وأنت تعلم أنه لا بأس بالقيام والذكر لكن على ما يفعله المتشيخون اليوم فإن ذلك لم يكن في أمة من الأمم ولم يجىء في شريعة نبينا ﷺ بل لعمري أن تلك الحلق حبائل الشيطان وذلك القيام قعود في بحبوحة الخذلان وَإِذِ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ وَما يَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ أي وإذ خرجتم عن صحبة أهل الهوى وأعرضتم عن السوي فَأْوُوا إِلَى الْكَهْفِ فاخلوا بمحبوبكم يَنْشُرْ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ مطوي معرفته وَيُهَيِّئْ لَكُمْ مِنْ أَمْرِكُمْ مِرفَقاً ما تنتفعون به من أنوار تجلياته ولطائف مشاهداته، قال بعض العارفين: العزلة عن غير الله تعالى توجب الوصلة بالله ﷿ بل لا تحصل الوصلة إلا بعد العزلة ألا ترى كيف كان رسول الله ﷺ يتجنب بغار حراء حتى جاءه الوحي وهو فيه وَتَرَى الشَّمْسَ إِذا طَلَعَتْ تَتَزاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ ذاتَ الْيَمِينِ وَإِذا غَرَبَتْ تَقْرِضُهُمْ ذاتَ الشِّمالِ وَهُمْ فِي فَجْوَةٍ مِنْهُ لئلا يكثر الضوء في الكهف فيقل معه الحضور، فقد ذكروا أن الظلمة تعين على الفكر وجمع الحواس، ومن هنا ترى أهل الخلوة يختارون لخلوتهم مكانا قليل الضياء ومع هذا يغمضون أعينهم عند المراقبة.
Bilirsin ki kıyamda ve zikirde bir beis yoktur; fakat bugünkü şeyhlik taslayanların yaptığı şekliyle bu, ne geçmiş ümmetlerden birinde vardı ne de Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in şeriatında gelmiştir. Hatta ömrüme yemin olsun ki bu halkalar şeytanın tuzaklarıdır ve bu kıyam, hüsran ve perişanlığın tam ortasında bir oturuştur. وَإِذِ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ وَما يَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ Yani heva ehlinin sohbetinden çıktığınızda ve mâsivâdan yüz çevirdiğinizde, فَأْوُوا إِلَى الْكَهْفِ Sevgilinizle baş başa kalacağınız halvete çekilin [ki], يَنْشُرْ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ Rabbiniz marifetinin dürülü sırlarını size yaysın, وَيُهَيِّئْ لَكُمْ مِنْ أَمْرِكُمْ مِرفَقاً Tecellilerinin nurlarından ve müşahedelerinin latifelerinden faydalanacağınız şeyleri size hazırlasın. Âriflerden biri şöyle demiştir: Allah Teâlâ'dan başkasından uzlet, Allah azze ve celle'ye vuslatı gerektirir; bilakis vuslat ancak uzletten sonra hâsıl olur. Görmez misin, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Hira Mağarası'na çekilirdi ve nihayet orada iken vahiy geldi. وَتَرَى الشَّمْسَ إِذا طَلَعَتْ تَتَزاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ ذاتَ الْيَمِينِ وَإِذا غَرَبَتْ تَقْرِضُهُمْ ذاتَ الشِّمالِ وَهُمْ فِي فَجْوَةٍ مِنْهُ Mağarada ışık çoğalıp da bununla birlikte kalp huzuru azalmasın diye [böyle oldu]. Nitekim karanlığın tefekküre ve duyuları toplamaya yardımcı olduğunu belirtmişlerdir. İşte bundan dolayı halvet ehlinin halvetleri için az ışıklı bir yeri tercih ettiklerini ve bununla birlikte murakabe esnasında gözlerini yumduklarını görürsün.
وفي أسرار القرآن أن في الآية إشارة إلى أن الله تعالى حفظهم عن الاحتراق في السبحات فجعل شمس الكبرياء تزاور عن كهف قربهم ذات يمين الأزل وذات شمال الأبد وهم في فجوة وصال مشاهدة الجمال والجلال محروسون
Esrârü'l-Kur'ân'da zikredildiğine göre ayette, Allah Teâlâ'nın onları nurların ihtişamında yanmaktan koruduğuna; kibriyâ güneşini, ezelin sağ tarafına ve ebedin sol tarafına doğru onların kurbiyet mağarasından meyledip uzaklaşır kıldığına ve cemâl ile celâl müşahedesinin vuslat genişliğinde korunmuş olduklarına işaret vardır.
محفوظون عن قهر سلطان صرف الذات الأزلية التي تتلاشى الأكوان في أول بوادي إشراقها.
Doğuşunun ilk başlangıcında kâinatın yok olup gittiği ezelî Zât'ın mutlak galebe ve saltanatından muhafaza edilmişlerdir.
وفي الحديث «حجابه النور لو كشفه لأحرقت سبحات وجهه كل شيء أدركه بصره»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «O'nun hicabı nurdur; şayet onu açsaydı, Zât'ının nurlarının ihtişamı, basarının ulaştığı her şeyi yakıp kül ederdi.»
وقيل: في تأويله إن شمس الروح أو المعرفة والولاية إذا طلعت من أفق الهداية وأشرقت في سماء الواردات وهي حالة السكر وغلبة الوجد لا تنصرف في خلوتهم إلى أمر يتعلق بالعقبى وهو جانب اليمين وإذا غربت أي سكنت تلك الغلبة وظهرت حالة الصحو لا تلتفت همم أرواحهم إلى أمر يتعلق بالدنيا وهو جانب الشمال بل تنحرف عن الجهتين إلى المولى وهم في فراغ عما يشغلهم عن الله تعالى.
Tevilinde şöyle de denilmiştir: Ruhun yahut marifet ve velayetin güneşi hidayet ufkundan doğup vâridât semasında parladığında -ki bu sekr ve vecdin galebe çalması halidir- halvetlerinde âhiretle ilgili bir hususa yönelmez -ki o sağ taraftır-; battığında, yani o vecd galebesi yatışıp sahv hali ortaya çıktığında ise ruhlarının himmetleri dünyayla ilgili bir hususa iltifat etmez -ki o sol taraftır-; bilakis her iki yönden de Mevlâ'ya yönelirler ve onlar kendilerini Allah Teâlâ'dan alıkoyan her şeyden uzaktırlar.
وذكر أن فيه إشارة إلى أن نور ولايتهم يغلب نور الشمس ويرده عن الكهف كما يغلب نور المؤمن نار جهنم وليس هذا بشيء وإن روي عن ابن عطاء مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ الذي رفعت عنه الحجب ففاز بما فاز وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِيًّا مُرْشِداً لأنه لا يخذله سبحانه إلا لسوء استعداده ومتى فقد الاستعداد تعذر الإرشاد وَتَحْسَبُهُمْ أَيْقاظاً وَهُمْ رُقُودٌ إشارة إلى أنهم مع الخلق بأبدانهم ومع الحق بأرواحهم، وقال ابن عطاء: هم مقيمون في الحضرة كالنومى لا علم لهم بزمان ولا مكان أحياء موتى صرعى مفيقون نومى منتبهون وَنُقَلِّبُهُمْ ذاتَ الْيَمِينِ وَذاتَ الشِّمالِ أي ننقلهم من عالم إلى عالم وقال ابن عطاء: نقلبهم في حالتي القبض والبسط والجمع والفرق، وقال آخر: نقلبهم بين الفناء والبقاء والكشف والاحتجاب والتجلي والاستتار، وقيل في الآية إشارة إلى أنهم في التسليم كالميت في يد الغاسل وَكَلْبُهُمْ باسِطٌ ذِراعَيْهِ بِالْوَصِيدِ قال أبو بكر الوراق: مجالسة الصالحين ومجاورتهم غنيمة وإن اختلف الجنس ألا ترى كيف ذكر الله سبحانه كلب أصحاب الكهف معهم لمجاورته إياهم.
Bunda, müminin nurunun cehennem ateşine galip gelmesi gibi, onların velayet nurunun güneşin nuruna galip gelip onu mağaradan geri çevirdiğine işaret olduğu da zikredilmiştir; ancak İbn Atâ'dan rivayet edilmiş olsa bile bu [görüş] bir değer taşımaz. مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ Perdelerin kendisinden kaldırıldığı ve ulaştığı mertebeye nail olan kimsedir. وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِيًّا مُرْشِداً Zira O sübhânehu, bir kulu ancak istidadının kötülüğü sebebiyle yardımsız bırakır; istidat yok olunca da irşat imkânsız hale gelir. وَتَحْسَبُهُمْ أَيْقاظاً وَهُمْ رُقُودٌ Bedenleriyle halkla, ruhlarıyla Hak ile beraber olduklarına işarettir. İbn Atâ şöyle demiştir: Onlar, zaman ve mekân bilgisi olmayan uykudaki kimseler gibi Huzur'da mukimdirler; diridirler, ölüdürler, kendilerinden geçmişlerdir, ayıktırlar, uykudadırlar, uyanıktırlar. وَنُقَلِّبُهُمْ ذاتَ الْيَمِينِ وَذاتَ الشِّمالِ Yani onları bir âlemden diğer bir âleme aktarırız. İbn Atâ şöyle demiştir: Onları kabz ve bast, cem ve fark halleri arasında evirip çeviririz. Bir başkası ise: Onları fenâ ile bekā, keşif ile ihticap, tecelli ile istitar arasında çeviririz demiştir. Ayette, onların teslimiyette yıkayıcının elindeki ölü gibi olduklarına işaret edildiği de söylenmiştir. وَكَلْبُهُمْ باسِطٌ ذِراعَيْهِ بِالْوَصِيدِ Ebû Bekir el-Verrâk şöyle demiştir: Cinsleri farklı olsa bile salihlerle oturup kalkmak ve onlara komşu olmak bir ganimettir; görmez misin, Allah sübhânehu onlara yakınlığı sebebiyle Ashâb-ı Kehf'in köpeğini onlarla birlikte zikretmiştir.
وقيل أشير بالآية إلى أن كلب نفوسهم نائمة معطلة عن الأعمال، وقيل يمكن أن يراد أن نفوسهم صارت بحيث تطيعهم جميع الأحوال وتحرسهم عما يضرهم لَوِ اطَّلَعْتَ عَلَيْهِمْ أي لو اطلعت من حيث أنت على ما ألبستهم من لباس قهر ربوبيتي وسطوات عظمتي لَوَلَّيْتَ مِنْهُمْ أي من رؤية ما عليهم من هيبتي وعظمتي فِراراً وَلَمُلِئْتَ مِنْهُمْ رُعْباً كما فر موسى كليمي من رؤية عصاه حين قلبتها حية وألبستها ثوبا من عظمتي وهيبتي، وهذا الفرار حقيقة منا لأنه من عظمتنا الظاهرة في هاتيك المرآة كذا قرره غير واحد وروي عن جعفر الصادق رضي الله تعالى عنه.
Ayette, onların nefis köpeğinin uyuduğuna ve [kötü] amellerden atıl kaldığına işaret edildiği söylenmiştir. Nefislerinin, her halükârda kendilerine itaat eder ve kendilerine zarar verecek şeylerden onları korur hale geldiğinin kastedilmiş olabileceği de söylenmiştir. لَوِ اطَّلَعْتَ عَلَيْهِمْ Yani olduğun hal üzere, onlara giydirdiğim rubûbiyetimin galebesi ve azametimin heybeti libasına muttali olsaydın, لَوَلَّيْتَ مِنْهُمْ Yani onların üzerindeki heybetimi ve azametimi görmekten dolayı, فِراراً وَلَمُلِئْتَ مِنْهُمْ رُعْباً Tıpkı kelîmim Mûsâ'nın, asâsını yılana çevirdiğim ve ona azametim ile heybetimin libasını giydirdiğim vakit onu görmekten kaçtığı gibi kaçardın. Bu kaçış hakikatte bizdendir; çünkü o aynada zahir olan azametimizdendir. Bunu birden fazla kişi böyle açıklamış ve Ca'fer es-Sâdık radıyallâhu Teâlâ anh'tan da rivayet edilmiştir.
وَكَذلِكَ بَعَثْناهُمْ رددناهم إلى الصحو بعد السكر لِيَتَسائَلُوا بَيْنَهُمْ قالَ قائِلٌ مِنْهُمْ كَمْ لَبِثْتُمْ قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ لأنهم كانوا مستغرقين لا يعرفون اليوم من الأمس ولا يميزون القمر من الشمس، وقيل: إنهم استقلوا أيام الوصال وهكذا شأن عشاق الجمال فسنة الوصل في سنتهم سنة وسنة الهجر سنة، ويقال: مقام المحب مع الحبيب وإن طال قصير وزمان الاجتماع وإن كثر يسير إذ لا يقضى من الحبيب وطر وإن فني الدهر ومر ولا يكاد يعد المحب الليال إذا كان قرير العين بالوصال كما قيل:
وَكَذلِكَ بَعَثْناهُمْ Sekr halinden sonra onları sahva döndürdük, لِيَتَسائَلُوا بَيْنَهُمْ قالَ قائِلٌ مِنْهُمْ كَمْ لَبِثْتُمْ قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ Zira onlar [marifet denizine] dalmışlardı; bugünü dünden ayırt edemiyor, ayı güneşten tefrik edemiyorlardı. Vuslat günlerini azımsadıkları da söylenmiştir; nitekim cemal âşıklarının şânı böyledir: Onların nezdinde vuslat yılı bir andır, hicran yılı ise upuzun bir yıldır. Şöyle de denilmiştir: Sevenin sevgilisiyle beraber olduğu makam, uzasa bile kısadır; kavuşma zamanı ne kadar çok olsa da pek azdır. Zira zaman tükenip geçse de sevgiliden murat alınmış olmaz. Seven kimse, vuslatla gözü aydın olduğu müddetçe neredeyse geceleri saymaz; nitekim şöyle denilmiştir:
أعد الليالي ليلة بعد ليلة ... وقد عشت دهرا لا أعد اللياليا
Sayıyorum geceleri gece gece art arda... Oysa bir ömür yaşadım ki saymazdım geceleri hiç.
ثم إنهم لما رجعوا من السكر إلى الصحو ومن الروحانية إلى البشرية طلبوا ما يعيش به الإنسان واستعملوا حقائق الطريقة وذلك قوله تعالى: فَابْعَثُوا أَحَدَكُمْ بِوَرِقِكُمْ هذِهِ إِلَى الْمَدِينَةِ فَلْيَنْظُرْ أَيُّها أَزْكى طَعاماً فَلْيَأْتِكُمْ بِرِزْقٍ مِنْهُ وَلْيَتَلَطَّفْ والإشارة فيه أولا إلى أن اللائق بطالبي الله تعالى ترك السؤال، ويرد به على المتشيخين الذين دينهم وديدنهم السؤال وليته كان من الحلال. وثانيا إلى أن اللائق بهم أن لا يختص أحدهم بشيء دون صاحبه ألا ترى كيف قال قائلهم بِوَرِقِكُمْ هذِهِ فأضاف الورق إليهم جملة وقد كان فيما يروي فيهم الراعي ولعله لم يكن له ورق. وثالثا
Sonra onlar sekrden sahva, ruhanilikten beşeriyete dönünce insanın kendisiyle yaşayacağı şeyleri talep ettiler ve tarikat hakikatlerini tatbik ettiler. Bu da Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: فَابْعَثُوا أَحَدَكُمْ بِوَرِقِكُمْ هذِهِ إِلَى الْمَدِينَةِ فَلْيَنْظُرْ أَيُّها أَزْكى طَعاماً فَلْيَأْتِكُمْ بِرِزْقٍ مِنْهُ وَلْيَتَلَطَّفْ Bundaki işaretlerden birincisi: Allah Teâlâ'yı talep edenlere yakışan şeyin istemeyi terk etmek olduğudur; bunda, dini ve âdeti istemek olan şeyhlik taslayanlara bir reddiye vardır -keşke helalinden olsaydı! İkincisi: Onlara yakışanın, birinin diğerinden ayrı olarak bir şeye sahip çıkmaması gerektiğidir; baksana içlerinden konuşan nasıl بِوَرِقِكُمْ هذِهِ diyerek parayı hepsine nispet etmiştir, oysa rivayet edildiğine göre aralarında çoban da vardı ve belki de onun hiç parası yoktu. Üçüncüsü:
إلى أن اللائق بهم استعمال الورع ألا ترى كيف طلب القائل الأزكى وهو على ما في بعض الروايات الأجل، ولذلك قال ذو النون: العارف من لا يطفىء نور معرفته نور ورعه، والعجب أن رجلا من المتشيخين كان يأخذ من بعض الظلمة دنانير مقطوعا بحرمتها فقيل له في ذلك فقال: نعم هي جمرات ولكن تطفئ حرارة جوع السالكين، ومع هذا وأمثاله له اليوم مرقد يطوف به من يزور وتوقد عليه السرج وتنذر له النذور، ورابعا إلى أنه ينبغي لهم التواصي بحسن الخلق وجميل الرفق ألا ترى كيف قال قائلهم وَلْيَتَلَطَّفْ بناء على أنه أمر بحسن المعاملة مع من يشتري منه.
