Binûn

Kehf Suresi — 6. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقال ابن دريد: هو سرياني عرب وذكر من أصله ما ذكروا، وقيل: أصله استفره بحرف بعد التاء بين الفاء والباء الموحدة، وادعى بعضهم أن الإستبرق الديباج الغليظ الحسن في اللغة العربية والفارسية ففيه توافق اللغتين، ونقل عن الأزهري أنه استصوب هذا، ويجمع على أباريق ويصغر كما في القاموس وغيره على أبيرق، وقرأ ابن محيصن «وإستبرق» بوصل الهمزة وفتح القاف حيث وقع جعله كما يقتضيه ظاهر كلام ابن خالويه فعلا ماضيا على وزن استفعل

İbn Düreyd ise şöyle demiştir: 'O, Arapçalaştırılmış Süryanice bir kelimedir' ve aslı hakkında diğerlerinin söylediklerini zikretmiştir. Bir görüşe göre ise aslı, tâ (ت) harfinden sonra fâ (ف) ile tek noktalı bâ (ب) arasında bir harf bulunan 'istefreh'tir. Bazıları da 'istebrak' kelimesinin hem Arapçada hem de Farsçada kalın ve güzel ipek anlamına geldiğini, dolayısıyla burada iki dilin bir uyumu (tevafuku) bulunduğunu ileri sürmüştür. Ezherî'den bu görüşü isabetli bulduğu nakledilmiştir. Kelimenin çoğulu 'ebârîk' (أباريق) gelir; el-Kāmûs ve diğer eserlerde geçtiği üzere küçültme ismi (tasgîr) ise 'übeyrık' (أبيرق) şeklinde yapılır. İbn Muhaysın, Kur'an'da geçtiği her yerde hemzenin vaslı ve kāf harfinin fethasıyla «وإستبرقَ» şeklinde okumuştur. İbn Hâleveyh'in sözünün zahirinin gerektirdiği üzere, o bu kelimeyi 'istef'ale' (استفعل) vezninde mazi bir fiil kılmıştır;

من البريق إلا أن استفعل فيه موافق للمجرد الذي هو برق، وظاهر كلام الأهوازي في الإقناع أنه وحده قرأ كذلك وجعله اسما ممنوعا من الصرف ولم يجعله فعلا ماضيا.

'el-berîk' (parıltı) kökünden gelmektedir; ancak buradaki 'istef'ale' kalıbı, mücerredi olan 'beraka' (parıldadı) ile aynı anlamdadır. Ahvâzî'nin el-Iknâ' adlı eserindeki sözünün zahirine göre ise, bu şekilde yalnızca o okumuş ve onu gayrimunsarif bir isim kılmıştır; mazi bir fiil yapmamıştır.

وقال صاحب اللوامح: قرأ ابن محيصن «وإستبرق» بوصل الهمزة في جميع القرآن مع التنوين فيجوز أنه حذف الهمزة تخفيفا على غير قياس، ويجوز أنه جعله كلمة عربية من برق الثوب يبرق بريقا إذا تلألأ بجدته ونضارته فيكون وزنه استفعل من ذلك فلما سمي به عامله معاملة الفعل في وصل الهمزة ومعاملة المتمكن من الأسماء في الصرف والتنوين، وأكثر التفاسير على أنه عربي وليس بمستعرب انتهى، ولا يخفى أنه مخالف للنقلين السابقين، ويمكن أن يقال:

el-Levâmih sahibi ise şöyle demiştir: 'İbn Muhaysın, bütün Kur'an'da hemzenin vaslı ve tenvinle «وإستبرقٍ» şeklinde okumuştur. Buna göre, kural dışı olarak kolaylaştırma (tahfîf) amacıyla hemzeyi hazfetmiş olması caiz olduğu gibi; yeniliği ve parlaklığıyla parıldadığında söylenen 'beraka's-sevbu yebrüku berîkan' ifadesinden türemiş Arapça bir kelime kılmış olması da caizdir. Böylece kelimenin vezni bundan türetilmiş 'istef'ale' olur. Özel isim kılındığında ise hemzenin vasledilmesinde fiil muamelesi görmüş, sarf ve tenvinde ise mütemekkin isim muamelesi görmüştür. Tefsirlerin çoğu onun Arapçalaşmış olmayıp aslen Arapça olduğu yönündedir' [ifadeleri] burada bitti. Bu açıklamanın önceki iki nakle aykırı olduğu gizli değildir. Şöyle demek de mümkündür:

إن لابن محيصن قراءتين فيه الصرف والمنع منه فنقل بعض قراءة وبعض آخر أخرى لكن ذكر ابن جني أن قراءة فتح القاف سهو أو كالسهو، قال أبو حيان: وإنما قال ذلك لأن جعله اسما ومنعه من الصرف لا يجوز أنه غير علم فتكون سهوا وقد أمكن جعله فعلا ماضيا فلا تكون سهوا انتهى.

İbn Muhaysın'ın bu kelimede munsarif kılma ve gayrimunsarif kılma şeklinde iki kıraati vardır; bir kısmı bir kıraati, diğer bir kısmı ise diğer kıraati nakletmiştir. Ancak İbn Cinnî, kāf harfinin fethasıyla olan kıraatin bir sehiv veya sehiv benzeri olduğunu zikretmiştir. Ebû Hayyân şöyle demiştir: 'Bunu söylemesinin sebebi şudur: Kelimeyi isim kılıp gayrimunsarif yapmak caiz değildir; çünkü alem (özel isim) değildir, dolayısıyla bir sehiv olur. Oysa onu mazi fiil kılmak mümkün olmuştur, bu durumda ise sehiv olmaz' [sözü] burada bitti.

وفي الجمع بين السندس والإستبرق إشعار ما بأن لأولئك القوم في الجنة ما يشتهون، ونكرا لتعظيم شأنهما وكيف لا وهما وراء ما يشاهد من سندس الدنيا وإستبرقها بل وما يتخيل من ذلك،

Sündüs ile istebrakın bir arada zikredilmesinde, cennette o kimseler için canlarının çektiği her şeyin bulunduğuna bir tür işaret vardır. Şanlarının yüceliğini belirtmek için nekre (belirsiz) getirilmişlerdir; nasıl olmasın ki, onlar dünya sündüsünün ve istebrakının, hatta bunlara dair hayal edilebilecek şeylerin çok ötesindedir.

وقد أخرج البيهقي عن أبي الخير مرثد بن عبد الله قال: في الجنة شجرة تنبت السندس منه تكون ثياب أهل الجنة.

Nitekim Beyhakī, Ebi'l-Hayr Mersed b. Abdillâh'tan şunu tahriç etmiştir: 'Cennette sündüs bitiren bir ağaç vardır; cennet ehlinin elbiseleri ondan yapılır.'

وأخرج الطيالسي والبخاري في التاريخ والنسائي وغيرهم عن ابن عمر قال: قال رجل: يا رسول الله أخبرنا عن ثياب أهل الجنة أخلقا تخلق أم نسجا تنسج؟ فقال ﷺ: بل يتشقق عنها ثمر الجنة

Tayâlisî, Târîh'inde Buhârî, Nesâî ve diğerleri İbn Ömer'den şöyle tahriç etmişlerdir: Bir adam: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bize cennet ehlinin elbiselerinden haber ver; onlar yaratılarak mı var edilir, yoksa dokunarak mı dokunur?' dedi. Bunun üzerine [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem: { بَلْ يَتَشَقَّقُ عَنْهَا ثَمَرُ الْجَنَّةِ } “Bilakis, cennet meyveleri yarılarak içinden çıkar” buyurdu.

، وظاهره أنها من سندس كانت أو من إستبرق كذلك، وقدمت التحلية على اللباس لأن الحلي في النفس أعظم وإلى القلب أحب وفي القيمة أغلى وفي العين أحلى، وبنى فعله للمفعول إشعارا بأنهم لا يتعاطون ذلك بأنفسهم وإنما يفعله الخدم كما قال الشاعر:

Bunun zahiri, elbiselerin ister sündüsten ister istebrakten olsun bu şekilde olduğudur. Takı takınmanın (tahliye) giyinmekten önce zikredilme sebebi, ziynetin nefiste daha büyük, kalbe daha sevimli, kıymette daha pahalı ve gözde daha hoş olmasıdır. Bu fiilin meçhul (edilgen) kalıpta getirilmesi, onların bu işi bizzat kendilerinin yapmadığına, bunu hizmetçilerin yaptığına işaret etmek içindir; nitekim şair şöyle demiştir:

غرائر في كن وصون ونعمة ... يحلين ياقوتا وشذرا مفقرا

Korunak, muhafaza ve nimet içindeki cariyeler... Yakut ve delikli altın taneleriyle süslenirler.

وكذلك سائر الملوك في الدنيا يلبسهم التيجان ونحوها من العلامات المرصعة بالجواهر خدمهم، وأسند اللبس إليهم لأن الإنسان يتعاطى ذلك بنفسه خصوصا إذا كان فيه ستر العورة، وقيل: بني الأول للمفعول والثاني للفاعل إشارة إلى أن التحلية تفضل من الله تعالى واللبس استحقاقهم، وتعقب بأن فيه نزغة اعتزالية ويدفع بالعناية مُتَّكِئِينَ فِيها عَلَى الْأَرائِكِ جمع أريكة كما قال غير واحد وهو السرير في الحجلة فإن لم يكن فيها فلا يسمى أريكة.

Aynı şekilde dünyadaki diğer hükümdarlara da taçları ve mücevherlerle süslenmiş benzeri alametleri hizmetçileri giydirir. Giyme fiilinin onlara isnat edilmesi ise, insanın bu işi bizzat kendisinin yapması, özellikle de avret mahallini örtme söz konusu olduğunda böyledir. Bir görüşe göre: Birincisi meçhul, ikincisi ise etken (fâil) kılınmıştır; bu, takı takınmanın Allah Teâlâ'dan bir lütuf, giyinmenin ise onların bir hakkı olduğuna işaret etmek içindir. Ancak bu görüşe, içinde Mutezile temayülü bulunduğu gerekçesiyle itiraz edilmiş ve bu itiraz özel bir teville savuşturulmuştur. { مُتَّكِئِينَ فِيها عَلَى الْأَرائِكِ } “Orada tahtlar üzerine kurulmuşlardır”; [Erâik], pek çok kişinin belirttiği üzere 'erîke'nin çoğuludur; o da gerdek çadırı/sayvanı (hacle) içindeki sedirdir; şayet çadır içinde değilse 'erîke' olarak adlandırılmaz.

وأخرج ذلك البيهقي عن ابن عباس، وقال الراغب: الأريكة حجلة على سرير وتسميتها بذلك إما لكونها في الأرض متخذة من أراك وهو شجر معروف أو لكونها مكانا للإقامة من قولهم أرك بالمكان أروكا، وأصل الأروك الإقامة على رعي الأراك ثم تجوز به في غيره من الإقامات، وروي تفسيرها بذلك عن عكرمة.

Bunu Beyhakī İbn Abbâs'tan tahriç etmiştir. Râgıb şöyle demiştir: 'Erîke, sedir üzerindeki sayvandır. Bu şekilde adlandırılması, ya yerde meşhur bir ağaç olan erâk ağacından yapılmış olmasından ya da «أرك بالمكان أروكا» (falanca yerde ikamet etti) sözünden hareketle ikamet edilen bir yer olmasındandır. Eruk kelimesinin aslı, erâk ağacını otlatmak üzere ikamet etmektir; daha sonra diğer ikamet türleri için de mecazen kullanılmıştır.' Kelimenin bu şekildeki tefsiri İkrime'den de rivayet edilmiştir.

وقال الزجاج: الأرائك الفرش في الحجال والظاهر أنها على سائر الأقوال عربية، وحكى ابن الجوزي في فنون الأفنان أنها السرر بالحبشية، وأيّا ما كان فالكلام على ما قاله بعض المحققين كناية عن تنعمهم وترفههم فإن الاتكاء على الأرائك شأن المتنعمين المترفهين، والآثار ناطقة بأنهم يتكئون ويتنعمون،

Zeccâc ise şöyle demiştir: 'Erâik, sayvanlar içindeki döşeklerdir.' Zahir olan, diğer bütün görüşlere göre bu kelimenin Arapça olduğudur. İbnü'l-Cevzî Fünûnü'l-Efnân adlı eserinde onun Habeşçede sedirler anlamına geldiğini nakletmiştir. Her ne olursa olsun, bazı muhakkiklerin ifade ettiği üzere bu söz onların nimet ve refah içinde oluşlarından kinayedir; zira tahtlar üzerine yaslanmak nimet ve refah ehlinin şanıdır. Rivayetler de onların yaslanıp nimetleneceklerini açıkça ifade etmektedir.

