüşe göre de mana şöyledir: O iki söz sahibinin cehaletini öğrendiğine göre, vahyin onları gayba taş atmakla nitelediği miktar haricinde onların durumları hakkında zahiri bir tartışma dışında tartışma; ve o iki fırkadan hiçbirine bu konuda danışma; zira sana verilene yetindiğin gibi onların da bu hususta hiçbir bilgisi yoktur. Bu ise gizli olmadığı üzere zahire muhaliftir. { وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ } “Hiçbir şey hakkında da asla deme”, yani azmettiğin bir şey için, { إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ } “ben o şeyi yapacağım”, { غَداً } “yarın”; yani mutlak surette gelecekteki zaman kastedilmiştir. Bu da ism-i fâilin —onun hakikatte gelecek zaman için olduğu esasına binaen— delalet ettiği manayı pekiştiren bir tekittir; yarın kelimesinin ilk akla gelen manası olan 'bugünü takip eden gün' de buna öncelikle dâhildir.
فإن الآية نزلت حين سألت قريش النبي ﷺ عن الروح وأصحاب الكهف وذي القرنين فقال ﵊: غدا أخبركم ولم يستثن فأبطأ عليه ﷺ الوحي خمسة عشر يوما على ما روي عن ابن إسحاق
Zira ayet, Kureyş Resûlullah'a ﷺ ruhu, Ashâb-ı Kehf'i ve Zülkarneyn'i sorduğunda; onun aleyhisselâm istisna yapmaksızın (inşallah demeksizin) 'Yarın size haber vereceğim' demesi üzerine inmiştir. İbn İshak'tan rivayet edildiğine göre vahiy kendisinden ﷺ on beş gün gecikmiştir.
، وقيل: ثلاثة أيام، وقيل:
Bir rivayette üç gün, bir rivayette ise
أربعين يوما فشق ذلك ﵊ وكذبته قريش وحاشاه.
kırk gün denilmiştir. Bu durum ona aleyhisselâm çok ağır gelmiş ve —hâşâ— Kureyş onu yalanlamıştır.
وجوز غير واحد أن يبقى على المعنى المتبادر وما بعده بذلك المعنى يعلم بطريق دلالة النص.
Pek çok âlim kelimenin ilk akla gelen manasında bırakılmasını ve bundan sonrasının ise delâletü'n-nass yoluyla bilinmesini caiz görmüştür.
وتعقب بأن ما بعده ليس بمعناه في مناط النهي وهو احتمال المانع فإن الزمان إذا اتسع قد ترتفع فيه الموانع أو تخف وليس بشيء لأن المانع شامل للموت واحتمال في الزمان الواسع أقوى.
Buna şöyle itiraz edilmiştir: Sonraki zaman dilimi, nehyin dayanağı olan 'engelin ortaya çıkma ihtimali' hususunda yarın anlamıyla aynı manada değildir; zira zaman genişlediğinde engeller kalkabilir veya hafifleyebilir. Fakat bu itiraz bir şey ifade etmez; çünkü engel ölüm gibi durumları da kapsar ve geniş zamanda bu ihtimal daha da kuvvetlidir.
إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ استثناء متعلق بالنهي على ما اختاره جمع من المحققين، وقول ابن عطية اغترارا برد الطبري إنه من الفساد بحيث كان الواجب أن لا يحكى خروج عن الإنصاف، وهو مفرغ من أعم الأحوال.
{ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } “Allah'ın dilemesi müstesna”; muhakkik bir cemaatin tercihine göre bu istisna nehye mütealliktir. İbn Atıyye'nin Taberî'nin reddine aldanarak bunun nakledilmemesi gerekecek derecede fasit olduğunu söylemesi ise insaftan uzaktır. Bu, durumların en genelinden yapılmış bir istisnâ-i müferrağdır.
وفي الكلام تقدير باء للملابسة داخلة على أن والجار والمجرور في موضع الحال أي لا تقولن ذلك في حال من الأحوال إلا حال ملابسته بمشيئة الله ﷿ بأن تذكر، قال في الكشف: إن التباس القول بحقيقة المشيئة محال فبقي أن يكون بذكرها وهو إن شاء الله تعالى ونحوه مما يدل على تعليقه الأمور بمشيئة الله تعالى.
Sözde { أَنْ } edatının başına mülâbese (birliktelik/beraberlik) ifade eden takdîrî bir bâ harfi gelmiştir ve bu car-mecrur hâl mevkiindedir; yani 'Allah'ın azze ve celle meşietini anarak Onunla irtibat kurduğun hâl müstesna, hiçbir hâlde bunu asla söyleme' demektir. Keşf sahibinin belirttiği üzere: Sözün meşietin bizzat hakikatiyle irtibatlanması imkânsızdır; geriye sadece onun zikriyle, yani 'inşallah' ve benzeri işleri Allah Teâlâ'nın meşietine bağladığını gösteren ifadelerle irtibatlanması kalır.
ورد بما يصلح أن يكون تأييدا لا ردا، وجوز أن يكون المستثنى منه أعم الأوقات أي لا تقولن ذلك في وقت من الأوقات إلا في وقت مشيئة الله تعالى ذلك القول منك، وفسرت المشيئة على هذا بالإذن لأن وقت المشيئة لا يعلم إلا بإعلامه تعالى به وإذنه فيه فيكون مآل المعنى لا تقولن إلا بعد أن يؤذن لك بالقول. وجوز أيضا أن يكون الاستثناء منقطعا، والمقصود منه التأبيد أي ولا تقولن ذلك أبدا، ووجه ذلك في الكشف بأنه نهي عن القول إلا وقت مشيئة الله تعالى وهي مجهولة فيجب الانتهاء أبدا، وأشار إلى أنه هو مراد الزمخشري لا ما يتوهم من جعله مثل قوله تعالى: وَما يَكُونُ لَنا أَنْ نَعُودَ فِيها إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ [الأعراف: ٨٩] من أن التأبيد لعدم مشيئته تعالى فعل ذلك غدا لقبحه كالعود في ملة الكفر لأن القبح فيما نحن فيه على إطلاقه غير مسلم، والتخصيص بما يتعلق بالوحي على معنى لا تقولن فيما يتعلق بالوحي إني أخبركم به إلا أن يشاء الله تعالى والله تعالى لم يشأ أن تقوله من عندك فإذا لا تقولنه أبدا يأباه النكرة في سياق النهي المتضمن للنفي والتقييد بالمستقبل، وأن قوله: فاعِلٌ ذلِكَ غَداً أي مخبر عن أمر يتعلق بالوحي غدا غير مؤذن بأن قوله في الغد يكون من عنده لا عن وحي فالتشبيه في أن الاستثناء بالمشيئة استعمل في معرض التأبيد وإن كان وجه الدلالة مختلفا أخذا من متعلق المشيئة تارة ومن الجهل بها أخرى، ولا يخفى أن الظاهر في الآية الوجه الأول وأن أمته ﷺ وهو في الخطاب الذي تضمنته سواء مخصوصا بالنبي ﷺ، ولا يجوز أن يكون الاستثناء متعلقا بقوله تعالى: إِنِّي فاعِلٌ بأن يكون استثناء مفرغا مما في حيزه من أعم الأحوال أو الأوقات لأنه حينئذ إما أن تعتبر تعلق المشيئة بالفعل فيكون المعنى إني فاعل في كل حال أو في كل وقت إلا في حال أو وقت
Bu görüşe reddiye olarak ileri sürülen şey aslında reddiye değil teyit olmaya elverişlidir. Müstesna minh'in vakitlerin en geneli olması da caiz görülmüştür; yani 'Allah Teâlâ'nın o sözü senden dileyeceği vakit müstesna, hiçbir vakitte bunu söyleme' demektir. Meşiet bu takdire göre izin ile tefsir edilmiştir; çünkü meşiet vakti ancak Allah Teâlâ'nın onu bildirmesi ve ona izin vermesiyle bilinir; binaenaleyh mananın varacağı nokta: 'Sana söylemen için izin verilmedikçe asla söyleme' şeklinde olur. İstisnanın munkatı olması da caiz görülmüştür; bu takdirde gaye ebedîlik bildirmektir, yani 'Bunu ebediyen asla söyleme' demektir. Keşf'te bunun izahı şöyle yapılmıştır: Bu, Allah Teâlâ'nın dileme vakti müstesna o sözü söylemekten bir nehiydir; O'nun meşieti ise bilinmez, dolayısıyla ebediyen vazgeçmek vacip olur. O, Zemahşerî'nin muradının da bu olduğuna işaret etmiş; yoksa Yüce Allah'ın { وَما يَكُونُ لَنا أَنْ نَعُودَ فِيها إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } [A'râf: 89] kavlinde olduğu gibi, küfür milletine dönmekte olduğu gibi çirkinliğinden ötürü Allah Teâlâ'nın bunu yarın yapmayı dilemeyeceğinden dolayı ebediyet bildirdiği şeklinde bir vehme kapılınmaması gerektiğini belirtmiştir. Zira bahsimiz konusu olan meselede çirkinlik mutlak olarak kabul edilemez. Vahiy ile ilgili olana tahsis edilerek 'Vahiy ile ilgili hususlarda Allah dilemedikçe ben size yarın haber vereceğim deme; Allah Teâlâ ise bunu kendiliğinden söylemeni dilememiştir; şu halde bunu asla söyleme' şeklinde anlaşılmasına ise nefiy manası içeren nehiy siyakındaki nekrelik ve gelecek zaman kaydı mani olur. Ayrıca { فاعِلٌ ذلِكَ غَداً } “yarın bunu yapacağım” yani 'yarın vahiy ile ilgili bir konuyu haber vereceğim' sözü, onun yarınki sözünün vahiyden değil de kendiliğinden olacağını bildirmez. Dolayısıyla benzetme, —delaletin yönü meşietin taalluk ettiği husustan veya onun bilinmeyişinden alınarak farklılaşsa da— meşietle yapılan istisnanın ebedilik makamında kullanılmış olması yönündendir. Gizli değildir ki ayette zahir olan birinci vecihtir; Peygamber'in ﷺ ümmeti ile kendisi, ayetin içerdiği hitapta eşittir ve bu hitap Hz. Peygamber'e ﷺ has değildir. İstisnanın Cenâb-ı Hakk'ın { إِنِّي فاعِلٌ } “muhakkak ben yapıcıyım” kavline taalluk edip onun kapsamındaki hâllerin veya vakitlerin en genelinden yapılan bir istisnâ-i müferrağ olması ise caiz değildir; zira o takdirde meşietin ya fiile taalluku kabul edilecek ve mana 'Ben Allah Teâlâ'nın fiili dilediği hâl veya vakit hariç her hâlde veya her vakitte yapıcıyım' şeklinde olacaktır ki
مشيئة الله تعالى الفعل وهو غير سديد أو يعتبر تعلقها بعدمه فيكون المعنى إني فاعل في كل حال أو في كل وقت إلا في حال أو وقت مشيئة الله مشيئة الله تعالى عدم الفعل، ولا شبهة في عدم مناسبته للنهي بل هو أمر مطلوب.
bu doğru bir mana değildir; ya da meşietin fiilin yokluğuna (ademe) taalluk ettiği kabul edilecek ve mana 'Ben Allah Teâlâ'nın fiilin yokluğunu dilediği hâl veya vakit müstesna her hâlde veya her vakitte yapıcıyım' şeklinde olacaktır; bunun ise nehiyle hiçbir uyumunun bulunmadığı şüphesizdir, bilakis bu arzulanan bir durumdur.
وقال الخفاجي: إذا كان الاستثناء متعلقا بأني فاعل والمشيئة متعلقة بالعدم صار المعنى إني فاعل في كل حال إلا إذا شاء الله تعالى عدم فعلي وهذا لا يصح النهي عنه، أما على مذهب أهل السنة فظاهر، وأما على مذهب المعتزلة فلأنهم لا يشكون في أن مشيئة الله تعالى لعدم فعل العبد الاختياري إذا عرضت دونه بإيجاد ما يعوق عنه من الموت ونحوه منعت عنه وإن لم تتعلق عندهم بإيجاده وإعدامه، وكذا لا يصح النهي إذا كانت المشيئة متعلقة بالفعل في المذهبين، فما قيل: إن تعلق الاستثناء بما ذكر صحيح والمعنى عليه النهي عن أن يذهب مذهب الاعتزال في خلق الأعمال فيضيفها لنفسه قائلا إن لم تقترن مشيئة الله تعالى بالفعل فأنا فاعله استقلالا فإن اقترنت فلا يخفى ما فيه على نبيه فتأمل. وقد شاع الاعتراض على المعتزلة في زعمهم أن المعاصي واقعة من غير إرادة الله تعالى ومشيئته وأنه تعالى لا يشاء إلا الطاعات بأنه لو كان كذلك لوجب فيما إذا قال: الذي عليه دين لغيره قد طالبه به والله لأعطينك حقك غدا إن شاء الله تعالى أن يكون حانثا إذا لم يفعل لأن الله تعالى قد شاء ذلك لكونه طاعة وإن لم يقع فتلزمه الكفارة عن يمينه ولم ينفعه الاستثناء كما لو قال: والله لأعطينك إن قام زيد فقام ولم يفعل، وفي التزام الحنث في ذلك خروج عن الإجماع. وقد أجاب عنه المرتضى بأن للاستثناء الداخل في الكلام وجوها مختلفة فقد يدخل في الأيمان والطلاق والعتاق وسائر العقود وما يجري مجراها من الأخبار وهذا يقتضي التوقف عن إمضاء الكلام والمنع من لزوم ما يلزم به ويصير له الكلام كأنه لا حكم له، ويصح في هذا الوجه الاستثناء في الماضي فيقال: قد دخلت الدار إن شاء الله تعالى ليخرج بذلك من أن يكون خبرا قاطعا أو يلزم به حكم، ولا يصح في المعاصي لأن فيه إظهار الانقطاع إلى الله تعالى والمعاصي لا يصلح ذلك فيها قال: وهذا الوجه أحد محتملات الآية، وقد يدخل في الكلام ويراد به التسهيل والاقدار والتخلية والبقاء على ما هو عليه من الأحوال وهذا هو المراد إذا دخل في المباحات وهو ممكن في الآية، وقد يدخل لمجرد غرض الانقطاع إلى الله تعالى ويكون على هذا غير معتد به في كون الكلام صادقا أو كاذبا وهو أيضا ممكن في الآية، وقد يدخل ويراد به اللطف والتسهيل وهذا يختص بالطاعات ولا يصح أن تحمل الآية عليه لأنها تتناول كل ما لم يكن قبيحا.