Onlara yakışanın veraı tatbik etmek olduğudur; görmez misin, konuşan kişi en temizini talep etmiştir ki bu, bazı rivayetlere göre en helal olanıdır. Bundan dolayı Zünnûn şöyle demiştir: Ârif, marifetinin nuru veraının nurunu söndürmeyen kimsedir. Şaşılacak şeydir ki, şeyhlik taslayanlardan bir adam bazı zalimlerden haram olduğu kesin olan altın paralar alıyordu; bu hususta kendisine itiraz edilince şöyle dedi: "Evet, onlar kor ateştir; lâkin sâliklerin açlığının hararetini söndürür." Bunun ve benzerlerinin bugün ziyaretçilerin etrafında tavaf ettiği, üzerinde kandiller yakılan ve kendisine adaklar adanan bir türbesi bulunmaktadır! Dördüncüsü: Güzel ahlakı ve latif nezaketi birbirlerine tavsiye etmelerinin gerekliliğidir; görmez misin, içlerinden konuşan kişi kendisinden alışveriş yapılacak kimseye karşı güzel muamelede bulunulması emrine binaen وَلْيَتَلَطَّفْ demiştir.
وقال بعض أهل التأويل: إنه أمر باختيار اللطيف من الطعام لأنهم لم يأكلوا مدة فالكثيف يضر بأجسامهم، وقيل:
Bazı tevil ehli şöyle demiştir: Bu, yiyeceğin latif olanını seçme emridir; çünkü onlar uzun süre bir şey yememişlerdi, dolayısıyla kesif gıdalar bedenlerine zarar verirdi. Şöyle de denilmiştir:
أرادوا اللطيف لأن أرواحهم من عالم القدس ولا يناسبها إلا اللطيف، وعن يوسف بن الحسين أنه كان يقول: إذا اشتريت لأهل المعرفة شيئا من الطعام فليكن لطيفا وإذا اشتريت للزهاد والعباد فاشتر كل ما تجد لأنهم بعد في تذليل أنفسهم، وقال بعضهم: طعام أهل المجاهدات وأصحاب الرياضات ولباسهم الخشن من المأكولات والملبوسات والذي بلغ المعرفة فلا يوافقه إلا كل لطيف، ويروى عن الشيخ عبد القادر الكيلاني قدس الله سره أنه كان في آخر أمره يلبس ناعما ويأكل لطيفا. وعندي أن التزام ذلك يخل بالكمال، وما يروى عن الشيخ قدس سره وأمثاله إن صح يحتمل أن يكون أمرا اتفاقيا، وعلى فرض أنه كان عن التزام يحتمل أنه كان لغرض شرعي وإلا فهو خلاف المأثور عن النبي ﷺ وعن كبار أصحابه رضي الله تعالى عنهم، فقد بين في الكتب الصحيحة حالهم في المأكل والملبس وليس فيها ما يؤيد كلام يوسف بن الحسين وأضرابه والله تعالى أعلم وَلا يُشْعِرَنَّ بِكُمْ أَحَداً أي من الأغيار المحجوبين عن مطالعة الأنوار والوقوف على الأسرار إِنَّهُمْ إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ يَرْجُمُوكُمْ بأحجار الإنكار أَوْ يُعِيدُوكُمْ فِي مِلَّتِهِمْ التي اجتمعوا عليها ولم ينزل الله تعالى بها من سلطان وَلَنْ تُفْلِحُوا إِذاً أَبَداً لأن الكفر حينئذ يكون كالكفر الإبليسي وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ إرشاد إلى محض التجريد والتفريد، ويحكى عن بعض كبار الصوفية أنه أمر بعض تلامذته بفعل شيء فقال: أفعله إن شاء الله تعالى فقال له الشيخ بالفارسية ما معناه: يا مجنون فإذا من أنت، والآية تأبى هذا الكلام غاية الإباء وفيه على مذهب أهل الوحدة أيضا ما فيه، وقيل الآية نهي عن أن يحبر ﷺ عن الحق بدون إذن الحق سبحانه. ففيه إرشاد للمشايخ إلى أنه لا ينبغي لهم التكلم بالحقائق بدون الإذن ولهم أمارات للإذن يعرفونها.
Latif gıdayı istediler; çünkü onların ruhları kuds âlemindendir ve onlara ancak latif olan uygundur. Yûsuf b. el-Hüseyn'in şöyle dediği rivayet edilir: "Marifet ehli için bir yiyecek satın aldığında latif olsun; zâhitler ve âbitler için aldığında ise bulduğun her şeyi al, çünkü onlar henüz nefislerini terbiye etme aşamasındadırlar." Bazıları da şöyle demiştir: Mücahede ve riyazet ehlinin yiyeceği ve giyeceği, kaba ve sert olan şeylerdendir; marifete ulaşan kimseye ise ancak latif olan her şey uyar. Şeyh Abdülkādir-i Geylânî kaddesallâhu sırrah'tan ömrünün sonlarında yumuşak giyindiği ve latif yediği rivayet edilir. Bana göre bunu bir zorunluluk haline getirmek kemale halel getirir; Şeyh kaddesallâhu sırrah ve benzerlerinden rivayet edilen husus şayet doğruysa tesadüfî bir durum olması muhtemeldir. Şayet bunun bir gereklilik olduğu varsayılsa bile şer'î bir gayeye matuf olması muhtemeldir; aksi takdirde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den ve büyük sahâbîlerinden radıyallâhu Teâlâ anhüm nakledilenlere aykırıdır. Zira sahih kitaplarda onların yeme ve giyinmedeki halleri açıklanmıştır ve bu kitaplarda Yûsuf b. el-Hüseyn ve benzerlerinin sözlerini destekleyecek bir husus yoktur. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir. وَلا يُشْعِرَنَّ بِكُمْ أَحَداً Yani nurları temaşa etmekten ve sırlara vâkıf olmaktan mahrum olan yabancılardan hiç kimseye hissettirmesin. إِنَّهُمْ إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ يَرْجُمُوكُمْ İnkâr taşlarıyla, أَوْ يُعِيدُوكُمْ فِي مِلَّتِهِمْ Üzerinde birleştikleri ve Allah Teâlâ'nın hakkında hiçbir delil indirmediği dinlerine [döndürürler]. وَلَنْ تُفْلِحُوا إِذاً أَبَداً Zira o takdirde küfür, İblis'in küfrü gibi olur. وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ Sırf tecrit ve tefrîde bir irşattır. Büyük sûfîlerden biri hakkında nakledilir ki o, talebelerinden birine bir şey yapmasını emretmiş, talebe de: "Allah Teâlâ dilerse yaparım" deyince Şeyh Farsça olarak şu manaya gelen bir söz söylemiştir: "Ey mecnun, o halde sen kimsin?" Ayet bu söze kesin bir şekilde karşı çıkmaktadır; vahdet ehlinin mezhebinde de bu sözün içerdiği mahzurlar mevcuttur. Ayetin, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Hak sübhânehu'nun izni olmaksızın Hak'tan haber vermesini yasakladığı da söylenmiştir. Bunda meşâyihe, izin olmaksızın hakikatlerden bahsetmemeleri gerektiğine dair bir irşat vardır; onların bildikleri izin alametleri mevcuttur.
وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذا نَسِيتَ قيل أي إذا نسيت الكون بأسره حتى نفسك فإن الذكر لا يصفو إلا حينئذ، وقيل إذا نسيت الذكر، ومن هنا قال الجنيد قدس سره: حقيقة الذكر الفناء بالمذكور عن الذكر، وقال قدس سره في قوله تعالى: وَقُلْ عَسى أَنْ يَهْدِيَنِ رَبِّي لِأَقْرَبَ مِنْ هذا رَشَداً إن فوق الذكر منزلة هي أقرب منزلة من الذكر وهي تجديد النعوت بذكره سبحانه لك قبل أن تذكره جل وعلا وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلاثَ مِائَةٍ سِنِينَ وَازْدَادُوا تِسْعاً زعم بعض أهل التأويل أن مجموع ذلك خمس وعشرون سنة واعتبر السنة التي في الآية شهرا وهو زعم لا داعي إليه إلا ضعف الدين ومخالفة جماعة المسلمين وإلا فأي ضرر في إبقاء ذلك على ظاهره وهو أمر ممكن أخبر به الصادق، ومما يدل على إمكان هذا اللبث أن أبا علي بن سينا ذكر في باب الزمان من الشفاء أن أرسطو ذكر أنه عرض لقوم من المتألهين حالة شبيهة بحالة أصحاب الكهف قال أبو علي: ويدل التاريخ على أنهم قبل أصحاب الكهف انتهى.
وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذا نَسِيتَ Denildi ki: Yani bizzat kendini bile unutacak şekilde bütün varlığı unuttuğun vakit [Rabbini an]; zira zikir ancak o vakit saf ve arı olur. Zikri unuttuğun vakit [Rabbini an] da denilmiştir. Nitekim Cüneyd kaddesallâhu sırrah şöyle demiştir: "Zikrin hakikati, zikredilen uğrunda zikirden fâni olmaktır." Yine Cüneyd kaddesallâhu sırrah Allah Teâlâ'nın: وَقُلْ عَسى أَنْ يَهْدِيَنِ رَبِّي لِأَقْرَبَ مِنْ هذا رَشَداً kavli hakkında şöyle demiştir: "Zikrin fevkinde öyle bir mertebe vardır ki o, zikre en yakın mertebedir; o da sen O'nu celle ve alâ zikretmeden önce O'nun sübhânehu seni anmasıyla vasıfların teceddüt etmesidir." وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلاثَ مِائَةٍ سِنِينَ وَازْدَادُوا تِسْعاً Bazı tevil ehli, bu sürenin toplamının yirmi beş yıl olduğunu ileri sürmüş ve ayette geçen "sene"yi ay olarak kabul etmiştir; bu ise dinin zayıflığından ve Müslümanların icmaına muhalefetten başka hiçbir dayanağı olmayan bir iddiadır. Aksi takdirde bunu zahiri üzere bırakmanın ne zararı vardır? Zira bu, sadık [peygamber] tarafından haber verilmiş mümkün bir hadisedir. Bu kadar süre kalmanın imkânına delalet eden hususlardan biri de şudur: Ebû Ali İbn Sînâ, eş-Şifâ'nın zaman bahsinde, Aristoteles'in ilahiyatla meşgul olan bir kavmin başına Ashâb-ı Kehf'in haline benzer bir hal geldiğini zikrettiğini nakletmiş; Ebû Ali: "Tarih, onların Ashâb-ı Kehf'ten önce olduğuna delalet eder" demiştir. [İbn Sînâ'nın sözü] bitti.
وفي الآية على ما قيل إشارة إلى أن المريد الذي يربيه الله سبحانه بلا واسطة المشايخ يصل في مدة مديدة وسنين عديدة والذي يربيه ﷻ بواسطتهم يتم أمره في أربعينيات وقد يتم في أيام معدودات، وأنا أقول لا حجر على الله سبحانه وقد أوصل جل وعلا كثيرا من عباده بلا واسطة في سويعات لَهُ تعالى شأنه غَيْبُ السَّماواتِ
Söylendiğine göre ayette, Allah sübhânehu'nun şeyhlerin vasıtası olmaksızın terbiye ettiği müridin uzun bir müddette ve senelerce [ancak] hedefine ulaştığına; O'nun celle celâlühû meşâyih vasıtasıyla terbiye ettiği kimsenin işinin ise kırk günlük çilelerle tamamlandığına, hatta sayılı günlerde nihayete erebildiğine işaret vardır. Ben derim ki: Allah sübhânehu'ya hiçbir sınır konulamaz; O celle ve alâ kullarından pek çoğunu vasıtasız olarak birkaç saat içinde vuslata erdirmiştir. Şânı yüce olan O'na aittir: لَهُ غَيْبُ السَّماواتِ
عالم العلو وَالْأَرْضِ عالم السفل ولا يخفى أن عنوان الغيبة إنما هو بالنسبة إلى المخلوقين وإلا فلا غيب بالنسبة إليه ﷻ ومن هنا قال بعضهم: إنه سبحانه لا يعلم الغيب بمعنى أنه لا غيب بالنسبة إليه تعالى ليتعلق به العلم لكن أنت تعلم أنه لا يجوز التكلم بمثل هذا الكلام وإن أول بما أول لما فيه ظاهرا من مصادمة الآيات.
Yüceler âlemi; وَالْأَرْضِ süflî âlem. Gayb unvanının ancak mahlukata nispetle olduğu, aksi takdirde O'na celle celâlühû nispetle hiçbir gaybın bulunmadığı gizli değildir. Nitekim bazısı şöyle demiştir: Allah sübhânehu gaybı bilmez; yani ilmin taalluk edeceği şekilde O'na Teâlâ nispetle bir gayb yoktur. Fakat sen bilirsin ki, nasıl tevil edilirse edilsin böyle bir söz söylemek caiz değildir; zira zahirde ayetlerle çatışmaktadır.
وإلى الله تعالى نشكو أقواما ألغزوا الحق وفتنوا بذلك الخلق أَبْصِرْ بِهِ وَأَسْمِعْ أي ما أبصره تعالى وما أسمعه لأن صفاته عين ذاته ما لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ إذ لا فعل لأحد سواه تعالى وَلا يُشْرِكُ فِي حُكْمِهِ أَحَداً لكمال قدرته سبحانه وعجز غيره عز شأنه، هذا والله تعالى الهادي إلى سواء السبيل.
Hakkı muammaya boğan ve bununla insanları fitneye düşüren toplulukları Allah Teâlâ'ya şikâyet ederiz. أَبْصِرْ بِهِ وَأَسْمِعْ Yani O Teâlâ ne güzel görür, ne güzel işitir! Zira sıfatları Zât'ının aynıdır. ما لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ Çünkü O'ndan Teâlâ başka hiçbir kimsenin fiili yoktur. وَلا يُشْرِكُ فِي حُكْمِهِ أَحَداً O'nun sübhânehu kudretinin kemali ve şânı yüce olan O'ndan başkasının acziyeti sebebiyledir. İşte bu böyledir; doğru yola hidayet eden ancak Allah Teâlâ'dır.
وَاصْبِرْ نَفْسَكَ أي احبسها وثبتها يقال صبرت زيدا أي حبسته، وفي الحديث النهي عن صبر الحيوان أي حبسه للرمي، واستعمال ذلك في الثبات على الأمر وتحمله توسع، ومنه الصبر بمعناه المعروف، ولم يجعل هذا منه لتعدي هذا ولزومه مَعَ الَّذِينَ أي مصاحبة مع الذين يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ أي يعبدونه دائما، وشاع استعمال مثل هذه العبارة للدوام وهي نظير قولهم: ضرب زيد الظهر والبطن يريدون به ضرب جميع بدنه، وأبقى غير واحد الغداة والعشي على ظاهرهما ولم يرد عموم الأوقات أي يعبدونه في طرفي النهار، وخصا بالذكر لأنهما محل الغفلة والاشتغال بالأمور، والمراد بتلك العبادة قيل ذكر الله تعالى وروي ذلك من طريق مغيرة عن إبراهيم، وقيل: قراءة القرآن، وروي ذلك عن عبيد الله بن عبد الله بن عدي بن الخيار، وأخرج الحكيم الترمذي عن ابن جبير أن المراد بها المفاوضة في الحلال والحرام.
وَاصْبِرْ نَفْسَكَ Yani nefsini tut ve sebat ettir. "Zeyd'i hapsettim/tuttum" manasında صَبَرْتُ زَيْدًا denir. Hadiste hayvanın sabredilmesi, yani atış hedefi yapılarak hapsedilmesi yasaklanmıştır. Bu lafzın bir işte sebat etmek ve ona tahammül göstermek manasında kullanılması mecaz yoluyladır. Bilinen anlamdaki "sabır" da bundandır; ancak bu fiil geçişli, diğeri geçişsiz olduğu için bu kelime ondan sayılmamıştır. مَعَ الَّذِينَ Yani şu kimselerle beraber bulunmaya: يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ Yani O'na devamlı ibadet edenlerle. Bu tür bir ifadenin devamlılık için kullanılması yaygındır; nitekim bütün bedenini vurmayı kastederek "Zeyd'in sırtına ve karnına vurdu" denilmesi gibidir. Birden fazla âlim "sabah" ve "akşam" lafızlarını zahiri üzere bırakmış ve bütün vakitleri kastetmemiştir; yani günün iki ucunda O'na ibadet ederler. Bu iki vaktin tahsis edilmesi, gaflet ve dünyalık işlerle meşguliyet vakti olmalarındandır. Bu ibadetten muradın Allah Teâlâ'yı zikretmek olduğu söylenmiş olup bu, Muğîre yoluyla İbrâhim'den rivayet edilmiştir. Kur'an okumak olduğu da söylenmiş ve bu, Ubeydullah b. Abdillâh b. Adiy b. el-Hıyâr'dan rivayet edilmiştir. Hakîm et-Tirmizî'nin İbn Cübeyr'den rivayet ettiğine göre ise bundan murat helal ve haram üzerine müzakere etmektir.