فقد أخرج ابن أبي حاتم عن الهيثم بن مالك الطائي أن رسول الله ﷺ قال «إن الرجل ليتكىء المتكأ مقدار أربعين سنة ما يتحول منه ولا يمله يأتيه ما اشتهت نفسه ولذت عينه»

Nitekim İbn Ebî Hâtim, Heysem b. Mâlik et-Tâî'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu tahriç etmiştir: { إِنَّ الرَّجُلَ لَيَتَّكِئُ الْمُتَّكَأَ مِقْدَارَ أَرْبَعِينَ سَنَةً مَا يَتَحَوَّلُ مِنْهُ وَلَا يَمَلُّهُ يَأْتِيهِ مَا اشْتَهَتْ نَفْسُهُ وَلَذَّتْ عَيْنُهُ } “Kişi kırk yıl boyunca öyle bir yaslanır ki, oradan ne başka yere geçer ne de usanır; canının çektiği ve gözünün lezzet aldığı her şey ayağına gelir.”

وأخرج ابن المنذر وجماعة عن ابن عباس أن على الأرائك فرشا منضودة في السماء مقدار فرسخ.

İbnü'l-Münzir ve bir topluluk İbn Abbâs'tan, tahtlar üzerinde semada bir fersah boyu üst üste dizilmiş döşekler bulunduğunu tahriç etmiştir.

وقرأ ابن محيصن «علرائك» بنقل حركة الهمزة إلى لام التعريف وإدغام لام عَلَى فيها فيحذف ألف عَلَى لتوهم سكون لام التعريف، ومثله قول الشاعر: فما أصبحت عارض نفسي برية يريد على الأرض.

İbn Muhaysın, hemzenin harekesini tarif lâmına nakledip 'alâ' (عَلَى) edatının lâmını ona idgam ederek «علرائك» şeklinde okumuştur; böylece tarif lâmının sükûnunun zannedilmesi sebebiyle 'alâ'nın elifi hazfedilir. Şairin şu sözü de bunun gibidir: 'فما أصبحت عارض نفسي برية' (Böylece nefsimi yer yüzüne arz eder olmadım); burada «على الأرض» (yer yüzüne) demek istemiştir.

نِعْمَ الثَّوابُ ذلك الذي وعدوا به من الجنة ونعيمها وَحَسُنَتْ أي الأرائك أو الجنات مُرْتَفَقاً متكأ، وقد تقدم آنفا الكلام فيه وَاضْرِبْ لَهُمْ للمؤمنين الذين يدعون ربهم بالغداة والعشي والكفرة الذين طلبوا طردهم مَثَلًا رَجُلَيْنِ مفعولان لأضرب ثانيهما أولهما لأنه المحتاج إلى التفصيل والبيان قاله بعضهم، وقد مر تحقيق هذا المقام فتذكر، والمراد بالرجلين إما رجلان مقدران على ما قيل وضرب المثل لا يقتضي وجودهما وإما رجلان موجودان وهو المعول عليه، فقيل هما إخوان من بني إسرائيل أحدهما كافر اسمه فرطوس، وقيل اسمه قطفير والآخر مؤمن اسمه يهوذا في قول ابن عباس.

{ نِعْمَ الثَّوابُ } “O ne güzel bir mükafattır”; cennet ve onun nimetlerinden kendilerine vaad olunan o karşılık; { وَحَسُنَتْ } “ve ne güzeldir” yani o tahtlar veya cennetler; { مُرْتَفَقاً } “dinlenme yeri olarak!” yani yaslanılacak yer olarak; buna dair açıklama az önce geçmişti. { وَاضْرِبْ لَهُمْ } “Onlara örnek ver”; sabah akşam Rablerine yalvaran müminler ile onların kovulmasını isteyen kâfirlere, { مَثَلًا رَجُلَيْنِ } “iki adamı bir temsil olarak [anlat]”; [bu iki kelime] 'ıdrib' fiilinin iki mefulüdür; bazılarının belirttiği üzere ikincisi birincisidir çünkü tafsilata ve açıklamaya muhtaç olan odur. Bu makamın tahkiki daha önce geçmişti, hatırla. Bu iki adamdan kasıt, söylendiğine göre ya takdirî iki adamdır ve mesel getirmek onların bizzat varlığını gerektirmez; ya da mevcut iki adamdır ki itimat edilen görüş de budur. İbn Abbâs'ın kavlinde, bunların İsrâiloğullarından iki kardeş olduğu, birinin Kâfir olup adının Fertûs —Katfîr olduğu da söylenmiştir—, diğerinin ise Mümin olup adının Yehûzâ olduğu söylenmiştir.

وقال مقاتل: اسمه يمليخا، وعن ابن عباس أنهما ابنا ملك من بني إسرائيل أنفق أحدهما ماله في سبيل الله تعالى وكفر الآخر واشتغل بزينة الدنيا وتنمية ماله، وروي أنهما كانا حدادين كسبا مالا وروي أنهما ورثا من أبيهما ثمانية آلاف دينار فتشاطراها فاشترى الكافر أرضا بألف فقال المؤمن: اللهم أنا أشتري منك أرضا في الجنة بألف فتصدق به ثم بنى أخوه دارا بألف فقال: اللهم إني أشتري منك دارا في الجنة بألف فتصدق به ثم تزوج أخوه امرأة بألف فقال:

Mukātil: 'Adı Yemlîhâ'dır' demiştir. İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre onlar İsrâiloğullarından bir kralın iki oğlu idiler; biri malını Allah Teâlâ yolunda infak etti, diğeri ise inkâr edip dünya ziynetiyle ve malını artırmakla meşgul oldu. Onların mal kazanan iki demirci oldukları da rivayet edilmiştir. Babalarından sekiz bin dinar miras kaldığı, bunu paylaştıkları, kâfir olanın bin dinara bir arazi satın aldığı, bunun üzerine müminin: 'Allahım, ben de senden bin dinara cennette bir arazi satın alıyorum' diyerek o parayı sadaka verdiği; sonra kardeşinin bin dinara bir ev inşa ettiği, müminin de: 'Allahım, ben senden bin dinara cennette bir ev satın alıyorum' diyerek o parayı sadaka verdiği; sonra kardeşinin bin dinara bir kadınla evlendiği, müminin de:

اللهم إني جعلت ألفا صداقا للحور فتصدق به ثم اشترى أخوه خدما ومتاعا بألف فقال: اللهم إني أشتري منك الولدان المخلدين بألف فتصدق به ثم أصابته حاجة فجلس لأخيه على طريقه فمر به في حشمه فتعرض له فطرده ووبخه على التصدق بماله، وقيل: هما أخوان من بني مخزوم كافر هو الأسود بن الأسد ومؤمن هو أبو سلمة عبد الله بن عبد الأسد، والمراد ضربهما مثلا للفريقين المؤمنين والكافرين لا من حيث أحوالهما المستفادة مما ذكر آنفا من أن للمؤمنين في الآخرة كذا وللكافرين فيها كذا بل من حيث عصيان الكفرة مع تقلبهم في نعم الله تعالى وطاعة المؤمنين مع مكابدتهم مشاق الفقر أي اضرب لهم مثلا من حيثية العصيان مع النعمة والطاعة مع الفقر حال رجلين جَعَلْنا لِأَحَدِهِما وهو الكافر جَنَّتَيْنِ بستانين لم يعين سبحانه مكانهما إذ لا يتعلق بتعيينه كبير فائدة.

'Allahım, ben de bin dinarı hûrilerin mehri kıldım' diyerek onu sadaka verdiği; sonra kardeşinin bin dinara hizmetçiler ve eşyalar satın aldığı, müminin de: 'Allahım, ben de senden bin dinara ölümsüz gençleri (vildân-ı muhalledûn) satın alıyorum' diyerek onu sadaka verdiği rivayet edilmiştir. Daha sonra mümin bir yoksulluğa maruz kalmış ve kardeşinin yoluna oturmuştur; kardeşi maiyetiyle birlikte onun yanından geçerken onunla karşılaşmış, kardeşi ise onu kovmuş ve malını sadaka olarak dağıttığı için onu azarlamıştır. Bir görüşe göre ise onlar Mahzûmoğullarından iki kardeştir; kâfir olan Esved b. el-Esed, mümin olan ise Ebû Seleme Abdullah b. Abdilesed'dir. Buradaki maksat, az önce zikredilen ahirette müminler için şu, kâfirler için bu bulunması durumlarından hareketle değil; kâfirlerin Allah Teâlâ'nın nimetleri içinde yüzmelerine rağmen isyan etmeleri, müminlerin ise fakirliğin meşakkatlerine katlanmalarına rağmen itaat etmeleri yönünden onları iki zümreye örnek kılmaktır. Yani nimetle birlikte isyan, fakirlikle birlikte itaat yönünden onlara iki adamın durumunu örnek ver. { جَعَلْنا لِأَحَدِهِما } “Onlardan birine vermiştik” yani kâfir olana; { جَنَّتَيْنِ } “iki bahçe”; Allah Teâlâ onların yerini tayin etmemiştir, zira yerlerinin tayin edilmesinde büyük bir fayda bulunmamaktadır.

وذكر إبراهيم بن القاسم الكاتب في كتابه عجائب البلاد أن بحيرة تنيس كانت هاتين الجنتين فجرى ما جرى ففرقهما الله تعالى في ليلة واحدة، وسيأتي إن شاء الله تعالى ما يعلم منه قول آخر، والجملة بتمامها تفسير للمثل فلا موضع لها من الإعراب، ويجوز أن تكون في موضع الصفة لرجلين فموضعها النصب مِنْ أَعْنابٍ من كروم متنوعة فالكلام على ما قيل إما على تقدير مضاف وإما الأعناب فيه مجاز عن الكروم وهي أشجار العنب، والمفهوم من ظاهر كلام الراغب أن العنب مشترك بين الثمرة والكرم وعليه فيراد الكروم من غير حاجة إلى التقدير أو ارتكاب المجاز، والداعي إلى إرادة ذلك أن الجنة لا تكون من ثمر بل من شجر وَحَفَفْناهُما بِنَخْلٍ أي جعلنا النخل محيطة بهما مطيفة بحفافيهما أي جانبيهما مؤزرا بها كرومهما يقال حفه القوم إذا طافوا به وحففته بهم إذا جعلتهم حافين حوله فتزيده الباء مفعولا آخر كقولك غشيته به وَجَعَلْنا بَيْنَهُما وسطهما زَرْعاً لتكونا جامعتين للأقوات والفواكه متواصلتي العمارة على الهيئة الرائقة والوضع الأنيق.

Kâtip İbrâhim b. el-Kāsım, Acâibü'l-Bilâd adlı kitabında Tinnîs gölünün bu iki bahçe olduğunu, cereyan eden olaylar neticesinde Allah Teâlâ'nın onları bir gecede dağıttığını zikretmiştir. İnşâallahu Teâlâ ileride başka bir görüşün anlaşılacağı husus gelecektir. Cümlenin tamamı meselin tefsiri olduğundan iraptan mahalli yoktur. 'Raculeyn' kelimesinin sıfatı konumunda olması da caizdir, bu durumda mahalli mansubdur. { مِنْ أَعْنابٍ } “üzümlerden”; çeşitli bağlardan. Söylendiğine göre söz ya bir muzâf takdiri üzeredir ya da buradaki 'a'nâb' (üzümler) asmalar yani üzüm ağaçları anlamında mecazdır. Râgıb'ın sözünün zahirinden anlaşılan ise 'ineb' (üzüm) kelimesinin hem meyve hem de asma için ortak olduğudur; buna göre takdire veya mecaza gerek kalmaksızın asmalar kastedilmiş olur. Bunun kastedilmesini gerektiren sebep, bahçenin meyveden değil ağaçtan meydana gelmesidir. { وَحَفَفْناهُما بِنَخْلٍ } “ve etraflarını hurmalıklarla çevirmiştik”; yani hurma ağaçlarını iki bahçeyi kuşatıcı, etrafını ve iki yanını sarıcı ve asmalarını destekleyici kılmıştık. 'Haffehü'l-kavm' denir ki topluluk onun etrafını sardığında söylenir; 'hafeftühü bihim' ise onları onun etrafında çevrelediğinde denir; dolayısıyla bâ (ب) harfi fiile 'ğaşeytühü bihî' sözünde olduğu gibi ikinci bir meful kazandırır. { وَجَعَلْنا بَيْنَهُما } “ve aralarına da koymuştuk” yani ikisinin ortasına; { زَرْعاً } “ekinler”; ta ki temel gıdaları ve meyveleri bir arada bulunduran, göz alıcı bir heyet ve zarif bir nizam içinde imarı kesintisiz devam eden iki bahçe olsunlar.

كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ آتَتْ أُكُلَها ثمرها وبلغ مبلغا صالحا للأكل، وكِلْتَا اسم مفرد اللفظ مثنى المعنى عند البصريين وهو المذهب المشهور ومثنى لفظا ومعنى عند البغداديين وتاؤه منقلبة عن واو عند سيبويه فأصله كلوي فالألف فيه للتأنيث. ويشكل على هذا إعرابه بالحروف بشرطه، ويجاب بما أجيب به عن الإشكال في الأسماء الخمسة. وعند الجرمي الألف لام منقلبة عن أصلها والتاء زائدة للتأنيث. ويرد عليه أنه لا يعرف فعتل وأن التاء لا تقع حشوا ولا بعد ساكن صحيح وعلى المشهور يجوز في ضميره مراعاة لفظه ومراعاة معناه وقد روعي الأول هنا والثاني فيما بعد. وفي مصحف عبد الله «كلا الجنتين آتي» بصيغة التذكير لأن تأنيث الجنتين مجازي ثم قرأ «آتت» فأنث لأنه

{ كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ آتَتْ أُكُلَها } “İki bahçe de meyvesini vermişti”; yani meyvesini vermiş ve yenmeye elverişli bir olgunluğa ulaştırmıştı. 'Kiltâ' lafzı, Basralılara göre lafzı tekil, manası tesniye bir isimdir ki meşhur mezhep de budur; Bağdatlılara göre ise hem lafzen hem manen tesniyedir. Sîbeveyh'e göre onun tâ (ت) harfi vâv'dan dönüşmüştür; aslı 'kilevey'dir (كِلْوَى), buradaki elif ise müenneslik içindir. Bu durumda onun şartıyla harflerle irap alması müşkil görünür; buna ise Esmâ-i Hamse'deki işkâle verilen cevabın aynısıyla cevap verilir. Cermî'ye göre ise elif, aslından dönüşmüş bir lâm harfidir; tâ ise müenneslik için ziyadedir. Ona karşı ise 'fa'tel' (فَعْتَل) vezninin bilinmediği, tâ harfinin kelime ortasında (haşv) ve sahih sâkinden sonra bulunamayacağı şeklinde itiraz edilmiştir. Meşhur görüşe göre, zamirinde hem lafzını hem de manasını gözetmek caizdir; burada birincisi, ileride ise ikincisi gözetilmiştir. Abdullah [b. Mes'ûd]'un mushafında, iki bahçenin müennesliği mecazi olduğu için müzekker sığasıyla «كلا الجنتين آتى» şeklindedir; sonra «آتت» şeklinde okumuştur, çünkü müennes kılmıştır; zira o,

ضمير مؤنث، ولا فرق بين حقيقيه ومجازيه فالتركيب نظير قولك: طلع الشمس وأشرقت وقال: إن عبد الله قرأ «كل الجنتين آتي أكله» فذكر وأعاد الضمير على كل.

müennes bir zamirdir; onun hakikisi ile mecazisi arasında fark yoktur. Bu terkip senin «طلع الشمس وأشرقت» (Güneş doğdu ve parıldadı) sözünün benzeridir. Şöyle denmiştir: Abdullah «كل الجنتين آتى أكله» şeklinde okumuştur; böylece müzekker kılmış ve zamiri 'küll' kelimesine döndürmüştür.

وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ أي لم تنقص من أكلها شَيْئاً من النقص على خلاف ما يعهد في سائر البساتين فإن الثمار غالبا تكثر في عام وتقل في عام وكذا بعض الأشجار تأتي بالثمار في بعض الأعوام دون بعض، وجوز أن يكون تَظْلِمْ متعديا وشَيْئاً مفعوله والمآل واحد وَفَجَّرْنا خِلالَهُما أي فيما بين كلتا الجنتين نَهَراً ليدوم شربهما ويزيد بهاؤهما، قال يحيى بن أبي عمرو الشيباني: وهذا النهر هو النهر هو المسمى بنهر أبي فرطس وهو على ما قال ابن أبي حاتم نهر مشهور في الرملة، وقيل المعنى فجرنا فيما بين كل من الجنتين نهرا على حدة فيكون هناك نهران على هذا ولا يخفى أنه خلاف الظاهر، وتشديد فجر قيل للمبالغة في سعة التفجير، وقال الفراء: لأن النهر ممتد فكأنه أنهار.

{ وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ } “ve ondan hiçbir şeyi eksik bırakmamıştı” yani meyvesinden hiçbir şeyi eksiltmemişti; { شَيْئاً } “hiçbir şeyi”; diğer bahçelerde alışılagelmiş olanın aksine bir eksilme olmaksızın; zira meyveler genellikle bir yıl çok, bir yıl az olur; aynı şekilde bazı ağaçlar bazı yıllar meyve verirken bazı yıllar vermez. 'Tazlim' fiilinin müteaddi, 'şey'en' kelimesinin de onun mefulü olması caiz görülmüştür, netice birdir. { وَفَجَّرْنا خِلالَهُما } “ve ikisinin arasından akıtmıştık” yani iki bahçenin arasından; { نَهَراً } “bir de nehir”; su içmeleri devam etsin ve güzellikleri artsın diye. Yahyâ b. Ebî Amr eş-Şeybânî: 'Bu nehir, Ebû Fartas nehri diye isimlendirilen nehirdir' demiştir; İbn Ebî Hâtim'in belirttiğine göre o, Remle'de meşhur bir nehirdir. Bir görüşe göre mana: İki bahçeden her birinin arasından ayrı bir nehir fışkırttık şeklindedir; buna göre orada iki nehir bulunur, ancak bunun zahire aykırı olduğu gizli değildir. 'Feccernâ' kelimesinin şeddeli oluşu, fışkırtmanın genişliğindeki mübalağa içindir denilmiştir. Ferrâ ise şöyle demiştir: 'Çünkü nehir uzayıp gitmektedir, dolayısıyla sanki birçok nehirdir.'

وقرأ الأعمش وسلام ويعقوب وعيسى بن عمر «فجرنا» بالتخفيف على الأصل، وقرأ أبو السمال والعياض بن غزوان وطلحة بن سليمان «نهرا» بسكون الهاء وهو لغة جارية فيه وفي نظائره، ولعل تأخير ذكر التفجير عن ذكر الإيتاء مع أن الترتيب الخارجي على العكس للإيذان باستقلال كل من إيتاء الأكل وتفجير النهر في تكميل محاسن الجنتين كما في قصة البقرة ونحوها ولو عكس لا نفهم أن المجموع خصلة واحدة بعضها مترتب على بعض فإن إيتاء الأكل متفرع على السقي عادة، وفيه إيماء إلى أن إيتاء الأكل لا يتوقف على السقي كقوله تعالى: يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ [النور: ٣٥] قاله شيخ الإسلام وَكانَ لَهُ أي للأحد المذكور وهو صاحب الجنتين ثَمَرٌ أنواع المال كما في القاموس. وغيره ويقال: ثمر إذا تمول، وحمله على حمل الشجر كما فعل أبو حيان وغيره غير مناسب للنظم.

A'meş, Sellâm, Ya'kūb ve Îsâ b. Ömer asıl üzere şeddesiz olarak «فجرنا» şeklinde okumuşlardır. Ebü's-Semmâl, İyâz b. Gazvân ve Talha b. Süleymân ise he (هـ) harfinin sükûnuyla «نهْرا» şeklinde okumuşlardır; bu, onda ve benzerlerinde geçerli olan bir lehçedir. Dış alemdeki tertip bunun aksine olmasına rağmen nehrin akıtılmasının zikrinin meyve vermenin zikrinden sonraya bırakılması, Bakara kıssasında ve benzerlerinde olduğu gibi iki bahçenin güzelliklerinin tamamlanmasında hem meyve vermenin hem de nehrin akıtılmasının müstakil olduğunu bildirmek içindir; şayet tersi yapılsaydı, hepsinin birbirine terettüp eden tek bir haslet olduğu anlaşılırdı, zira meyve verme âdeten sulanmaya bağlıdır. Bunda, meyve vermenin sulanmaya bağlı olmadığına da bir ima vardır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ } [en-Nûr: 35] kavlinde de böyledir; bunu Şeyhülislâm söylemiştir. { وَكانَ لَهُ } “Onun vardı” yani zikredilen kişilerden birinin, o da bahçe sahibidir; { ثَمَرٌ } “başka geliri”; el-Kāmûs ve diğerlerinde belirtildiği üzere mal çeşitleri. Kişi mal sahibi olduğunda «ثمر» denir. Ebû Hayyân ve başkalarının yaptığı gibi bunu ağacın meyvesine hamletmek nazmın akışına uygun değildir.

وقرأ ابن عباس ومجاهد وابن عامر وحمزة والكسائي وابن كثير ونافع وقراء المدينة «ثمر» بضم الثاء والميم، وكذا في «بثمره» الآتي وهو جمع ثمار بكسر الثاء جمع ثمر بفتحتين فهو جمع الجمع ومعناه على نحو ما تقدم أي أموال كثيرة من الذهب والفضة والحيوان وغيرها، وبذلك فسره ابن عباس وقتادة وغيرهما، وقال مجاهد يراد به الذهب والفضة خاصة، وقرأ الأعمش وأبو رجاء وأبو عمرو بضم الثاء وإسكان الميم تخفيفا هنا وفيما بعد والمعنى على ما سمعت، وقرأ أبو رجاء في رواية «ثمر» بالفتح والسكون.

İbn Abbâs, Mücâhid, İbn Âmir, Hamza, Kisâî, İbn Kesîr, Nâfi' ve Medine kurrâsı, peltek se (ث) ve mîm harflerinin dammesiyle «ثُمُرٌ» şeklinde okumuşlardır; ileride gelecek olan «بثمره» lafzında da böyledir. Bu, iki fetha ile olan 'semer'in (ثَمَر) çoğulu olan se harfinin kesrasıyla 'simâr'ın (ثِمَار) çoğuludur; dolayısıyla çoğulun çoğuludur (cem'u'l-cem'). Manası daha önce geçtiği gibidir; yani altın, gümüş, hayvan ve diğerlerinden bol miktarda mal demektir. İbn Abbâs, Katâde ve başkaları bunu böyle tefsir etmiştir. Mücâhid ise bununla özellikle altın ve gümüşün kastedildiğini söylemiştir. A'meş, Ebû Recâ ve Ebû Amr, burada ve ileride hafifletmek amacıyla se harfinin dammesi ve mîm harfinin sükûnuyla «ثُمْرٌ» şeklinde okumuşlardır; mana işittiğin gibidir. Ebû Recâ bir rivayette fetha ve sükûn ile «ثَمْرٌ» şeklinde okumuştur.

وفي مصحف أبي وحمل على التفسير «وآتيناه ثمرا كثيرا» فَقالَ لِصاحِبِهِ المؤمن، والمراد بالصاحب المعنى اللغوي فلا ينافي هذا العنوان القول بأنهما كانا أخوين خلافا لمن وهم وَهُوَ أي القائل يُحاوِرُهُ أي يحاور صاحبه فالجملة في موضع الحال من القائل، والمحاورة مراجعة الكلام من حار إذا رجع أي يراجعه الكلام في إنكاره البعث وإشراكه بالله تعالى، وجوز أن تكون الجملة حالا من صاحبه فضمير هُوَ عائد عليه وضمير صاحبه عائد على القائل أي والصاحب المؤمن يراجع بالوعظ والدعوة إلى الله ﷿ ذلك الكافر القائل له أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مالًا وَأَعَزُّ نَفَراً حشما وأعوانا، وقيل: أولادا ذكورا، وروي ذلك عن قتادة ومقاتل، وأيد بمقابلته- بأقل منك مالا وولدا- وتخصيص الذكور لأنهم الذين ينفرون معه لمصالحه ومعاونته، وقيل: عشيرة ومن شأنهم أنهم ينفرون مع من هو منهم، واستدل بذلك على أنه لم يكن أخاه لأن العشيرة مشتركة بينهما وملتزم الأخوة لا يفسر بذلك، ونصب مالًا ونَفَراً على التمييز وهو على ما قيل محول عن المبتدأ، والظاهر أن المراد من أفعل التفضيل معناه الحقيقي وحينئذ يرد بذلك ما في بعض الروايات من أن الأخ المؤمن بقي بعد التصدق بماله فقيرا محتاجا فسأل أخاه الكافر ولم يعطه ووبخه على التصدق وَدَخَلَ جَنَّتَهُ أي كل ما هو جنة له يتمتع بها بناء على أن الإضافة للاستغراق والعموم فتفيد ما أفادته التثنية مع زيادة وهي الإشارة إلى أنه لا جنة له غير ذلك ولا حظ له في الجنة التي وعد المتقون وإلى هذا ذهب