Hafâcî şöyle demiştir: İstisna 'muhakkak ben yapıcıyım' sözüne müteallik ve meşiet de yokluğa (ademe) müteallik olduğunda mana: 'Allah Teâlâ yapmamamı dilemedikçe ben her halükârda yapıcıyım' şeklini alır ki bundan nehyedilmesi sahih olmaz. Ehl-i Sünnet mezhebine göre bu durum gayet açıktır. Mutezile mezhebine göre ise şundan dolayıdır: Onlar, kulun ihtiyarî fiilinin yokluğuna dair Allah Teâlâ'nın meşieti ölüm ve benzeri bir engeli var etmek suretiyle araya girdiğinde —onlara göre O'nun meşieti fiilin var edilmesine ve yok edilmesine taalluk etmese dahi— bunun fiile engel olacağından şüphe etmezler. Aynı şekilde her iki mezhebe göre meşiet fiile taalluk ettiğinde de nehiy sahih olmaz. Dolayısıyla: 'İstisnanın zikredilen şeye taalluku sahihtir ve buna göre mana, ef'âl-i ibâdın halkı (kulların fiillerinin yaratılması) hususunda Mutezile mezhebine meyletmekten nehyolunmasıdır; böylece kul 'şayet Allah'ın dilemesi fiil ile beraber bulunmazsa onu müstakil olarak ben yaparım, şayet beraber bulunursa...' diyerek fiili kendisine nispet eder' şeklindeki iddiadaki tutarsızlık basiret sahibi kimseye gizli kalmaz; iyi düşün. Mutezile'nin günahların Allah'ın iradesi ve meşieti olmaksızın vuku bulduğu ve O'nun yalnızca taatleri dilediği yönündeki iddialarına karşı şu meşhur itiraz yöneltilmiştir: Şayet durum böyle olsaydı, üzerinde başkasının borcu bulunup da alacaklısı kendisinden bunu talep ettiğinde: 'Vallahi inşallah yarın hakkını vereceğim' diyen borçlu bunu yapmadığı takdirde yeminini bozmuş (hânis) olurdu; çünkü bu bir taattir ve vuku bulmasa bile Allah Teâlâ bunu dilemiştir; dolayısıyla yemininden ötürü keffaret vermesi gerekir ve 'Vallahi Zeyd ayağa kalkarsa sana borcunu veririm' deyip de Zeyd kalktığı halde vermeyen kimse gibi istisnası da ona fayda vermezdi. Bu durumda yemin bozulmasının kabul edilmesi ise icmaya aykırıdır. Murtazâ buna şöyle cevap vermiştir: Kelama dâhil olan istisnanın muhtelif vecihleri vardır; bazen yeminlere, talaka, köle azadına, diğer akitlere ve bunların mecrasında yürüyen haberlere dâhil olur; bu da sözün geçerliliğini askıya almayı ve gerektirdiği hükmün lüzumuna engel olmayı gerektirir ve söz hükmü yokmuş gibi bir hale gelir. Bu vecihte geçmiş zaman için de istisna sahih olur; nitekim kesin bir haber olmaktan veya bir hüküm bağlamaktan çıkması için 'İnşallah eve girdim' denilir. Günahlarda ise bu sahih olmaz; zira bunda Allah Teâlâ'ya yönelip boyun eğme anlamı vardır, günahlarda ise bu uygun düşmez. [Murtazâ] şöyle demiştir: İşte bu vecih ayetin muhtemel manalarından biridir. Bazen de kelama dâhil olur ve bununla kolaylaştırma, güç yetirme, serbest bırakma ve bulunduğu hâl üzere bırakma murat edilir; mübah olan şeylere dâhil olduğunda murat edilen mana budur ve ayette bu da mümkündür. Bazen de sırf Allah Teâlâ'ya yönelme gayesiyle dâhil olur ve bu takdirde sözün doğru veya yalan olması üzerinde bir tesiri bulunmaz; bu da ayette mümkündür. Bazen de lütuf ve kolaylaştırma murat edilerek dâhil olur ki bu sadece taatlere hastır; ayeti buna hamletmek ise sahih olmaz, zira ayet çirkin olmayan her şeyi kapsamaktadır.
وقول المديون السابق إن قصد به هذا المعنى لا يلزم منه الحنث إذا لم يفعل، ويدين المديون. وغيره إن ادعى قصد ما لا يلزمه فيه شيء فلا ورود لما اعترضوا به، والإنصاف أن الاعتراض ليس بشيء والرد عليهم غني عن مثل ذلك، هذا ثم اعلم أن إطلاق الاستثناء على التقييد بإن شاء الله تعالى بل على التقييد بالشرط مطلقا ثابت في اللغة والاستعمال كما نص عليه السيرافي في شرح الكتاب.
Borçlunun geçen sözünde şayet bu mana kastedilmişse, bunu yapmadığında yemini bozulmaz ve borçlu [niyetiyle baş başa bırakılarak] tasdik edilir. Borçlu veya başkası kendisine bir şey gerektirmeyen bir manayı kastettiğini iddia ederse, getirdikleri itiraz vârit olmaz. İnsaf şu ki bu itiraz bir şey ifade etmez; onlara (Mutezile'ye) verilecek cevaplar ise böyle şeylere muhtaç değildir. Bundan sonra bil ki 'inşallah' kaydına, hatta mutlak surette şart kaydına istisna denmesi, Sîrâfî'nin Şerhu'l-Kitâb'da açıkça belirttiği üzere dilde ve kullanımda sabittir.
وقال الراغب: الاستثناء دفع ما يوجبه عموم سابق كما في قوله تعالى: قُلْ لا أَجِدُ فِي ما أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلى طاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً [الأنعام: ١٤٥] إلخ أو دفع ما يوجبه اللفظ كقوله: امرأته طالق إن شاء الله تعالى انتهى.
Râgıb şöyle demiştir: İstisna; Yüce Allah'ın { قُلْ لا أَجِدُ فِي ما أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلى طاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً } [En'âm: 145] “De ki: Bana vahyolunanlar içinde, yiyen bir kimsenin yiyeceği hususunda ölmüş hayvan eti hariç haram kılınmış bir şey bulamıyorum...” kavlinde olduğu gibi önceki bir umumun gerektirdiğini bertaraf etmektir yahut bir kimsenin 'İnşallah hanımı boştur' sözünde olduğu gibi lafzın gerektirdiğini bertaraf etmektir (sözü bitti).
وفي الحديث «من حلف على شيء فقال: إن شاء الله تعالى فقد استثنى»
Hadiste ise şöyle buyrulmuştur: “Her kim bir şeye yemin eder de ardından 'inşallah' derse, istisna yapmış olur.”
فما قيل: إن كلمة إن شاء الله تعالى تسمى استثناء لأنه عبر عنها هنا بقوله سبحانه: إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ ليس بسديد فكذا ما قيل: إنها أشبهت الاستثناء في التخصيص فأطلق عليها اسمه كذا قال الخفاجي، ولا يخفى أن في الحديث نوع إباء لدعوى أن إطلاق الاستثناء على
Dolayısıyla 'İnşallah sözü burada Cenâb-ı Hakk'ın { إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } kavliyle ifade edildiği için istisna diye isimlendirilmiştir' şeklindeki iddia isabetli olmadığı gibi; 'tahsiste istisnaya benzediği için ona istisna ismi verilmiştir' şeklindeki iddia da isabetli değildir. Hafâcî böyle demiştir. Gizli değildir ki hadis-i şerifte, 'inşallah' kaydına
التقييد بإن شاء الله تعالى لغوي لأنه ﷺ لم يبعث لإفادة المدلولات اللغوية بل لتبليغ الأحكام الشرعية فتذكر.
istisna denilmesinin lügavî olduğu iddiasına karşı bir çekince bulunmaktadır; zira Peygamber ﷺ lügavî manaları bildirmek için değil, şer'î hükümleri tebliğ etmek için gönderilmiştir; hatırla.
وَاذْكُرْ رَبَّكَ تعالى أي مشيئة ربك فالكلام على حذف مضاف، وذكر مشيئة تعالى على ما يدل عليه ما قبل أن يقال إن شاء الله تعالى، وقد قال ذلك رسول الله ﷺ حين نزلت إِذا نَسِيتَ أي إذا فرط منك نسيان ذلك ثم تذكرته فإنه ما دام ناسيا لا يؤمر بالذكر وهو أمر بالتدارك عند التذكر سواء قصر الفصل أم طال. وقد أخرج ابن جرير والطبراني وابن المنذر وغيرهم عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه كان يرى الاستثناء ولو بعد سنة ويقرأ الآية، وروي ذلك عن أئمة أهل البيت رضي الله تعالى عنهم وهو رواية عن الإمام أحمد عليه الرحمة، وأخرج ابن المنذر عن ابن جبير في رجل حلف ونسي أن يستثني قال: له ثنياه إلى شهر، وأخرج ابن أبي حاتم من طريق عمرو بن دينار عن عطاء أنه قال: من حلف على يمين فإن الثنيا حلب ناقة قال: وكان طاوس يقول ما دام في مجلسه، وأخرج ابن أبي حاتم أيضا عن إبراهيم قال: يستثني ما دام في كلامه، وعامة الفقهاء على اشتراط اتصال الاستثناء في عدم الحنث ولو صح جواز الفصل وعدم تأثيره في الأحكام لا سيما إلى الغاية المروية عن ابن عباس لما تقرر إقرار ولا طلاق ولا عتاق ولم يعلم صدق ولا كذب.
{ وَاذْكُرْ رَبَّكَ } “Rabbini an”, yani Rabb Teâlâ'nın meşietini an; kelamda muzafın hazfi vardır. Allah Teâlâ'nın meşietini zikretmek ise öncesinin de delalet ettiği üzere 'inşallah' denilmesidir; nitekim bu ayet indiğinde Resûlullah ﷺ bunu söylemiştir. { إِذا نَسِيتَ } “unuttuğun zaman”, yani bu [istisnayı] unutman vuku bulup da ardından hatırladığın vakit [onu söyle]; zira unutan kimse unuttuğu müddetçe zikirle emrolunmaz. Bu, aradaki fasıla ister kısa ister uzun olsun hatırlandığında telafi etmeyi emretmektir. İbn Cerîr, Taberânî, İbnü'l-Münzir ve diğerleri İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ onun bir yıl sonra da olsa istisnayı caiz gördüğünü ve bu ayeti okuduğunu rivayet etmişlerdir. Bu görüş Ehl-i Beyt imamlarından radıyallâhu anhüm de rivayet edilmiş olup İmam Ahmed'den aleyhirrahme gelen bir rivayettir. İbnü'l-Münzir, İbn Cübeyr'den yemin edip de istisna yapmayı unutan kimse hakkında: 'Onun bir aya kadar istisna hakkı vardır' dediğini nakletmiştir. İbn Ebî Hâtim, Amr b. Dînâr tarikiyle Atâ'dan onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Kim bir yemine girişirse onun istisna süresi bir devenin sağılma müddetidir.' [Râvi] dedi ki: Tâvûs da 'meclisinde bulunduğu müddetçe' derdi. İbn Ebî Hâtim yine İbrâhim'den: 'Sözü devam ettiği müddetçe istisna yapar' dediğini rivayet etmiştir. Fukahanın geneli ise yeminin bozulmaması için istisnanın peş peşe (bitişik) olmasını şart koşmuşlardır; zira şayet araya fasıla girmesinin caiz olması ve bunun —bilhassa İbn Abbas'tan rivayet edilen nihai süreye kadar— hükümlere tesir etmemesi sahih olsaydı; ne bir ikrar, ne bir talak, ne bir köle azadı sabit olur, ne de doğruluk ve yalan bilinirdi.
ويحكى أنه بلغ المنصور أن أبا حنيفة رضي الله تعالى عنه خالف ابن عباس في هذه المسألة فاستحضره لينكر عليه فقال له أبو حنيفة: هذا يرجع إليك أنك تأخذ البيعة بالأيمان أفترضى أن يخرجوا من عندك فيستثنوا فيخرجوا عليك فاستحسن كلامه.
Rivayet edilir ki Mansûr'a Ebû Hanîfe'nin radıyallâhu anh bu meselede İbn Abbas'a muhalefet ettiği haberi ulaşınca, onu azarlamak üzere huzuruna çağırmıştır. Bunun üzerine Ebû Hanîfe ona: 'Bu durum sana döner; zira sen biati yeminlerle alıyorsun. Onların senin yanından çıkıp sonra istisna yaparak sana karşı isyan etmelerine razı olur musun?' demiş, Mansûr da onun sözünü pek beğenmiştir.
ومن غريب ما يحكى أن رجلا من علماء المغرب أحب أن يرى علماء بغداد ويتحقق مبلغ علمهم فشد الرحل للاجتماع معهم فدخل بغداد من باب الكرخ فصادف رجلين يمشيان أمامه يبيعان البقل في أطباق على رؤوسهما فسمع أحدهما يقول لصاحبه: يا فلان إني لأعجب من ابن عباس رضي الله تعالى عنهما كيف جوز فصل الاستثناء، وقال بعدم تأثيره في الأحكام ولو كان الأمر كما يقول لأمر الله تعالى نبيه أيوب ﵇ بالاستثناء لئلا يحنث فإنه أقل مؤنة مما أرشده سبحانه إليه بقوله تعالى: وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً فَاضْرِبْ بِهِ وَلا تَحْنَثْ [ص: ٤٤] وليس بين حلفه وأمره بما ذكره أكثر من سنة فرجع ذلك الرجل إلى بلده واكتفى بما سمع ورأى فسئل كيف وجدت علماء بغداد؟ فقال:
Anlatılan garip hadiselerden biri de şudur: Mağrip ulemasından bir zat Bağdat âlimlerini görmek ve ilimdeki derecelerini bizzat müşahede etmek isteyerek onlarla bir araya gelmek üzere yola çıkmış. Bağdat'a Kerh kapısından girdiğinde önünde başları üzerindeki tablalarda sebze satan iki adamın yürüdüğünü görmüş. Onlardan birinin arkadaşına şöyle dediğini işitmiş: 'Ey falan! Doğrusu ben İbn Abbas'ın radıyallâhu anhümâ istisnaya fasıla koymayı nasıl caiz gördüğüne ve bunun hükümlere tesir etmeyeceğini söylediğine hayret ediyorum! Şayet durum onun dediği gibi olsaydı, Yüce Allah Peygamberi Eyyûb'a aleyhisselâm yeminini bozmaması için istisna yapmasını emrederdi; zira bu, Cenâb-ı Hakk'ın ona { وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً فَاضْرِبْ بِهِ وَلا تَحْنَثْ } [Sâd: 44] “Eline bir demet sap al, onunla vur ve yeminini bozma” kavliyle yol gösterdiği şeyden çok daha zahmetsizdir; üstelik onun yemini ile kendisine bunun emredilmesi arasında bir yıldan fazla zaman da yoktur.' Bunun üzerine o zat memleketine dönmüş, işittiği ve gördüğüyle iktifa etmiştir. Kendisine 'Bağdat âlimlerini nasıl buldun?' diye sorulunca şöyle demiştir:
رأيت من يبيع البقل على رأسه في الطرقات من أهلها بلغ مبلغا من العلم يعترض به على ابن عباس رضي الله تعالى عنهما فما ظنك بأهل المدارس المنقطعين لخدمة العلم والإنصاف أن هذا الاعتراض على علامة يستكثر ممن يبيع البقل والله تعالى أعلم بصحة النقل، لا يقال: إن ظاهر الآية على ما سمعت يطابق ما ذهب إليه الحبر وإلا لم يكن للتدارك معنى وكذا ما جاء في الخبر لما قالوا: إن التدارك فيما يرجع إلى تفويض العبد يحصل بذكره بعد التنبه أما في التأثير في الحكم حتى يخرجه عن الجزم فليست الآية مسوقة له ولا دالة عليه بوجه.