وعن ابن عمر ومجاهد هي شهود الصلوات الخمس، وعن قتادة شهود صلاة الصبح والعصر، وفيما تقدم ما يؤيد ثاني الأقوال وفيما بعد ما يؤيد ظاهره أولها فتدبر جدا، والمراد بالموصول فقراء الصحابة عمار وصهيب وسلمان
İbn Ömer ve Mücâhid'den beş vakit namaza katılmak olduğu, Katâde'den ise sabah ve ikindi namazlarına katılmak olduğu rivayet edilmiştir. Geçmişteki ifadeler bu görüşlerin ikincisini, gelecekteki ifadelerin zahiri ise birincisini desteklemektedir; iyice tefekkür et. İsmi mevsulden murat sahabenin fakirleri olan Ammâr, Suheyb, Selmân,
وابن مسعود وبلال وأضرابهم قال كفار قريش كأمية بن خلف وغيره من صناديد أهل مكة لو أبعدت هؤلاء عن نفسك لجالسناك فإن ريح جبابهم تؤذينا فنزلت الآية،
İbn Mes'ûd, Bilâl ve benzerleridir. Ümeyye b. Halef ve Mekke ehlinin ileri gelenlerinden diğer Kureyş kâfirleri: "Şayet şunları yanından uzaklaştırırsan seninle otururuz; çünkü onların cübbelerinin kokusu bize eziyet veriyor" demişler, bunun üzerine bu ayet inmiştir.
وأخرج ابن مردويه وأبو نعيم في الحلية والبيهقي في شعب الإيمان عن سلمان قال: جاءت المؤلفة قلوبهم إلى رسول الله ﷺ عيينة بن بدر والأقرع بن حابس فقالوا: يا رسول الله لو جلست في صدر المجلس وتغيبت عن هؤلاء وأرواح جبابهم يعنون سلمان وأبا ذر وفقراء المسلمين وكانت عليهم جباب الصوف جالسناك أو حدثناك وأخذنا عنك فأنزل الله تعالى وَاتْلُ ما أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ كِتابِ رَبِّكَ إلى قوله سبحانه أَعْتَدْنا لِلظَّالِمِينَ ناراً
İbn Merdûye, Hilye'de Ebû Nuaym ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakī, Selmân'dan şöyle rivayet etmişlerdir: Kalpleri İslam'a ısındırılmak istenen Uyeyne b. Badr ile el-Akra' b. Hâbis, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Ey Allah'ın Resûlü! Meclisin başköşesine otursan da şunlardan ve cübbelerinin kokusundan uzak dursan -Selmân'ı, Ebû Zer'i ve Müslümanların fakirlerini kastediyorlardı; üzerlerinde yün cübbeler vardı- seninle oturur, sohbet eder ve senden ilim alırdık" dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: وَاتْلُ ما أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ كِتابِ رَبِّكَ ayetinden O'nun sübhânehu: أَعْتَدْنا لِلظَّالِمِينَ ناراً kavline kadar indirdi.
يتهددهم بالنار،
Onları cehennem ateşiyle tehdit etmektedir.
وروى أبو الشيخ عن سلمان أنها لما نزلت قام رسول الله ﵊ يلتمسهم حتى أصابهم في مؤخر المسجد يذكرون الله تعالى فقال: الحمد لله الذي لم يمتني حتى أمرني أن أصبر نفسي مع رجال من أمتي معكم الحياة والممات.
Ebû'ş-Şeyh'in Selmân'dan rivayet ettiğine göre bu ayet indiğinde Resûlullah aleyhisselâm kalkıp onları aradı ve nihayet mescidin arka tarafında Allah Teâlâ'yı zikrederlerken buldu ve şöyle buyurdu: "Ümmetimden birtakım kimselerle kendimi sabretmemi bana emretmeden canımı almayan Allah'a hamdolsun; hayatım da ölümüm de sizinledir."
والآية على هذا مدنية وعلى الأول مكية، قال أبو حيان: وهو أصح لأن السورة مكية، وأقول: أكثر الروايات تؤيد الثاني وعليه تكون الآيات مستثناة من حكم السورة وكم مثل ذلك، وقد أخرج ما يؤيد الأول ابن مردويه من طريق جويبر عن الضحاك عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، ولعل الآيات بعد تؤيده أيضا، والتعبير عن أولئك بالموصول لتعليل الأمر بما في حيز الصلة من الخصلة الداعية إلى إدامة الصحبة. وقرأ ابن عامر «بالغدوة» وخرج ذلك على ما ذكره سيبويه والخليل من أن بعض العرب ينكر غدوة فيقول: جاء زيد غدوة بالتنوين، على أن الرضي قال: إنه يجوز استعمالها نكرة اتفاقا، والمشهور أن الأكثر استعمالها علم جنس ممنوعا من الصرف فلا تدخل عليها أل لأنه لا يجتمع في كلمة تعريفان، ومتى أريد إدخالها عليها قصد تنكيرها فأدخلت كما قصد تنكير العلم الشخصي في قوله:
Ayet bu rivayete göre Medenî, birinci rivayete göre ise Mekkîdir. Ebû Hayyân: "Bu daha sahihtir, çünkü sure Mekkîdir" demiştir. Ben derim ki: Rivayetlerin çoğu ikinci görüşü desteklemektedir; buna göre bu ayetler surenin genel hükmünden istisna edilmiş olur ki bunun emsali pek çoktur. Birinci görüşü teyit eden rivayeti İbn Merdûye, Cüveybir yoluyla Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs radıyallâhu Teâlâ anhümâ'dan nakletmiştir. Belki sonraki ayetler de bunu desteklemektedir. Bu kimselerin ismi mevsulle ifade edilmesi, sıla cümlesinde yer alan ve beraberliğin devamını gerektiren güzel haslet sebebiyle emrin illetini bildirmek içindir. İbn Âmir «بالغدوة» şeklinde okumuştur. Bu kıraat, Sîbeveyh ve el-Halîl'in zikrettiği üzere bazı Arapların غدوة kelimesini nekire kabul edip tenvinle "Zeyd bir sabah vakti geldi" (جاء زيد غدوة) demelerine dayandırılmıştır; nitekim er-Radî de bu kelimenin ittifakla nekire olarak kullanılmasının caiz olduğunu belirtmiştir. Meşhur olan ise onun çoğunlukla gayrimunsarif cins ismi olarak kullanılmasıdır; dolayısıyla başına harf-i tarif dahil olmaz, çünkü bir kelimede iki tarif alameti birleşmez. Başına harf-i tarif getirilmek istendiğinde ise nekireleştirilmesi kastedilir ve öylece dahil edilir; tıpkı şu beyitte özel ismin nekire kılınmasının kastedilmesi gibi:
وقد كان منهم صاحب وابن عمه ... أبو جندل والزيد زيد المعارك
Onlardan bir dost ve onun amcaoğlu vardı... Ebû Cendel ve savaşların Zeyd'i olan Zeyd.
والقراءة المذكورة مخرجة على ذلك، واختار بعض المحققين التخريج الأول وقال: إنه أحسن دراية ورواية لأن التنكير في العلم الشخصي ظاهر وأما في الجنسي ففيه خفاء لأنه شائع في إفراده قبل تنكيره فتنكيره إنما يتصور بترك حضوره في الذهن الفارق بينه وبين النكرة، وهو خفي فلذا أنكره الفناري في حواشيه على التلويح في تنكير رجب علم الشهر انتهى، وللبحث فيه محالّ.
Zikredilen kıraat bu esasa dayandırılmıştır. Bazı muhakkikler birinci açıklamayı tercih etmiş ve şöyle demiştir: "Bu, hem dirayet hem de rivayet bakımından daha üstündür; çünkü şahıs isminde nekireleştirme açıktır, cins isminde ise bir kapalılık vardır; zira cins ismi nekireleştirilmeden önce de fertlerine şamildir. Dolayısıyla onun nekire kılınması, ancak kendisiyle nekire arasındaki farkı oluşturan zihindeki hazır bulunuşluğunun terkiyle tasavvur edilebilir ki bu da kapalı bir husustur. İşte bundan dolayı el-Fenârî, Telvîh haşiyesinde ay ismi olan Receb'in nekireleştirilmesini inkâr etmiştir." [Muhakkikin sözü] bitti. Bu konuda münakaşa edilecek yerler mevcuttur.
وهذه الآية كما في البحر أبلغ من التي في الأنعام وهي قوله تعالى: وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ بذلك الدعاء وَجْهَهُ أي رضاه ﷾ دون الرياء والسمعة بناء على ما قاله الإمام السهيلي من أن الوجه إذا أضيف إليه تعالى يراد به الرضا والطاعة المرضية مجازا لأن من رضي على شخص يقبل عليه ومن غضب يعرض عنه، وقيل: المراد بالوجه الذات والكلام على حذف مضاف.
Bu ayet, el-Bahr'da belirtildiği üzere, En'âm suresindeki: وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ ayetinden daha beliğdir. يُرِيدُونَ Bu dua ve ibadetleriyle, وَجْهَهُ Yani riya ve şöhretten uzak olarak O'nun azze ve celle rızasını [murat ederler]. Bu, İmam es-Süheylî'nin şu sözüne dayanır: "Vech (yüz) Allah Teâlâ'ya izafe edildiğinde, mecazen rıza ve makbul itaat kastedilir; zira birinden razı olan kimse ona yönelir, öfkelenen ise ondan yüz çevirir." Vech ile Zât'ın kastedildiği ve ifadede hazfedilmiş bir muzâf bulunduğu da söylenmiştir.
وقيل: هو بمعنى التوجه، والمعنى يريدون التوجه إليه تعالى والزلفى لديه سبحانه، والأول أولى، والجملة في موضع الحال من فاعل «يدعون» أي يدعون مريدين ذلك.
Bunun "teveccüh" (yöneliş) manasında olduğu da söylenmiştir; buna göre mana: Allah Teâlâ'ya yönelmeyi ve O'nun sübhânehu katında yakınlığı dilerler, demektir. Birinci görüş daha evladır. Cümle, «يدعون» fiilinin failinden hal konumundadır; yani bunu dileyerek dua/ibadet ederler.
وَلا تَعْدُ عَيْناكَ عَنْهُمْ أي لا تصرف عيناك النظر عنهم إلى أبناء الدنيا، والمراد النهي عن احتقارهم وصرف النظر عنهم لرثاثة حالهم إلى غيرهم فعدا بمعنى صرف المتعدي إلى مفعول بنفسه وإلى آخر بعن، قال في القاموس يقال: عداه عن الأمر عدوا وعدوانا صرفه، واختار هذا أبو حيان وهو الذي قدر المفعول كما سمعت وقد تتعدى عدا إلى مفعول واحد بعن كما تتعدى إليه بنفسها فتكون بمعنى جاوز وترك قال في القاموس: يقال عدا الأمر وعنه جاوزه وتركه، وجوز أن يكون معنى الآية على ذلك كأنه قيل لا تتركهم عيناك، وقيل: إن عدا حقيقة معناه تجاوز كما صرح به الراغب والتجاوز لا يتعدى بعن إلا إذا كان بمعنى العفو كما صرحوا به أيضا وهو هنا غير مراد فلا بد من تضمين عدا
وَلا تَعْدُ عَيْناكَ عَنْهُمْ Yani gözlerin bakışını onlardan dünya ehline çevirmesin. Bundan murat, hallerinin perişanlığı sebebiyle onları hor görmeyi ve bakışlarını onlardan başkalarına çevirmeyi yasaklamaktır. Dolayısıyla عدا fiili, bir mef'ule bizzat, diğer mef'ule ise عن harf-i ceriyle geçişli kılınan صرف manasındadır. el-Kāmûs'ta şöyle denir: "Onu o işten çevirdi" manasında عداه عن الأمر عدوا وعدوانا denir. Ebû Hayyân da bunu tercih etmiş ve işittiğin üzere mef'ulü takdir eden o olmuştur. Bazen عدا fiili, bizzat geçişli olduğu gibi عن harf-i ceriyle tek bir mef'ule de geçişli olur; bu durumda "aştı ve bıraktı" manasına gelir. el-Kāmûs'ta: "O işi aştı ve bıraktı" manasında عدا الأمر وعنه denildiği belirtilmiştir. Buna göre ayetin manasının sanki "Gözlerin onları bırakmasın" şeklinde olması da caiz görülmüştür. Râgıb'ın da açıkça belirttiği gibi عدا fiilinin hakiki manasının "aşmak" olduğu söylenmiştir; tecavüz ise -yine açıkça belirttikleri üzere- ancak "affetmek" manasında olduğunda عن ile geçişli olur. Burada ise bu mana kastedilmemiştir; dolayısıyla عدا fiiline tazmin yoluyla bir mana yüklemek zorunludur.
معنى نبا وعلا في قولك: نبت عنه عينه وعلت عنه عينه إذا اقتحمته ولم تعلق به، وهو الذي ذهب إليه الزمخشري ثم قال: لم يقل ولا تعدهم عيناك أو ولا تعل عيناك عنهم وارتكب التضمين ليعطي الكلام مجموع معنيين وذلك أقوى من إعطاء معنى فذ ألا ترى كيف رجع المعنى إلى قولك: ولا تقحمهم عيناك مجاوزتين إلى غيرهم، وتعقبه أبو حيان بأن التضمين لا ينقاس عند البصريين وإنما يذهب إليه عند الضرورة، أما إذا أمكن إجراء اللفظ على مدلوله الوضعي فإنه يكون أولى، واعترض أيضا ما قيل: بأنه لا يلزم من اتحاد الفعلين في المعنى اتحادهما في التعدية فلا يلزم من كون عدا بمعنى تجاوز أن يتعدى كما يتعدى ليقال: إن التجاوز لا يتعدى بعن إلا إذا كان بمعنى العفو وهو غير مراد، فلا بد من تضمين عدا معنى فعل متعد بعن، ويكفي كلام القاموس مستندا لمن خالف الزمخشري فتدبر ولا تغفل.
Bu da "Gözü ona takılmayıp üzerinden aşıp geçti" manasındaki نبت عنه عينه ve علت عنه عينه ifadelerindeki نبا ve علا manasıdır. Zemahşerî'nin benimsediği görüş de budur; nitekim o şöyle demiştir: "ولا تعدهم عيناك veya ولا تعل عيناك عنهم dememiş; kelama iki mananın mecmuunu birden kazandırmak için tazmine başvurmuştur ki bu, tek bir mana vermekten daha kuvvetlidir. Görmez misin, mana neticede: 'Gözlerin onları hor görüp başkalarına aşarak geçmesin' sözüne raci olmaktadır." Ebû Hayyân ise Basralılara göre tazminin kıyasî olmadığını, ancak zaruret halinde ona başvurulacağını; lafzı vaz'î delaletinde yürütmek mümkün olduğunda ise bunun daha evla olacağını belirterek buna itiraz etmiştir. Ayrıca şöyle denilerek de itiraz edilmiştir: İki fiilin manada birleşmesi geçişlilikte de birleşmelerini gerektirmez; dolayısıyla عدا fiilinin "tecavüz" manasında olmasından, tecavüz fiili nasıl geçişli oluyorsa öyle geçişli olması gerekmez ki "Tecavüz fiili ancak af manasında olduğunda عن ile geçişli olur, burada ise bu kastedilmemiştir; o halde عدا fiiline عن ile geçişli bir fiilin manasını tazmin etmek gerekir" denilsin. el-Kāmûs'un ibaresi Zemahşerî'ye muhalefet edenler için dayanak olarak yeterlidir; iyi düşün ve gaflete düşme.
وقرأ الحسن «ولا تعد عينيك» بضم التاء وسكون العين وكسر الدال المخففة من أعداه ونصب العينين، وعنه وعن عيسى والأعمش أنهم قرؤوا «ولا تعد عينيك» بضم التاء وفتح العين وتشديد الدال المكسورة من عداه يعديه ونصب العينين أيضا، وجعل الزمخشري، وصاحب اللوامح الهمزة والتضعيف للتعدية.
Hasan [el-Basrî], أعداه fiilinden t harfinin zammesi, ayın'ın sükûnu ve dâl'ın şeddesiz kesresiyle ve عَيْنَيْكَ kelimesini mansub olarak «ولا تُعْدِ عينيك» şeklinde okumuştur. Yine ondan, Îsâ'dan ve el-A'meş'ten, عدّاه يعدّيه fiilinden t harfinin zammesi, ayın'ın fethası ve dâl'ın şeddeli kesresiyle ve yine عَيْنَيْكَ kelimesini mansub kılarak «ولا تُعَدِّ عينيك» şeklinde okudukları rivayet edilmiştir. Zemahşerî ve el-Levâmih müellifi, hemzeyi ve şeddeyi geçişlilik için kabul etmişlerdir.