Übey'in mushafında tefsire hamledilerek «وآتيناه ثمرا كثيرا» (Ona bolca mal vermiştik) şeklinde yer almıştır. { فَقالَ لِصاحِبِهِ } “Arkadaşına dedi”; yani mümin arkadaşına. Arkadaştan (sahip) maksat lügat manasıdır; dolayısıyla vehmedenlerin aksine bu unvan, onların iki kardeş oldukları kavliyle çelişmez. { وَهُوَ } “o kimse” yani sözü söyleyen; { يُحاوِرُهُ } “onunla konuşurken” yani arkadaşıyla karşılıklı konuşurken. Cümle, sözü söyleyenin halidir. Muhâvere, dönmek anlamındaki 'hâra' kökünden karşılıklı konuşmadır; yani yeniden dirilişi inkâr etme ve Allah Teâlâ'ya şirk koşma hususunda onunla karşılıklı konuşmaktadır. Cümlenin arkadaşının hali olması da caiz görülmüştür; bu takdirde { هُوَ } zamiri ona, arkadaşı zamiri ise sözü söyleyene döner; yani mümin arkadaş öğütle ve Azîz ve Celîl olan Allah'a davetle, kendisine şöyle diyen kâfire karşılık vermektedir: { أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مالًا وَأَعَزُّ نَفَراً } “'Ben malca senden daha zenginim, insan sayısı bakımından da senden daha güçlüyüm'”; maiyet ve yardımcılar bakımından. Bir görüşe göre: Erkek çocuklar bakımından; bu Katâde ve Mukātil'den rivayet edilmiştir. Bu görüş, «بِأَقَلَّ مِنْكَ مَالًا وَوَلَدًا» ifadesiyle karşılanmasıyla desteklenmiştir; erkeklerin tahsis edilmesi, menfaatleri ve yardımı için onunla birlikte harekete geçenlerin (nefir) onlar olmasındandır. Bir görüşe göre ise: Aşirettir; aşiretin şanı ise kendilerinden olan kimseyle birlikte harekete geçmeleridir. Buradan hareketle onun kardeşi olmadığına delil getirilmiştir, zira aşiret ikisi arasında ortaktır; kardeşlik görüşünü benimseyenler ise bunu bu şekilde tefsir etmezler. 'Mâlen' ve 'neferan' kelimeleri temyiz olarak mansubdur; söylendiğine göre bu, mübtedadan dönüştürülmüştür. Zahir olan, tafdil isminden hakiki manasının kastedildiğidir; bu durumda bazı rivayetlerde geçen mümin kardeşin malını tasadduk ettikten sonra fakir ve muhtaç kaldığı, kâfir kardeşinden istediği, onun da vermeyip tasadduk ettiği için onu azarladığı şeklindeki bilgi reddedilmiş olur. { وَدَخَلَ جَنَّتَهُ } “ve bağına girdi”; yani izafetin istiğrak ve umum ifade etmesine binaen, faydalandığı kendisine ait olan her bahçeye; böylece tesniyenin ifade ettiğini fazlasıyla ifade etmiş olur ki o da bundan başka bir bahçesinin bulunmadığına ve takva sahiplerine vaad olunan cennette bir nasibinin olmadığına işarettir. İşte buna

الزمخشري وهو معنى لطيف دق تصوره على أبي حيان فتعقبه بما تعقبه. واختار الإفراد لأن الدخول لا يمكن أن يكون في الجنتين معا في وقت واحد وإنما يكون في واحدة واحدة وهو خال عما أشير إليه من النكتة.

Zemahşerî kani olmuştur; bu, Ebû Hayyân'ın kavramakta zorlandığı ve bu sebeple itiraz ettiği latif bir manadır. Tekil getirilmesini ise iki bahçeye aynı anda birlikte girmenin mümkün olamayacağı, ancak teker teker girilebileceği gerekçesiyle tercih etmiştir; bu ise işaret edilen nükteden yoksundur.

وكذا ما قيل إن الافراد لاتصال إحداهما بالأخرى، وأخرج ابن أبي حاتم عن السدي أنه قال في قوله تعالى:

Aynı şekilde tekil getirilmesinin birinin diğerine bitişik olmasından kaynaklandığı da söylenmiştir. İbn Ebî Hâtim, Süddî'nin Allah Teâlâ'nın şu kavli hakkında şöyle dediğini tahriç etmiştir:

جَعَلْنا لِأَحَدِهِما جَنَّتَيْنِ إلخ الجنة البستان فكان له بستان واحد وجدار واحد وكان بينهما نهر فلذلك كان جنتين وسماه سبحانه جنة من قبل الجدار المحيط به وهو كما ترى، والذي يدل عليه السياق والمحاورة أن المراد ودخل جنته مع صاحبه وَهُوَ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ جملة حالية أي وهو ضار لنفسه بكفره حيث عرضها للهلاك وعرض نعمتها للزوال أو واضع الشيء في غير موضعه حيث كان اللائق به الشكر والتواضع لا ما حكي عنه.

{ جَعَلْنا لِأَحَدِهِما جَنَّتَيْنِ } 'Cennet bahçedir; onun tek bir bahçesi ve tek bir duvarı vardı, aralarında bir nehir bulunuyordu; bu yüzden iki bahçe oldu. Allah Teâlâ ise onu çevreleyen duvardan ötürü tekil olarak cennet diye isimlendirdi' [ifadesi] gördüğün gibidir. Siyakın ve muhaverenin delalet ettiği mana ise onun arkadaşıyla birlikte bahçesine girdiğidir. { وَهُوَ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ } “kendi nefsine zulmeder bir halde”; hal cümlesidir; yani nefsini helake ve nimetini yok olmaya maruz bırakarak küfrüyle kendine zarar verir bir halde veya kendisine layık olan şey anlatılanlar değil şükür ve tevazu iken bir şeyi layık olmadığı yere koyar bir halde.

قالَ استئناف مبني على سؤال نشأ من ذكر دخول جنته حال ظلمه لنفسه كأنه قيل فماذا قال إذ ذاك؟ فقيل قال: ما أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ أي تهلك وتفنى يقال باد يبيد بيدا وبيودا وبيدودة إذا هلك هذِهِ أي الجنة أَبَداً أي طول الحياة فالمراد بالتأبيد طول المكث لا معناه المتبادر، وقيل يجوز أن يكون أراد ذلك لأنه لجهله وإنكاره قيام الساعة ظن عدم فناء نوعها وإن فني كل شخص من أشجارها نحو ما يقوله الفلاسفة القائلون بقدم العالم في الحركات الفلكية وليس بشيء، وقيل ما قصد إلا أن هذه الجنة المشاهدة بشخصها لا تفنى على ما يقوله الفلاسفة على المشهور في الأفلاك أنفسها وكأن حب الدنيا والعجب بها غشي على عقله فقال ذلك وإلا فهو مما لا يقوله عاقل وهو مما لا يرتضيه فاضل، وقيل هذِهِ إشارة إلى الأجرام العلوية والأجسام السفلية من السموات والأرض وأنواع المخلوقات أو إشارة إلى الدنيا والمآل واحد والظاهر ما تقدم، وأيّا ما كان فلعل هذا القول كان منه بمقابلة موعظة صاحبه وتذكيره بفناء جنتيه ونهيه عن الاغترار بهما وأمره بتحصيل الصالحات الباقيات، ولعله خوفه أيضا بالساعة فقال له: وَما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً أي كائنة فيما سيأتي فالقيام الذي هو من صفات الأجسام مجاز عن الكون والتحقق لكنه جار في العرف مجرى الحقيقة وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلى رَبِّي بالبعث عند قيامها كما زعمت لَأَجِدَنَّ حينئذ خَيْراً مِنْها أي من هذه الجنة.

{ قالَ } “Dedi”; nefsine zulmeder bir halde bahçesine girdiğinin zikredilmesinden doğan bir soruya dayalı istinaftır; sanki 'O esnada ne dedi?' denilmiş, buna cevaben şöyle denilmiştir: { ما أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ } “'Yok olacağını sanmam'” yani helak olup fani olacağını; bir şey helak olduğunda «باد يبيد بيدا وبيودا وبيدودة» denir; { هذِهِ } “'bunun'” yani bu bahçenin; { أَبَداً } “'hiçbir zaman'” yani ömür boyunca; dolayısıyla ebediyetten maksat ilk akla gelen anlamı değil, uzun süre kalmasıdır. Bir görüşe göre, cehaleti ve kıyametin kopuşunu inkârı sebebiyle, ağaçlarının tek tek her bir ferdi yok olsa bile âlemin kıdemini savunan filozofların felekî hareketler hakkında söyledikleri gibi türünün yok olmayacağını zannettiğinden bunu kastetmiş olması caizdir; ancak bu bir hiçtir. Bir görüşe göre ise filozofların bizzat felekler hakkında meşhur olarak söyledikleri üzere, bizzat müşahede edilen bu bahçenin yok olmayacağını kastetmiştir; sanki dünya sevgisi ve ona duyduğu hayranlık aklını örtmüş de bunu söylemiştir; yoksa bu, akıllı bir kimsenin söyleyeceği ve faziletli birinin razı olacağı bir şey değildir. Bir görüşe göre ise { هذِهِ } gökler, yer ve yaratılmışların çeşitlerinden olan ulvî ve süflî cisimlere bir işarettir veya dünyaya bir işarettir, netice birdir; zahir olan ise önceki açıklamadır. Her ne olursa olsun, bu sözü arkadaşının öğüdüne, iki bahçesinin fani olacağını hatırlatmasına, bunlarla aldanmaktan nehyetmesine ve baki kalacak salih amelleri elde etmesini emretmesine karşılık söylenmiş olabilir; muhtemelen onu kıyametle de korkutmuş, o da ona şöyle demiştir: { وَما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً } “'Kıyametin kopacağını da sanmıyorum'” yani gelecekte vuku bulacağını; cisimlerin sıfatlarından olan 'kıyâm' (dikilme/kopma), vuku bulma ve gerçekleşmeden mecazdır, fakat örfte hakikat gibi cereyan etmiştir. { وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلى رَبِّي } “'Eğer Rabbime döndürülürsem'” iddia ettiğin gibi kıyamet koptuğunda yeniden diriltilerek; { لَأَجِدَنَّ } “'mutlaka bulurum'” o takdirde; { خَيْراً مِنْها } “'ondan daha hayırlısını'” yani bu bahçeden daha hayırlısını;

وقرأ ابن الزبير وزيد بن علي وأبو بحرية وأبو جعفر وشيبة وابن محيصن وحميد وابن مناذر ونافع وابن كثير وابن عامر «منهما» بضمير التثنية وكذا في مصاحف مكة والمدينة والشام أي من الجنتين مُنْقَلَباً أي مرجعا وعاقبة لفناء الأولى وبقاء الأخرى على زعمك، وهو تمييز محول من المبتدأ على ما نص عليه أبو حيان، ومدار هذا الطمع واليمين الفاجرة اعتقاد أنه تعالى إنما أولاه ما أولاه في الدنيا لاستحقاقه الذاتي وكرامته عليه سبحانه وهذا كقوله تعالى حكاية وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنى [فصلت: ٥٠] ولم يدر أن ذلك استدراج، وكأنه لسبق ما يشق عليه فراقه وهي الجنة التي ظن أنها لا تبيد جاء هنا رُدِدْتُ ولعدمه فيما سيأتي بعد إن شاء الله تعالى من آية حم المذكورة جاء رُجِعْتُ فليتأمل.

İbnü'z-Zübeyr, Zeyd b. Alî, Ebû Bahriyye, Ebû Ca'fer, Şeybe, İbn Muhaysın, Humeyd, İbn Münâzir, Nâfi', İbn Kesîr ve İbn Âmir tesniye zamiriyle «مِنْهُمَا» şeklinde okumuşlardır; Mekke, Medine ve Şam mushaflarında da böyledir; yani o iki bahçeden daha hayırlısını; { مُنْقَلَباً } “akıbet olarak” yani senin iddiana göre birincisinin yok olması ve diğerinin baki kalması sebebiyle bir merci ve akıbet olarak; Ebû Hayyân'ın belirttiğine göre bu, mübtedadan dönüştürülmüş bir temyizdir. Bu tamahın ve cüretkâr yeminin dayanağı, dünyada kendisine verdiklerini bizzat kendi hak edişi ve Allah katındaki kerameti sebebiyle verdiği inancıdır; bu, Allah Teâlâ'nın şu kavlindeki gibidir: { وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنى } [Fussilet: 50]. Bunun bir istidrac olduğunu ise bilememiştir. Sanki ayrılması kendisine zor gelen şey yani yok olmayacağını zannettiği bahçe daha önce geçtiği için burada { رُدِدْتُ } lafzı gelmiş; inşâallahu Teâlâ zikredilen Hâ-mîm suresindeki ayette bu durum bulunmadığı için { رُجِعْتُ } lafzı gelmiştir, iyi düşünülsün.

قالَ لَهُ صاحِبُهُ استئناف كما سبق وَهُوَ يُحاوِرُهُ جملة حالية كالسابقة، وفائدتها التنبيه من أول الأمر على أن ما يتلوها كلام معتنى بشأنه مسوق للمحاورة.