'Oranın ahalisinden sokaklarda başında sebze satan bir kimsenin, İbn Abbas'a radıyallâhu anhümâ itiraz edecek derecede bir ilim seviyesine ulaştığını gördüm; artık kendini ilim hizmetine vakfetmiş medrese ehlini sen düşün!' İnsaf etmek gerekirse sebze satan bir kimseden allâme bir zata karşı böyle bir itiraz getirilmesi pek büyüktür; naklin sıhhatini ise en iyi Allah Teâlâ bilir. Şöyle denilemez: Ayetin zahiri işittiğin üzere İlim Deryası'nın (İbn Abbas'ın) benimsediği görüşe mutabıktır, aksi takdirde telafinin bir anlamı kalmazdı; nitekim haberde gelen de böyledir. Zira âlimler şöyle demiştir: Kulun işini Allah'a havale etmesine taalluk eden telafi, hatırlamadan sonra zikretmesiyle hasıl olur; hükme tesir edip onu kesinlikten çıkarmasına gelince, ayet bunun için sevk edilmemiştir ve hiçbir cihetten buna delalet etmez.
وقال بعضهم: إن ذلك من خصائصه ﷺ فله ﵊ أن يستثني ولو بعد حين بخلاف غيره.
Bazıları şöyle demiştir: Bu durum Hz. Peygamber'in ﷺ hasaisindendir (özel hükümlerindendir); dolayısıyla başkalarının aksine onun aleyhisselâm bir müddet sonra da olsa istisna yapma hakkı vardır.
فقد أخرج ابن أبي حاتم وابن مردويه والطبراني في الكبير بسند متصل عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال في الآية: إذا نسيت الاستثناء فاستثن إذا ذكرت ثم قال: هي خاصة لرسول الله ﷺ وليس لأحدنا أن يستثني إلا في صلة يمين، وقيل ليس في الآية والخبر أن الاستثناء المتدارك من القول السابق بل من مقدر مدلول به عليه والتقدير في الآية كلما نسيت ذكر الله تعالى اذكره حين التذكر إن شاء الله تعالى،
Nitekim İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve Taberânî el-Kebîr'de muttasıl bir senetle İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ onun bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'İstisna yapmayı unuttuğunda, hatırladığın vakit istisna yap.' Sonra şöyle demiştir: 'Bu, Resûlullah'a ﷺ hastır; bizden hiçbir kimsenin yemine bitişik olması dışında istisna yapma hakkı yoktur.' Bir görüşe göre ayette ve hadiste, sonradan telafi edilen istisnanın önceki sözden yapıldığı değil, bilakis o söze delalet eden mukadder bir kelamdan yapıldığı kastedilmektedir; ayetteki takdir: 'Allah Teâlâ'yı zikretmeyi her ne zaman unutursan, hatırladığın vakit inşallah diyerek O'nu an' şeklindedir.
وفي الحديث لا أنسى المشيئة بعد اليوم ولا
Hadisteki [takdir] ise: 'Bugünden sonra meşieti (inşallah demeyi) unutmayacağım ve
أتركها إن شاء الله تعالى أو أقول إن شاء الله تعالى إذا قلت إني فاعل أمرا فيما بعد
inşallah onu terk etmeyeceğim' yahut 'Bundan sonra bir işi yapacağımı söylediğimde inşallah diyeceğim' şeklindedir;
، ولا يخفى أنه خلاف الظاهر جدا.
bunun ise [ayetin] zahirine son derece aykırı olduğu gizli değildir.
وجوز أن يكون المعنى واذكر ربك بالتسبيح والاستغفار إذا نسيت الاستثناء، والمراد من ذلك المبالغة في الحث عليه بإيهام أن تركه من الذنوب التي يجب لها التوبة والاستغفار، وقيل المعنى واذكر ربك وعقابه إذا تركت بعض ما أمرك به ليبعثك ذلك على التدارك، وحمل النسيان على الترك مجاز لعلاقة السببية والمسببية أو اذكر ربك إذا عرض لك نسيان ليذكرك المنسي، ونَسِيتَ على هذا منزل منزلة اللازم، ولا يخفى بعد ارتباط الآية على هذين المعنيين بما سبق.
Mananın: 'İstisnayı unuttuğun zaman tesbih ve istiğfar ile Rabbini an' şeklinde olması da caiz görülmüştür; bundan murat, istisnayı terk etmenin tövbe ve istiğfarı gerektiren günahlardan olduğu hissini vererek buna teşvikte mübalağa yapmaktır. Bir görüşe göre mana: 'Sana emrettiği şeylerin bir kısmını terk ettiğinde Rabbini ve O'nun azabını hatırla ki bu seni telafiye sevk etsin' şeklindedir; unutmanın terk manasına hamledilmesi sebebiyet-müsebbebiyet alakasıyla mecazdır. Yahut: 'Unuttuğun şeyi sana hatırlatması için sana bir unutkanlık arız olduğunda Rabbini an' demektir; bu takdire göre { نَسِيتَ } fiili lazım (geçişsiz) makamına indirilmiştir. Gizli değildir ki bu iki manaya göre ayetin önceki kısımla irtibatı uzaktır.
وحمل قتادة الآية على أداء الصلاة المنسية عند ذكرها فإذا أراد أن المراد من الآية واقض الصلاة المنسية إذ ذكرتها فهو كما ترى وأمر الارتباط كما في سابقه، وإن أراد أنها تدل على الأمر بقضاء الصلاة المنسية عند ذكرها لما أنها دلت على الأمر بذكر الاستثناء المنسي، وأمر الصلاة أشد والاهتمام بها أعظم فالأمر أسهل ولكن ظاهر كلامهم أنه أراد الأول.
Katâde ise ayeti, hatırlandığı vakit unutulan namazın eda edilmesine hamletmiştir. Şayet ayetten muradın "hatırladığın zaman unutulan namazı kaza et" olduğunu kastetmişse, bu [yorum] gördüğün gibidir ve irtibat meselesi önceki gibidir. Şayet ayetin, unutulan istisnanın zikredilmesini emrettiğinden ötürü hatırlandığı vakit unutulan namazın kazasını emretmeye delalet ettiğini kastetmişse -ki namazın durumu daha şiddetli ve ona verilen ehemmiyet daha büyüktür- bu takdirde iş daha kolaydır; ancak sözlerinin zahiri birinciyi kastettiğini göstermektedir.
وأخرج ابن أبي شيبة والبيهقي في شعب الإيمان وغيرهما عن عكرمة أنه قال في الآية: أي اذكر ربك إذا غضبت، ووجه تفسير النسيان بالغضب أنه سبب للنسيان، وأمر هذا القول نظير ما مر.
İbn Ebî Şeybe, Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da ve diğerleri İkrime'den onun ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Yani öfkelendiğin zaman Rabbini an." Unutmanın öfkeyle tefsir edilmesinin veçhi, öfkenin unutmaya sebep olmasıdır; bu sözün durumu da daha önce geçenin benzeridir.
وَقُلْ عَسى أَنْ يَهْدِيَنِ رَبِّي أي يوفقني لِأَقْرَبَ مِنْ هذا أي لشيء أقرب وأظهر من نبأ أصحاب الكهف من الآيات والدلائل الدالة على نبوتي رَشَداً إرشادا للناس ودلالة على ذلك.
وَقُلْ عَسى أَنْ يَهْدِيَنِ رَبِّي yani beni muvaffak kılmasını [umarak de], لِأَقْرَبَ مِنْ هذا yani Ashâb-ı Kehf'in haberinden peygamberliğime delalet eden ayet ve deliller bakımından daha yakın ve daha açık olan bir şeye, رَشَداً yani insanları irşad ve buna delalet bakımından.
وإلى هذا ذهب الزجاج، وقد فعل ذلك ﷿ حيث آتاه من الآيات البينات ما هو أعظم من ذلك وأبين كقصص الأنبياء ﵈ المتباعدة أيامهم والحوادث النازلة في الأعصار المستقبلة إلى قيام الساعة، وكأنه تهوين منه ﷿ لأمر قصة أصحاب الكهف كما هونه جل وعلا أولا بقوله سبحانه «أم حسبت» إلخ، وهو متعلق بمجموع القصة، وعطفه بعض الأفاضل على العامل في قوله تعالى: «إذ أوى الفتية إلى الكهف» كأنه قيل اذكر إذ أوى الفتية إلخ وقل عسى أن يهديني ربي لما هو أظهر من ذلك دلالة على نبوتي.
Zeccâc bu görüşe meyletmiştir; nitekim O azze ve celle, dönemleri uzak olan peygamberlerin aleyhimüsselâm kıssaları ve kıyametin kopuşuna kadar gelecekteki asırlarda vuku bulacak hadiseler gibi bundan daha büyük ve daha açık olan apaçık ayetleri ona vererek bunu fiilen yapmıştır. Sanki bu, O'nun azze ve celle başta «أم حسبت» vb. buyruğuyla önemsiz kıldığı gibi Ashâb-ı Kehf kıssasını basitleştirmesi gibidir; bu da kıssanın bütününe taalluk eder. Bazı faziletli âlimler bunu Allah Teâlâ'nın «إذ أوى الفتية إلى الكهف» buyruğundaki amile atfetmiştir; sanki şöyle denilmiştir: Gençlerin mağaraya sığındıkları vakti an... ve umulur ki Rabbim beni peygamberliğime delalet bakımından bundan daha açık olan şeye eriştirir de.
وقال الجبائي: هو متعلق بقوله تعالى: وَاذْكُرْ رَبَّكَ إلى آخره والمعنى عنده ادع ربك ﷾ إذا نسيت شيئا أن يذكرك إياه وقل إن لم يذكرك سبحانه عسى أن يهديني لشيء أقرب من المنسي خيرا ومنفعة «فهذا» إشارة إلى المنسي والرشد الخير والمنفعة و (أقرب) على معناه الحقيقي، ولا يخفى أن هذا أقرب من جهة المتعلق وأبعد من جهات، وقيل: إنه متعلق بالمتعاطفات قبله وهذا إشارة إلى ما تضمنته من الخير أمرا ونهيا كأنه قيل افعل كذا ولا تفعل كذا وأطمع من ربك أن يهديك لأقرب مما أرشدت إليه في ضمن ما سمعت من الأمر والنهي خيرا ومنفعة، وقد هدى ﷺ في ضمن ما أنزل عليه ﵊ بعد ذلك من الأوامر والنواهي إلى ما هو أقرب من ذلك منفعة ولا يكاد يحصى وهو كما ترى، ولعله على علاته أقرب مما نقل عن الجبائي، وقال ابن الأنباري: معنى الآية عسى أن يعرفني ربي جواب مسائلكم قبل الوقت الذي حددته لكم ويعجل لي من جهته الرشاد، ولا يكاد يستفاد هذا المعنى من الآية، وعلى فرض الاستفادة تكون نظير استفادة المعاني المرادة من المعميات ويجل كتاب الله تعالى الكريم عن ذلك. وأخرج البيهقي من طريق المعتمر بن سليمان قال: سمعت أبي يحدث عن رجل من أهل الكوفة أنه كان يقول: إذا نسي الإنسان الاستثناء فتوبته أن يقول عَسى أَنْ يَهْدِيَنِ رَبِّي لِأَقْرَبَ مِنْ هذا رَشَداً وحكاه أبو حيان عن محمد الكوفي المفسر، والظاهر أنه الرجل الذي ذكره المعتمر، وهو قول لا دليل عليه وَلَبِثُوا فِي
Cübbâî şöyle demiştir: Bu, Allah Teâlâ'nın وَاذْكُرْ رَبَّكَ ayetinin sonuna kadar olan kısmına taalluk eder; ona göre mana şudur: Bir şeyi unuttuğun vakit Rabbine azze ve celle sana onu hatırlatması için dua et ve şayet O sübhânehu sana hatırlatmazsa, umulur ki [Rabbim] beni unutulan şeyden hayır ve menfaat bakımından daha yakın bir şeye eriştirir de. Buradaki «فهذا», unutulan şeye işarettir; reşed (رشد) hayır ve menfaattir; (أقرب) da hakiki manasındadır. Gizli değildir ki bu [yorum] müteallak (bağlantı) yönünden daha yakın olmakla birlikte birçok yönden daha uzaktır. Bir görüşe göre bu, kendisinden önceki ma'tûflara taalluk eder ve «هذا» kelimesi emir ve nehiy olarak ihtiva ettiği hayra işarettir; sanki şöyle denilmiştir: Şöyle yap, şöyle yapma ve Rabbinden, emir ve nehiyden işittiğin şeylerin zımnında irşad olunduğun şeyden hayır ve menfaat bakımından daha yakınına seni eriştirmesini um. Nitekim Hz. Peygamber ﷺ bundan sonra kendisine aleyhisselâm indirilen emir ve nehiyler zımnında menfaat bakımından bundan daha yakın olan sayılamayacak kadar çok şeye eriştirilmiştir; bu ise gördüğün gibidir ve belki de tüm kusurlarına rağmen Cübbâî'den nakledilenden daha yakındır. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Ayetin manası: "Umulur ki Rabbim bana sizin sorularınızın cevabını size belirlediğim vakitten önce bildirir ve O'nun katından bana hidayeti çabuklaştırır" şeklindedir. Bu mana ayetten pek çıkarılamaz; çıkarıldığı farz edilse bile muammalardan kastedilen manaların çıkarılması kabilinden olur ki Allah Teâlâ'nın yüce Kitabı bundan münezzehtir. Beyhakî, Mu'temir b. Süleyman tarikiyle rivayet etti: O dedi ki: Babamın Kûfelilerden bir adamdan şöyle rivayet ettiğini işittim: O kimse şöyle derdi: İnsan istisnayı unuttuğunda, onun tövbesi عَسى أَنْ يَهْدِيَنِ رَبِّي لِأَقْرَبَ مِنْ هذا رَشَداً demesidir. Bunu Ebû Hayyân müfessir Muhammed el-Kûfî'den nakletmiştir; zahir olan, Mu'temir'in zikrettiği adamın o olduğudur; bu ise delili olmayan bir sözdür. وَلَبِثُوا فِي
كَهْفِهِمْ
mağaralarında
أحياء مضروبا على آذانهم ثَلاثَ مِائَةٍ سِنِينَ وَازْدَادُوا تِسْعاً وهي جملة مستأنفة مبينة كما قال مجاهد لما أجمل في قوله تعالى فَضَرَبْنا عَلَى آذانِهِمْ فِي الْكَهْفِ سِنِينَ عَدَداً [الكهف: ١١] واختار ذلك غير واحد، قال في الكشف: فعلى هذا قوله تعالى قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما لَبِثُوا تقرير لكون المدة المضروب فيها على آذانهم هي هذه المدة كأنه قيل قل الله أعلم بما لبثوا وقد أعلم فهو الحق الصحيح الذي لا يحوم حوله شك قط، وفائدة تأخير البيان التنبيه على أنهم تنازعوا في ذلك أيضا لذكره عقيب اختلافهم في عدة أشخاصهم وليكون التذييل بقل الله أعلم محاكيا للتذييل بقوله سبحانه قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ وللدلالة على أنه من الغيب الذي أخبر به ﵊ ليكون معجزا له، ولو قيل: فضربنا على آذانهم سنين عددا وأتى به مبينا أولا لم يكن فيه هذه الدلالة البتة، فهذه عدة فوائد والأصل الأخيرة انتهى، ويحتاج على هذا إلى بيان وجه العدول عن المتبادر وهو ثلاثمائة وتسع سنين مع أنه أخصر وأظهر فقيل هو الإشارة إلى أنها ثلاثمائة بحساب أهل الكتاب واعتبار السنة الشمسية وثلاثمائة وتسع بحساب العرب واعتبار السنة القمرية
kulakları üzerine vurulmuş halde canlı olarak ثَلاثَ مِائَةٍ سِنِينَ وَازْدَادُوا تِسْعاً . Bu, Mücâhid'in de belirttiği gibi, Allah Teâlâ'nın { فَضَرَبْنا عَلَى آذانِهِمْ فِي الْكَهْفِ سِنِينَ عَدَداً } “Bunun üzerine mağarada onların kulakları üzerine nice yıllar vurduk” [el-Kehf: 11] buyruğunda mücmel olarak zikredileni açıklayan müste'nef bir cümledir. Pek çok âlim bu görüşü tercih etmiştir. el-Keşf'te şöyle denilmiştir: Buna göre Allah Teâlâ'nın قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما لَبِثُوا buyruğu, kulaklarına vurulan sürenin bu süre olduğunu takrirdir; sanki şöyle denilmiştir: "De ki: Onların ne kadar kaldığını Allah daha iyi bilir." Nitekim bildirmiştir de; dolayısıyla bu, etrafında asla hiçbir şüphenin dolaşamayacağı dosdoğru haktır. Beyanın sonraya bırakılmasının faydası ise, kişi sayılarındaki ihtilaflarının hemen akabinde zikredilmesinden ötürü bu konuda da çekişip ihtilafa düştüklerine dikkat çekmek, قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ fezlekesinin O'nun sübhânehu { قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ } “De ki: Onların sayısını Rabbim daha iyi bilir” fezlekesine benzemesini sağlamak ve onun bir mucize olması için Hz. Peygamber'e aleyhisselâm bildirilen gaybdan olduğuna delalet etmektir. Şayet "kulaklarına nice yıllar vurduk" denilip ilk başta açıklanarak getirilseydi bu delalet kesinlikle hasıl olmazdı. İşte bunlar birtakım faydalardır ve asıl olan sonuncusudur. Alıntı sona erdi. Buna göre, daha veciz ve daha açık olmasına rağmen mütebâdir olan "üç yüz dokuz yıl" [ifadesinden] vazgeçilmesinin veçhini beyan etmeye ihtiyaç vardır. Şöyle denilmiştir: Bu, Ehl-i Kitab'ın hesabına ve güneş yılının dikkate alınmasına göre üç yüz, Arapların hesabına ve ay yılının dikkate alınmasına göre üç yüz dokuz olduğuna işarettir.