وتعقب ذلك في البحر بأنه ليس بجيد بل الهمزة والتضعيف في هذه الكلمة لموافقة أفعل وفعل للفعل المجرد وذلك لأنه قد أقر الزمخشري بأنها قبل ذينك الأمرين متعدية بنفسها إلى واحد وعديت بعن للتضمين فمتى كان الأمران للتعدية لزم أن تتعدى إلى اثنين مع أنها لم تتعد في القراءتين المذكورتين إليهما.
el-Bahr'da bu görüş eleştirilmiş ve bunun isabetli olmadığı; bilakis bu kelimedeki hemze ve şeddenin, ef'ale (أفعل) ve fa''ale (فعّل) bablarının mücerret fiile muvafakatı kabilinden olduğu belirtilmiştir. Çünkü Zemahşerî, bu iki husustan önce fiilin bizzat bir mef'ule geçişli olduğunu, عن ile geçişliliğin ise tazmin yoluyla gerçekleştiğini ikrar etmiştir; dolayısıyla şayet bu iki husus geçişlilik için olsaydı fiilin iki mef'ule geçişli olması gerekirdi, oysa zikredilen iki kıraatte de iki mef'ule geçişli kılınmamıştır.
تُرِيدُ زِينَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا أي تطلب مجالسة من لم يكن مثلهم من الأغنياء وأصحاب الدنيا، والجملة على القراءة المتواترة حال من كاف عَيْناكَ وجازت الحال منه لأنه جزء المضاف إليه، والعامل على ما قيل معنى الإضافة وليس بشيء.
تُرِيدُ زِينَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا Yani zenginler ve dünya ehlinden onlar gibi olmayan kimselerle oturup kalkmayı arzulayarak. Mütevatir kıraate göre bu cümle عَيْناكَ lafzındaki kâf zamirinden haldir; kâf zamirinden hal olması caizdir çünkü o, muzâfun ileyhin bir cüz'üdür. Söylendiğine göre amil izafet manasıdır; fakat bu bir kıymet taşımaz.
وقال في الكشف: العامل الفعل السابق كما تقرر في قوله تعالى بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً [البقرة: ١٣٥] ولك أن تقول: هاهنا خاصة العين مقحمة للتأكيد ولا يبعد أن يجعل حالا من الفاعل، وتوحيد الضمير إما لاتحاد الإحساس أو للتنبيه على مكان الإقحام أو للاكتفاء بأحدهما عن الآخر أو لأنهما عضو واحد في الحقيقة، واستبشاع إسناد الإرادة إلى العين مندفع بأن إرادتها كناية عن إرادة صاحبها ألا ترى إلى ما شاع من نحو قولهم: يستلذه العين أو السمع وإنما المستلذ الشخص على أن الإرادة يمكن جعلها مجازا عن النظر للهو لا للعبر اه.
el-Keşf'te şöyle denilmiştir: Allah Teâlâ'nın: بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً [el-Bakara: 135] kavlinde takarrur ettiği üzere amil önceki fiildir. Şöyle de diyebilirsin: Burada özellikle "göz" lafzı tekit için araya sokulmuştur; dolayısıyla cümlenin failden hal kılınması uzak bir ihtimal değildir. Zamirin tekil getirilmesi ise ya idrakin bir olmasından ya araya fazladan sokulduğuna dikkat çekmekten ya ikisinden birini diğeri yerine iktifa etmekten yahut ikisinin hakikatte tek bir uzuv olmasındandır. İradenin göze isnat edilmesindeki çirkinlik ise gözün iradesinin sahibinin iradesinden kinaye olmasıyla giderilir; nitekim "Göz veya kulak bundan lezzet alır" şeklindeki yaygın kullanımda olduğu gibi, oysa lezzet alan şahsın kendisidir. Bununla birlikte iradenin ibret için değil de eğlence için bakmaktan mecaz kılınması da mümkündür. [el-Keşf'in sözü] bitti.
ولا يخفى أن فيه عدولا عن الظاهر من غير داع، وقول بعضهم: إنه لا يجوز مجيء الحال من المضاف إليه في مثل هذا الموضع لاختلاف العامل في الحال وذيها لا يصلح داعيا لظهور ضعفه، ثم الظاهر أنه لا فرق في جواز كون الجملة حالا من المضاف إليه أو المضاف على تقدير أن يفسر تَعْدُ بتجاوز وتقدير أن تفسر بتصرف.
Gizli değildir ki bunda hiçbir gerekçe olmaksızın zahirden sapma vardır. Bazılarının: "Böyle bir yerde hal ile hal sahibinin amilleri farklı olduğu için muzâfun ileyhten hal gelmesi caiz değildir" şeklindeki sözü, zayıflığının açıklığı sebebiyle gerekçe olmaya elverişli değildir. Ayrıca zahir olan şudur ki تَعْدُ fiilinin "aşmak" veya "çevirmek" şeklinde tefsir edilmesi takdirine göre cümlenin muzâfun ileyhten yahut muzâftan hal olmasının caizliği hususunda bir fark yoktur.
وخص بعضهم كونها حالا من المضاف إليه على التقدير الأول وكونها حالا من المضاف على التقدير الثاني ولعله أمر استحساني، وذلك لأن في أول الكلام على التقدير الثاني إسناد ما هو من الأفعال الاختيارية ليس إلا وهو الصرف إلى العين فناسب إسناد الإرادة إليها في آخره ليكون أول الكلام وآخره على طرز واحد مع رعاية ما هو الأكثر في أحوال الأحوال من مجيئها من المضاف دون المضاف إليه، وتضمن ذلك عدم مواجهة الحبيب ﷺ بإسناد إرادة الحياة الدنيا إليه صريحا وإن كانت مصب النهي، وليس في أول الكلام ذلك على التقدير الأول إذ الظاهر أن التجاوز ليس من الأفعال الاختيارية لا غير بل يتصف به المختار وغيره، مع أن في جعل الجملة حالا من الفاعل على هذا التقدير مع قول بعض المحققين إن المتجاوز في الحقيقة هو النظر احتياجا إلى اعتبار الشيء وتركه في كلام واحد، وليس لك أن تجعله استخداما بأن تريد من العينين أولا النظر مجازا وتريد عند عود ضمير تُرِيدُ منهما الحقيقة لأن
Bazıları, birinci takdire göre cümlenin muzâfun ileyhten hal olmasını, ikinci takdire göre ise muzâftan hal olmasını tahsis etmişlerdir ki bu belki de istihsanî bir tercihtir. Çünkü ikinci takdire göre sözün başında ancak ihtiyarî fiillerden olan "çevirme" fiilinin göze isnat edilmesi söz konusudur; dolayısıyla sözün başı ile sonunun aynı üslupta olması için, halin muzâfun ileyhten değil de muzâftan gelmesine dair hallerdeki ekseriyet kuralı da gözetilerek sözün sonunda iradenin göze isnat edilmesi uygun düşmüştür. Bu durum, nehyin asıl hedefi olsa bile, dünya hayatını arzulamanın açıkça Habib'e sallallâhu aleyhi ve sellem isnat edilerek onunla yüz yüze gelinmemesini de tazammun etmektedir. Birinci takdire göre ise sözün başında bu durum yoktur; zira zahir olan şudur ki tecavüz sırf ihtiyarî fiillerden ibaret değildir, bilakis muhtar olan da olmayan da onunla nitelenir. Bununla birlikte bazı muhakkiklerin "Hakikatte aşıp geçen bakıştır" sözüyle beraber bu takdirde cümlenin failden hal kılınmasında, tek bir kelamda bir şeyin hem dikkate alınması hem de terk edilmesi ihtiyacı vardır. Gözlerden önce mecazen bakışı murat edip, ardından تُرِيدُ fiilindeki zamirin onlara dönüşünde hakikatini kastederek bunu istihdam kılma imkânın da yoktur; çünkü
التثنية تأبى ذلك، وإن اعتبر ذلك أولا وآخرا ولم يترك احتيج إلى مؤن لا تخفى على المتأمل فتأمل وتدبر، وهي على القراءتين الشاذتين حال من فاعل الفعل المستتر أي لا تعد أو لا تعد عينيك عنهم مريدا ذلك وَلا تُطِعْ في تنحية الفقراء عن مجلسك مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ أي جعلنا قلبه غافلا عَنْ ذِكْرِنا لبطلان استعداده للذكر بالمرة كأولئك الذين يدعونك إلى طرد الفقراء فإنهم غافلون عن ذكرنا على خلاف ما عليه أولئك الفقراء من الدعاء في الغداة والعشي، وفيه تنبيه على أن الباعث لهم إلى استدعاء الطرد غفلة قلوبهم عن جناب الله تعالى شأنه وملاحظة المعقولات وانهما كه (١) في الحسيات حتى خفي عليه أن الشرف بحلية النفس لا بزينة الجسد. ومعنى الذكر ظاهر وفسره المفضل بالقرآن.
Tesniye kipi buna manidir. Şayet bu durum hem başta hem sonda dikkate alınır ve terk edilmezse, düşünen kimseye gizli kalmayacak külfetlere ihtiyaç duyulur; iyi düşün ve tefekkür et. İki şaz kıraate göre ise bu cümle fiilin müstetir failinden haldir; yani "Bunu isteyerek gözlerini onlardan çevirme / ayırma" demektir. وَلا تُطِعْ Fakirleri meclisinden uzaklaştırma hususunda [itaat etme]: مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ Zikre olan istidadının tamamen yok olması sebebiyle kalbini gafil kıldığımız kimseye; عَنْ ذِكْرِنا Tıpkı seni fakirleri kovmaya çağıran kimseler gibi; zira onlar, o fakirlerin sabah akşam dua ve ibadette bulunmalarının aksine bizim zikrimizden gafildirler. Bunda, onları kovmayı istemeye sevk eden saikin, kalplerinin Allah Teâlâ'nın yüce dergâhından ve aklî hakikatleri mülahaza etmekten gafil oluşu ve şerefin cesedin süsüyle değil nefsin faziletiyle olduğunun kendilerine gizli kalacak derecede maddiyata dalmaları (١) olduğuna bir dikkat çekme vardır. Zikir lafzının manası açıktır; el-Mufaddal onu Kur'an olarak tefsir etmiştir.
والآية ظاهرة في مذهب أهل السنة، وأولها المعتزلة فقيل المراد أغفلنا قلبه بالخذلان وهذا هو التأويل المشهور عندهم في أمثال ذلك وحاله معلوم عندك، وقيل: المراد صادفناه غافلا كما في قولهم: سألناكم فما أفحمناكم وقاتلناكم فما أجبناكم. وتعقب بأنه لا ينبغي أن يتجرأ على تفسير فعل أسنده الله تعالى إليه بالمصادفة التي تفهم وجدان الشيء بغتة عن جهل سابق وعدم علم، وقيل: المراد نسبناه إلى الغفلة كما في قول الكميت:
Bu ayet Ehl-i Sünnet mezhebi hususunda gayet açıktır. Mutezile ise onu tevil etmiş ve "Onun kalbini yardımsız bırakmakla gafil kıldık" manasının murat edildiğini söylemiştir ki bu, benzeri yerlerde onların meşhur tevilidir ve durumu senin malumundur. "Size sorduk da sizi susturamadık; sizinle savaştık da sizi korkak bulamadık" sözünde olduğu gibi "Onu gafil bulduk" manasının murat edildiği de söylenmiştir. Ancak Allah Teâlâ'nın kendine isnat ettiği bir fiili, önceki bir cehalet ve bilgisizlikten sonra bir şeyi ansızın bulmayı ifade eden tesadüf etme ile tefsir etmeye cüret edilmemesi gerektiği belirtilerek bu görüş eleştirilmiştir. el-Kümeyt'in şu beytinde olduğu gibi: "Onu gaflete nispet ettik" manasının murat edildiği de söylenmiştir:
وطائفة قد أكفروني بحبكم ... وطائفة قالوا مسيء ومذنب
Bir taife sizin sevginiz yüzünden beni kâfir saydı... Diğer bir taife ise kötü ve günahkâr olduğumu söyledi.
وهو كما ترى، وقال الرماني: المراد لم نسم قلبه بالذكر ولم نجعله من القلوب التي كتبنا فيها الإيمان كقلوب المؤمنين من قولهم: أغفل فلان أبله إذا تركها غفلا من غير سمة وعلامة بكى ونحوه، ومنه إغفال الخط لعدم إعجامه فالإغفال المذكور استعارة لجعل ذكر الله تعالى الدال على الإيمان به كالسمة لأنه علامة للسعادة كما جعل ثبوت الإيمان في القلب بمنزلة الكتابة، وهو تأويل رقيق الحاشية لطيف المعنى وإن كان خلاف الظاهر فهو مما لا بأس به لمن لم يكن غرضه منه الهرب من مذهب أهل السنة، واحتج بعضهم على أنه ليس المراد ظاهر الآية بقوله سبحانه:
Bu da gördüğün gibidir. er-Rummânî şöyle demiştir: "Murat, tıpkı 'Filan kişi develerini dağlama veya benzeri bir işaret ve alamet koymaksızın başıboş bıraktı' denildiğinde kullanılan أغفل ibaresinde olduğu gibi, onun kalbini zikirle damgalamadık ve müminlerin kalpleri gibi içine imanı yazdığımız kalplerden kılmadık demektir. Noktasız bırakılması sebebiyle yazının ihmal edilmesine de bu denir. Dolayısıyla zikredilen 'iğfâl', Allah'a imana delalet eden O'nu zikretmeyi bir damga gibi kılmaktan istiaredir; zira bu saadetin bir alametidir; tıpkı kalpte imanın sübut bulmasının yazı mevkiinde kılınması gibi." Bu, zahire aykırı olsa bile, maksadı Ehl-i Sünnet mezhebinden kaçmak olmayan kimse için sakıncası olmayan, ince ve latif manalı bir tevildir. Bazıları ayette muradın zahir mana olmadığına Allah sübhânehu'nun şu kavlini delil getirmiştir:
وَاتَّبَعَ هَواهُ في طلب الشهوات حيث أسند اتباع الهوى إلى العبد فيدل على أنه فعله لا فعل الله تعالى ولو كان ذلك فعل الله سبحانه والإسناد مجازي لقيل فاتبع بالفاء السببية لتفرعه عليه.
وَاتَّبَعَ هَواهُ Şehvetlerin peşinde [nefsinin hevasına uydu]; zira heva ve hevese uymayı kula isnat etmiştir; bu da onun Allah Teâlâ'nın değil kulun fiili olduğuna delalet eder. Şayet bu Allah sübhânehu'nun fiili olup isnat da mecazi olsaydı, önceki fiilin üzerine terettüp etmesi sebebiyle sebep bildiren fâ ile "fe-ttebea" denilirdi.
وأجيب بأن فعل العبد لكونه بكسبه وقدرته، وخلق الله تعالى يجوز إسناده إليه بالاعتبار الأول وإلى الله تعالى بالثاني، والتنصيص على التفريع ليس بلازم فقد يترك لنكتة كالقصد إلى الإخبار به استقلالا لأنه أدخل في الذم وتفويضا إلى السامع في فهمه ولا حاجة إلى تقدير فقيل واتبع هواه.
Buna şöyle cevap verilmiştir: Kulun fiili, onun kesbi ve kudretiyle olması bakımından birinci itibarla kula; Allah Teâlâ'nın yaratması olması bakımından ise ikinci itibarla Allah Teâlâ'ya isnat edilmesi caizdir. Terettübün açıkça belirtilmesi zorunlu değildir; kınamada daha tesirli olması sebebiyle bağımsız bir haber olarak zikretmeyi kastetmek ve anlamayı dinleyicinin idrakine bırakmak gibi bir nükte sebebiyle bazen terk edilebilir ve takdire ihtiyaç kalmaksızın وَاتَّبَعَ هَواهُ denilmiştir.
وقرأ عمر بن فائد وموسى الاسواري وعمرو بن عبيد «أغفلنا» بفتح الفاء واللام «قلبه» بالرفع على أنه فاعل أغفلنا، وهو على هذه القراءة من أغفله إذا وجده غافلا، والمراد ظننا وحسبنا غافلين عن ذكرنا له ولصنيعه بالمؤاخذة بجعل ذكر الله تعالى له كناية عن مجازاته سبحانه، واستشكل النهي عن إطاعة أولئك الغافلين في طرد أولئك المؤمنين بأنه ورد أنهم أرادوا طردهم ليؤمنوا فكان ينبغي تحصيل إيمانهم بذلك، وغاية ما يلزم ترتب نفع كثير وهو إيمان أولئك الكفرة على ضرر قليل وهو سقوط حرمة أولئك البررة وفي عدم طردهم لزم ترتب ضرر عظيم وهو بقاء أولئك الكفرة على كفرهم على نفع قليل.
Ömer b. Fâid, Mûsâ el-Esvârî ve Amr b. Ubeyd, fâ ve lâm harflerinin fethasıyla «أَغْفَلَنَا» (ağfelena) ve bu fiilin faili (öznesi) olarak ref ile «قَلْبُهُ» (kalbuhû) şeklinde okumuşlardır. Bu kıraate göre bu ifade, bir kimseyi gafil bulduğunda söylenen 'ağfelehû' (onu gafil buldu) sözünden gelmektedir. Buradaki maksat ise şudur: Allah Teâlâ'nın onu anması ifadesi Allah sübhânehu'nun onu cezalandırmasından kinaye kılınarak; 'Onun kalbi, kendisini ve yaptıklarını cezalandırmak üzere anmamız hususunda bizi gafil zannetti ve öyle sandı' demektir. O müminlerin meclisten kovulması hususunda bahsi geçen gafillere itaat etmekten nehyedilmesi şöyle bir itiraz konusu yapılmıştır: Kâfirlerin, iman etmeleri mukabilinde o müminlerin kovulmasını istedikleri rivayet edilmiştir; bu durumda onların kovulmasıyla kâfirlerin imanının elde edilmesi gerekirdi. Zira en nihayetinde bu durum, çok büyük bir faydanın (yani o kâfirlerin iman etmesinin), az bir zarara (yani o faziletli ve itaatkâr müminlerin saygınlığının çiğnenmesine) terettüp etmesini gerektirmekteydi. Onların kovulmaması durumunda ise az bir menfaate karşılık büyük bir zarar (yani o kâfirlerin küfürleri üzere kalmaya devam etmesi) meydana gelmiştir.