{ قالَ لَهُ صاحِبُهُ } “Arkadaşı ona dedi”; daha önce geçtiği üzere istinaftır; { وَهُوَ يُحاوِرُهُ } “onunla konuşurken”; önceki gibi hal cümlesidir; faydası ise daha baştan, peşinden gelen sözün önemsenen ve muhavere maksadıyla sevk edilen bir söz olduğuna dikkat çekmektir.

وقرأ أبي وحمل ذلك على التفسير «وهو يخاصمه» أَكَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرابٍ أي في ضمن خلق أصلك منه وهو آدم ﵇ لما أن خلق كل فرد من أفراد البشر له حظ من خلقه ﵇ إذ لم تكن فطرته الشريفة مقصورة على نفسه بل كانت أنموذجا منطويا على فطرة سائر أفراد الجنس انطواء إجماليا مستتبعا لجريان آثارها على الكل فإسناد الخلق من تراب إلى ذلك الكافر حقيقة باعتبار أنه مادة أصله، وكون ذلك مبنيا على صحة قياس

Übey, tefsire hamledilerek «وهو يخاصمه» (onunla tartışırken) şeklinde okumuştur. { أَكَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرابٍ } “Seni topraktan yaratanı inkâr mı ettin?”; yani aslı olan Âdem aleyhisselâm'ın topraktan yaratılışı kapsamında; zira her bir beşer ferdinin yaratılışının onun aleyhisselâm yaratılışından bir payı vardır; çünkü onun şerefli fıtratı bizzat kendi nefsiyle sınırlı kalmamış, aksine diğer bütün tür fertlerinin fıtratını icmâlî olarak içine alan ve eserlerinin hepsine sirayetini gerektiren bir numune olmuştur. Dolayısıyla topraktan yaratılmanın o kâfire isnadı, toprağın onun aslının maddesi olması itibarıyla hakikattir. Bunun eşitlik kıyasının sıhhatine bina edilmesi ise

المساواة خيال واه، وقيل خلقك منه لأنه أصل مادتك إذ ماء الرجل يتولد من أغذية راجعة إلى التراب فالإسناد مجاز من إسناد ما للسبب إلى المسبب فتدبر.

çürük bir hayaldir. Bir görüşe göre: Seni ondan yarattı; çünkü o senin maddî aslındır, zira erkeğin suyu toprağa dönen gıdalardan hasıl olur; bu durumda isnat, sebebe ait olanın müsebbebe isnadı kabilinden mecazdır; iyi düşün.

ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ هي مادتك القريبة فالمخلوق واحد والمبدأ متعدد، ونقل أنه ما من نطفة قدر الله تعالى أن يخلق منها بشرا إلا وملك موكل بها يلقي فيها قليلا من تراب ثم يخلق الله تعالى منها ما شاء من ذكر أو أنثى.

{ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ } “sonra bir nutfeden (spermden)”; o senin yakın maddendir; dolayısıyla yaratılan bir, başlangıç ise birden fazladır. Şöyle nakledilmiştir: Allah Teâlâ'nın kendisinden bir insan yaratmayı takdir ettiği hiçbir nutfe yoktur ki, ona vekil kılınan melek içine bir miktar toprak atmasın; sonra Allah Teâlâ ondan dilediği erkek veya dişiyi yaratır.

وتعقبه في البحر بأنه يحتاج إلى ثبوت صحته، وأنا أقول: غالب ظني أني وقفت على تصحيحه لكن في تخريج الآية عليه كلام لا يخفى ثُمَّ سَوَّاكَ رَجُلًا عدلك وكملك إنسانا ذكرا وأصل معنى التسوية جعل الشيء سواء أي مستويا كما فيما تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ [النساء: ٤٢] ثم إنه يستعمل تارة بمعنى الخلق والإيجاد كما في قوله تعالى وَنَفْسٍ وَما سَوَّاها [الشمس: ٦] فإذا قرن بالخلق والإيجاد كما هنا فالمراد به الخلق على أتم حال وأعدله حسبما تقتضيه الحكمة بدون إفراط ولا تفريط، ونصب رَجُلًا على ما قال أبو حيان على الحال وهو محوج إلى التأويل.

el-Bahr'da bu rivayetin sıhhatinin sübutuna muhtaç olduğu belirtilerek itiraz edilmiştir. Ben ise derim ki: Galip zannıma göre ben onun tashihine rastlamıştım, ancak ayetin buna göre tevcîh edilmesinde gizli olmayan bir kapalılık vardır. { ثُمَّ سَوَّاكَ رَجُلًا } “sonra seni bir adam biçimine getirdi”; seni tastamam kıldı ve mükemmel bir erkek insan yaptı. Tesviye kelimesinin asıl manası, bir şeyi eşit yani düzgün kılmaktır; nitekim { تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ } [en-Nisâ: 42] kavlinde böyledir. Daha sonra bu kelime bazen Allah Teâlâ'nın { وَنَفْسٍ وَما سَوَّاها } [eş-Şems: 7] kavlinde olduğu gibi yaratma ve var etme manasında kullanılır. Burada olduğu gibi yaratma ve var etme ile birlikte zikredildiğinde ise maksat, ifrat ve tefrit olmaksızın hikmetin gerektirdiği en mükemmel ve en dengeli hal üzere yaratmaktır. Ebû Hayyân'ın belirttiğine göre 'raculen' kelimesi hal olarak mansubdur; bu ise tevili gerektirir.

وقال الحوفي: نصب على أنه مفعول ثان لسوى، والمراد ثم جعلك رجلا، وفيه على ما قيل تذكير بنعمة الرجولية أي جعلك ذكرا ولم يجعلك أنثى.

Havfî ise şöyle demiştir: 'Sevvâ fiilinin ikinci mefulü olarak mansubdur; mana: Sonra seni bir adam kıldı şeklindedir.' Söylendiğine göre bunda erkeklik nimetini hatırlatma vardır; yani seni dişi değil, erkek kıldı.

والظاهر أن نسبة الكفر بالله تعالى إليه لشكه في البعث وقوله ما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً والشاك في البعث كما في الكشف كافر من أوجه الشك في قدرته تعالى وفي أخباره سبحانه الصدق وفي حكمته ألا ترى إلى قوله ﷿ أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لا تُرْجَعُونَ [المؤمنون: ١١٥] وهذا هو الذي يقتضيه السياق لأن قوله أَكَفَرْتَ إلخ وقع ردا لقوله ما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً ولذلك رتب الإنكار بخلقه من تراب ثم من نطفة الملوح بدليل البعث وعليه أكثر المفسرين ونوقشوا فيه.

Zahir olan, Allah Teâlâ'yı inkârın (küfrün) ona isnat edilmesinin sebebinin, yeniden diriliş hususundaki şüphesi ve { ما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً } demesi olduğudur. el-Keşşâf'ta geçtiği üzere dirilişten şüphe eden kimse birkaç yönden kâfirdir: Allah Teâlâ'nın kudretinden, O'nun doğru olan haberlerinden ve hikmetinden şüphe etmek. Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu kavlini görmez misin: { أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لا تُرْجَعُونَ } [el-Mü'minûn: 115]. Siyakın gerektirdiği de budur; zira { أَكَفَرْتَ } kavli, onun { ما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً } sözüne bir reddiye olarak gelmiştir; bu yüzden inkârı, diriliş deliline işaret eden topraktan, sonra nutfeden yaratılması üzerine tertip etmiştir. Müfessirlerin çoğu bu görüştedir ve bu hususta tartışılmıştır.

وقال بعضهم: الظاهر أنه كان مشركا كما يدل عليه قول صاحبه تعريضا به لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَداً وقوله يا لَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَداً وليس في قوله لَئِنْ رُدِدْتُ إِلى رَبِّي ما ينافيه لأنه على زعم صاحبه كما مر مع أن الإقرار بالربوبية لا ينافي الإشراك فعبدة الأصنام مقرون بها وهم مشركون فالمراد بقوله أَكَفَرْتَ أأشركت اه، وسيأتي إن شاء الله تعالى بعض ما يتعلق به.

Bazıları ise şöyle demiştir: Zahir olan onun müşrik olduğudur; nitekim arkadaşının ona tarizle söylediği { لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَداً } sözü ile { يا لَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَداً } sözü buna delalet eder. { لَئِنْ رُدِدْتُ إِلى رَبِّي } sözünde ise buna aykırı bir durum yoktur; zira daha önce geçtiği üzere bu arkadaşının zannına göredir; kaldı ki rubûbiyeti ikrar etmek şirk koşmaya mani değildir, zira putperestler de O'nu ikrar ederler ama müşriktirler. Dolayısıyla { أَكَفَرْتَ } sözünden kasıt: 'Şirk mi koştun?' demektir [sözü] bitti. İnşâallahu Teâlâ bununla ilgili hususlar ileride gelecektir.

وقرأ ثابت البناني وحمل ذلك على التفسير كنظائره المتقدمة ويلك أكفرت لكِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّي أصله لكن أنا وقد قرأ به أبي والحسن، وحكى ابن عطية ذلك عن ابن مسعود فنقل حركة همزة أنا إلى نون لكن فحذفت الهمزة ثم حذفت الحركة ثم أدغمت النون في النون، وقيل حذفت الهمزة مع حركتها ثم أدغم أحد المثلين في الآخر وهو أقرب مسافة إلا أن الحذف المذكور على خلاف القياس، وقد جاء الحذف والإدغام في قوله:

Sâbit el-Bünânî, önceki benzerleri gibi tefsire hamledilerek «ويلك أكفرت» (Yazıklar olsun sana, inkâr mı ettin?) şeklinde okumuştur. { لكِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّي } “Fakat bana gelince, O Allah benim Rabbimdir”; aslı 'lâkin ene'dir (لَكِنْ أَنَا). Übey ve Hasan bu şekilde okumuşlardır; İbn Atiyye bunu İbn Mes'ûd'dan da nakletmiştir. 'Ene'nin hemzesinin harekesi 'lâkin'in nûnuna nakledilmiş, hemze hazfedilmiş, sonra hareke hazfedilmiş, ardından nûn nûna idgam edilmiştir. Bir görüşe göre hemze harekesiyle birlikte hazfedilmiş, sonra birbirine benzeyen iki harften biri diğerine idgam edilmiştir ki bu daha kısa bir yoldur; ancak zikredilen hazif kural dışıdır. Hazif ve idgam şu beyitte de gelmiştir:

وترمينني بالطرف أي أنت مذنب ... وتقلينني لكنّ إياك لا أقلي

Göz ucuyla bana bakıp suçlu sensin diyorsun... Ve bana buğzediyorsun, fakat ben sana buğzetmem.

فإنه أراد لكن أنا لا أقليك، وهو أولى من جعلهم التقدير لكنه إياك على حذف ضمير الشأن، وأبعد منه جعل الأصل لكنني إياك على حذف اسم لكن كما في قوله:

Zira şair «لكن أنا لا أقليك» (fakat ben sana buğzetmem) demek istemiştir; bu, onların şe'n zamirinin hazfiyle «لكنه إياك» takdirini yapmalarından daha evladır. Aslını, 'lâkin'in isminin hazfiyle «لكنني إياك» kılmaları ise daha uzaktır; nitekim şu beyitte de böyledir:

فلو كنت ضبيّا عرفت قرابتي ... ولكن زنجيّ عظيم المشافر

Dabbeli olsaydın akrabalığımı bilirdin... Fakat sen dudakları kalın bir zencisin.

أي لكنك مع نون الوقاية، وبإثبات الألف آخرا في الوقف وحذفها في الوصل كما هو الأصل في أنا وقفا ووصلا قرأ الكوفيون وأبو عمرو وابن كثير ونافع في رواية ورش وقالون، وأبدلها هاء في الوقف أبو عمرو في رواية فقال «لكنه» ذكره ابن خالويه، وقال ابن عطية: روى هارون عن أبي عمرو «لكنه هو الله ربي» بضمير لحق لكن.

Yani vikāye nûnuyla birlikte «لكنك» demektir. Vakıf halinde sondaki elifin ispatı (söylenmesi), vasıl halinde ise hazfiyle —ki vakıf ve vasılda 'ene' lafzının aslı budur— Kûfeliler, Ebû Amr, İbn Kesîr ve Verş ile Kālûn rivayetinde Nâfi' okumuştur. Ebû Amr bir rivayette vakıfta onu he (هـ) harfine dönüştürerek «لكنه» demiştir; bunu İbn Hâleveyh zikretmiştir. İbn Atiyye ise şöyle demiştir: 'Hârûn, Ebû Amr'dan 'lâkin'e bitişen bir zamirle «لكنه هو الله ربي» şeklinde rivayet etmiştir.'