فالتسع مقدار التفاوت، وقد نقله بعضهم عن علي كرم الله تعالى وجهه.
Dokuz [yıl] ise aradaki fark miktarıdır. Bunu bazıları Ali'den kerremallâhu teâlâ vecheh nakletmiştir.
واعترض بأن دلالة اللفظ على ما ذكر غير ظاهرة مع أنه لا يوافق ما عليه الحساب والمنجمون كما قاله الإمام لأن السنة الشمسية ثلاثمائة وخمس وستون يوما وخمس ساعات وتسع وأربعون دقيقة على مقتضى الرصد الإيلخاني والسنة القمرية ثلاثمائة وأربعة وخمسون يوما وثمان ساعات وثمان وأربعون دقيقة فيكون التفاوت بينهما عشرة أيام وإحدى وعشرين ساعة ودقيقة واحدة وإذا كان هذا تفاوت سنة كان تفاوت مائة ألف يوم وسبعة وثمانين يوما وثلاث عشرة ساعة وأربع دقائق وهي ثلاثة سنين وأربعة وعشرون يوما وإحدى عشرة ساعة وست عشرة دقيقة فيكون تفاوت ثلاثمائة سنة تسع سنين وثلاثا وسبعين يوما وتسع ساعات وثمانيا وأربعين دقيقة ولذا قيل إن روايته عن علي كرم الله تعالى وجهه لم تثبت. وبحث فيه الخفاجي بأن وجه الدلالة فيه ظاهر لأن المعنى لبثوا ثلاثمائة سنة على حساب أهل الكتاب الذين علموا قومك السؤال عن شأنهم وتسعا زائدة على حساب قومك الذين سألوك عن ذلك، والعدول عن الظاهر يشعر به، ودعوى أن التفاوت تسع سنين مبنية على التقريب لأن الزائد لم يبلغ نصف سنة بل ولا فصلا من فصولها فلم يعبأ به، وكون التفاوت تسعا تقريبا جار على سائر الأقوال في مقدار السنة الشمسية والسنة القمرية إذ التفاوت في سائرها لا يكاد يبلغ ربعا فضلا عن نصف، وقال الطيبي في توجيه العدول: إنه يمكن أن يقال: لعلهم لما استكملوا ثلاثمائة سنة قربوا من الانتباه ثم اتفق ما أوجب بقاءهم نائمين تسع سنين. وتعقب بأن هذا يقتضي أن يكون المراد وازدادوا نوما أي قوي نومهم في تسع سنين ولا يخفى ما فيه.
Lafzın zikredilen şeye delaletinin açık olmaması ve İmam'ın [Râzî'nin] dediği gibi hesap ve astronomi ehlinin benimsediği şeye uymaması gerekçesiyle buna itiraz edilmiştir; zira İlhânî Rasadı'nın muktezasına göre güneş yılı üç yüz altmış beş gün, beş saat ve kırk dokuz dakikadır; ay yılı ise üç yüz elli dört gün, sekiz saat ve kırk sekiz dakikadır. Dolayısıyla ikisi arasındaki fark on gün, yirmi bir saat ve bir dakikadır. Bu bir yılın farkı olduğuna göre yüz yılın farkı seksen yedi gün, on üç saat ve dört dakika olur ki bu da üç yıl, yirmi dört gün, on bir saat ve on altı dakikadır. Böylece üç yüz yılın farkı dokuz yıl, yetmiş üç gün, dokuz saat ve kırk sekiz dakika olur. Bundan dolayı bu rivayetin Ali'den kerremallâhu teâlâ vecheh sabit olmadığı söylenmiştir. Hafâcî bu meseleyi inceleyerek delalet veçhinin açık olduğunu belirtmiştir; zira mana şöyledir: "Kavmine onların durumunu sormayı öğreten Ehl-i Kitab'ın hesabına göre üç yüz yıl kaldılar ve sana bunu soran kavminin hesabına göre de buna ilave olarak dokuz [yıl] kaldılar." Zahirden vazgeçilmesi de bunu hissettirmektedir. Farkın dokuz yıl olduğu iddiası ise takribî bir hesaba dayanır; zira fazla olan kısım yarım yıla, hatta mevsimlerinden bir mevsime bile ulaşmadığı için dikkate alınmamıştır. Farkın yaklaşık dokuz olması, güneş yılı ve ay yılının miktarına dair diğer görüşler için de geçerlidir; zira diğerlerinin tamamında da fark yarıma ulaşmak şöyle dursun çeyreğe bile pek ulaşmaz. Tîbî bu ifadeden vazgeçilmesinin gerekçelendirilmesinde şöyle demiştir: "Şöyle denilmesi mümkündür: Muhtemelen onlar üç yüz yılı tamamladıklarında uyanmaya yaklaştılar, sonra da dokuz yıl boyunca uyur halde kalmalarını gerektiren bir durum meydana geldi." Bu görüş, muradın "uykuları arttı", yani dokuz yılda uykuları derinleşti şeklinde olmasını gerektirdiği ve içerdiği husus gizli olmadığı gerekçesiyle eleştirilmiştir.
وقال أيضا: يجوز أن يكون أهل الكتاب قد اختلفوا في مدة لبثهم كما اختلفوا في عدتهم فجاء قوله تعالى:
Ayrıca şöyle demiştir: Ehl-i Kitab'ın, sayıları hakkında ihtilaf ettikleri gibi kaldıkları süre hakkında da ihtilaf etmiş olmaları caizdir. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın:
وَلَبِثُوا إلخ رافعا للاختلاف مبينا للحق ويكون وَازْدَادُوا تِسْعاً تقريرا ودفعا للاحتمال نظير الاستثناء في قوله تعالى فَلَبِثَ فِيهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلَّا خَمْسِينَ عاماً وسيجيء بيانه إن شاء الله تعالى ولا يخلو عن حسن.
وَلَبِثُوا vb. buyruğu ihtilafı ortadan kaldırıcı ve hakkı beyan edici olarak gelmiş, وَازْدَادُوا تِسْعاً buyruğu da Allah Teâlâ'nın { فَلَبِثَ فِيهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلَّا خَمْسِينَ عاماً } “Böylece onların arasında elli yıl müstesna bin sene kaldı” buyruğundaki istisna misali bir takrir ve ihtimali bertaraf etme olmuştur. İnşallah bunun açıklaması gelecektir; bu görüş de güzel olmaktan uzak değildir.
وقيل إنهم انتبهوا قليلا ثم ردوا إلى حالتهم الأولى فلذا ذكر الازدياد وهو الذي يقتضية ما أخرجه ابن أبي حاتم عن قتادة المار في قوله تعالى وَنُقَلِّبُهُمْ إلخ وهو فيما أرى أقرب مما تقدم من حديث السنين الشمسية والقمرية.
Bir görüşe göre onlar kısa bir süre uyandılar, sonra ilk hallerine döndürüldüler; bu sebeple artırma zikredilmiştir. Allah Teâlâ'nın وَنُقَلِّبُهُمْ vb. buyruğunda daha önce geçen İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiği hususun gerektirdiği de budur; bana göre bu, güneş ve ay yılları meselesinden daha yakındır.
وقال جمع: إن الجملة من كلام أهل الكتاب فهي من مقول سَيَقُولُونَ السابق وما بينهما اعتراض ونسب ذلك إلى ابن عباس، فقد أخرج ابن أبي حاتم وابن مردويه عنه رضي الله تعالى عنه أنه قال: إن الرجل ليفسر الآية يرى
Bir topluluk ise şöyle demiştir: Şüphesiz bu cümle Ehl-i kitabın sözlerindendir; dolayısıyla daha önce geçen { سَيَقُولُونَ } kavlinin söylenen sözü (makûlü) durumundadır, aralarındaki kısım ise itiraziyye (ara cümle)dir. Bu [görüş] İbn Abbâs'a nispet edilmiştir. Nitekim İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin kendisinden (radıyallâhu teâlâ anh) rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Kişi bir ayeti tefsir eder ve onun öyle olduğunu zanneder de...»
أنها كذلك فيهوي أبعد ما بين السماء والأرض ثم تلا وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ الآية ثم قال: كم لبث القوم؟ قالوا:
gökle yer arasındaki mesafeden daha uzağa yuvarlanır." Sonra وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ayetini okudu ve ardından: "Bu kavim ne kadar kaldı?" diye sordu. Onlar:
ثلاثمائة وتسع سنين فقال: لو كانوا لبثوا كذلك لم يقل الله تعالى قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما لَبِثُوا ولكنه سبحانه حكى مقالة القوم فقال تعالى سَيَقُولُونَ ثَلاثَةٌ إلى قوله تعالى رَجْماً بِالْغَيْبِ فأخبر أنهم لا يعلمون وقال: سيقولون لبثوا في كهفهم ثلاثمائة سنين وازدادوا تسعا ولعل هذا لا يصح عن الحبر رضي الله تعالى عنه فقد صح عنه القول بأن عدة أصحاب الكهف سبعة وثامنهم كلبهم مع أنه تعالى عقب القول بذلك بقوله سبحانه قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ ولا فرق بينه وبين قوله تعالى قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما لَبِثُوا فلم دل هذا على الرد ولم يدل ذاك.
"Üç yüz dokuz yıl" dediler. Bunun üzerine şöyle dedi: "Eğer bu kadar kalmış olsalardı Allah Teâlâ { قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما لَبِثُوا } “De ki: Ne kadar kaldıklarını Allah daha iyi bilir” buyurmazdı. Fakat O sübhânehu o kavmin sözünü nakletmiş ve Allah Teâlâ { سَيَقُولُونَ ثَلاثَةٌ } “Üç kişidirler diyecekler” buyruğundan { رَجْماً بِالْغَيْبِ } “karanlığa taş atar gibi” buyruğuna kadar onların bilmediklerini haber vermiştir; 'Mağaralarında üç yüz yıl kaldılar ve dokuz yıl da artırdılar diyecekler' buyurmuştur." Umulur ki bu [rivayet] İbn Abbas'tan radıyallâhu teâlâ anh sahih değildir; zira Ashâb-ı Kehf'in sayısının yedi, sekizincilerinin de köpekleri olduğu sözü kendisinden sahih olarak rivayet edilmiştir. Halbuki Allah Teâlâ bu sözün hemen ardından { قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ } “De ki: Onların sayısını Rabbim daha iyi bilir” buyurmuştur; bununla Allah Teâlâ'nın { قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما لَبِثُوا } “De ki: Ne kadar kaldıklarını Allah daha iyi bilir” buyruğu arasında hiçbir fark yoktur. Öyleyse bu nasıl redde delalet eder de diğeri delalet etmez?
نعم قرأ ابن مسعود «قالوا لبثوا كهفهم» وهو يقتضي أن يكون من كلام الخائضين في شأنهم إلا أن التعقيب بقوله تعالى قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما لَبِثُوا كتعقيب القول الثالث في العدة بما سمعت في عدم الدلالة على الرد.
Evet, İbn Mes'ûd «قالوا لبثوا كهفهم» şeklinde okumuştur; bu da onların durumunu tartışanların sözü olmasını gerektirir. Ne var ki Allah Teâlâ'nın { قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما لَبِثُوا } “De ki: Ne kadar kaldıklarını Allah daha iyi bilir” buyruğuyla yapılan ta'kîb, sayı hakkındaki üçüncü görüşün az önce işittiğin şekilde ta'kîb edilmesi gibi redde delalet etmeme hususundadır.
والظاهر أن ضمير وَازْدَادُوا على هذا القول لأصحاب الكهف كما أنه كذلك على القول السابق، وقال الخفاجي: إن الضمير عليه لأهل الكتاب بخلافه على الأول، ويظهر فيه وجه العدول عن ثلاثمائة وتسع سنين لأن بعضهم قال: لبثوا ثلاثمائة وبعضهم قال: إنه أزيد بتسعة اه. ولا يخفى ما فيه، وعلى القولين الظاهر أن بِما لَبِثُوا إشارة إلى المدة السابق ذكرها، وزعم بعضهم أنه إشارة إلى المدة التي بعد الاطلاع عليهم إلى زمن الرسول ﷺ وهو كما ترى، وقيل إنه تعالى لما قال وَازْدَادُوا تِسْعاً كانت التسع مبهمة لا يدري أنها سنون أم شهور أم أيام أم ساعات واختلف في ذلك بنو إسرائيل فأمر ﷺ برد العلم إليه ﷿ في التسع فقط اه وليس بشيء فإنه إذا سبق عدد مفسر وعطف عليه ما لم يفسر حمل تفسيره على السابق فعندي مائة درهم وعشرة ظاهر في وعشرة دراهم وليس بمجمل كما لا يخفى.