ومن قواعد الشرع المقررة تدفع المفسدة الكبرى بالمفسدة الصغرى، وأجيب بأنه سبحانه علم أن أولئك الكفرة لا يؤمنون إيمانا حقيقيا بل إن يؤمنوا يؤمنوا إيمانا ظاهريا ومثله لا يرتكب له إسقاط حرمة أولئك الفقراء الأبرار فلذا جاء النهي عن الإطاعة.
Şeriatın yerleşik kurallarından biri de büyük mefsedetin küçük mefsedetle defedilmesidir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Allah sübhânehu o kâfirlerin hakiki bir imanla iman etmeyeceklerini, bilakis iman etseler bile sadece zahirî bir imanla iman edeceklerini bilmiştir; böyle bir durum için ise o fakir ve ebrar kimselerin hürmetini çiğnemek irtikâp edilemez; işte bu sebeple itaatten nehiy gelmiştir.
وقد يقال: يحتمل أن يكون الله تعالى قد علم أن طرد أولئك الفقراء السابقين إلى الإيمان المنقطعين لعبادة الرحمن وكسر قلوبهم وإسقاط حرمتهم لجلب الأغنياء وتطييب خواطرهم يوجب نفرة القلوب وإساءة الظن برسوله ﷺ فربما يرتد من هو قريب عهد بإسلام ويقل الداخلون في دينه بعد ذلك ﵊. وذلك ضرر عظيم فوق ضرر بقاء شرذمة من الكفار على الكفر فلذا نهى جل وعلا عن إطاعة من أغفل قلبه واتبع هواه وَكانَ أَمْرُهُ في اتباع الهوى وترك الإيمان فُرُطاً أي ضياعا وهلاكا، قاله مجاهد أو متقدما على الحق والصواب نابذا له وراء ظهره من قولهم: فرس فرط أي متقدم للخيل وهو في معنى ما قاله ابن زيد مخالفا للحق، وقال ابن عطية: يحتمل أن يكون الفرط بمعنى التفريط والتضييع أي كان أمره الذي يجب أن يلزم ويهتم به من الدين تفريطا، ويحتمل أن يكون بمعنى الإفراط والإسراف أي كان أمره وهواه الذي هو سبيله إفراطا وإسرافا، وبالإسراف فسره مقاتل، والتعبير عن صناديد قريش المستدعين طرد فقراء المؤمنين بالموصول للإيذان بعلية ما في حيز الصلة للنهي عن الإطاعة وَقُلِ لأولئك الذين أغفلنا قلوبهم عن الذكر واتبعوا هواهم الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ خبر مبتدأ محذوف أي هذا الذي أوحي إليّ الحق ومِنْ رَبِّكُمْ حال مؤكدة أو خبر بعد خبر والأول أولى، والظاهر أن قوله تعالى: فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ من تمام القول المأمور به فالفاء لترتيب ما بعدها على ما قبلها بطريق التهديد أي عقيب تحقيق أن ذلك حق لا ريب فيه لازم الاتباع من شاء أن يؤمن به ويتبعه فليفعل كسائر المؤمنين ولا يتعلل بما لا يكاد يصلح للتعلل ومن شاء أن يكفر به وينبذه وراء ظهره فليفعل، وفيه من التهديد وإظهار الاستغناء عن متابعتهم التي وعدوها في طرد المؤمنين وعدم المبالاة بهم وبإيمانهم وجودا وعدما ما لا يخفى.
Şöyle de denilebilir: Allah Teâlâ'nın, imanda öne geçmiş ve Rahmân'ın ibadetine kendilerini adamış o fakirleri kovmanın, onların kalplerini kırmanın ve zenginleri kazanıp gönüllerini hoş etmek için onların saygınlığını düşürmenin kalplerde nefret uyandıracağını ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında suizanna sebep olacağını, nitekim İslam'a yeni girmiş olanların dinden dönebileceğini ve bundan sonra O'nun aleyhisselâm dinine girenlerin azalacağını bilmiş olması muhtemeldir. Bu ise bir grup kâfirin küfür üzere kalması zararının çok fevkinde büyük bir zarardır. İşte bundan dolayı O celle ve alâ, kalbini gafil kıldığı ve hevasına uyan kimseye itaati yasaklamıştır. وَكانَ أَمْرُهُ Hevasına uyma ve imanı terk etme hususundaki işi, فُرُطاً Yani zayi ve helak olmuştur; Mücâhid böyle demiştir. Yahut "öncü at" anlamındaki فرس فرط sözünden mülhem olarak, hakkın ve doğrunun önüne geçen ve onu arkasına atan bir hal almıştır ki bu, İbn Zeyd'in "hakka muhaliftir" sözünün manasındadır. İbn Atiyye şöyle demiştir: "el-Furüt" kelimesinin tefrit ve zayi etmek manasında olması muhtemeldir; yani onun din namına sarılması ve ehemmiyet vermesi gereken işi bir tefrit olmuştur. İfrat ve aşırılık manasında olması da muhtemeldir; yani onun işi ve tuttuğu yol olan hevası bir aşırılık ve haddi aşma olmuştur. Mukātil de bunu israfla tefsir etmiştir. Fakir müminlerin kovulmasını talep eden Kureyş ileri gelenlerinin ismi mevsulle ifade edilmesi, sıla cümlesindeki vasfın itaatten nehyedilmenin illeti olduğunu bildirmek içindir. وَقُلِ Kalplerini zikirden gafil kıldığımız ve hevalarına uyan o kimselere [de ki]: الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ Mahzuf mübtedanın haberidir; yani "Bana vahyedilen bu [Kur'an] haktır ve مِنْ رَبِّكُمْ müekkide bir haldir yahut haberden sonra ikinci bir haberdir; birincisi daha evladır." Zahir olan şudur ki Allah Teâlâ'nın: فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ kavli, emredilen sözün devamındandır; dolayısıyla fâ harfi, tehdit yoluyla sonrasının öncesine terettübünü ifade eder. Yani bunun şüphe götürmez ve tabi olunması zorunlu bir hak olduğu gerçekleştikten sonra, dileyen kimse diğer müminler gibi ona iman edip tabi olsun ve mazeret olamayacak şeyleri bahane etmesin; dileyen de onu inkâr edip arkasına atsın. Bunda gizli kalmayacak bir tehdit, müminlerin kovulması şartına bağladıkları tabi olmalarına ihtiyaç duyulmadığının ve onların varlık veya yokluklarıyla imanlarına hiçbir ehemmiyet verilmediğinin ilanı vardır.
وجوز أن يكون الْحَقُّ مبتدأ خبره مِنْ رَبِّكُمْ واختار الزمخشري هنا الأول، قال في الكشف: ووجه إيثار الحذف أن المعنى عليه أتم التئاما لأنه لما أمره سبحانه بالمداومة على تلاوة هذا الكتاب العظيم الشأن في جملة التالين له حق التلاوة المريدين وجهه ﵎ غير ملتفت إلى زخارف الدنيا فمن أوتي هذه النعمة العظمى فله بشكرها اشتغال عن كل شاغل ذيله لإزاحة الأعذار والعلل بقوله سبحانه وَقُلِ إلخ أي هذا الذي أوحي هو الحق فمن شاء فليدخل في سلك الفائزين بهذه السعادة ومن شاء فليكن في الهالكين انهماكا في الضلالة، أما لو جعل مبتدأ فالتعريف إن كان للعهد رجع إلى الأول مع فوات المبالغة وإن كان للجنس على معنى جميع الحق من ربكم لا من غيره ويشمل الكتاب شمولا أوليا لم يطبق المفصل إذ ليس ما سيق له الكلام كونه منه تعالى لا غير بل كونه حقا لازم الاتباع لا غير اه.
الْحَقُّ kelimesinin mübteda, مِنْ رَبِّكُمْ ifadesinin ise onun haberi olması da caiz görülmüştür; Zemahşerî burada birinci görüşü tercih etmiştir. el-Keşf'te şöyle denilmiştir: "Hazfin tercih edilme vechi, mananın buna göre daha derli toplu ve mutabık olmasıdır. Çünkü Allah sübhânehu, dünya ziynetlerine iltifat etmeksizin O'nun azze şânuh rızasını dileyerek Kur'an'ı hakkıyla tilavet edenlerin arasında bu şânı yüce Kitab'ı devamlı okumasını emrettiğinde -ki bu büyük nimete nail olan kimse, onun şükrüyle her meşguliyetten sıyrılır- mazeret ve bahaneleri bertaraf etmek için sözü Allah sübhânehu'nun: وَقُلِ ilâ âhir kavliyle bağlamıştır. Yani: Vahyedilen bu [Kitap] haktır; artık dileyen bu saadete erenlerin safına girsin, dileyen de dalalete dalarak helak olanlardan olsun. Şayet mübteda kılınsaydı, tarif ahit için olduğunda mübalağanın fevt olmasıyla beraber birinci manaya dönerdi; şayet 'Bütün hak başkasından değil Rabbinizdendir' manasında cins için olsaydı -ki Kitab'ı öncelikle kapsar- fasl-ı müşterek tam oturmazdı; çünkü kelamın sevk gayesi onun sırf Allah Teâlâ'dan olması değil, bilakis tabi olunması gereken mutlak hak oluşudur." [el-Keşf'in sözü] bitti.
وهو كلام يلوح عليه مخايل التحقيق ويشعر ظاهره بحمل الدعاء على ثاني الأقوال فيه وكون المشار إليه الكتاب مطلقا لا المتضمن الأمر بصبر النفس مع المؤمنين وترك الطاعة للغافلين كما جوزه ابن عطية، وعلى تقدير أن يكون الحق مبتدأ قيل المراد أنه القرآن كما كان المراد من المشار إليه على تقدير كونه خبرا وهو المروي عن مقاتل، وقال الضحاك: هو التوحيد، وقال الكرماني: الإسلام والقرآن.
Bu, üzerinde tahkik alametleri parıldayan bir sözdür ve zahiri, "dua" kelimesinin hakkındaki ikinci görüşe hamledilmesini ve işaret edilen şeyin -İbn Atiyye'nin caiz gördüğü üzere müminlerle birlikte nefsini sabretme ve gafillere itaati terk etme emrini içeren şey değil- mutlak olarak Kitap olmasını hissettirmektedir. Hak kelimesinin mübteda olması takdirine göre, haber olması takdirinde işaret edilen şeyin murat edildiği gibi, bundan muradın Kur'an olduğu söylenmiştir ki Mukātil'den rivayet edilen budur. Dahhâk: "O tevhittir" demiş; el-Kirmânî ise: "İslam ve Kur'an'dır" demiştir.
وقال مكي: المراد به التوفيق والخذلان أي قل التوفيق والخذلان من عند الله تعالى يهدي من يشاء فيوفقه فيؤمن ويضل من يشاء فيخذله فيكفر ليس إليّ من ذلك شيء وليس بشيء كما لا يخفى.
Mekkî şöyle demiştir: "Bundan murat tevfik ve hızlândır; yani de ki: Tevfik ve hızlân Allah Teâlâ katındandır; O dilediğini hidayete erdirip muvaffak kılar ve o da iman eder, dilediğini de saptırıp yardımsız bırakır ve o da inkâr eder; bu hususta benim elimden bir şey gelmez." Gizli olmadığı üzere bu bir değer taşımaz.
وجوز أن يكون قوله سبحانه فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ إلخ تهديدا من جهته تعالى غير داخل تحت القول المأمور به فالفاء لترتيب ما بعدها من التهديد على نفس الأمر أي قل لهم ذلك وبعد ذلك من شاء أن يؤمن به أو أن يصدقك فيه فليفعل ومن شاء أن يكفر به أو أن يكذبك فيه فليفعل، وعلى الوجهين ليس المراد حقيقة الأمر والتخيير وهو ظاهر.
Allah sübhânehu'nun: فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ ilâ âhir kavlinin, emredilen sözün dahiline girmeksizin Allah Teâlâ tarafından müstakil bir tehdit olması da caiz görülmüştür. Buna göre fâ harfi, sonraki tehdidin bizzat emir fiiline terettübünü ifade eder; yani: Onlara bunu söyle; bundan sonra ise dileyen ona iman etsin veya bu hususta seni tasdik etsin, dileyen de onu inkâr etsin veya bu hususta seni yalanlasın. Her iki veche göre de muradın hakiki emir ve muhayyer bırakma olmadığı gayet açıktır.
وذكر الخفاجي أن الأمر بالكفر غير مراد وهو استعارة للخذلان والتخلية بتشبيه حال من هو كذلك بحال المأمور بالمخالفة ووجه الشبه عدم المبالاة والاعتناء، وهذا كقول كثير: أسيئي بنا أو أحسني لا ملومة واستدل المعتزلة بالآية على أن العبد مستقل في أفعاله موجد لها لأنه علق فيها تحقق الإيمان والكفر على محض مشيئته لأن المتبادر من الشرط أنه علة تامة للجزاء فدل على أنه مستقل في إيجادهما ولا فرق بين فعل وفعل فهو الموجد لكل أفعاله. وأجيب بأنا لو فرضنا أن مشيئة العبد مؤثرة وموجدة للأفعال لا يتم المقصود لأن العقل والنقل يدلان على توقفها على مشيئة الله تعالى وإرادته، أما الأول فلأنهم قالوا: لو لم تتوقف على ذلك لزم الدور أو التسلسل، وأما الثاني فلأنه سبحانه يقول وَما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ [الإنسان: ٣٠، التكوير: ٢٩] ومع هذا التوقف لا يتم أمر الاستقلال ويثبت أن العبد مضطر في صورة مختار وهو مذهب الأشاعرة، وفي الاحياء لحجة الإسلام فإن قلت: إني أجد في نفسي وجدانا ضروريا أني إن شئت الفعل قدرت عليه وإن شئت الترك قدرت عليه فالفعل والترك بي لا بغيري قلت: هب أنك تجد من نفسك هذا المعنى ولكن هل تجد من نفسك أنك إن شئت مشيئة الفعل حصلت تلك المشيئة أو لم تشأ تلك المشيئة لم تحصل لأن العقل يشهد بأنه يشاء الفعل لا لسبق مشيئة أخرى على تلك المشيئة وإذا شاء الفعل وجب حصول الفعل من غير مكنة واختيار فحصول المشيئة في القلب أمر لازم وترتب الفعل على حصول المشيئة أيضا أمر لازم وهذا يدل على أن الكل من الله تعالى انتهى. وبعضهم يكتفي في إثبات عدم الاستقلال بثبوت توقف مشيئة العبد على مشيئة الله تعالى وتمكينه سبحانه بالنص ولا يذكر حديث لزوم الدور أو التسلسل لما فيه من البحث، وتمام الكلام في ذلك في كتب الكلام، وستذكر إن شاء الله تعالى طرفا لائقا منه في الموضع اللائق به، وقال السدي: هذه الآية منسوخة بقوله سبحانه وَما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ ولعله أراد أن لا يراد المتبادر منها للآية المذكورة وإلا فهو قول باطل، وحكى ابن عطية عن فرقة أن فاعل شاءَ في الشرطيتين ضميره تعالى، واحتج له بما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال في الآية: من شاء الله تعالى له الإيمان آمن ومن شاء له الكفر كفر.