وقرأ ابن عامر وزيد بن علي والحسن والزهري بإثبات الألف وقفا ووصلا وهو رواية عن نافع ويعقوب وأبي

İbn Âmir, Zeyd b. Alî, Hasan ve Zührî, hem vakıfta hem vasılda elifin ispatıyla okumuşlardır; bu Nâfi', Ya'kūb, Ebû

عمرو وورش وأبي جعفر وأبي بحرية، وجاء ذلك على لغة بني تميم فإنهم يثبتون ألف أنا في الأصل اختيارا وأما غيرهم فيثبتها فيه اضطرارا، وقال بعضهم: إن إثباتها في الوصل غير فصيح لكنه حسن هنا لمشابهة أنا بعد حذف همزته لضميرنا المتصل ولأن الألف جعل عوضا عن الهمزة المحذوفة فيه. وقيل أثبتت إجراء للوصل مجرى الوقف وفي إثباتها دفع اللبس بلكن المشددة، ومن إثباتها وصلا قول الشاعر:

Amr, Verş, Ebû Ca'fer ve Ebû Bahriyye'den bir rivayettir. Bu, Temîmoğullarının lehçesine uygundur; zira onlar kendi tercihlerine bağlı olarak asılda 'ene' lafzının elifini ispat ederler; diğerleri ise bunu ancak zaruret halinde yaparlar. Bazıları şöyle demiştir: 'Onun vasılda ispatı fasih değildir; ancak burada hemzesi hazfedildikten sonra 'ene' lafzının muttasıl 'nâ' (نا) zamirine benzemesi ve elifin hazfedilen hemzeye bedel kılınması sebebiyle güzel olmuştur.' Bir görüşe göre, vaslın vakıf yerine konulması kabilinden ispat edilmiştir ve onun ispatında şeddeli 'lâkin' ile karışmayı önleme vardır. Onun vasılda ispatına şairin şu sözü örnektir:

أنا شيخ العشيرة فاعرفوني ... حميدا قد تذريت السناما

Ben aşiretin reisiyim, beni iyi tanıyın... Övülmüş olarak devenin hörgücüne kurulmuşum.

وفي رواية الهاشمي عن أبي جعفر حذفها وصلا ووقفا، وروي ذلك أيضا عن أبي عبلة وأبي حيوة وأبي بحرية، وقرأ «لكننا» بحذف الهمزة وتخفيف النونين، و «لكن» في جميع هذه القراءات حرف استدراك لا عمل له وأنا مبتدأ أول وهُوَ ضمير الشأن مبتدأ ثان واللَّهُ رَبِّي مبتدأ وخبر، والجملة خبر ضمير الشأن وهي غنية عن الرابط وجملة ضمير الشأن وخبره خبر المبتدأ الأول والرابط ضمير المتكلم المضاف إليه، والتركيب نظير قولك: هند هو زيد ضاربها، وجوز أن يكون هُوَ مبتدأ ثانيا والاسم الجليل بدلا منه ورَبِّي خبره والجملة خبر المبتدأ الأول والرابط الياء أيضا. وفي البحر أن هُوَ ضمير الشأن وثم قول محذوف أي لكن أنا أقول هو الله ربي، ويجوز أن يعود على الذي خَلَقَكَ أي لكن أنا أقول الذي خلقك الله ربي فخبره الاسم الجليل ورَبِّي نعت أو عطف بيان أو بدل انتهى، ثم جوز عدم تقدير القول واقتصر على جعل هُوَ ضمير الشأن حينئذ حسبما سمعت، ولا يخفى أن احتمال تقدير القول بعيد في هذه القراءة ولعل احتمال كون الاسم الجليل بدلا أقرب معنى من كونه خبرا وعود الضمير على الذي خلقك، وجوز أبو علي كون- نا- ضمير الجماعة كالتي في خرجنا وضربنا ووقع الإدغام لاجتماع المثلين إلا أنه أريد بها ضمير المعظم نفسه فوحد رَبِّي على المعنى ولو اتبع اللفظ لقيل ربنا ولا يخفى ما فيه من البعد، وقال ابن عطية في الآية: يجوز أن تكون لكن هي العاملة من أخوات إن واسمها محذوف وحذفه فصيح إذا دل عليه الكلام والتقدير لكن قولي هو الله ربي، لكن ذلك إنما يتم لو قرىء بحذف الألف وقفا ووصلا وأنا لا أعرف أحدا قرأ بذلك انتهى، وأنت قد عرفت من قرأ به، وقد ذكر غيرهم قرؤوا أيضا أبو القاسم يوسف بن علي الهذلي في كتابه الكامل في القراءات لكن لا أظنك تستحسن التخريج على ذلك وقرأ عيسى الثقفي «لكن هو الله» بسكون نون لكن، وحكاه ابن خالويه عن ابن مسعود والأهوازي عن الحسن وإعرابه ظاهر جدا.

Hâşimî'nin Ebû Ca'fer'den rivayetinde hem vasılda hem vakıfta elif hazfedilmiştir; bu Ebû Able, Ebû Hayve ve Ebû Bahriyye'den de rivayet edilmiştir. Hemzenin hazfi ve iki nûnun hafifletilmesiyle «لكننا» şeklinde de okunmuştur. Bütün bu kıraatlerde «لكن», amelsiz bir istidrak harfidir; «أنا» birinci mübteda, şe'n zamiri olan «هُوَ» ikinci mübteda, «اللَّهُ رَبِّي» ise mübteda ve haberdir. Cümle şe'n zamirinin haberidir ve bağlaca (râbıt) ihtiyaç duymaz; şe'n zamiri ile haberinden oluşan cümle ise birinci mübtedanın haberidir, bağlaç da muzâfun ileyh olan mütekellim zamiridir. Terkip, senin «هند هو زيد ضاربها» (Hind'e gelince, Zeyd onu vurandır) sözünün benzeridir. «هُوَ» lafzının ikinci mübteda, lafza-i celâlin ondan bedel, «رَبِّي» lafzının onun haberi ve cümlenin birinci mübtedanın haberi olması, bağlacın da yine yâ (ي) olması caiz görülmüştür. el-Bahr'da «هُوَ» lafzının şe'n zamiri olduğu ve orada mahzuf bir kavil bulunduğu, yani «لكن أنا أقول هو الله ربي» (Fakat ben derim ki: O Allah benim Rabbimdir) takdirinde olduğu belirtilmiştir. «خَلَقَكَ» sılasına dönmesi de caizdir; yani «لكن أنا أقول الذي خلقك الله ربي» takdirinde olup haberi lafza-i celâl, «رَبِّي» ise sıfat veya atf-ı beyân yahut bedel olur [ifadeleri] bitti. Daha sonra kavlin takdir edilmemesini caiz görmüş ve az önce işittiğin üzere «هُوَ» lafzını şe'n zamiri kılmakla yetinmiştir. Bu kıraatte kavlin takdir edilmesi ihtimalinin uzak olduğu gizli değildir; lafza-i celâlin bedel olması ihtimali, haber olmasından ve zamirin «الذي خلقك» sılasına dönmesinden mana bakımından muhtemelen daha yakındır. Ebû Alî, «خرجنا» ve «ضربنا» kelimelerindekine benzer şekilde 'nâ' (نا) zamirinin cemaat zamiri olmasını, iki aynı harfin bir araya gelmesi sebebiyle idgamın vuku bulduğunu caiz görmüştür; ancak bununla nefsini tazim eden kişinin zamiri kastedilmiştir; bu yüzden manaya göre «رَبِّي» şeklinde tekil getirilmiştir, şayet lafza tabi olunsaydı «ربنا» denilirdi; bunda ne derece uzaklık bulunduğu ise gizli değildir. İbn Atiyye bu ayet hakkında şöyle demiştir: 'Lâkin edatının inne'nin kardeşlerinden olan amel edici edat olması, isminin ise mahzuf olması caizdir; kelam ona delalet ettiğinde onun hazfedilmesi fasihtir ve takdiri «لكن قولي هو الله ربي» şeklindedir. Ancak bu durum elifin hem vakıfta hem vasılda hazfiyle okunması halinde tamam olur; ben ise böyle okuyan birini bilmiyorum' [ifadesi] bitti. Sen ise böyle okuyanları artık öğrendin; bunlardan başkalarının da böyle okuduğunu Ebü'l-Kāsım Yûsuf b. Alî el-Hüzelî el-Kâmil fi'l-Kırâât adlı kitabında zikretmiştir; fakat senin bu tevcîhi güzel bulacağını sanmam. Îsâ es-Sekafî 'lâkin'in nûnunun sükûnuyla «لكنْ هو الله» şeklinde okumuştur; bunu İbn Hâleveyh İbn Mes'ûd'dan, Ahvâzî de Hasan'dan nakletmiştir; bunun irabı son derece açıktır.

وقرىء «لكن أنا هو الله لا إله إلا هو ربي» ويعلم إعرابه مما مر، وخرج أبو حيان قراءة أبي عمرو على رواية هارون على أن يكون «هو» تأكيدا لضمير النصب في «لكنه» وجعله عائدا على «الذي خلقك» ثم قال: ويجوز أن يكون فصلا لوقوعه بين معرفتين، ولا يجوز أن يكون ضمير شأن لأنه لا عائد حينئذ على اسم لكن من الجملة الواقعة خبرا انتهى، ويا ليت شعري ما الذي منعه من تجويز أن يكون ضمير لكنه للشأن ويكون هُوَ مبتدأ عائدا على الذي خَلَقَكَ والاسم الجليل خبره ورَبِّي نعتا أو عطف بيان أو بدل والجملة خبر ضمير الشأن المنصوب بلكن أو يكون هُوَ مبتدأ والاسم الجليل بدلا منه ورَبِّي خبرا والجملة خبر الضمير.

«لكن أنا هو الله لا إله إلا هو ربي» şeklinde de okunmuştur; bunun irabı geçenlerden anlaşılır. Ebû Hayyân, Hârûn rivayetindeki Ebû Amr'ın kıraatini «هو» lafzının «لكنه»deki mansub zamirin teyidi olması esasına göre tevcîh etmiş ve onu «الذي خلقك» sılasına döndürmüştür; sonra şöyle demiştir: 'İki marife arasında yer alması sebebiyle fasıl zamiri olması da caizdir; şe'n zamiri olması ise caiz değildir, çünkü bu takdirde haber olan cümleden lâkin'in ismine dönen bir bağlaç bulunmaz' [ifadesi] bitti. Ah bir bilseydim, «لكنه»deki zamirin şe'n zamiri olmasını, «هُوَ» lafzının «الذي خَلَقَكَ» sılasına dönen bir mübteda, lafza-i celâlin onun haberi, «رَبِّي» lafzının sıfat veya atf-ı beyân yahut bedel, cümlenin ise lâkin ile mansub olan şe'n zamirinin haberi olmasını; yahut «هُوَ» lafzının mübteda, lafza-i celâlin ondan bedel, «رَبِّي» lafzının haber ve cümlenin zamirin haberi olmasını caiz görmesine engel olan neydi?

هذا وقوله وَلا أُشْرِكُ بِرَبِّي أَحَداً عطف على إحدى الجملتين والاستدراك على أَكَفَرْتَ وملخص المعنى لمكان الاستفهام الذي هو للتقرير على سبيل الإنكار أنت كافر بالله تعالى لكني مؤمن موحد.

Bununla birlikte { وَلا أُشْرِكُ بِرَبِّي أَحَداً } “ve ben Rabbime hiçbir şeyi ortak koşmam” kavli iki cümleden birine matuftur; istidrak ise { أَكَفَرْتَ } kavlinedir. İnkâr yoluyla takrir için olan istifham sebebiyle mananın özeti şudur: Sen Allah Teâlâ'yı inkâr eden birisin, fakat ben iman eden bir muvahhidim.