Zahir olan şudur ki bu görüşe göre وَازْدَادُوا fiilindeki zamir, önceki görüşte olduğu gibi Ashâb-ı Kehf'e aittir. Hafâcî ise bu görüşe göre zamirin birinci görüşün aksine Ehl-i Kitab'a ait olduğunu söylemiştir; üç yüz dokuz yıldan vazgeçilmesinin veçhi de burada ortaya çıkmaktadır; zira onlardan bazıları "üç yüz kaldılar", bazıları da "dokuz daha fazladır" demiştir. [Hafâcî'nin sözü] bitti. Bunun içerdiği durum gizli değildir. Her iki görüşe göre de zahir olan بِما لَبِثُوا ifadesinin daha önce zikredilen süreye işaret olmasıdır. Bazıları ise bunun onların ortaya çıkarılmasından Resûlullah'ın ﷺ zamanına kadar geçen süreye işaret olduğunu iddia etmiştir ki bu gördüğün gibidir. Bir görüşe göre ise Allah Teâlâ وَازْدَادُوا تِسْعاً buyurduğunda bu dokuz ifadesi müphem kalmış, yıl mı, ay mı, gün mü, yoksa saat mi olduğu bilinmemiş ve İsrâiloğulları bu konuda ihtilafa düşmüştür; bunun üzerine Hz. Peygamber'e ﷺ ilmi sadece bu dokuz konusunda O'na azze ve celle havale etmesi emredilmiştir. [Bu söz] bitti. Bu ise bir şey değildir; zira açıklanmış bir sayı öne geçer ve açıklanmamış olan ona atfedilirse, onun açıklaması önceki üzerine hamledilir; nitekim "Yanımda yüz dirhem ve on var" sözü "ve on dirhem" anlamında açıktır ve gizli olmadığı üzere mücmel değildir.
هذا ونصب تِسْعاً على أنه مفعول ازْدَادُوا وهو مما يتعدى إلى واحد، وقال أبو البقاء: إن زاد يتعدى إلى اثنين وإذا بني على افتعل تعدى إلى واحد، وظاهر كلام الراغب وغيره أن زاد قد تتعدى إلى واحد يقال: زدته كذا فزاد هو وازداد كذا، ووجه ذلك ظاهر فلا تغفل، والجمهور على أن سِنِينَ في القراءة بتنوين «مائة» منصوب لكن اختلفوا في توجيه ذلك فقال أبو البقاء وابن الحاجب: هو منصوب على البدلية من ثَلاثَ مِائَةٍ.
Bununla birlikte تِسْعاً lafzının mansub olması ازْدَادُوا fiilinin mef'ûlü olmasındandır ve bu tek mef'ûle geçişli olan fiillerdendir. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: Zâde fiili iki mef'ûle geçer; ifti'âl babına nakledildiğinde ise tek mef'ûle geçer. Râgıb ve başkalarının sözlerinin zahiri ise zâde fiilinin tek mef'ûle de geçebildiğidir; nitekim "Ona şunu artırdım, o da arttı ve şunu ziyadeleştirdi" denilir; bunun veçhi açıktır, gafil olma. Cumhûr, "mâe" kelimesinin tenvinli okunduğu kıraatte سِنِينَ kelimesinin mansub olduğu görüşündedir; fakat bunun gerekçelendirilmesinde ihtilaf etmişlerdir. Ebü'l-Bekâ ve İbnü'l-Hâcib şöyle demiştir: O, ثَلاثَ مِائَةٍ lafzından bedel olarak mansubdur.
وقال الزمخشري: على أنه عطف بيان لثلاثمائة، وتعقبه في البحر بأنه لا يجوز على مذهب البصريين.
Zemahşerî ise üç yüzün atf-ı beyânı olarak [mansub olduğunu] söylemiştir; el-Bahr'da ise bunun Basralıların mezhebine göre caiz olmadığı belirtilerek eleştirilmiştir.
وادعى بعضهم أنه أولى من البدلية لأنها تستلزم أن لا يكون العدد مقصودا، ويؤيده ما
Bazıları bunun bedel olmaktan daha evla olduğunu iddia etmiştir; zira bedel olmak sayının kastedilmemiş olmasını gerektirir. Bunu şu da desteklemektedir:
أخرجه ابن أبي شيبة وابن جرير وابن المنذر وابن أبي حاتم عن الضحاك قال: لما نزلت هذه الآية وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلاثَ مِائَةٍ قيل: يا رسول الله أياما أم أشهرا أم سنين؟ فأنزل الله تعالى سنين.
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Dahhâk'tan rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلاثَ مِائَةٍ ayeti indiğinde "Ey Allah'ın Resûlü! Gün mü, ay mı, yoksa yıl mı?" denildi; bunun üzerine Allah Teâlâ "yıllar" kelimesini indirdi.
وجوز ابن عطية الوجهين، وقيل: على التمييز، وتعقب بأنه يلزم عليه الشذوذ من وجهين، وستعلم وجهه قريبا إن شاء الله تعالى، وبما نقل في المفصل عن الزجاج أنه يلزم أن يكونوا لبثوا تسعمائة سنة، قال ابن الحاجب: ووجهه أنه فهم من لغتهم أن مميز المائة واحد من مائة كما إذا قلت مائة رجل فرجل واحد من المائة فلو كان سنين تمييزا لكان واحدا من ثلاثمائة وأقل السنين ثلاثة فكان كأنه قيل ثلاثمائة ثلاث سنين فيكون تسعمائة سنة. ويرد بأن ما ذكر مخصوص بما إذا كان التمييز مفردا وأما إذا كان جمعا فالقصد فيه كالقصد في وقوع التمييز جمعا في نحو ثلاثة أثواب مع أن الأصل في الجميع الجمع، وإنما عدلوا إلى المفرد لعلة كما بين في محله فإذا استعمل التمييز جمعا استعمل على الأصل، وما قال إنما يلزم لو كان ما استعمل جمعا استعمل كما استعمل المفرد فأما إذا استعمل الجمع على أصله في ما وضع له العدد فلا انتهى.
İbn Atiyye her iki veçhi de caiz görmüştür. Temyiz olarak [mansub olduğu] da söylenmiştir; fakat buna iki yönden şâz olmayı gerektirdiği gerekçesiyle itiraz edilmiştir ki bunun veçhini inşallah az sonra öğreneceksin. Ayrıca el-Mufassal'da Zeccâc'dan nakledildiğine göre onların dokuz yüz yıl kalmış olmalarını gerektirir. İbnü'l-Hâcib şöyle demiştir: Bunun veçhi şudur: O, Arapların dilinden yüzün temyizinin yüzden bir parça olduğunu anlamıştır; nitekim "yüz adam" dediğinde "adam" yüz kişiden biridir. Şayet "seneler" temyiz olsaydı, üç yüzden biri olurdu ve senelerin en azı da üç olduğuna göre sanki "üç yüz üç yıl" denilmiş gibi olur, bu da dokuz yüz yıl ederdi. Buna şöyle cevap verilir: Zikredilen durum temyizin müfred olmasına mahsustur; cemî olmasına gelince, bundaki maksat "üç elbise" gibi ifadelerde temyizin çoğul gelmesindeki maksat gibidir; halbuki hepsinde asıl olan çoğuldur. Müfrede ancak yerinde açıklandığı üzere bir illetten ötürü dönülmüştür; dolayısıyla temyiz çoğul olarak kullanıldığında aslı üzere kullanılmış olur. Onun dediği ise ancak çoğul kullanılan şey müfred gibi kullanıldığı takdirde gerekir; fakat çoğul, sayının kendisi için vazedildiği şeydeki aslı üzere kullanıldığında böyle bir şey gerekmez. Alıntı sona erdi.
وقد صرح الخفاجي أن ذلك كتقابل الجمع بالجمع، وجوز الزجاج كون سِنِينَ مجرورا على أنه نعت مِائَةٍ وهو راجع في المعنى إلى جملة العدد كما في قول عنترة:
Hafâcî bunun çoğulun çoğulla karşılanması gibi olduğunu açıkça belirtmiştir. Zeccâc سِنِينَ kelimesinin مِائَةٍ kelimesinin sıfatı olarak mecrûr olmasını caiz görmüştür; bu da manada sayının bütününe râcidir; nitekim Antere'nin şu sözünde olduğu gibi:
فيها اثنتان وأربعون حلوبة ... سودا كخافية الغراب الأسحم
Orada kırk iki sağmal deve vardır... kapkara karganın kanat altı tüyleri gibi simsiyah.
حيث جعل سودا نعتا لحلوبة وهي في المعنى نعت لجملة العدد، وقال أبو علي: لا يمتنع أن يكون الشاعر اعتبر حلوبة جمعا وجعل سودا وصفا لها وإذا كان المراد به الجمع فلا يمتنع أن يقع تفسيرا لهذا الضرب من العدد من حيث كان على لفظ الآحاد كما يقال عشرون نفرا وثلاثون قبيلا. وقرأ حمزة والكسائي وطلحة ويحيى والأعمش والحسن وابن أبي ليلى وخلف وابن سعدان وابن عيسى الأصبهاني وابن جبير الأنطاكي «ثلاثمائة سنين» بإضافة مائة إلى سنين وما نقل عن الزجاج يرد هنا أيضا ويرد بما رد به هناك، ولا وجه لتخصيص الإيراد بنصب سنين على التمييز فإن منشأ اللزوم على فرض تسليمه كونه تمييزا وهو متحقق إذا جر أيضا وجر تمييز المائة بالإضافة أحد الأمرين المشهورين فيه استعمالا، وثانيهما كونه مفردا ولكون الإفراد مشهورا في الاستعمال أطلق عليه الأصل فهو أصل بحسب الاستعمال، ولا ينافي هذا قول ابن الحاجب: إن الأصل في التمييز مطلقا الجمع كما سمعت آنفا لأنه أراد أنه الأصل المرفوض قياسا نظرا إلى أن المائة جمع كثلاثة وأربعة ونحوهما كذا في الكشف، وقد يخرج عن الاستعمال المشهور فيأتي مفردا منصوبا كما في قوله:
Burada şair "simsiyah" kelimesini "sağmal deve" kelimesine sıfat kılmıştır; halbuki o manada sayının bütününe sıfattır. Ebû Ali şöyle demiştir: Şairin "sağmal deve" kelimesini çoğul kabul edip "simsiyah" kelimesini ona vasıf kılmış olması imkansız değildir; şayet bundan murat çoğul ise, tekil lafzında olması hasebiyle "yirmi kişi", "otuz kabile" denildiği gibi bu tür sayının tefsiri olması imkansız değildir. Hamza, Kisâî, Talha, Yahyâ, A'meş, Hasan, İbn Ebî Leylâ, Halef, İbn Sa'dân, İbn Îsâ el-İsbahânî ve İbn Cübeyr el-Antâkî "mâe" kelimesini "sinîn" kelimesine izafe ederek «ثلاثمائة سنين» şeklinde okumuşlardır. Zeccâc'dan nakledilen [itiraz] burada da varid olur ve orada reddedildiği gibi burada da reddedilir. İtirazın sinîn kelimesinin temyiz olarak mansub kılınmasına tahsis edilmesinin hiçbir veçhi yoktur; zira lüzumun menşei -kabul edildiği farz edilirse- onun temyiz olmasıdır ve bu durum cer edildiğinde de tahakkuk eder. Yüzün temyizinin izafetle cer edilmesi onda kullanım bakımından meşhur iki durumdan biridir; ikincisi ise müfred olmasıdır. Müfred kılınması kullanımda meşhur olduğu için ona asıl denilmiştir; dolayısıyla o kullanıma göredir. Bu durum İbnü'l-Hâcib'in az önce işittiğin "Temyizde mutlak olarak asıl olan çoğuldur" sözüyle çelişmez; zira o, yüzün tıpkı üç, dört ve benzerleri gibi bir çoğul olduğu dikkate alınarak kıyasen terk edilmiş asıl olduğunu kastetmiştir; el-Keşf'te böyle zikredilmiştir. Bazen meşhur kullanımdan çıkılarak şu beyitte olduğu gibi müfred mansub olarak da gelebilir:
إذا عاش الفتى مائتين عاما ... فقد ذهب اللذاذة والفتاء
Genç iki yüz yıl yaşadığı vakit... artık lezzet de gençlik de gitmiştir.
وقد يأتي جمعا مجرورا بالإضافة كما في الآية على قراءة الكسائي وحمزة ومن معهما لكن قالوا: إن الجمع المذكور فيها قد أجري مجرى العاري عن علامة الجمع لما أن العلامة فيه ليست متمحضة للجمعية لأنها كالعوض عن لام مفرده المحذوفة حتى أن قوما لا يعربونه بالحروف بل يجرونه مجرى حين، ولم أجد فيما عندي من كتب العربية شاهدا من كلام العرب لإضافة المائة إلى جمع، وأكثر النحويين يوردون الآية على قراءة حمزة والكسائي شاهدا لذلك وكفى بكلام الله تعالى شاهدا. وقرأ أبي «ثلاثمائة سنة» بالإضافة والإفراد كما هو الاستعمال الشائع وكذا في مصحف ابن مسعود، وقرأ الضحاك «ثلاثمائة سنون» بالتنوين ورفع سنون على أنه خبر مبتدأ محذوف أي هي سنون، وقرأ الحسن وأبو عمرو في رواية اللؤلؤي عنه «تسعا» بفتح التاء وهو لغة فيه فاعلم والله تعالى أعلم لَهُ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أي جميع ما غاب فيهما وخفي من أحوال أهلهما فالغيب مصدر بمعنى الغائب والخفي جعل عينه للمبالغة واللام للاختصاص العلمي أي له تعالى ذلك علما ويلزم منه ثبوت علمه سبحانه بسائر المخلوقات لأن من علم الخفي علم غيره بالطريق الأولى.
Bazen de Kisâî, Hamza ve onlarla beraber olanların kıraatindeki ayette olduğu gibi izafetle mecrûr bir çoğul olarak gelebilir. Fakat şöyle demişlerdir: Ayette zikredilen çoğul, çoğulluk alametinden ari olanın yerine konulmuştur; zira buradaki alamet sırf çoğulluk için değildir, çünkü o müfredindeki hazfedilmiş lâm harfinin bedeli gibidir; hatta bir topluluk bunu harflerle irap etmeyip Hîn (حين) kelimesi gibi irap eder. Elimdeki Arap dili kitaplarında yüz kelimesinin bir çoğula izafe edilmesine dair Arapların kelamından bir şahit bulamadım; nahivcilerin çoğu bu ayeti Hamza ve Kisâî'nin kıraati üzere buna şahit getirmektedirler ve Allah Teâlâ'nın kelamı şahit olarak yeter. Übeyy yaygın kullanımda olduğu gibi izafet ve ifrad ile «ثلاثمائة سنة» şeklinde okumuştur; İbn Mes'ûd'un mushafında da böyledir. Dahhâk tenvinle «ثلاثمائة سنون» şeklinde ve "sinûn" kelimesini mahzûf mübtedanın haberi olarak merfû okumuştur, yani "onlar yıllardır." Hasan ve Lü'lüî'nin ondan rivayetinde Ebû Amr te harfinin fethasıyla «تسعا» şeklinde okumuştur ki bu bir lehçedir; bilmiş ol. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir. لَهُ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ Göklerde ve yerde gizli kalan, onların ehlinin hallerinden saklı olan her şey O'na aittir; buradaki gayb gizli ve saklı manasında masdardır, mübalağa için bizzat kendisi kılınmıştır; lâm harfi ise ilmi tahsis içindir; yani bu, ilim olarak Allah Teâlâ'ya aittir ve bundan O'nun sübhânehu diğer mahlukatı bildiğinin sübûtu lâzım gelir; zira gizliyi bilen, başkasını evleviyetle bilir.