Hafâcî, küfürle emretmenin kastedilmediğini; bunun, bu durumda olan kimsenin halini emre muhalefet eden kimsenin haline benzetmek suretiyle hızlân (yardımsız bırakma) ve kendi haline terk etme için yapılmış bir istiare olduğunu belirtmiştir. Teşbihin vechi ise umursamamak ve aldırış etmemektir. Bu, Küseyyir'in: 'İster bize kötülük et, ister iyilik; kınanacak değilsin' sözü gibidir. Mutezile, kulun fiillerinde müstakil ve onların yaratıcısı olduğuna bu ayeti delil getirmiştir; zira ayette imanın ve küfrün gerçekleşmesi sırf kulun meşietine bağlanmıştır. Çünkü şarttan ilk anlaşılan, cezanın tam illeti olduğudur; bu da kulun o ikisini var etmede müstakil olduğuna delalet eder. Bir fiil ile diğer fiil arasında da fark yoktur, dolayısıyla kul bütün fiillerinin yaratıcısıdır. Buna şöyle cevap verilmiştir: Kulun meşietinin fiilleri etkilediğini ve var ettiğini varsaysak bile maksat hâsıl olmaz; zira akıl ve nakil, kulun meşietinin Allah Teâlâ'nın meşietine ve iradesine bağlı olduğuna delalet etmektedir. Akli delile gelince; âlimler şöyle demiştir: Şayet kulun meşieti buna bağlı olmasaydı, devir veya teselsül gerekirdi. Nakli delile gelince; Allah sübhânehu şöyle buyurmaktadır: وَما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ [İnsan 30, Tekvîr 29]. Bu bağlılıkla birlikte kulun istiklali tamamlanamaz ve kulun muhtar (özgür iradeli) suretinde muztar (mecbur) olduğu sabit olur ki bu Eş'arîlerin mezhebidir. Hüccetü'l-İslam'ın [Gazzâlî'nin] İhyâ'sında şöyle denmektedir: 'Eğer: Ben kendi nefsimde zaruri bir vicdanla (iç tecrübeyle) buluyorum ki bir fiili dilersem ona güç yetiririm, terk etmeyi dilersem de güç yetiririm; dolayısıyla fiil ve terk başkasıyla değil benimledir dersen, derim ki: Farz et ki nefsinde bu manayı buluyorsun; fakat nefsinde şunu da buluyor musun: Sen bir fiilin meşietini dilediğinde mi o meşiet meydana geldi, yoksa o meşieti dilemeseydin meydana gelmeyecek miydi? Çünkü akıl şahitlik eder ki insan fiili diler, ancak o meşietten önce gelen başka bir meşiet sebebiyle değil. Fiili dilediğinde ise bir imkân ve ihtiyar olmaksızın fiilin meydana gelmesi vacip (zorunlu) olur. O halde kalpte meşietin meydana gelmesi zorunlu bir durumdur; meşietin meydana gelmesine fiilin terettüp etmesi de yine zorunlu bir durumdur. Bu da her şeyin Allah Teâlâ'dan olduğuna delalet eder.' [İhyâ'dan iktibas] bitti. Bazı âlimler, [kulun fiillerinde] müstakil olmadığını ispatta, kulun meşietinin Allah Teâlâ'nın meşietine ve sübhânehu'nun onu muktedir kılmasına bağlı olduğunun nass ile sabit olmasıyla yetinir; devir ve teselsülün lüzumu bahsine ise onda tartışma bulunduğu için değinmez. Bu husustaki kelamın tamamı kelam kitaplarındadır ve inşâallâhu teâlâ ileride layık olan yerde bundan münasip bir miktar zikredilecektir. Süddî: 'Bu ayet, Allah sübhânehu'nun: وَما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ kavliyle neshedilmiştir' demiştir. Belki de o, söz konusu ayetten dolayı bundan ilk akla gelen mananın kastedilmediğini murat etmiştir; aksi takdirde bu batıl bir sözdür. İbn Atiyye bir fırkadan, her iki şart cümlesindeki شاءَ fiilinin failinin Allah Teâlâ'ya ait zamir olduğunu nakletmiş ve buna İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edilen şu sözü delil getirmiştir: 'Ayette [kastedilen]: Allah Teâlâ kime imanı dilediyse o iman etmiş, kime de küfrü dilediyse o inkâr etmiştir.'
والحق أن الفاعل ضمير مِنْ والرواية عن الحبر أخرجها ابن جرير وابن المنذر وابن أبي حاتم والبيهقي في الأسماء والصفات فإذا صحت يحتمل أن يكون ذلك القول لبيان أن من شاء الإيمان هو من شاء الله تعالى له الإيمان ومن شاء الكفر هو من شاء الله سبحانه له ذلك لا لبيان مدلول الآية وتحقيق مرجع الضمير، ويؤيد ذلك قوله في آخر الخبر الذي أخرجه الجماعة وهو قوله تعالى وَما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ [التكوير: ٢٩] والله تعالى أعلم وقرأ أبو السمال قعنب وَقُلِ الْحَقُّ بفتح اللام حيث وقع، قال أبو حاتم: وذلك رديء في العربية، وعنه أيضا ضم اللام حيث وقع كأنه اتباع لحركة القاف، وقرأ أيضا الْحَقُّ بالنصب وخرجه صاحب اللوامح على تقدير قل القول الحق ومِنْ رَبِّكُمْ قيل حال أي كائنا من ربكم، وقيل: صفة أي الكائن من ربكم وفيه بحث.
Doğru olan ise failin مِنْ kelimesine ait zamir olduğudur. Hibr'den (İbn Abbas'tan) gelen rivayeti İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Beyhakî el-Esmâ ve's-Sıfât'ta tahriç etmiştir. Eğer bu rivayet sahih ise, söz konusu ifadenin ayetin medlulünü ve zamirin merciini tahkik etmek için değil; imanı dileyenin ancak Allah Teâlâ'nın kendisi için imanı dilediği kimse, küfrü dileyenin de ancak Allah sübhânehu'nun kendisi için bunu dilediği kimse olduğunu beyan etmek için söylenmiş olması muhtemeldir. Cemaatin tahriç ettiği rivayetin sonundaki Allah Teâlâ'nın: وَما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ [Tekvîr 29] kavli de bunu teyit etmektedir. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir. Ebu's-Semmâl Ka'neb, وَقُلِ الْحَقُّ lafzını geçtiği her yerde lâmın fethasıyla okumuştur. Ebu Hâtim: 'Bu, Arapçada fasih değildir' demiştir. Ondan ayrıca, kāf harfinin harekesine tebâiyet olsun diye sanki, geçtiği her yerde lâmın zammesiyle okuduğu da nakledilmiştir. O ayrıca الْحَقُّ lafzını nasb ile de okumuştur. Kitâbü'l-Levâmih sahibi bunu 'Hak sözü söyle' takdiriyle açıklamıştır. مِنْ رَبِّكُمْ ifadesinin hal olduğu, yani 'Rabbinizden olarak' manasına geldiği söylenmiştir; sıfat olduğu, yani 'Rabbinizden olan [hak]' manasına geldiği de söylenmiştir ki bunda tartışma vardır.
وقرأ الحسن وعيسى الثقفي «فليؤمن» و «ليكفر» بكسر لام الأمر فيهما إِنَّا أَعْتَدْنا لِلظَّالِمِينَ للكافرين بالحق بعد ما جاء من الله سبحانه، والتعبير عنهم بالظالمين للتنبيه على أن مشيئة الكفر واختياره تجاوز عن الحد ووضع للشيء في غير موضعه، والجملة تعليل للأمر بما ذكر من التخيير التهديدي، وجعلها من جعل فَمَنْ شاءَ إلخ تهديدا من قبله تعالى تأكيدا للتهديد وتعليلا لما يفيده من الزجر عن الكفر. وجوز كونها تعليلا لما يفهم من ظاهر التخيير من
Hasan[-ı Basrî] ve Îsâ es-Sekafî, her ikisinde de emir lâmının kesrasıyla «felyü'min» ve «felyekfür» şeklinde okumuşlardır. إِنَّا أَعْتَدْنا لِلظَّالِمِينَ yani Allah sübhânehu katından geldikten sonra hakkı inkâr eden kâfirlere. Onlardan 'zalimler' diye bahsedilmesi, küfrü dilemenin ve onu seçmenin haddi aşmak ve bir şeyi yerine koymamak olduğuna dikkat çekmek içindir. Cümle, tehdit amaçlı muhayyer bırakma olarak zikredilen emrin gerekçesidir (ta'lilidir). فَمَنْ شاءَ ilâ âhir kısmını Allah Teâlâ tarafından müstakil bir tehdit kılan kimse ise bu cümleyi tehdidi pekiştirme ve küfürden sakındırmanın ifade ettiği mananın gerekçesi kılmıştır. Bunun, muhayyer bırakmanın zahirinden anlaşılan
عدم المبالاة بكفرهم وقلة الاهتمام بشأنهم، وأَعْتَدْنا من العتاد وهو في الأصل ادخار الشيء قبل الحاجة إليه، وقيل: أصله أعددنا فأبدل من إحدى الدالين تاء والمعنى واحد أي هيأنا لهم ناراً عظيمة عجيبة أَحاطَ بِهِمْ سُرادِقُها أي فسطاطها، شبه به ما يحيط بهم من لهبها المنتشر منها في الجهات ثم استعير له استعارة مصرحة والإضافة قرينة والإحاطة ترشيح، وقيل: السرادق الحجزة التي تكون حول الفسطاط تمنع من الوصول إليه، ويطلق على الدخان المرتفع المحيط بالشيء وحمل عليه بعضهم ما في الآية وهو أيضا مجاز كإطلاقه على اللهب، وكلام القاموس يوهم أنه حقيقة، والمروي عن قتادة تفسيره بمجموع الأمرين اللهب والدخان.
onların küfrünü umursamamanın ve durumlarına ehemmiyet vermemenin bir gerekçesi olması da caiz görülmüştür. أَعْتَدْنا kelimesi 'atâd' kökünden gelir; bu da asılda bir şeyi ona ihtiyaç duyulmadan önce biriktirip hazırlamak demektir. Aslının أعددنا olduğu, iki dâl harfinden birinin tâ harfine dönüştürüldüğü de söylenmiştir ki anlam birdir; yani 'Onlar için büyük ve korkunç bir ateş hazırladık.' أَحاطَ بِهِمْ سُرادِقُها yani onun çadırı [onları kuşatmıştır]. Ateşten etrafa saçılan ve onları çepeçevre saran alevler çadıra benzetilmiş, sonra bunun için istiare-i musarraha yapılmıştır; izafet karine, ihata (kuşatma) ise terşihtir. Şöyle de denilmiştir: Serâdık, çadırın etrafında bulunan ve ona ulaşmayı engelleyen perdedir. Bir şeyi çepeçevre kuşatan yükselmiş dumana da bu ad verilir; nitekim bazıları ayetteki ifadeyi buna hamletmiştir ki bu da tıpkı aleve ıtlak edilmesi gibi mecazdır. el-Kāmûs'un ifadesi ise bunun hakikat olduğu vehmini vermektedir. Katâde'den rivayet edilen ise bunun her iki hususun, yani alev ve dumanın mecmuu ile tefsir edildiğidir.
وأخرج ابن جرير عن ابن عباس أنه حائط من نار، وحكى الكلبي أنه عنق يخرج من النار فيحيط بالكفار، وحكى القاضي الماوردي أنه البحر المحيط بالدنيا يكون يوم القيامة نارا ويحيط بهم، واحتج له
İbn Cerîr'in İbn Abbas'tan rivayet ettiğine göre o, ateşten bir duvardır. Kelbî ise onun ateşten çıkan ve kâfirleri kuşatan bir boyun (uzantı) olduğunu nakletmiştir. Kādî el-Mâverdî de onun dünyayı kuşatan deniz olduğunu, kıyamet gününde ateşe dönüşüp onları kuşatacağını nakletmiş ve buna
بما أخرجه أحمد والبخاري في التاريخ وابن أبي حاتم وصححه والبيهقي في البعث وآخرون عن يعلى بن أمية أن رسول الله ﷺ قال: «إن البحر هو من جهنم ثم تلا ناراً أَحاطَ بِهِمْ سُرادِقُها
Ahmed, et-Târîh'te el-Buhârî, sahih olduğunu belirterek İbn Ebî Hâtim, el-Ba's'ta el-Beyhakî ve diğerlerinin Ya'lâ b. Ümeyye'den tahriç ettikleri şu rivayeti delil getirmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Şüphesiz deniz cehennemdendir' buyurmuş, sonra da: ناراً أَحاطَ بِهِمْ سُرادِقُها ayetini okumuştur.
والسرادق قال الراغب: فارسي معرب وليس من كلامهم اسم مفرد ثالثه ألف وبعده حرفان انتهى، وقد أصاب في دعوى التعريب فإن عامة اللغويين على ذلك، وأما قوله: وليس من كلامهم إلخ فيكذبه ورود علابط وقرامص وجنادف وحلاحل وكلها بزنة سرادق ومثل ذلك كثير والغفلة مع تلك الكثرة من هذا الفاضل بعيدة فلينظر ما مراده، ثم إنه معرب سرايرده أي ستر الديوان، وقيل: سراطاق أي طاق الديوان وهو أقرب لفظا إلا أن الطاق معرب أيضا وأصله تا أو تاك، وقال أبو حيان وغيره: معرب سرادر وهو الدهليز ووقع في بيت الفرزدق:
Serâdık kelimesine gelince, Râgıb şöyle demiştir: 'Farsçadan muarrebdir (Arapçalaşmıştır); Arapların kelamında üçüncü harfi elif olup ardından iki harf gelen müfred bir isim yoktur.' [Râgıb'ın sözü] bitti. O, muarreb olduğu iddiasında isabet etmiştir; zira dilcilerin geneli bu görüştedir. Ancak: 'Arapların kelamında yoktur...' şeklindeki sözünü, 'alâbıt', 'kırâmıs', 'cenâdif' ve 'hulâhıl' gibi hepsi serâdık vezninde olan kelimelerin varlığı yalanlamaktadır; nitekim bunun benzerleri pek çoktur. Bu kadar çokluk varken bu fazıl zatın bundan gafil kalması uzak bir ihtimaldir, bu sebeple muradının ne olduğuna bakılmalıdır. Sonra bu kelime 'serây-perde' yani divan perdesi lafzından muarrebdir. 'Serâtâk' yani divan kemeri lafzından geldiği de söylenmiştir ki lafız olarak daha yakındır; ancak 'tâk' da muarrebdir ve aslı 'tâ' yahut 'tâk'tır. Ebu Hayyân ve başkaları ise şöyle demiştir: 'Serâder' yani dehliz lafzından muarrebdir. Ferazdak'ın şu beytinde de geçmiştir:
تمنيتهم حتى إذا ما لقيتهم ... تركت لهم قبل الضراب السرادقا
'Onlarla karşılaşmayı öyle arzuladım ki, nihayet karşılaştığımda / Daha vuruşmadan önce onlara çadırı terk ettim.'
ويجمع كما قال سيبويه بالألف والتاء وإن كان مذكرا فيقال سرادقات، وفسره في النهاية بكل ما أحاط بموضع من حائط أو مضرب أو خباء، وأمر إطلاقه على اللهب أو الدخان أو غيرهما مما ذكر على هذا ظاهر.
Sîbeveyh'in belirttiği gibi, müzekker olmasına rağmen elif ve tâ ile çoğul yapılır ve 'serâdikāt' denir. en-Nihâye'de bu kelime; duvar, otağ veya çadır gibi bir yeri çevreleyen her şey olarak tefsir edilmiştir. Buna göre kelimenin aleve, dumana veya zikredilen diğer şeylere ıtlak edilmesi gayet açıktır.
وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا من العطش بقرينة قوله تعالى: يُغاثُوا بِماءٍ كَالْمُهْلِ وقيل: مما حل بهم من أنواع العذاب، والمهل على ما أخرج ابن جرير وغيره عن ابن عباس وابن جبير ماء غليظ كدردي الزيت، وفيه حديث مرفوع فقد أخرج أحمد والترمذي وابن حبان والحاكم وصحصحه والبيهقي وآخرون
وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا Allah Teâlâ'nın: يُغاثُوا بِماءٍ كَالْمُهْلِ kavlinin karinesiyle, susuzluktan dolayı feryat edip yardım dileseler demektir. Başlarına gelen azap çeşitlerinden dolayı [yardım dileseler] manasında olduğu da söylenmiştir. İbn Cerîr ve diğerlerinin İbn Abbas ve İbn Cübeyr'den tahriç ettiklerine göre mühl (المهل); zeytinyağının tortusu gibi koyu bir sudur. Bu hususta merfû bir hadis de bulunmaktadır; nitekim Ahmed, et-Tirmizî, İbn Hibbân, sahih olduğunu belirterek el-Hâkim, el-Beyhakî ve diğerleri tahriç etmiştir
عن أبي سعيد الخدري عن النبي ﷺ في قوله تعالى: كَالْمُهْلِ قال: كعكر الزيت فإذا قرب إليه سقطت فروة وجهه فيه
Ebu Saîd el-Hudrî'den rivayet edildiğine göre Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem Allah Teâlâ'nın: كَالْمُهْلِ kavli hakkında şöyle buyurmuştur: 'Zeytinyağı tortusu gibidir; ona yaklaştırıldığında yüzünün derisi içine düşer.'
، وقال غير واحد: هو ما أذيب من جواهر الأرض، وقيل: ما أذيب من النحاس، وأخرج الطبراني وابن المنذر وابن جرير عن ابن مسعود أنه سئل عنه فدعا بذهب وفضة فإذا به فلما ذاب قال: هذا أشبه شيء بالمهل الذي هو شراب أهل النار لونه لون السماء غير أن شراب أهل النار أشد حرا من هذا.
Pek çok âlim: 'O, yeryüzünün eritilmiş madenleridir' demiştir. Bakırın eritilmişi olduğu da söylenmiştir. et-Taberânî, İbnü'l-Münzir ve İbn Cerîr'in İbn Mes'ûd'dan tahriç ettiğine göre, kendisine bu sorulduğunda altın ve gümüş getirtip eritti. Madenler eriyince şöyle dedi: 'Cehennem ehlinin içeceği olan mühle en çok benzeyen şey budur; onun rengi gökyüzünün rengi gibidir, şu kadar var ki cehennem ehlinin içeceği bundan çok daha sıcaktır.'