وللتغاير الظاهر بين الجملتين وقعت لكن موقعها فقد قالوا: إنها تقع بين كلامين متغايرين نحو زيد حاضر لكن عمرو غائب، وإلى كون المعنى ما ذكر ذهب الزمخشري وغيره، وذكر في الكشف أن فيه إشارة إلى أن الكفر بالله تعالى يقابله الإيمان والتوحيد فجاز أن يستدرك بكل منهما وبهما معا أي كما هنا فإن الإيمان مفاد أنا هو الله ربي

İki cümle arasındaki açık zıtlıktan dolayı «lâkin» kendi yerine gelmiştir; nitekim [nahivciler] şöyle demişlerdir: O, «Zeyd hazırdır lâkin Amr gaiptir» örneğinde olduğu gibi birbirinden farklı iki kelam arasında yer alır. Mananın zikredilen şekilde olduğu görüşüne Zemahşerî ve başkaları gitmiştir. el-Keşşâf'ta ise bunda, Allah Teâlâ'yı inkâr etmenin karşılığının iman ve tevhid olduğuna bir işaret bulunduğu, dolayısıyla bunlardan her biriyle veya her ikisiyle birden istidrak yapılmasının caiz olduğu belirtilmiştir; yani burada olduğu gibi. Zira iman «ene hüvallâhu rabbî» [kavlinden],

والتوحيد مفاد لا أُشْرِكُ بِرَبِّي أَحَداً وأنت تعلم أيضا أن الشرك كثيرا ما يطلق على مطلق الكفر وجعلوا منه قوله تعالى إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ [النساء: ٤٨، ١١٦] وإنه يمكن أن يكون الغرض من مجموع الكلام إثبات الإيمان على الوجه الأكيد، ولعل شرك صاحبه الذي عرض به في الجملة الثانية كما صرح به غير واحد بهذا المعنى.

tevhid ise { لا أُشْرِكُ بِرَبِّي أَحَداً } “Rabbime hiçbir şeyi ortak koşmam” [kavlinden] anlaşılmaktadır. Sen ayrıca şirkin çoğunlukla mutlak inkâr (küfür) anlamında kullanıldığını ve { إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz” [en-Nisâ 48, 116] ayetini de bundan saydıklarını bilirsin. Sözün tamamından maksadın imanı pekiştirilmiş bir şekilde ispat etmek olması da mümkündür. Birden fazla âlimin açıkça belirttiği gibi, ikinci cümlede arkadaşına üstü kapalı olarak nispet edilen şirki de muhtemelen bu anlamdadır.

وقيل الشرك فيه بالمعنى المتبادر وإثباته لصاحبه تعريضا باعتبار أنه لما أنكر البعث فقد عجز الباري ﷻ ومن عجزه ﷾ فقد سواه بخلقه تعالى في العجز وهو شرك، وقيل باعتبار أنه لما اغتر بدنياه وزعم الاستحقاق الذاتي وأضاف ما أضاف لنفسه كان كأنه أشرك فعرض به المؤمن بما عرض فكأنه قال: لكن أنا مؤمن ولا أرى الغنى والفقر إلا من الله تعالى يفقر من يشاء ويغني من يشاء ولا أرى الاستحقاق الذاتي على خلاف ما أنت عليه والإنصاف أن كلا من القولين تكلف، وقيل في الكلام تعريض بشرك صاحبه ولا يلزم أن يكون مدلولا عليه بكلامه السابق بل يكفيه ثبوت كونه مشركا في نفس الأمر وفيما بعد ما هو ظاهر فيه فتأمل، ثم اعلم أن ما تضمنته الآية ذكر جليل.

Buradaki şirkin ilk akla gelen zahirî manasında olduğu ve arkadaşına tariz (üstü kapalı dokundurma) yoluyla nispet edildiği de söylenmiştir; zira o, dirilişi inkâr edince Bârî celle celâlühû'yu aciz kılmış oldu; O'nu aciz kılan kimse de O'nu acizlik hususunda mahlukatına denk tutmuş olur ki bu da şirktir. Yine [şöyle de] denilmiştir: O dünyasıyla gururlanıp [buna] zatî olarak hak kazandığını iddia ettiği ve kendisine izafe ettiği şeyleri izafe ettiği zaman sanki şirk koşmuş gibi oldu; mümin de üstü kapalı olarak dokundurduğu sözlerle ona tarizde bulundu. Sanki o şöyle demiştir: 'Lâkin ben iman eden biriyim; zenginliği de fakirliği de ancak dilediğini fakir kılan ve dilediğini zengin eden Allah Teâlâ'dan bilirim, senin aksine zatî bir hak kazanma görmem.' İnsafla bakılırsa bu iki görüşün her birinde zorlama (tekellüf) vardır. Sözde arkadaşının şirkine bir tariz bulunduğu, bunun onun önceki sözüyle delillendirilmiş olmasının şart olmadığı, bilakis işin hakikatinde müşrik olduğunun sabit bulunmasının ve sonrasında açıkça ifade edilen hususların buna kâfi geleceği de söylenmiştir; iyi düşün! Sonra bil ki bu ayetin ihtiva ettiği zikir çok yücedir.

وقد أخرج ابن أبي حاتم عن أسماء بنت عميس قالت: علمني رسول الله ﷺ كلمات أقولهن عند الكرب الله ربي لا أشرك به شيئا.

Nitekim İbn Ebî Hâtim, Esmâ bint Umeys'ten şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana sıkıntı anında söyleyeceğim şu kelimeleri öğretti: Allah Rabbimdir, O'na hiçbir şeyi ortak koşmam.'

وَلَوْلا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَكَ قُلْتَ حض على القول وتوبيخ على تركه، وتقديم الظرف على المحضض عليه للإيذان بتحتم القول في آن الدخول من غير ريث للقصر، وجاز تقديمه لذلك وجعله فاصلا بين لَوْلا وفعلها لتوسعهم في الظروف أي هلا قلت عند ما دخلتها ما شاءَ اللَّهُ أي الأمر ما شاء الله أو ما شاء الله تعالى كائن على أن ما موصولة مرفوعة المحل إما على أنها خبر مبتدأ محذوف أو على أنها مبتدأ محذوف الخبر.

{ وَلَوْلا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَكَ قُلْتَ } “Bağına girdiğinde deseydin ya!” [ifadesi], söylemeye teşvik ve onu terk etmeyi kınamadır. Zarfın teşvik edilen fiilden önce getirilmesi, hasr için gecikmeksizin giriş anında söylenmesinin gerekliliğini bildirmek içindir; zarflarda genişlik tanıdıkları için zarfın öne geçirilmesi ve «levlâ» ile fiili arasına fasıla kılınması caiz olmuştur. Yani: Oraya girdiğinde { ما شاءَ اللَّهُ } “Allah'ın dilediği olur” deseydin ya! [Bu da] 'İş Allah'ın dilediğidir' yahut 'Allah Teâlâ'nın dilediği şey var olur' demektir. Buna göre «mâ» ismi mevsûldür; mahallen merfudur; ya mahzuf bir mübtedanın haberidir ya da haberi mahzuf bir müktedadır.

ويجوز أن تكون شرطية في محل نصب بشاء والجواب محذوف أي أي شيء شاء الله تعالى كان، وأيّا ما كان فالمراد تحضيضه على الاعتراف بأن جنته وما فيها بمشيئة الله تعالى إن شاء أبقاها وإن شاء أبادها، ودلالة الجملة على العموم الداخل فيه ما ذكر دخولا أوليا على التقدير الأول لأن تعريف الأمر للاستغراق، والجملة على هذا تفيد الحصر وأما على غيره فقيل لأن ما شرطية أو موصولة وهي في معنى الشرط والشرط وما في معناه يفيد توقف وجود الجزاء على ما في حيزه فيفيد عدمه عند عدمه فيكون المعنى ما شاء كان وإن لم يشأ لم يكن، ولا غبار على ذلك عند من يقول بمفهوم الشرط، وقدر بعضهم في الثاني من احتمالي الموصولة ما شاء الله هو الكائن حتى تفيد الجملة ما ذكر وليس بشيء كما لا يخفى.

«Şâe» fiiliyle mansub şart edatı olması ve cevabının mahzuf bulunması da caizdir; yani: 'Allah Teâlâ her ne dilerse o olmuştur/olur.' Her nasıl olursa olsun maksat, bahçesinin ve içindekilerin Allah Teâlâ'nın dilemesiyle olduğunu, dilerse onu baki kılacağını, dilerse helak edeceğini itiraf etmeye onu teşviktir. Birinci takdire göre cümlenin, zikredilen hususun öncelikle dahil olduğu umum ifade etmesi, «el-emr» kelimesinin marifeliğinin istiğrak (kapsayıcılık) için olmasından ötürüdür; bu takdirde cümle hasr ifade eder. Diğer takdirlere göre ise şöyle denilmiştir: Çünkü «mâ» şart veya şart manasında mevsûldür; şart ve onun manasında olanlar ise cezanın varlığının kendi kapsamındaki şarta bağlı olduğunu ifade eder; böylece şartın yokluğunda cezanın da yokluğunu ifade eder ve mana 'Dilediği oldu, dilemediği ise olmadı' şeklinde olur. Şartın mefhumunu kabul edenlere göre bunda hiçbir şüphe yoktur. Bazıları mevsûlün iki ihtimalinden ikincisinde cümlenin zikredilen manayı ifade etmesi için «mâ şâallâhu hüve'l-kâin» takdirinde bulunmuşlardır; fakat gizli olmadığı üzere bu bir değer taşımaz.

وزعم القفال من المعتزلة أن التقدير هذا ما شاءه الله تعالى والإشارة إلى ما في الجنة من الثمار ونحوها، وهذا كقول الإنسان إذا نظر إلى كتاب مثلا: هذا خط زيد، ومراده نفي دلالة الآية على العموم ليسلم له مذهب الاعتزال، وكذلك فعل الكعبي والجبائي حيث قالا: الآية خاصة فيما تولى الله تعالى فعله ولا تشمل ما هو من فعل العباد ولا يمتنع أن يحصل في سلطانه سبحانه ما لا يريد كما يحصل فيه ما ينهى عنه، ولا يخفى على من له ذوق سليم وذهن مستقيم أن المنساق إلى الفهم العموم وكم للمعتزلة عدول عن ذلك لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ من مقول القول أيضا أي هلا قلت ذلك اعترافا بعجزك وإقرارا بأن ما تيسر لك من عمارتها وتدبير أمرها إنما هو بمعونته تعالى وإقداره ﷻ، وقد تضمنت هذه الآية ذكرا جليلا أيضا،

Mutezile'den Kaffâl, takdirin «Bu, Allah Teâlâ'nın dilediği şeydir» şeklinde olduğunu, işaretin de bahçedeki meyvelere ve benzerlerine yönelik olduğunu iddia etmiştir. Bu, bir insanın meselâ bir kitaba bakıp: «Bu Zeyd'in yazısıdır» demesi gibidir; onun maksadı İtizal mezhebini kurtarmak için ayetin umum delaletini nefyetmektir. Kâ‘bî ve Cübbâî de böyle yapmış ve şöyle demişlerdir: 'Ayet, bizzat Allah Teâlâ'nın üstlendiği fiillere mahsustur, kulların fiili olan şeyleri kapsamaz; O'nun yasakladığı şeylerin hâkimiyetinde meydana geldiği gibi, dilemediği şeylerin de O'nun hâkimiyetinde meydana gelmesi imkânsız değildir.' Selim bir zevke ve müstakim bir zihne sahip olana, ilk anlaşılan şeyin umum olduğu gizli kalmaz; Mutezile'nin bundan ne kadar çok saptığı ortadadır. { لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ } “Kuvvet yalnız Allah'ındır” [ifadesi de] söylenen söze dâhildir; yani: Acizliğini itiraf ederek ve oranın imarı ile işlerinin idaresinden sana kolaylaştırılan şeylerin ancak O Teâlâ'nın yardımı ve celle celâlühû'nun güç vermesiyle olduğunu ikrar ederek bunu söyleseydin ya! Bu ayet de çok yüce bir zikri ihtiva etmiştir.

فقد أخرج أحمد عن أبي هريرة قال: «قال لي نبي الله ﷺ ألا أدلك على كنز من كنوز الجنة تحت العرش؟ قلت: نعم قال: أن تقول لا قوة إلا بالله

Nitekim Ahmed [b. Hanbel], Ebû Hüreyre'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem bana: 'Sana Arş'ın altındaki cennet hazinelerinden bir hazine göstereyim mi?' buyurdu. Ben: 'Evet' dedim. Buyurdu ki: 'Lâ kuvvete illâ billâh demendir.'»

قال عمرو بن ميمون قلت لأبي هريرة: لا حول ولا قوة إلا بالله فقال: لا إنها في سورة الكهف ولولا إذ دخلت» الآية.

Amr b. Meymûn şöyle dedi: 'Ebû Hüreyre'ye: Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh [mı?] dedim. O: Hayır, o Kehf sûresindeki { وَلَوْلا إِذْ دَخَلْتَ } ayetidir, dedi.'

وأخرج ابن أبي حاتم عن عمرو بن مرة قال: «إن من أفضل الدعاء قول الرجل ما شاء الله»

İbn Ebî Hâtim, Amr b. Mürre'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Duanın en faziletlilerinden biri, kişinin 'Mâşâallah' demesidir.»

،

,

وأخرج أبو يعلى وابن مردويه والبيهقي في الشعب عن أنس قال: قال رسول الله ﷺ «ما أنعم الله تعالى على عبد نعمة في أهل أو مال أو ولد فيقول ما شاء الله لا قوة إلا بالله إلا دفع الله تعالى عنه كل آفة حتى تأتيه منيته وقرأ ولولا إذ دخلت»

Ebû Ya‘lâ, İbn Merdûye ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, Enes'ten rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Allah Teâlâ bir kula aile, mal veya evlat hususunda bir nimet verdiğinde o kul 'Mâşâallâh lâ kuvvete illâ billâh' derse, eceli gelinceye kadar Allah Teâlâ ondan her türlü afeti defeder.» Ve { وَلَوْلا إِذْ دَخَلْتَ } ayetini okudu.