أَبْصِرْ بِهِ وَأَسْمِعْ صيغتا تعجب والهاء ضميره تعالى، والكلام مندرج تحت القول فليس التعجب منه سبحانه ليقال ليس المراد منه حقيقته لاستحالته عليه تعالى بل المراد أن ذلك أمر عظيم من شأنه أن يتعجب منه كما قيل ولا يمتنع صدور التعجب من بعض صفاته سبحانه وأفعاله ﷿ حقيقة من غيره تعالى.
أَبْصِرْ بِهِ وَأَسْمِعْ İkisi taaccüp sîgasıdır, zamir de Allah Teâlâ'ya aittir. Söz kavlin altına dahil olduğundan taaccüp O'ndan sübhânehu sâdır olmuş değildir ki Allah Teâlâ hakkında muhal olması sebebiyle taaccübün hakiki manasının kastedilmediği söylensin; bilakis murat, denildiği gibi, bunun taaccüp edilecek nitelikte büyük bir iş olduğudur; O'nun sübhânehu bazı sıfatlarından ve fiillerinden azze ve celle hakiki taaccübün Allah Teâlâ dışındaki bir kimseden sâdır olması imkansız değildir.
وفي الحديث ما أحلمك عمن عصاك وأقربك ممن دعاك وأعطفك على من سألك،
Nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: "Sana isyan edene karşı ne kadar da halimsin, sana dua edene ne kadar da yakınsın ve senden isteyene ne kadar da merhametlisin!"
ولهم في هذه المسألة كلام طويل فليرجع إليه من أراده، ولابن هشام رسالة في ذلك، وأيّا ما كان ففيه إشارة إلى أن شأن بصره تعالى وسمعه ﷿ وهما صفتان غير راجعتين إلى صفة العلم خارج عما عليه بصر المبصرين وسمع السامعين فإن اللطيف والكثيف والصغير والكبير والجلي والخفي والسر والعلن على حد سواء في عدم الاحتجاب عن بصره وسمعه ﵎ بل من الناس من قال: إن المعدوم والموجود في ذلك سواء وهو مبني على شيئية المعدوم والخلاف في ذلك
Bu meselede uzun sözleri vardır, dileyen oraya müracaat etsin; İbn Hişâm'ın bu hususta bir risalesi bulunmaktadır. Her nasıl olursa olsun bunda, O'nun Teâlâ basar ve sem' azze ve celle şanının -ki bu ikisi ilim sıfatına dönmeyen iki sıfattır- görenlerin görmesi ve işitenlerin işitmesinin dışında olduğuna işaret vardır; zira latif ile kesif, küçük ile büyük, aşikâr ile gizli, sır ile aleniyet O'nun celle celâluhu görmesine ve işitmesine perdelenmeme hususunda eşittir; hatta insanlardan bazıları ma'dûm ile mevcûdun bu hususta eşit olduğunu söylemiştir ki bu da ma'dûmun şey'iyyeti esasına dayanır ve bu konudaki ihtilaf
معلوم ولعل تقديم ما يدل على عظم شأن بصره ﷿ لما أن ما نحن بصدده من قبيل المبصرات والأصل أبصر وأسمع والهمزة للصيرورة لا للتعدية أي صار ذا بصر وصار ذا سمع ولا يقتضي ذلك عدم تحققهما له تعالى تعالى عن ذلك علوا كبيرا، وفيهما ضمير مستتر عائد عليه سبحانه ثم حولا إلى صيغة الأمر وبرز الضمير الفاعل لعدم لياقة صيغة الأمر لتحمل ضمير الغائب وجر بالباء الزائدة فكان له محلان الجر لمكان الباء والرفع لمكان كونه فاعلا، ولكونه صار فضلة صورة أعطي حكمها فصح حذفه من الجملة الثانية مع كونه فاعلا والفاعل لا يجوز حذفه عندهم، ولا تكاد تحذف هذه الباء في هذا الموضع إلا إذا كان المتعجب منه أن وصلتها نحو أحسن أن تقول، وهذا الفعل لكونه ماضيا معنى قيل إنه مبني على فتح مقدر منع من ظهوره مجيئه على صورة الأمر وهذا مذهب س في هذا التركيب، قال الرضي: وضعف ذلك بأن الأمر بمعنى الماضي مما لم يعهد بل جاء الماضي بمعنى الأمر كما
malumdur. O'nun azze ve celle görme şanının büyüklüğüne delalet eden ifadenin öne geçirilmesi, muhtemelen üzerinde durduğumuz konunun görülebilen şeyler kabilinden olmasındandır. Aslı "ebsera ve esmia"dır; hemze ta'diye için değil sayrûret içindir, yani "görme sahibi oldu ve işitme sahibi oldu" demektir; bu durum bu sıfatların Allah Teâlâ hakkında tahakkuk etmemiş olmasını gerektirmez, O bundan pek yücedir. Her ikisinde de O'na sübhânehu dönen müstetir bir zamir vardır; sonra emir sîgasına dönüştürülmüş ve emir sîgasının gaip zamiri taşımaya uygun olmaması sebebiyle fâil zamiri açığa çıkarılıp zâit bâ ile cer edilmiştir. Böylece iki mahalli olmuştur: Bâ harfi sebebiyle cer mahalli ve fâil olması sebebiyle ref mahalli. Şeklen fadla haline geldiği için ona fadlanın hükmü verilmiş ve fâil olduğu halde ikinci cümleden hazfedilmesi sahih olmuştur; halbuki onlara göre fâilin hazfedilmesi caiz değildir. Bu bâ harfi bu makamda, taaccüp edilen şey "ne güzel söyledin" misalinde olduğu gibi "en" ve sılası olmadığı sürece pek hazfedilmez. Bu fiil mana bakımından mazi olduğu için, emir suretinde gelmesinin zahir olmasına engel olduğu takdiri bir fetha üzerine mebni olduğu söylenmiştir; bu terkipten Sîbeveyh'in mezhebi budur. Radî şöyle demiştir: Bu [görüş], emrin mazi manasında gelmesinin bilinmeyen bir şey olmasıyla zayıf görülmüştür; bilakis mazi emir manasında gelmiştir,
في حديث اتقى الله امرؤ فعل خيرا يثب عليه
nitekim "Bir kimse Allah'tan korksun, hayır işlesin ki mükafatlandırılsın" hadisinde olduğu gibi.
، وبأن صار ذا كذا قليل ولو كان ما ذكر منه لجاز ألحم بزيد وأشحم بزيد، وبان زيادة الباء في الفاعل قليل والمطرد زيادتها في المفعول.
Ayrıca "şu hale geldi" manasının az olmasıyla da zayıftır; şayet zikredilen şey bundan olsaydı Zeyd pek etli oldu ve Zeyd pek yağlı oldu [ifadelerinin taaccüp için] caiz olması gerekirdi; bir de fâilde bâ harfinin zâit olmasının azlığı, mef'ûlde zâit olmasının ise kurallı ve yaygın olmasıyla zayıf görülmüştür.
وتعقب بأن كون الأمر بمعنى الماضي مما لم يعهد غير مسلم ألا ترى أن كفى به بمعنى اكتف به عند الزجاج وقصد بهذا النقل الدلالة على أنه قصد به معنى إنشائي وهو التعجب، ولم يقصد ذلك من الماضي لأن الإنشاء أنسب بصيغة الأمر منه لأنه خبر في الأكثر، وبأن كثرة أفعل بمعنى صار ذا كذا لا تخفى على المتتبع، وجواز ألحم بزيد على معنى التعجب لازم ولا محذور فيه وعلى معنى آخر غير لازم، نعم ما ذكر من قلة زيادة الباء في الفاعل مما لا كلام فيه، والإنصاف أن مذهب س في هذه المسألة لا يخلو عن تعسف. ومذهب الأخفش وعزاه الرضي إلى الفراء أن أفعل في نحو هذا التركيب أمر لفظا ومعنى فإذا قلت أحسن بزيد فقد أمرت كل واحد بأن يجعل زيدا حسنا ومعنى جعله كذلك وصفه به فكأنك قلت صفه بالحسن كيف شئت فإن فيه منه كل ما يمكن أن يكون في شخص كما قال الشاعر:
Buna şu şekilde itiraz edilmiştir: Emrin mazi manasında olmasının bilinmeyen bir şey olduğu kabul edilemez; görmez misin ki Zeccâc'a göre كفى به "onunla yetin" anlamındadır ve bu nakille onda inşâî bir mana olan taaccübün kastedildiğine delalet hedeflenmiştir; bu durum maziden kastedilmemiştir, zira inşâ emir sîgasına daha uygundur, çünkü mazi çoğunlukla haberdir. Ayrıca ef'ale kalıbının "şu hale geldi" manasında çokça kullanıldığı araştıran kimseye gizli değildir; "Zeyd pek etlendi" ifadesinin taaccüp manasında caiz olması lâzımdır ve bunda bir sakınca yoktur; başka bir manada ise lâzım değildir. Evet, fâilde bâ harfinin zâit kılınmasının az olduğu hususunda söz yoktur. İnsaf etmek gerekirse Sîbeveyh'in bu meseledeki mezhebi zorlamadan uzak değildir. Ahfeş'in mezhebine -ki Radî bunu Ferrâ'ya nispet etmiştir- göre ise bu gibi terkiplerde ef'il lafzen ve manen emirdir; dolayısıyla "Zeyd ne güzel oldu!" dediğinde herkese Zeyd'i güzel kılmasını emretmiş olursun; onu öyle kılmanın manası ise onu onunla nitelemektir; sanki şöyle demiş olursun: "Onu dilediğin gibi güzellikle nitele, zira onda bir şahısta bulunabilecek her şey vardır"; nitekim şair şöyle demiştir:
لقد وجدت مكان القول ذا سعة ... فإن وجدت لسانا قائلا فقل
Sözün yerini geniş buldum... Şayet söyleyecek bir dil bulursan söyle!
وهذا المعنى مناسب للتعجب بخلاف تقدير س، وأيضا همزة الجعل أكثر من همزة صار ذا كذا وإن لم يكن شيء منهما على ما قال الرضي قياسا مطردا، واعتبر الفاعل ضمير المأمور وهو كل أحد لأن المراد أنه لظهور الأمر يؤمر كل أحد لا على التعيين بوصفه بما ذكر، ولم يتصرف في أفعل على هذا المذهب فيسند إلى مثنى أو مجموع أو مؤنث لما ذكروا من علة كون فعل للتعجب غير متصرف وهي مشابهته الحروف في الإنشاء وكون كل لفظ من ألفاظه صار علما لمعنى من المعاني، وإن كان هناك جملة فالقياس أن لا يتصرف فيه احتياطا لتحصيل الفهم كأسماء الأعلام فلذا لم يتصرف في نعم وبئس في الأمثال، وسهل ذلك هنا انمحاء معنى الأمر فيه كما انمحى معنى الجعل وصار لمحض إنشاء التعجب ولم يبق فيه معنى الخطاب، والباء زائدة في المفعول، وأجاز الزجاج أن تكون الهمزة للصيرورة فتكون الباء للتعدية أي صيره ذا حسن، ثم إنه اعتذر لبقاء أحسن في الأحوال على صورة واحدة لكون الخطاب لمصدر الفعل أي يا حسن أحسن بزيد وفيه تكلف وسماجة. وأيضا نحن نقول أحسن بزيد يا عمرو ولا يخاطب شيئان في حالة إلا أن يقول: معنى خطاب الحسن قد انمحى، وثمرة الخلاف بين س وغيره تظهر فيما إذا اضطر إلى حذف الباء فعلى مذهب س يلزم رفع مجروره وعلى غيره يلزم نصبه، هذا وقال ابن عطية: يحتمل أن يكون معنى الآية: أبصر بدين الله تعالى وأسمع به أي بصر بهدى الله تعالى وسمع به فترجع الهاء إما على الهدى وإما على الاسم الجليل ونقل ذلك عن ابن الأنباري وليس بشيء. وقرأ عيسى «أبصر به وأسمع» بصيغة الماضي فيهما وخرج
Bu mana, Sîbeveyh'in takdirinin aksine taaccübe uygundur; ayrıca kılma hemzesi, Radî'nin dediği gibi her ikisi de kurallı bir kıyas olmasa da "şu hale geldi" hemzesinden daha çoktur. Fâili ise memurun (kendisine emredilenin) zamiri kabul etmiştir ki o da herkestir; çünkü murat, meselenin açıklığından ötürü herkese belirli olmaksızın zikredilen şeyle niteleme emrinin verilmesidir. Bu mezhebe göre ef'il fiilinde tasarruf edilmez; dolayısıyla taaccüp fiilinin gayr-ı mutasarrıf oluşu için zikrettikleri illetten ötürü tesniyeye, cemiye veya müennese isnad edilmez; bu illet de inşâda harflere benzemesi ve lafızlarından her birinin manalardan bir mana için alem haline gelmesidir. Orada bir cümle olsa bile kıyas, tıpkı özel isimler gibi anlamanın gerçekleşmesini sağlamak gayesiyle onda tasarruf yapılmamasıdır; bu yüzden mesellerde ni'me ve bi'se fiillerinde çekim yapılmamıştır. Bunu burada kolaylaştıran şey, kılma manasının silindiği gibi onda emir manasının da silinip sırf taaccüp inşâsı için olması ve onda hitap manasının kalmamasıdır; bâ harfi ise mef'ûlde zâittir. Zeccâc hemzenin sayrûret için olmasını caiz görmüştür; bu takdirde bâ harfi ta'diye için olur, yani "onu güzellik sahibi kıldı" demektir. Sonra o, hitabın fiilin masdarına yönelik olması sebebiyle ahsin kelimesinin hallerde tek bir surette kalmasını mazur göstermiştir; yani "Ey güzellik, Zeyd'i güzelleştir" demektir ki bunda tekellüf ve hoş olmayan bir zorlama vardır. Ayrıca biz "Ey Amr, Zeyd ne güzeldir!" deriz; "Güzelliğe hitap etme manası silinmiştir" demediği sürece bir durumda iki şeye birden hitap edilmez. Sîbeveyh ile diğerleri arasındaki ihtilafın semeresi bâ harfini hazfetmeye mecbur kalındığı durumda ortaya çıkar; zira Sîbeveyh'in mezhebine göre onun mecrûrunu ref etmek, diğerinin mezhebine göre ise nasb etmek gerekir. Bununla birlikte İbn Atiyye şöyle demiştir: Ayetin manasının: "Allah Teâlâ'nın dinini gör ve onu işit", yani "Allah Teâlâ'nın hidayetini gör ve onu işit" olması muhtemeldir; böylece zamir ya hidayete ya da lafza-i celâle döner. Bu İbnü'l-Enbârî'den de nakledilmiştir; fakat bu bir şey değildir. Îsâ her ikisinde de mazi sîgasıyla «أبصر به وأسمع» şeklinde okumuştur;
ذلك أبو حيان على أن المراد الإخبار لا التعجب، والضمير المجرور لله تعالى أي أبصر عباده بمعرفته سبحانه وأسمعهم، وجوز أن يكون أَبْصِرْ أفعل تفضيل وكذا أَسْمِعْ وهو منصوب على الحالية من ضمير له وضمير بِهِ عائد على الغيب وليس المراد حقيقة التفضيل بل عظم شأن بصره تعالى وسمعه ﷿، ولعل هذا أقرب مما ذكره أبو حيان، وحاصل المعنى عليه أنه جل شأنه يعلم غيب السموات والأرض بصيرا به وسميعا على أتم وجه وأعظمه ما لَهُمْ أي لأهل السموات والأرض المدلول عليه بذكرهما مِنْ دُونِهِ تعالى مِنْ وَلِيٍّ من يتولى أمورهم وَلا يُشْرِكُ فِي حُكْمِهِ في قضائه تعالى أَحَداً كائنا من كان ولا يجعل له فيه مدخلا، وقيل يحتمل أن يعود الضمير لأصحاب الكهف وإضافة حكم للعهد على معنى ما لهم من يتولى أمرهم ويحفظهم غيره سبحانه ولا يشرك في حكمه الذي ظهر فيهم أحدا من الخلق.