وأخرج ابن أبي حاتم وغيره عن مجاهد أنه القيح والدم الأسود، وقيل: هو ضرب من القطران، وقوله سبحانه:
İbn Ebî Hâtim ve diğerlerinin Mücâhid'den tahriç ettiğine göre o, irin ve kara kandır. Bir tür katran olduğu da söylenmiştir. Allah sübhânehu'nun:
يُغاثُوا إلخ خارج مخرج التهكم بهم كقول بشر بن أبي حازم:
يُغاثُوا ilâ âhir kavli, Bişr b. Ebî Hâzim'in şu sözünde olduğu gibi onlarla alay etme (tehekküm) üslubunda sevk edilmiştir:
غضبت تميم (١) أن تقتل عامرا ... يوم النسار فأعتبوا بالصيلم
'Temîm kabilesi, Nisâr gününde Âmir'in öldürülmesine öfkelendi (١) / Onların rızası ise keskin kılıçla karşılandı.'
يَشْوِي الْوُجُوهَ ينضجها إذا قدم ليشرب من فرط حرارته حتى أنه يسقط جلودها كما سمعت في الحديث، فالوجوه جمع وجه وهو العضو المعروف، والظاهر أنه المراد لا غير، وقيل: عبر بالوجوه عن جميع أبدانهم والجملة صفة ثانية لماء والأولى كَالْمُهْلِ أو حال منه كما في البحر لأنه قد وصف أو حال من المهل كما قال أبو البقاء.
{ يَشْوِي الْوُجُوهَ } “yüzleri kavurur” [ifadesi], aşırı sıcaklığından dolayı içilmek üzere yaklaştırıldığında -hadiste de işittiğin üzere- derilerini düşürecek derecede [onları] pişirir demektir. el-Vücûh (الْوُجُوهَ), bilinen organ olan vechin (yüzün) çoğuludur. Zahir olan da başka bir şeyin değil bizzat bunun kastedilmiş olmasıdır. Yüzler [ifadesi] ile onların bütün bedenlerinin kinaye yoluyla kastedildiği de söylenmiştir. Bu cümle, "mâ'" (su) kelimesinin ikinci sıfatıdır; birinci sıfat ise { كَالْمُهْلِ } “erimiş maden gibi”dir. Yahut el-Bahr'da [Ebû Hayyân'ın el-Bahrü'l-Muhît'inde] belirtildiği üzere -niteleme yapılmış olduğu için- ondan [mâ' kelimesinden] hâldir veya Ebu'l-Bekâ'nın söylediği gibi el-mühl kelimesinden hâldir.
وظاهر كلام بعضهم جواز كونها في موضع الحال من الضمير المستتر في الكاف لأنها اسم بمعنى مشابه فيستتر الضمير فيها كما يستتر فيه وفيه ما لا يخفى من التكلف لأنها ليست صفة مشتقة حتى يستتر فيها ولم يعهد مشتق على حرف واحد قاله الخفاجي.
Bazılarının ifadelerinin zahiri, kâf harfindeki müstetir zamirden hal konumunda olmasının caiz olduğunu göstermektedir; zira kâf 'münşâbih' (benzeyen) manasında bir isimdir, dolayısıyla onda zamir müstetir olduğu gibi kâf harfinde de müstetir olur. Ancak Hafâcî'nin de belirttiği gibi bunda gizli olmayan bir tekellüf vardır; çünkü kâf, içinde zamir gizlenecek müştak bir sıfat değildir ve tek harf üzerine kurulu hiçbir müştak kelime bilinmemektedir.
وذكر أن أبا علي الفارسي منع في شرح الشواهد جعل ذؤابتي في قول الشاعر: رأتني كأفحوص القطاة ذؤابتي.
O, Ebu Ali el-Fârisî'nin Şerhu'ş-Şevâhid'de şairin: 'O kadın saç örgümü devenin kuluçka yuvası gibi gördü' sözündeki 'züâbetî' lafzının,
مرفوعا بالكاف لكونها بمنزل مثل وقال: إن ذلك ليس بالسهل لأن الكاف ليست على ألفاظ الصفات.
'misl' yerinde olması sebebiyle kâf ile merfû kılınmasını menettiğini zikretmiş ve şöyle dediğini nakletmiştir: 'Bu kolay bir şey değildir; çünkü kâf sıfat lafızları gibi değildir.'
وجوز أن تكون في موضع الحال من الضمير المستتر في الجار والمجرور، وقيل: يجوز أن يكون مراد ذلك البعض إلا أنه تسامح بِئْسَ الشَّرابُ ذلك الماء الذي يغاثون به وَساءَتْ النار مُرْتَفَقاً أي متكأ كما قال أبو عبيدة وروي عن السدي، وأصل الارتفاق كما قيل الاتكاء على مرفق اليد. قال في الصحاح يقال: بات فلان مرتفقا أي متكئا على مرفق يده، وقيل: نصب المرفق تحت الخد فمرتفقا اسم مكان ونصبه على التمييز، قال الزمخشري:
Cümlenin, car ve mecrurdaki müstetir zamirden hal konumunda olması da caiz görülmüştür. Şöyle de denilmiştir: O bazılarının muradı bu olabilir, ancak müsamahalı bir ifade kullanmışlardır. بِئْسَ الشَّرابُ o, kendilerine imdat olarak sunulan su ne kötü bir içecektir! وَساءَتْ o ateş de ne fenadır! مُرْتَفَقاً yani Ebu Ubeyde'nin dediği ve Süddî'den rivayet edildiği üzere dayanılacak yer, dinlenme yeri olarak! İrtifâkın aslı, denildiği üzere elin dirseğine dayanmaktır. es-Sıhâh'ta şöyle denir: 'Filan kişi dirseğine dayanarak geceledi' manasında 'Bâte fülânün mürtefikan' denir. Dirseği yanağın altına koymak olduğu da söylenmiştir. Buna göre 'mürtefakan' mekân ismidir ve nasbı temyiz iledir. Zemahşerî şöyle demiştir:
وهذا لمشاكلة قوله تعالى: «وحسنت مرتفقا» وإلا فلا ارتفاق لأهل النار ولا اتكاء إلا أن يكون من قوله:
'Bu, Allah Teâlâ'nın: «Ve ne güzel bir dinlenme yeridir!» kavline müşâkele (ifade uyumu) içindir; aksi takdirde cehennem ehli için bir irtifâk (dinlenme/dayanma) ve yaslanma yoktur; meğerki şu beyitteki manada olsun:
إني أرقت فبتّ الليل مرتفقا ... كأن عيني فيها الصاب مذبوح
'Uykum kaçtı da geceyi dirseğime yaslanarak geçirdim / Sanki gözlerime sabır otu doğranmış gibiydi.'
أي فحينئذ لا يكون من المشاكلة ويكون الكلام على حقيقته بأن يكون لأهل النار ارتفاق فيها أي اتكاء على مرافق أيديهم كما يفعله المتحزن المتحسر، وقد ذكر في الكشف أن الاتكاء على الحقيقة كما يكون للتنعم يكون للتحزن.
Yani o vakit müşâkeleden olmaz ve kelam hakikati üzere kalır; zira cehennem ehli için orada bir irtifâk, yani hüzünlenen ve hasret çeken kimsenin yaptığı gibi dirseklerine dayanma söz konusu olur. Nitekim el-Keşf'te, hakiki manada dayanıp yaslanmanın nimetlenme için olduğu gibi kederlenme için de olabileceği zikredilmiştir.'
وتعقب بأن ذلك وإن أمكن عقلا إلا أن الظاهر أن العذاب أشغلهم عنه فلا يتأتى منهم حتى يكون الكلام حقيقة لا مشاكلة. وجوز أن يكون ذلك تهكما أو كناية عن عدم استراحتهم.
Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu durum aklen mümkün olsa bile, zahir olan şudur ki azap onları bundan alıkoyar; dolayısıyla söz müşâkele olmaksızın hakikat sayılabilecek şekilde onlardan böyle bir davranış sadır olmaz. Bunun tehekküm (alay) veya onların hiçbir şekilde istirahat bulamayacaklarından kinaye olması da caiz görülmüştür.
وروي عن ابن عباس أن المرتفق المنزل. وأخرج ذلك ابن أبي حاتم عن قتادة، وفي معناه قول ابن عطاء: المقر وقول العتبي: المجلس، وقيل موضع الترافق أي ساءت موضعا للترافق والتصاحب، وكأنه مراد مجاهد في تفسيره بالمجتمع فإنكار الطبري أن يكون له معنى مكابرة.
İbn Abbas'tan mürtefakın 'menzil' (konaklama yeri) olduğu rivayet edilmiştir. Bunu İbn Ebî Hâtim Katâde'den tahriç etmiştir. İbn Atâ'nın 'karargâh' ve el-Utbî'nin 'meclis' sözleri de bu anlamdadır. Birlikte bulunma yeri olduğu, yani 'Arkadaşlık ve beraberlik yeri olarak ne fenadır!' manasına geldiği de söylenmiştir. Mücâhid'in bunu 'toplanma yeri' diye tefsir etmesindeki muradı da sanki budur; bu bakımdan et-Taberî'nin bunun bir anlamı olmadığını söyleyerek inkâr etmesi bir inatlaşmadır.
وقال ابن الأنباري: المعنى ساءت مطلبا للرفق لأن من طلب رفقا من جهنم عدمه، وجوز بعضهم أن يكون المرتفق مصدرا ميميا بمعنى الارتفاق والاتكاء إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا في محل التعليل للحث على الإيمان المنفهم من التخيير كأنه قيل وللذين آمنوا، ولعل تغيير السبك للإيذان بكمال تنافي حالي الفريقين أي إن الذين آمنوا بالحق الذي يوحى إليك وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ حسبما بين في تضاعيفه.
İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: 'Mana şudur: Kolaylık ve şefkat talebi olarak ne fenadır! Çünkü cehennemden bir rıfk (kolaylık/şefkat) isteyen kimse onu bulamaz.' Bazıları mürtefak kelimesinin irtifâk ve ittikâ (dayanma) manasında mîmî masdar olmasını da caiz görmüştür. إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا muhayyer bırakmadan anlaşılan imana teşvikin ta'lili (gerekçesi) konumundadır; sanki 'İman edenlere gelince...' denilmiştir. Üslubun değiştirilmesi, iki grubun hallerinin tam anlamıyla zıt olduğunu bildirmek içindir; yani: Sana vahyedilen hakka iman edenler وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ ve onun içinde açıklandığı üzere salih ameller işleyenler [var ya],
إِنَّا لا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا وقرأ عيسى الثقفي «لا نضّيّع» بالتضعيف، وعلى القراءتين الجملة خبر إن الثانية وخبر إن الأولى الثانية بما في حيزها والرابط ضمير محذوف تقديره من أحسن عملا منهم، ولا يرد أنه يقتضي أن منهم من أحسن ومنهم من لم يحسن لأن ذلك على تقدير كون من تبعيضية وليس بمتعين لجواز كونها بيانية ولو سلم فلا بأس به فإن الإحسان زيادة الإخلاص الوارد في حديث الإحسان أن تعبد الله كأنك تراه، لكن يبقى على هذا حكم من لم يحسن بهذا المعنى منهم أو الرابط الاسم الظاهر الذي هو المبتدأ في المعنى على ما ذهب إليه الأخفش من جعله رابطا فإن من أحسن عملا في الحقيقة هم الذين آمنوا وعملوا الصالحات. واعترض بأنه يأباه تنكير عَمَلًا لأنه للتقليل. وأجيب بأنه غير متعين لذلك إذ النكرة قد تعم في الإثبات ومقام المدح شاهد صدق أو الرابط عموم من بناء على أن العموم قد يكون رابطا كما في زيد نعم الرجل على قول وفيه مناقشة ظاهرة.
إِنَّا لا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا Îsâ es-Sekafî şeddeli olarak «lâ nüzayyi'u» şeklinde okumuştur. Her iki kıraate göre de bu cümle ikinci 'inne'nin haberidir; birinci 'inne'nin haberi ise kendi kapsamındakiyle birlikte ikinci cümledir. Râbıt ise 'onlardan güzel amel işleyenlerin' takdirinde mahzuf bir zamirdir. Buna, 'Onlardan güzel amel işleyenler olduğu gibi işlemeyenler de olduğunu gerektirir' şeklinde bir itiraz getirilemez; zira bu itiraz 'men' edatının teb'îziyye (kısmilik bildiren) olması takdirindedir, oysa beyâniyye olması caiz olduğundan bu zorunlu değildir. Teb'îziyye olduğu kabul edilse bile bunda bir sakınca yoktur; zira ihsan, ihsan hadisinde gelen 'Allah'a O'nu görüyormuş gibi ibadet etmendir' ifadesindeki ihlasın ziyadeliğidir. Ancak bu durumda, onlardan bu manada ihsanda bulunmayan kimsenin hükmü ne olacaktır sorusu baki kalır. Yahut râbıt, Ahfeş'in onu râbıt kılma görüşüne göre, mana bakımından mübteda olan zahir isimdir; zira ameli güzel olanlar hakikatte iman edip salih amel işleyenlerin ta kendileridir. عَمَلًا lafzının nekre kılınmasının azlık ifade ettiği, dolayısıyla buna engel olduğu ileri sürülerek itiraz edilmiştir. Buna ise nekreliğin azlık için olmasının zorunlu olmadığı, zira nekrenin müspet cümlede de umum ifade edebileceği ve övgü makamının buna doğru bir şahit olduğu cevabı verilmiştir. Yahut râbıt, 'Zeydün ni'me'r-raculü' terkibindeki bir görüşe göre umumun râbıt olabilmesine binaen 'men' kelimesindeki umumdur; ancak bunda açık bir tartışma vardır.
ولعل الأولى كون الخبر جملة قوله تعالى أُولئِكَ لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ وجملة إِنَّا إلخ معترضة، ونحو هذا من الاعتراض كما قال ابن عطية وغيره قوله:
Evla olan, haberin Allah Teâlâ'nın: أُولئِكَ لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ kavli olması; إِنَّا ilâ âhir cümlesinin ise itiraziyye (ara cümle) olmasıdır. İbn Atiyye ve diğerlerinin belirttiği gibi bu tür bir itiraziyye şairin şu sözü gibidir:
إن الخليفة إن الله ألبسه ... سربال ملك به ترجى الخواتيم
'Şüphesiz Halife -ki şüphesiz Allah ona giydirmiştir- / Güzel neticelerin umulduğu bir mülk elbisesi içindedir.'
وأنت تعلم أن الاعتراض فيه غير متعين أيضا، وعلى الاحتمال السابق يحتمل أن تكون هذه الجملة مستأنفة لبيان الأجر ويحتمل أن تكون خبرا بعد خبر على مذهب من لا يشترط في تعدد الأخبار كونها في معنى خبر واحد وهو الحق أي أولئك المنعوتون بالنعوت الجليلة لهم جنات إقامة على أن العدن بمعنى الإقامة والاستقرار يقال عدن بالمكان إذا قام فيه واستقر ومنه المعدن لاستقرار الجواهر فيه.
Sen de bilirsin ki bu beyitte de itiraziyye olması zorunlu değildir. Önceki ihtimale göre bu cümlenin ecri beyan etmek için müste'nefe olması muhtemel olduğu gibi, birden fazla haberin tek bir haber hükmünde olmasını şart koşmayanların mezhebine göre -ki doğru olan da budur- haberden sonra gelen ikinci bir haber olması da muhtemeldir. Yani: Yüce vasıflarla nitelenen o kimseler için Adn cennetleri, yani ikamet cennetleri vardır; zira 'adn' ikamet ve istikrar manasındadır. Bir kimse bir yerde kaldığında ve yerleştiğinde 'Adene bi'l-mekân' denir. Maden cevherlerinin orada yerleşik olması sebebiyle 'ma'den' kelimesi de buradan gelir.
وعن ابن مسعود عدن جنة من الجنان وهي بطنانها، ووجه إضافة الجنان إليها بأنها لسعتها كأن كل ناحية منها جنة تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ وهم في الغرفات آمنون يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ من الأولى للابتداء والثانية للبيان، والجار والمجرور في موضع صفة لأساور، وهذا ما اختاره الزمخشري وغيره.
İbn Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre Adn, cennetlerden bir cennet olup onların ortasıdır (merkezidir). Cennetlerin ona izafe edilmesinin vechi ise, genişliğinden dolayı adeta her bir tarafının müstakil bir cennet gibi olmasıdır. تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ onlar yüksek köşklerde güvendedirler [ve altlarından ırmaklar akar]. يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ Birinci مِنْ ibtidâiye (başlangıç bildiren), ikincisi ise beyâniyedir. Car ve mecrur esâvir kelimesinin sıfatı konumundadır; Zemahşerî ve diğerlerinin tercih ettiği de budur.
وجوز أبو البقاء في الأولى أن تكون زائدة في المفعول على قول الأخفش، ويدل عليه قوله تعالى وَحُلُّوا أَساوِرَ [الإنسان: ٢١] وأن تكون بيانية أي شيئا أو حليا من أساور.