Ebû Hayyân bunu muradın taaccüp değil haber verme olduğu şeklinde tevil etmiştir; mecrûr zamir ise Allah Teâlâ'ya aittir; yani O sübhânehu kullarına kendisini bilme basiretini vermiş ve onlara işittirmiştir. أَبْصِرْ ve keza أَسْمِعْ kelimelerinin ism-i tafdil olması da caiz görülmüştür; bu takdirde له ifadesindeki zamirden hal olarak mansubdur, بِهِ ifadesindeki zamir de gayba dönmektedir; murat ise hakiki tafdil değil, O'nun Teâlâ basar ve sem'inin azze ve celle büyüklüğüdür. Muhtemelen bu, Ebû Hayyân'ın zikrettiğinden daha yakındır; buna göre mananın özeti şöyledir: O'nun şanı yücedir; göklerin ve yerin gaybını en kamil ve en yüce şekilde görerek ve işiterek bilir. ما لَهُمْ Yani ikisinin zikredilmesiyle kendilerine delalet edilen göklerin ve yerin ehli için, مِنْ دُونِهِ O'ndan Teâlâ başka, مِنْ وَلِيٍّ işlerini üstlenecek hiçbir dost ve yardımcı yoktur, وَلا يُشْرِكُ فِي حُكْمِهِ O'nun Teâlâ kazasında ve hükmünde, أَحَداً kim olursa olsun hiçbir kimseyi ortak kılmaz ve ona onda bir pay vermez. Zamirin Ashâb-ı Kehf'e dönmesi ve hükmün izafetinin ahd için olması da muhtemel görülmüştür; bu takdirde mana: "Onların işini üstlenecek ve kendilerini koruyacak O'ndan sübhânehu başka kimse yoktur ve onlarda tecelli eden hükmünde mahlukattan hiçbir kimseyi ortak kılmaz" şeklindedir.
وجوز ابن عطية أن يعود على معاصري رسول الله ﷺ من الكفار المشاقين له ﵊ وجعل الآية اعتراضا بتهديد، وقيل: يحتمل أن يعود على معنى مؤمني أهل السموات والأرض. والمراد أنهم لن يتخذوا من دونه تعالى وليا، وقيل: يعود على المختلفين في مدة لبث أصحاب الكهف أي لا يتولى أمرهم غير الله تعالى فهم لا يقدرون بغير إقداره سبحانه فكيف يعلمون بغير إعلامه ﷿ والكل كما ترى، ثم لا يخفى عليك أن ما في النظم الكريم أبلغ في نفي الشريك من أن يقال من ولي ولا شريك.
İbn Atiyye zamirin Resûlullah'ın ﷺ çağdaşı olup ona aleyhisselâm muhalefet eden kâfirlere dönmesini caiz görmüş ve ayeti tehdit içeren bir itiraziye kılmıştır. Bir görüşe göre de gökler ve yer ehlinin müminleri manasına dönmesi muhtemeldir; murat ise onların Allah Teâlâ'dan başka hiçbir velî edinmeyecekleridir. Bir görüşe göre de Ashâb-ı Kehf'in kaldığı süre hakkında ihtilaf edenlere döner; yani onların işini Allah Teâlâ'dan başkası üstlenemez; onlar O'nun sübhânehu güç yetirmesi olmadan güç yetiremezlerken, O'nun azze ve celle bildirmesi olmaksızın nasıl bilebilirler? Bunların tamamı gördüğün gibidir. Sonra sana gizli değildir ki yüce nazımdaki ifade, şerikin nefyedilmesinde "hiçbir dost ve hiçbir ortak yoktur" denilmesinden çok daha beliğdir.
وقرأ مجاهد «ولا يشرك» بالياء آخر الحروف والجزم، قال يعقوب: لا أعرف وجه ذلك، ووجه بعضهم بأنه سكن بنية الوقف. وقرأ ابن عامر والحسن وأبو رجاء وقتادة والجحدري وأبو حيوة وزيد وحميد بن الوزير عن يعقوب والجعفي واللؤلؤي عن أبي بكر «ولا تشرك» بالتاء ثالث الحروف والجزم على أنه نهي لكل أحد عن الشرك لا نهي له ﷺ ولو جعل له ﵊ لجعل تعريضا بغيرة كقوله: إياك أعني واسمعي يا جارة. فيكون مآله إلى ذلك، وجوز أن يكون الخطاب له ﷺ ويجعل معطوفا على لا تَقُولَنَّ والمعنى لا تسأل أحدا عما لا تعرفه من قصة أصحاب الكهف ولبثهم واقتصر على ما يأتيك في ذلك من الوحي أو لا تسأل أحدا عما أخبرك الله تعالى به من نبأ مدة لبثهم واقتصر على بيانه سبحانه ولا يخفى ما فيه من كثرة مخالفة الظاهر وإن كان أشد مناسبة لقوله تعالى:
Mücâhid harflerin sonuncusu olan yâ ve cezm ile «ولا يشرك» şeklinde okumuştur. Ya'kûb: "Bunun veçhini bilmiyorum" demiştir; bazıları ise vakıf niyetiyle sükun yapıldığı şeklinde gerekçelendirmiştir. İbn Âmir, Hasan, Ebû Recâ, Katâde, Cahderî, Ebû Hayve, Zeyd, Ya'kûb'dan Humeyd b. el-Vezîr, Cu'fî ve Ebû Bekir'den Lü'lüî ise harflerin üçüncüsü olan tâ ve cezm ile «ولا تشرك» şeklinde okumuşlardır; bu, Hz. Peygamber'e ﷺ değil, herkese şirkten nehiy olarak değerlendirilmiştir; şayet ona aleyhisselâm yönelik kılınsaydı, "Kızım sana söylüyorum, gelinim sen anla" kabilinden başkasına ta'riz kılınırdı; dolayısıyla neticesi buna varır. Hitabın ona ﷺ olması ve لا تَقُولَنَّ buyruğuna atfedilmesi de caiz görülmüştür; bu takdirde mana: "Ashâb-ı Kehf'in kıssasından ve onların kalış süresinden bilmediğin şeyi kimseden sorma, bu hususta sana gelen vahiy ile yetin" yahut "Allah Teâlâ'nın onların kalış sürelerinin haberinden sana bildirdiği şeyi kimseden sorma, O'nun sübhânehu beyanıyla yetin" şeklinde olur. Her ne kadar Allah Teâlâ'nın şu buyruğuna daha uygun düşse de bunda zahire pek çok muhalefet bulunduğu gizli değildir:
وَاتْلُ ما أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ كِتابِ رَبِّكَ ووجه الربط على القراءة المشهورة حسبما تقدم من تفسيرها أنه سبحانه لما ذكر قصة أصحاب الكهف وكانت من المغيبات بالإضافة إليه ﷺ ودل اشتمال القرآن عليها على أنه وحي معجز من حيثية الاشتمال وإن كانت جهة إعجازه غير منحصرة في ذلك أمره جل شأنه بالمواظبة على درسه بقوله سبحانه وَاتْلُ إلخ وهو أمر من التلاوة بمعنى القراءة أي لازم تلاوة ذلك على أصحابك أو مطلقا ولا تكترث بقول من يقول لك ائت بقرآن غير هذا أو بدله، وجوز أن يكون اتْلُ أمرا من التلو بمعنى الاتباع أي اتبع ما أوحي إليك والزم العمل به، وقيل وجه الربط أنه سبحانه لما نهاه عن المراء المتعمق فيه وعن الاستفتاء أمره سبحانه بأن يتلو ما أوحي إليه من أمرهم فكأنه قيل اقرأ ما أوحي إليك من أمرهم واستغن به ولا تتعرض لأكثر من ذلك أو اتبع ذلك وخذ به ولا تتعمق في جدالهم ولا تستفت أحدا منهم فالكلام متعلق بما تقدم من النواهي، والمراد بما أوحي إلخ هو الآيات المتضمنة شرح قصة أصحاب الكهف، وقيل: متعلق بقوله تعالى: قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما لَبِثُوا أي قل لهم ذلك واتل عليهم أخباره عن مدة لبثهم فالمراد بما أوحي إلخ ما تضمن هذا الإخبار، وهذا دون ما قبله بكثير بل لا ينبغي أن يلتفت إليه، والمعول عليه أن المراد بما أوحي ما هو أعم مما تضمن القصة وغيره من كتابه تعالى.
وَاتْلُ ما أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ كِتابِ رَبِّكَ Meşhur kıraate göre ve tefsirinde daha önce geçtiği üzere bağlantı veçhi şudur: O sübhânehu Ashâb-ı Kehf kıssasını zikrettiğinde ve bu kıssa Hz. Peygamber'e ﷺ nispetle gaybî hususlardan olup Kur'an'ın bunu ihtiva etmesi -i'câz ciheti bunda münhasır olmasa da- bu ihtiva cihetiyle onun mucize bir vahiy olduğuna delalet ettiğinde, şanı yüce olan Allah وَاتْلُ vb. buyruğuyla ona Kur'an'ı devamlı ders edinip okumasını emretmiştir; bu da kıraat manasındaki tilavetten bir emirdir; yani: "Bunu ashabına okumaya yahut mutlak olarak okumaya devam et ve sana 'Bundan başka bir Kur'an getir veya onu değiştir' diyen kimsenin sözüne aldırma." اتْلُ fiilinin ittibâ manasındaki "tülüvv" kökünden bir emir olması da caiz görülmüştür; yani: "Sana vahyolunana uy ve onunla amel etmeye sarıl." Bir görüşe göre irtibat veçhi şudur: O sübhânehu derinlemesine tartışmaktan ve fetva sormaktan nehyettiğinde, onların durumundan kendisine vahyolunanı okumasını emretmiştir; sanki şöyle denilmiştir: "Onların durumundan sana vahyolunanı oku, onunla yetin ve bundan fazlasına girişme" yahut "Buna uy, onu tut; onların tartışmalarına dalma ve onlardan hiçbirine fetva sorma." Dolayısıyla söz daha önce geçen nehylere taalluk etmektedir; vahyolunandan murat da Ashâb-ı Kehf kıssasının açıklamasını ihtiva eden ayetlerdir. Bir görüşe göre de Allah Teâlâ'nın قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما لَبِثُوا buyruğuna taalluk eder; yani: "Onlara bunu söyle ve onların kalış süreleri hakkındaki haberlerini onlara oku"; dolayısıyla vahyolunandan murat bu haberi ihtiva eden kısımdır. Bu [yorum] öncekinden çok daha aşağıdadır, hatta buna iltifat edilmemelidir. İtimat edilen görüşe göre vahyolunandan murat, kıssayı ihtiva eden kısımdan ve O'nun Teâlâ Kitabının diğer kısımlarından daha umumi olan şeydir.
لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ لا يقدر أحد على تبديلها وتغييرها غيره وأما هو سبحانه فقدرته شاملة لكل شيء يمحو ما
لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ O'ndan başka hiç kimse onları değiştirmeye ve tebdil etmeye güç yetiremez. O'na sübhânehu gelince, O'nun kudreti her şeyi kuşatıcıdır; dilediğini siler,
يشاء ويثبت، ويعلم مما ذكر اندفاع ما قيل: إن التبديل واقع لقوله تعالى: وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً [النحل: ١٠١] ، والظاهر عموم الكلمات الأخبار وغيرها، ومن هنا قال الطبرسي: المعنى لا مغير لما أخبر به تعالى ولا لما أمر والكلام على حذف مضاف أي لا مبدل لحكم كلماته انتهى، لكن أنت تعلم أن الخبر لا يقبل التبديل أي النسخ فلا تتعلق به الإرادة حتى تتعلق به القدرة لئلا يلزم الكذب المستحيل عليه عز شأنه. ومنهم من خص الكلمات بالإخبار لأن المقام للإخبار عن قصة أصحاب الكهف وعليه لا يحتاج إلى تخصيص النكرة المنفية لما سمعت من حال الخبر، وقول الإمام: إن النسخ في الحقيقة ليس بتبديل لأن المنسوخ ثابت في وقته إلى وقت طريان الناسخ فالناسخ كالمغاير فكيف يكون تبديلا توهم لا يقتدى به.
[dilediğini] sabit bırakır. Zikredilenlerden, Allah Teâlâ'nın { وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً } “Biz bir ayeti değiştirdiğimiz zaman” [en-Nahl: 101] buyruğundan ötürü tebdilin vaki olduğu şeklindeki sözün bertaraf edildiği anlaşılır. Zahir olan, kelimelerin haberler ve diğer hususları kapsayan bir umum ifade ettiğidir; nitekim bu sebeple Tabersî şöyle demiştir: "Mana: 'Allah Teâlâ'nın haber verdiği şeyi de emrettiği şeyi de değiştirebilecek yoktur' şeklindedir; söz mahzûf bir muzaf üzerinedir, yani 'O'nun kelimelerinin hükmünü değiştirebilecek yoktur' demektir." Alıntı sona erdi. Fakat sen bilirsin ki haber tebdili, yani neshi kabul etmez; dolayısıyla şanı yüce Allah hakkında muhal olan yalanın lâzım gelmemesi için kudret taalluk etsin diye ona irade de taalluk etmez. Bazıları ise kelimeleri haberlere tahsis etmiştir; zira makam Ashâb-ı Kehf kıssasını haber verme makamıdır; buna göre haberin durumuna dair işittiğin şeyden ötürü menfi nekranın tahsisine gerek kalmaz. İmam'ın [Râzî'nin]: "Gerçekte nesh bir tebdil değildir; zira mensuh nâsihin geliş vaktine kadar kendi vaktinde sabittir; dolayısıyla nâsih başkası gibidir, o halde nasıl tebdil olsun?" şeklindeki sözü ise uyulmayacak bir vehimdir.