Ebu'l-Bekā, birinci مِنْ harfinin Ahfeş'in görüşüne göre mef'ûlde zâit olmasını caiz görmüştür ki Allah Teâlâ'nın: وَحُلُّوا أَساوِرَ [İnsan 21] kavli de buna delalet eder; ayrıca beyâniye olmasını, yani 'esâvirden bir şey yahut ziynet' manasında olmasını da caiz görmüştür.
وجوز غيره فيها أن تكون تبعيضية واقعة موقع المفعول كما جوز هو وغيره ذلك في الثانية، وجوز فيها أيضا أن تتعلق بيحلون وهو كما ترى، والأساور جمع أسورة جمع سوار بالكسر والضم وهو ما في الذراع من الحلي وهو عربي، وقال الراغب: معرب دستواره، وقيل جمع أسوار جمع سوار وأصله أساوير فخفف بحذف يائه فهو على القولين جمع الجمع، ولم يجعلوه من أول الأمر جمع سوار لما رأوا أن فعالا لا يجمع على أفاعل في القياس، وعن عمرو بن العلاء أن الواحد أسوار، وأنشد ابن الأنباري:
Başkaları ise, kendisinin ve başkalarının ikinci مِنْ harfinde caiz gördüğü gibi, birinci مِنْ harfinin de mef'ûl makamına kaim bir teb'îziye olmasını caiz görmüştür. Onun يُحَلَّوْنَ fiiline taalluk etmesi de caiz görülmüştür ki bu gördüğün gibidir. Esâvir; kesre ve zamme ile okunan ve koldaki takı demek olan 'sivâr' kelimesinin çoğulu olan 'esvire'nin çoğuludur ve Arapçadır. Râgıb: 'Destvâre kelimesinden muarrebdir' demiştir. Sivâr kelimesinin çoğulu olan 'esvâr'ın çoğulu olduğu ve aslının 'esâvîr' olup yâ harfi hazfedilerek hafifletildiği de söylenmiştir; dolayısıyla her iki görüşe göre de cemiü'l-cem'dir (çoğulun çoğuludur). Kıyasa göre 'fiâl' vezninin 'efâil' vezninde çoğul yapılamayacağını gördükleri için onu en baştan sivâr kelimesinin çoğulu kılmamışlardır. Amr b. el-Alâ'dan ise tekilinin 'esvâr' olduğu nakledilmiştir. İbnü'l-Enbârî şu şiiri inşad etmiştir:
والله لولا صبية صغار ... كأنما وجوههم أقمار
'Allah'a yemin olsun ki, yüzleri sanki aylar gibi olan / Küçük çocuklar olmasaydı,'
تضمهم من العتيك دار ... أخاف أن يصيبهم إقتار
'Atîk'ten bir ev onları bir araya getiriyor / Onlara fakirlik isabet etmesinden korkarım,'
أو لاطم ليس له أسوار ... لما رآني ملك جبار
'Yahut bileziği olmayan bir tokatlayıcıdan... / Yoksa zorba bir hükümdar beni kapısında görmezdi,'
ببابه ما وضح النهار وفي القاموس السوار ككتاب وغراب القلب كالأسوار والجمع أسورة وأساور وأساورة وسور وسؤور وهو موافق لما نقل عن أبي العلاء.
'Gündüz aydınlandığı müddetçe.' el-Kāmûs'ta: 'Kitâb ve gurâb vezninde sivâr (bilezik); esvâr gibidir, çoğulu ise esvire, esâvir, esâvire, sûvâr ve su'ûr gelir' denmiştir ki bu, Ebu'l-Alâ'dan nakledilene uygundur.
ونقل ذلك أيضا عن قطرب وأبي عبيدة، ونكرت لتعظيم حسنها من الإحاطة،
Bu husus Kutrub ve Ebu Ubeyde'den de nakledilmiştir. İhata kabilinden güzelliğini tazim etmek için nekre kılınmıştır.
وقد أخرج ابن مردويه عن سعد عن النبي ﷺ قال: «لو أن رجلا من أهل الجنة اطلع فبدت أساوره لطمس ضوءه ضوء الشمس كما تطمس ضوء النجوم»
İbn Merdûye Sa'd'dan, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu tahriç etmiştir: 'Eğer cennet ehlinden bir adam [dünyaya] bakıp da bilezikleri görünseydi, onun ışığı tıpkı yıldızların ışığını söndürdüğü gibi güneşin ışığını söndürürdü.'
وأخرج الطبراني في الأوسط والبيهقي في البعث عن أبي هريرة أن النبي ﷺ قال: «لو أن أدنى أهل الجنة حلية عدلت حليته بحليته أهل الدنيا جميعا لكان ما يحليه الله تعالى به في الآخرة أفضل من حلية أهل الدنيا جميعا»
et-Taberânî el-Evsat'ta ve el-Beyhakî el-Ba's'ta Ebu Hüreyre'den, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu tahriç etmiştir: 'Şayet cennet ehlinin ziynetçe en aşağı olanının ziyneti bütün dünya ehlinin ziynetiyle tartılsaydı, Allah Teâlâ'nın ahirette ona takacağı şey elbette bütün dünya ehlinin ziynetinden daha üstün gelirdi.'
وأخرج عبد بن حميد وابن المنذر عن عكرمة قال: «إن أهل الجنة يحلون أسورة من ذهب ولؤلؤ وفضة هي أخف عليهم من كل شيء إنما هي نور»
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir İkrime'den tahriç etmiştir, o şöyle demiştir: 'Cennet ehli altın, inci ve gümüşten bilezikler takınırlar; bu onlar için her şeyden daha hafiftir, o ancak bir nurdur.'
وأخرج الشيخان عن أبي هريرة أن النبي ﷺ قال: «تبلغ الحلية من المؤمن حيث يبلغ الضوء»
Şeyhân (Buhârî ve Müslim) Ebu Hüreyre'den, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu tahriç etmiştir: 'Müminin ziyneti, abdest suyunun ulaştığı yere kadar ulaşır.'
وأخرج أبو الشيخ، وغيره عن كعب الأحبار قال «إن لله تعالى ملكا- وفي رواية- في الجنة ملك لو شئت أن أسميه أسميته يصوغ حلي أهل الجنة من يوم خلق إلى أن تقوم الساعة ولو أن حليا منها أخرج لرد شعاع الشمس»
Ebu'ş-Şeyh ve diğerleri Kâ'bü'l-Ahbâr'dan tahriç etmiştir, o şöyle demiştir: 'Şüphesiz Allah Teâlâ'nın bir meleği vardır -bir rivayette cennette bir melek vardır ki dilesem adını söylerdim- yaratıldığı günden kıyamet kopana kadar cennet ehlinin ziynetlerini işler. Şayet ondan bir takı çıkarılsaydı güneşin şuasını geri çevirirdi (bastırırdı).'
والسؤال بأن لبس الرجال الأساور عيب في الدنيا فكيف يحلونها في الآخرة مندفع بأن كونه عيبا إنما هو بين قوم لم يعتادوه لا
'Erkeklerin bilezik takması dünyada bir ayıptır, ahirette nasıl takınacaklar?' şeklindeki soru; bunun ayıp olmasının ancak buna alışık olmayan bir topluluk arasında söz konusu olduğu, yoksa
مطلقا ولا أظنك في مرية من أن الشيء قد يكون عيبا بين قوم ولا يكون عيبا بين آخرين، وليس فيما نحن فيه أمر عقلي يحكم بكونه عيبا في كل وقت وفي كل مكان وبين كل قوم، وإن التزمت أن فيه ذلك فقد حليت نفسك بحلية الجهل وخرجت من ربقة العقل، هذا وقرأ أبان عن عاصم «من أسورة» بحذف ألف وزيادة هاء وهو أحد الجموع لسوار كما سمعت وَيَلْبَسُونَ ثِياباً خُضْراً لأن الخضرة أحسن الألوان والنفس تنبسط بها أكثر من غيرها، وروي في أثر أنها تزيد في ضوء البصر، وقيل:
mutlak olarak böyle olmadığı söylenerek defedilir. Bir şeyin bir topluluk arasında ayıp olup diğerleri arasında ayıp olmayabileceği hususunda şüphe içinde olduğunu sanmam. Bizim üzerinde durduğumuz konuda, her vakitte, her mekânda ve her kavim arasında onun ayıp olduğuna hükmedecek akli bir zorunluluk yoktur. Şayet bunda böyle bir zorunluluk olduğunu iddia edersen, kendini cehalet ziynetiyle süslemiş ve aklın bağından çıkmış olursun. Bununla birlikte Ebân Âsım'dan elifin hazfi ve he harfinin ilavesiyle «min esviratin» şeklinde okumuştur ki bu, işittiğin üzere sivâr kelimesinin çoğullarından biridir. وَيَلْبَسُونَ ثِياباً خُضْراً [ve yeşil elbiseler giyerler]; çünkü yeşil renk renklerin en güzelidir ve nefis diğer renklere nispetle onunla daha çok ferahlar. Bir eserde onun gözün nurunu artırdığı rivayet edilmiştir. Şöyle de denilmiştir:
ثلاثة مذهبة للحزن الماء والخضرة والوجه الحسن، والظاهر أن لباسهم غير منحصر فيما ذكر إذ لهم فيها ما تشتهي الأنفس وتلذ الأعين، وأخرج ابن أبي حاتم عن سليم بن عامر أن الرجل يكسى في الساعة الواحدة سبعين ثوبا وأن أدناها مثل شقيق النعمان، وقيل يحتمل الانحصار ولهم فيها ما تشتهي الأنفس لا يأباه لجواز أنهم لا يشتهون ولا تلذ أعينهم سوى ذلك من الألوان، والتنكير لتعريف أنها لا يكاد يوصف حسنها.
Hüznü gideren üç şey vardır: Su, yeşillik ve güzel yüz. Zahir olan şudur ki onların elbiseleri zikredilenlerle sınırlı değildir; zira orada onlar için nefislerin arzuladığı ve gözlerin lezzet aldığı her şey vardır. İbn Ebî Hâtim Süleym b. Âmir'den; kişiye bir saat içinde yetmiş elbise giydirileceğini ve bunların en aşağısının gelincik çiçeği gibi olduğunu tahriç etmiştir. Sınırlı olmasının muhtemel olduğu da söylenmiştir; 'Orada nefislerin arzuladığı her şey vardır' ifadesi buna mani değildir, çünkü onların bu renklerden başkasını arzulamamaları ve gözlerinin bundan başkasından lezzet almaması caizdir. Nekrelik ise onların güzelliğinin tarif edilemeyecek derecede olduğunu bildirmek içindir.
وقد أخرج ابن أبي حاتم عن كعب قال: لو أن ثوبا من ثياب أهل الجنة نشر اليوم في الدنيا لصعق من ينظر إليه وما حملته أبصارهم.
İbn Ebî Hâtim Kâ'b'dan tahriç etmiştir, o şöyle demiştir: 'Eğer cennet ehlinin elbiselerinden bir elbise bugün dünyada serilseydi, ona bakan kimse bayılıp düşerdi ve gözleri onu taşımaya takat getiremezdi.'
وقرأ أبان عن عاصم وابن أبي حماد عن أبي بكر «ويلبسون» بكسر الباء مِنْ سُنْدُسٍ قال الجواليقي: هو رقيق الديباج بالفارسية فهو معرب، وفي القاموس هو ضرب من البزيون أو ضرب من رقيق الديباج معرب بلا خلاف، وقال الليث: لم يختلف أهل اللغة والمفسرون في أنه معرب، وأنت تعلم أن فيه خلاف الشافعي عليه الرحمة، والقول بأنه ليس من أهل اللغة والمفسرين في النفس منه شيء، وقال شيد له: هو رقيق الديباج بالهندية، وواحدة على ما نقل عن ثعلب سندسة.
Ebân Âsım'dan, İbn Ebî Hammâd da Ebu Bekir'den bâ harfinin kesrasıyla «ve yelbisûne» şeklinde okumuştur. مِنْ سُنْدُسٍ Cevâlîkī şöyle demiştir: 'O Farsçada ince ipektir, dolayısıyla muarrebtir.' el-Kāmûs'ta ise: 'O bir tür bez veya hilafsız muarreb olan ince ipek kumaş cinsidir' denmiştir. Leys: 'Dilciler ve müfessirler onun muarreb olduğu hususunda ihtilaf etmemiştir' demiştir. Sen de bilirsin ki bu hususta Şâfiî'nin -ona rahmet olsun- muhalefeti vardır; onun dilcilerden ve müfessirlerden sayılmadığını söylemek ise insanın içine sinmeyen bir iddiadır. Şeyzele: 'O Hintçede ince ipektir' demiştir. Sa'leb'den nakledildiğine göre tekili 'sündüse'dir.
وزعم بعضهم: أن أصله سندي وكان هذا النوع من الديباج يجلب من السند فأبدلت الياء سينا كما فعل في سادي فقيل سادس، وهو كلام لا يروج إلا على سندي أو هندي. ويحكى أن جماعة من أهل الهند من بلد يقال له بروج بالجيم الفارسية، وكانوا يتكلمون بلغة تسمى سنسكريت جاؤوا إلى الإسكندر الثاني بهدية من جملتها هذا الديباج ولم يكن رآه فقال: ما هذا؟ فقالوا: سندون بالنون في آخره فغيرته الروم إلى سندوس ثم العرب إلى سندس فهو معرب قطعا من ذلك اللفظ الذي أطلقته أولئك الجماعة عليه، لكن لا جرم في أنه اسم له في الأصل بلغتهم أو اسم للبلدة المجلوب هو منها أطلق عليه كما في أسماء كثير من الأمتعة اليوم والله تعالى أعلم بحقيقة الحال.
Bazıları ise şöyle iddia etmiştir: Aslı 'Sindî'dir; bu tür ipek kumaş Sind'den getirilirdi, bu yüzden tıpkı 'sâdî' kelimesinde yapılıp 'sâdis' denildiği gibi yâ harfi sîn harfine dönüştürülmüştür. Bu ancak Sindli veya Hintli birine yutturulabilecek bir sözdür. Şöyle anlatılır: Farsça cîm ile 'Bürûc' denilen bir şehirden Hintli bir grup -ki Sanskritçe denilen bir dille konuşuyorlardı- İkinci İskender'e aralarında bu ipek kumaşın da bulunduğu bir hediye getirdiler. İskender onu görmemişti ve: 'Bu nedir?' diye sordu. Onlar da sonu nûn ile: 'Sendûn' dediler. Rumlar bunu 'sendûs'a, daha sonra da Araplar 'sündüs'e dönüştürdü. Dolayısıyla o kesinlikle o grubun ona verdiği bu lafızdan muarrebtir. Ancak şüphe yok ki o kendi dillerinde asılda kumaşın kendi adı mıdır, yoksa bugün pek çok eşyanın isminde olduğu gibi getirildiği beldenin adı mıdır da ona verilmiştir? İşin hakikatini en iyi Allah Teâlâ bilir.
وَإِسْتَبْرَقٍ أخرج ابن جرير وغيره عن قتادة وعكرمة أنه غليظ الديباج، وقال ابن بحر: هو ديباج منسوج بذهب وفي القاموس هو الديباج الغليظ أو ديباج يعمل بالذهب أو ثياب حرير صفاق نحو الديباج أو قدة حمراء كأنها قطع الأوتار اه، والذي عليه الأكثرون من المفسرين واللغويين الأول، وهو كما أخرج ابن أبي حاتم عن الضحاك معرب استبره وهي كلمة عجمية ومعناها الغليظ، والمشهور أنه يقال للغليظ بالفارسية استبر بلا هاء، وقال ابن قتيبة: هو رومي عرب وأصله استبره فأبدلوا الهاء قافا، ووقع في شعر المرقش قال:
وَإِسْتَبْرَقٍ İbn Cerîr ve diğerlerinin Katâde ve İkrime'den tahriç ettiğine göre o, kalın ipektir. İbn Bahr: 'O altınla dokunmuş ipektir' demiştir. el-Kāmûs'ta ise: 'O kalın ipektir yahut altınla işlenen ipektir yahut ipeğe benzer sıkı dokunmuş ipek elbiselerdir ya da çalgı kirişleri gibi kırmızı şeritlerdir' [ifadesi] yer alır. Müfessir ve dilcilerin çoğunluğunun benimsediği görüş birincisidir. İbn Ebî Hâtim'in Dahhâk'tan tahriç ettiği üzere bu, 'istebreh' lafzından muarrebdir; Acemce bir kelime olup kalın manasındadır. Meşhur olan ise Farsçada kalın için he harfi olmaksızın 'istabr' dendiğidir. İbn Kuteybe: 'O Arapçalaşmış Rumca bir kelimedir; aslı istebreh olup he harfini kāf harfine dönüştürmüşlerdir' demiştir. Murakkış'ın şiirinde de yer almış, o şöyle demiştir:
تراهن يلبسن المشاعر مرة ... وإستبرق الديباج طورا لباسها
Onları bir kez bürünürken görürsün kumaşlara... Bir kez de kalın ipek olur libasları.