ومن الناس من خص الكلمات بمواعيده تعالى لعباده الموحدين فكأنه قيل اتل ما أوحي إليك ولا تبال بالكفرة المعاندين فإنه قد تضمن من وعد الموحدين ما تضمن ولا مبدل لذلك الوعد، ومآله اتل ولا تبال فإن الله تعالى ناصرك وناصر أصحابك وهو كما ترى وإن كان أشد مناسبة لما بعد، والضمير على ما يظهر من مجمع البيان للكتاب، ويجوز أن يكون للرب تعالى كما هو الظاهر في الضمير في قوله سبحانه:
İnsanlardan bazıları da kelimeleri Allah Teâlâ'nın muvahhid kullarına olan vaatlerine tahsis etmiştir; sanki şöyle denilmiştir: "Sana vahyolunanı oku ve inatçı kâfirlere aldırma; zira o muvahhidlerin vaadinden ihtiva ettiğini etmiştir ve o vaadi değiştirebilecek hiçbir kimse yoktur." Neticesi şudur: "Oku ve aldırma; şüphesiz Allah Teâlâ senin ve ashabının yardımcısıdır." Bu ise gördüğün gibidir, her ne kadar sonrasına daha uygun düşse de. Mecmau'l-Beyân'dan zahir olduğuna göre zamir Kitab'a aittir; O'nun sübhânehu şu buyruğundaki zamirde zahir olduğu gibi Rab Teâlâ'ya ait olması da caizdir:
وَلَنْ تَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَداً أي ملجأ تعدل إليه عند إلمام ملمة، وقال الإمام في البيان والإرشاد: وأصله من الالتحاد بمعنى الميل، وجوز الراغب فيه أن يكون اسم مكان وأن يكون مصدرا، وفسره ابن عباس رضي الله تعالى عنهما هنا بالمدخل في الأرض وأنشد عليه حين سأله نافع بن الأرزق قول خصيب الضمري:
وَلَنْ تَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَداً yani bir sıkıntı baş gösterdiğinde yöneleceğin bir sığınak [bulamazsın]. İmam el-Beyân ve'l-İrşâd'da şöyle demiştir: Aslı meyletmek manasındaki iltihaddandır. Râgıb onda ism-i mekân olmasını da masdar olmasını da caiz görmüştür. İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ bunu burada "yerde bir delik/sığınak" olarak tefsir etmiş ve Nâfi' b. el-Ezrak kendisine sorduğunda Husayb ed-Damrî'nin şu beytini inşad etmiştir:
يا لهف نفسي ولهف غير مجدية ... عني وما عن قضاء الله ملتحد
Ey nefsimin esefi! Esef etmek benden bir şeyi defedemez; Allah'ın kazasından kaçacak bir sığınak da yoktur.
ولا داعي فيه لتفسيره بالمدخل في الأرض ليلتجأ إليه، ثم إذا كان المعنى بالخطاب سيد المخاطبين ﷺ فالكلام مبني على الفرض والتقدير إذ هو ﵊ بل خلص أمته لا تحدثهم أنفسهم بطلب ملجأ غيره تعالى، نسأله سبحانه أن يجعلنا ممن التجأ إليه وعول في جميع أموره عليه فكفاه جل وعلا ما أهمه وكشف عنه غياهب كل غمه.
Burada sığınılacak yerdeki delik olarak tefsir edilmesine bir gerek yoktur. Sonra şayet hitapla kastedilen muhatapların efendisi ﷺ ise, bu söz faraziye ve takdire dayanır; zira o aleyhisselâm şöyle dursun, ümmetinin hâlis fertlerinin içinden bile Allah Teâlâ'dan başka bir sığınak aramak geçmez. O'ndan sübhânehu bizi O'na sığınan, bütün işlerinde O'na dayanan, böylece O'nun celle ve alâ dert ettiği şeylere kâfi geldiği ve her kederinin karanlıklarını üzerinden giderdiği kimselerden kılmasını niyaz ederiz.
هذا «ومن باب الإشارة في الآيات» الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَنْزَلَ عَلى عَبْدِهِ الْكِتابَ قد تقدم أن مقام العبودية لا يشابهه مقام ولا يدانيه ونبينا ﷺ في أعلى مراقيه، وقد ذكر أن العبد الحقيقي من كان حرا عن الكونين وليس ذاك إلا سيدهما ﷺ وَلَمْ يَجْعَلْ لَهُ عِوَجاً قَيِّماً قد تقدم في التفسير أن الضمير المجرور عائد على الْكِتابَ وجعله بعض أهل التأويل عائدا على عَبْدِهِ أي لم يجعل له ﵊ انحرافا عن جنابه وميلا إلى ما سواه وجعله مستقيما في عبوديته سبحانه، وجعل الأمر في قوله تعالى: فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ أمر تكوين لِيُنْذِرَ بَأْساً شَدِيداً مِنْ لَدُنْهُ وهو بأس الحجاب والبعد عن الجناب وذلك أشد العذاب كَلَّا إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ [المطففين: ١٥] وَيُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحاتِ [الإسراء: ٩] وهي الأعمال التي أريد بها وجه الله تعالى لا غير، وقيل العمل الصالح التبري من الوجود بوجود الحق أَنَّ لَهُمْ أَجْراً حَسَناً وهي رؤية المولى ومشاهدة الحق بلا حجاب فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ عَلى آثارِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهذَا الْحَدِيثِ أَسَفاً فيه إشارة إلى مزيد شفقته ﷺ واهتمامه وحرصه على موافقة المخالفين وانتظامهم في سلك الموافقين إِنَّا جَعَلْنا ما عَلَى الْأَرْضِ من الأنهار والأشجار والجبال والمعادن والحيوانات زِينَةً لَها أي لأهلها لِنَبْلُوَهُمْ أَيُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا فيجعل ذلك مرآة لمشاهدة أنوار جلاله وجماله سبحانه ﷿، وقال ابن عطاء: حسن العمل الإعراض عن الكل، وقال الجنيد: حسن
İşte bu böyledir. "Ayetlerdeki işarî nükteler babından": الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَنْزَلَ عَلى عَبْدِهِ الْكِتابَ Ubûdiyet makamına hiçbir makamın benzemeyeceği ve yaklaşamayacağı, Peygamberimiz'in ﷺ de onun en yüce derecelerinde bulunduğu daha önce geçmişti. Zikredilmiştir ki hakiki kul, iki alemden de hür olandır; bu da ancak onların efendisidir ﷺ. وَلَمْ يَجْعَلْ لَهُ عِوَجاً قَيِّماً Tefsirde mecrûr zamirin الْكِتابَ lafzına râci olduğu geçmişti; bazı tevil ehli ise onu عَبْدِهِ lafzına râci kılmıştır; yani O aleyhisselâm için Kendi yüce dergâhından bir sapma ve O'ndan başkasına bir meyil kılmamış, onu sübhânehu kulluğunda dosdoğru kılmıştır. Allah Teâlâ'nın فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ buyruğundaki emri de tekvînî bir emir kılmıştır. لِيُنْذِرَ بَأْساً شَدِيداً مِنْ لَدُنْهُ Bu da perde ve yüce huzurdan uzaklık azabıdır ki bu azapların en şiddetlisidir: { كَلَّا إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ } “Hayır! Doğrusu onlar o gün Rablerinden perdelenmişlerdir” [el-Mutaffifîn: 15]. { وَيُبَشِّرَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحاتِ } “ve salih ameller işleyen müminleri müjdelemek için” [el-İsrâ: 9]; bunlar yalnızca Allah Teâlâ'nın rızası murat edilen amellerdir. Bir görüşe göre salih amel, Hakk'ın vücuduyla kendi vücudundan teberrî etmektir. أَنَّ لَهُمْ أَجْراً حَسَناً Bu da Mevlâ'yı görmek ve perdesiz olarak Hakk'ı müşahede etmektir. فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ عَلى آثارِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهذَا الْحَدِيثِ أَسَفاً Bunda onun ﷺ muhaliflerin muvafakat etmesine ve muvafık olanların safına girmesine duyduğu aşırı şefkatine, ihtimamına ve hırsına işaret vardır. إِنَّا جَعَلْنا ما عَلَى الْأَرْضِ Nehirleri, ağaçları, dağları, madenleri ve hayvanları زِينَةً لَها Yani ehline bir süs kıldık, لِنَبْلُوَهُمْ أَيُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا Böylece bunu O'nun sübhânehu ve teâlâ celâl ve cemâl nurlarını müşahede etmek için bir ayna kılsınlar. İbn Atâ şöyle demiştir: Amelin güzeli, her şeyden yüz çevirmektir. Cüneyd ise şöyle demiştir: Amelin güzeli,
العمل اتخاذ ذلك عبرة وعدم الاشتغال به. وقال بعضهم: أهل المعرفة بالله تعالى والمحبة له هم زينة الأرض وحسن العمل النظر إليهم بالحرمة.
bunu ibret almak ve onunla meşgul olmamaktır. Bazıları şöyle demiştir: Allah Teâlâ'yı tanıyan marifet ehli ve O'nu seven muhabbet ehli yeryüzünün süsüdür; amelin güzeli ise onlara hürmetle bakmaktır.
وَإِنَّا لَجاعِلُونَ ما عَلَيْها صَعِيداً جُرُزاً كناية عن ظهور فناء ذلك بظهور الوجود الحقاني والقيامة الكبرى أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحابَ الْكَهْفِ وَالرَّقِيمِ كانُوا مِنْ آياتِنا عَجَباً قال الجنيد قدس الله سره: أي لا تتعجب منهم فشأنك أعجب من شأنهم حيث أسري بك ليلا من المسجد الحرام إلى المسجد الأقصى وبلغ بك سدرة المنتهى وكنت في القرب كقاب قوسين أو أدنى ثم ردك قبل انقضاء الليل إلى مضجعك.
وَإِنَّا لَجاعِلُونَ ما عَلَيْها صَعِيداً جُرُزاً Bu, Hakk'ın vücudunun zuhuruyla ve kıyâmet-i kübrâ ile onun yok oluşunun zuhurundan kinayedir. أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحابَ الْكَهْفِ وَالرَّقِيمِ كانُوا مِنْ آياتِنا عَجَباً Cüneyd kaddesallâhu sırrah şöyle demiştir: Yani onlara şaşma; zira senin durumun onların durumundan daha şaşırtıcıdır; nitekim sen geceleyin Mescid-i Harâm'dan Mescid-i Aksâ'ya yürütüldün, Sidretü'l-Müntehâ'ya ulaştırıldın, yakınlıkta iki yay mesafesi kadar yahut daha da yakın oldun, sonra da gece bitmeden yatağına geri döndürüldün.
إِذْ أَوَى الْفِتْيَةُ إِلَى الْكَهْفِ قيل هم فتيان المعرفة الذين جبلوا على سجية الفتوة، وفتوتهم إعراضهم عن غير الله تعالى فأووا إلى الكهف الخلوة به سبحانه فَقالُوا حين استقاموا في منازل الأنس ومشاهد القدس وهيجهم ما ذاقوا إلى طلب الزيادة والترقي في مراقي السعادة رَبَّنا آتِنا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً معرفة كاملة وتوحيدا عزيزا وَهَيِّئْ لَنا مِنْ أَمْرِنا رَشَداً بالوصول إليك والفناء فيك فَضَرَبْنا عَلَى آذانِهِمْ فِي الْكَهْفِ سِنِينَ عَدَداً كناية عن جعلهم مستغرقين فيه سبحانه فانين به تعالى عما سواه ثُمَّ بَعَثْناهُمْ لِنَعْلَمَ أَيُّ الْحِزْبَيْنِ أَحْصى لِما لَبِثُوا أَمَداً إشارة إلى ردهم إلى الصحو بعد السكر والبقاء بعد الفناء، ويقال أيضا: هو إشارة إلى الجلوة بعد الخلوة وهما قولان متقاربان نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ إِنَّهُمْ فِتْيَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ الإيمان العلمي وَزِدْناهُمْ هُدىً بأن أحضرناهم وكاشفناهم وَرَبَطْنا عَلى قُلُوبِهِمْ سكناها عن التزلزل بما أسكنا فيها من اليقين فلم يسنح فيها هواجس التخمين ولا وساوس الشياطين، ويقال أيضا: رفعناها من حضيض التلوين إلى أوج التمكين.
إِذْ أَوَى الْفِتْيَةُ إِلَى الْكَهْفِ Denildi ki: Onlar fütüvvet seciyesi üzerine yaratılmış marifet gençleriydi; onların fütüvveti Allah Teâlâ'dan başkasından yüz çevirmeleriydi; böylece O'nunla sübhânehu baş başa kalacakları halvet mağarasına sığındılar. فَقالُوا Üns menzillerinde ve kuds meşhedlerinde istikamet bulduklarında ve tattıkları zevk onları ziyade istemeye ve saadet basamaklarında yükselmeye sevk ettiğinde şöyle dediler: رَبَّنا آتِنا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً Kâmil bir marifet ve aziz bir tevhit [ver], وَهَيِّئْ لَنا مِنْ أَمْرِنا رَشَداً Sana ulaşmak ve sende fâni olmak suretiyle. فَضَرَبْنا عَلَى آذانِهِمْ فِي الْكَهْفِ سِنِينَ عَدَداً Bu, onların O'nda sübhânehu istiğraka dalmış kılınmalarından ve O'nunla Teâlâ mâsivâdan fâni olmalarından kinayedir. ثُمَّ بَعَثْناهُمْ لِنَعْلَمَ أَيُّ الْحِزْبَيْنِ أَحْصى لِما لَبِثُوا أَمَداً Sekrden sonra sahva, fenâdan sonra bekāya döndürülmelerine işarettir. Yine şöyle denilmiştir: Halvetten sonra celvete işarettir ki bu iki söz birbirine yakındır. نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ إِنَّهُمْ فِتْيَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ İlmî iman ile [iman etmişlerdi], وَزِدْناهُمْ هُدىً Onları huzurumuza alarak ve onlara keşifler açarak. وَرَبَطْنا عَلى قُلُوبِهِمْ İçlerine yerleştirdiğimiz yakin ile kalplerini sarsıntıdan teskin ettik; böylece ne tahmin kuruntuları ne de şeytanların vesveseleri oraya sızamadı. Yine şöyle de denilmiştir: Onları telvîn çukurundan temkîn zirvesine yükselttik.
إِذْ قامُوا بنا لنا فَقالُوا رَبُّنا رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ مالك أمرهما ومدبرهما فلا قيام لهما إلا بوجوده المفاض من بحار جوده لَنْ نَدْعُوَا مِنْ دُونِهِ إِلهاً إذ ما من شيء إلا وهو محتاج إليه سبحانه فلا يصلح لأن يدعى لَقَدْ قُلْنا إِذاً شَطَطاً كلاما بعيدا عن الحق مفرطا في الظلم، واستدل بعض المشايخ بهذه الآية على أنه ينبغي للسالكين إذا أرادوا الذكر وتحلقوا له أن يقوموا فيذكروا قائمين، قال ابن الغرس: وهو استدلال ضعيف لا يقوم به المدعي على ساق.
إِذْ قامُوا [Onlar] bizimle [ve] bizim için kıyam ettiklerinde, فَقالُوا رَبُّنا رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ İkisinin de mâliki ve idare edicisi [O'dur]; O'nun cömertlik denizlerinden taşan varlığı olmaksızın ikisinin de ayakta kalması mümkün değildir. لَنْ نَدْعُوَا مِنْ دُونِهِ إِلهاً Zira O'na sübhânehu muhtaç olmayan hiçbir şey yoktur; bu yüzden [O'ndan başkası] ilah olarak çağrılmaya layık değildir. لَقَدْ قُلْنا إِذاً شَطَطاً Haktan uzak ve haddi aşan bir zulüm içeren bir söz [söylemiş oluruz]. Bazı meşâyih bu ayetten, sâliklerin zikir yapmak istediklerinde ve bunun için halka kurduklarında ayağa kalkıp ayakta zikretmeleri gerektiği sonucunu çıkarmışlardır. İbnü'l-Gars şöyle demiştir: Bu, iddia sahibinin tutunabileceği sağlam bir temele dayanmayan zayıf bir istidlaldir.