إلخ.

[ve devamını okudu.]

وأخرج ابن أبي حاتم من وجه آخر عن أنس قال: من رأى شيئا من ماله فأعجبه فقال ما شاء الله لا قوة إلا بالله لم يصب ذلك المال آفة أبدا وقرأ الآية، وأخرجه البيهقي في الشعب عن أنس مرفوعا.

İbn Ebî Hâtim başka bir yoldan Enes'ten rivayet etmiştir: «Kim malından bir şey görüp de hoşuna giderse ve 'Mâşâallâh lâ kuvvete illâ billâh' derse, o mala ebediyen hiçbir afet isabet etmez.» Ve ayeti okudu. Bunu Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da Enes'ten merfû olarak rivayet etmiştir.

وأخرج ابن أبي حاتم عن مطرف قال: كان مالك إذا دخل بيته يقول: ما شاء الله قلت لمالك: لم تقول هذا؟

İbn Ebî Hâtim, Mutarrif'ten şöyle dediğini rivayet etmiştir: Mâlik evine girdiğinde 'Mâşâallah' derdi. Mâlik'e: 'Bunu niçin söylüyorsun?' dedim.

قال: ألا تسمع الله تعالى يقول وَلَوْلا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَكَ قُلْتَ ما شاءَ اللَّهُ ونقل عن ابن العربي أن مالكا يستدل بالآية على استحباب ما تضمنته من الذكر لكل من دخل منزله.

Dedi ki: 'Allah Teâlâ'nın { وَلَوْلا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَكَ قُلْتَ ما شاءَ اللَّهُ } “Bağına girdiğinde: 'Allah'ın dilediği olur' deseydin ya!” buyurduğunu işitmiyor musun?' İbnü'l-Arabî'den Mâlik'in, evine giren herkes için ayetin ihtiva ettiği bu zikrin müstehap olduğuna bu ayetle delil getirdiği nakledilmiştir.

وأخرج سعيد بن منصور وابن أبي حاتم والبيهقي في الشعب عن عروة أنه كان إذا رأى من ماله شيئا يعجبه أو دخل حائطا من حيطانه قال: ما شاء الله لا قوة إلا بالله ويتأول قول الله تعالى وَلَوْلا إِذْ دَخَلْتَ الآية، ويفهم من بعض الروايات استحباب قول ذلك عند رؤية ما يعجب مطلقا سواء كان له أو لغيره وأنه إذا قال ذلك لم تصبه عين الإعجاب إِنْ تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنْكَ مالًا وَوَلَداً إلخ أَنَا توكيد للضمير المنصوب على المفعولية في تَرَنِ وقد أقيم ضمير الرفع مقام ضمير النصب، والرؤية إن كانت علمية فأقل مفعول ثان وإن كانت بصرية فهو حال من المفعول، ويجوز أن يكون أَنَا فصلا وحينئذ يتعين أن تكون الرؤية علمية لأن الفصل إنما يقع بين مبتدأ وخبر في الحال أو في الأصل.

Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Hâtim ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî Urve'den rivayet etmişlerdir: O, malından hoşuna giden bir şey gördüğünde veya bahçelerinden bir bahçeye girdiğinde 'Mâşâallâh lâ kuvvete illâ billâh' der ve Allah Teâlâ'nın { وَلَوْلا إِذْ دَخَلْتَ } ayetini tevil ederdi. Bazı rivayetlerden, malı olsun veya başkasının olsun, hoşuna giden bir şey görüldüğünde bunu mutlak olarak söylemenin müstehap olduğu ve bunu söylediği takdirde ona nazar değmeyeceği anlaşılmaktadır. { إِنْ تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنْكَ مالًا وَوَلَداً } “Eğer beni mal ve evlat bakımından kendinden daha az görüyorsan...” ayetinde «enâ» zamiri, «terânî»deki meful konumunda olan mansub zamirin teyididir ve merfu zamir mansub zamir yerine ikame edilmiştir. Eğer görme (rü'yet) kalbî/ilmî ise «ekalle» ikinci mefuldür; şayet gözle görme ise mefulün halidir. «Enâ» zamirinin fasıl zamiri olması da caizdir; bu takdirde rü'yetin kalbî/ilmî olması tayin eder, çünkü fasıl zamiri ancak şimdiki halde veya asılda mübteda ve haber olan kelimeler arasına girer.

وقرأ عيسى بن عمر «أقلّ» بالرفع فيكون أَنَا مبتدأ وأَقَلَّ خبره والجملة في موضع المفعول الثاني على الأول من احتمالي الرؤية أو الحال على الثاني منهما ومالًا وَوَلَداً تمييز على القراءتين وما فيهما من الاحتمال، وقوله: فَعَسى رَبِّي أَنْ يُؤْتِيَنِ خَيْراً مِنْ جَنَّتِكَ قائم مقام جواب الشرط أي إن ترن كذلك فلا بأس عسى ربي إلخ، وقال كثير: هو جواب الشرط، والمعنى إن ترني أفقر منك فأنا أتوقع من صنيع الله تعالى أن يقلب ما بي وما بك من الفقر والغنى فيرزقني لإيماني جنة خيرا من جنتك ويسلبك بكفرك نعمته ويخرب جنتك، وقيد بعضهم هذا الإيتاء بقوله:

Îsâ b. Ömer «akallu» şeklinde merfu okumuştur; bu takdirde «enâ» mübteda, «ekallu» onun haberi olur; cümle ise rü'yetin iki ihtimalinden birincisine göre ikinci meful yerinde, ikincisine göre ise hal yerindedir. { مالًا وَوَلَداً } kelimeleri ise iki kıraate ve onlardaki ihtimallere göre temyizdir. { فَعَسى رَبِّي أَنْ يُؤْتِيَنِ خَيْراً مِنْ جَنَّتِكَ } “Rabbimin bana senin bağından daha hayırlısını vermesi umulur” kavli şartın cevabı makamına kaimdir; yani: Eğer beni böyle görüyorsan bunda bir beis yok, Rabbimin bana vermesi umulur... ilâhir. Birçok âlim: 'O, şartın cevabıdır' demiştir. Manası: Eğer beni kendinden daha fakir görüyorsan, ben Allah Teâlâ'nın lütfundan bendeki fakirliği ve sendeki zenginliği tersine çevirmesini, imanımdan ötürü bana senin bahçenden daha hayırlı bir bahçe rızık vermesini, inkârından ötürü de nimetini senden çekip alarak bahçeni harap etmesini bekliyorum. Bazıları bu ihsanı şu sözle kayıtlamışlardır:

في الآخرة، وقال آخر: في الدنيا أو في الآخرة، وظاهر ما ذكر أنه في الدنيا كالإرسال في قوله وَيُرْسِلَ عَلَيْها حُسْباناً مِنَ السَّماءِ أي عذابا كما أخرجه ابن جرير عن ابن عباس.

Ahirette [vermesi]; bir başkası ise: 'Dünyada veya ahirette' demiştir. Zikredilenin zahiri, İbn Cerîr'in İbn Abbas'tan rivayet ettiği gibi { وَيُرْسِلَ عَلَيْها حُسْباناً مِنَ السَّماءِ } “ve onun üzerine gökten bir hesap (azap) göndermesi” yani azap göndermesi ifadesinde olduğu gibi bunun dünyada olduğudur.

وأخرج الطستي عنه أن نافع بن الأزرق قال له: أخبرني عن قوله تعالى: حُسْباناً فقال: نارا وأنشد له قول حسان:

Tastî ondan rivayet ettiğine göre Nâfi‘ b. el-Ezrak ona: 'Bana Allah Teâlâ'nın { حُسْباناً } kavlinden haber ver' dedi. O da: 'Ateştir' dedi ve ona Hassân'ın şu beytini okudu:

بقية معشر صبت عليهم ... شآبيب من الحسبان شهب

«Bir topluluğun geride kalanlarıdır ki onların üzerine ... Husbandan alevli sağanaklar dökülmüştür.»

وأخرج ذلك ابن أبي شيبة وابن أبي حاتم عن الضحاك أيضا، وقال الزمخشري: هو مصدر كالبطلان والغفران بمعنى الحساب والمراد به المحسوب والمقدر أي مقدرا قدره الله تعالى وحسبه وهو الحكم بتخريبها، والظاهر أن إطلاقه على الحكم المذكور مجاز والزجاج جعل الحسبان بمعنى الحساب أيضا إلا أنه قدر مضافا أي عذاب حساب وهو حساب ما كسبت يداه، ولا يخفى أنه يجوز أن يراد من الحسبان بهذا المعنى العذاب مجازا فلا يحتاج إلى تقدير مضاف.

Bunu İbn Ebî Şeybe ve İbn Ebî Hâtim Dahhâk'tan da rivayet etmişlerdir. Zemahşerî şöyle demiştir: 'O, butlân ve gufrân gibi hesap manasında bir masdardır; bununla kastedilen ise hesaplanan ve takdir edilendir; yani Allah Teâlâ'nın takdir edip hesapladığı şeydir ki o da bahçenin harap edilmesi hükmüdür.' Zahir olan, zikredilen hüküm için bunun kullanılmasının mecaz olduğudur. Zeccâc da husbân kelimesini yine hesap manasında kabul etmiş, ancak bir muzaf takdir etmiştir; yani 'hesap azabı'dır ki bu da iki elinin kazandığının hesabıdır. Gizli değildir ki husbândan bu manayla mecazen azabın kastedilmesi de caizdir; dolayısıyla muzaf takdirine ihtiyaç kalmaz.

وظاهر عبارة القاموس وكذا ما روي أولا عن ابن عباس أن إطلاق الحسبان على العذاب حقيقة، ويمكن على ما

Kāmûs'un zahir ifadesi ve aynı şekilde İbn Abbas'tan ilk rivayet edilen husus, husbânın azap için kullanılmasının hakikat olduğu yönündedir. Söylendiğine göre

قيل أن يكون إطلاقه على النار باعتبار أنها من العذاب أو من المقدر، ونقل الزمخشري أن حُسْباناً جمع حسبانة وهي المرماة أي ما يرمى به كالسهم والصاعقة وأريد بها هنا الصواعق، وقيل أعم من ذلك أي يرسل عليها مرامي من عذابه إما بردا وإما حجارة وإما غيرهما مما يشاء فَتُصْبِحَ لذلك صَعِيداً أي أرضا زَلَقاً ليس فيها نبات قاله الحسن وأخرجه ابن أبي حاتم عن السدي قيل وأصل معنى الزلق الزلل في المشي لوحل ونحوه لكن لما كان ذلك فيما لا يكون فيه نبت ونحوه مما يمنع منه تجوز به أو كني عنه، وعبر بالمصدر عن المزلقة مبالغة، وقيل الزلق من زلق رأسه بمعنى حلقه والكلام على التشبيه أي فتصبح أرضا ملساء ليس فيها شجر ولا نبات كالرأس الذي حلق وفيه بعد، وقيل المراد بالزلق المزلقة بالمعنى الحقيقي الظاهر، والمعنى فتصبح أرضا لا نبات فيها ولا يثبت فيها قدم، وحاصله فتصبح مسلوبة المنافع حتى منفعة المشي عليها فتكون وحلا لا تنبت ولا يثبت عليها قدم، وظاهر صنيع أبي حيان اختياره، وقال مجاهد: أي فتصبح رملا هائلا أَوْ يُصْبِحَ ماؤُها غَوْراً أي غائرا في الأرض، والتعبير بالمصدر للمبالغة نظير ما مر.

ateş için kullanılmasının, onun azaptan veya takdir edilen şeyden olması bakımından olması mümkündür. Zemahşerî, { حُسْباناً } kelimesinin 'husbâne'nin çoğulu olduğunu, bunun da ok ve yıldırım gibi fırlatılan şey anlamına geldiğini ve burada yıldırımların kastedildiğini nakletmiştir. Bundan daha genel olduğu da söylenmiştir; yani onun üzerine azabından atılan şeyler gönderir; bu ya dolu, ya taş yahut dilediği başka bir şeydir. { فَتُصْبِحَ } bundan ötürü oluverir, { صَعِيداً } yani bir toprak, { زَلَقاً } “kaygan ve çıplak bir toprak” [olur ki] üzerinde hiçbir bitki bulunmaz. Bunu Hasan söylemiş, İbn Ebî Hâtim de Süddî'den rivayet etmiştir. Denildiğine göre 'zelek'in asıl manası, çamur ve benzeri sebebiyle yürüyüşte kaymaktır; ancak bu durum, üzerinde bitki ve kaymayı engelleyen benzeri şeylerin bulunmadığı yerlerde olduğu için bu kelimeyle mecaz veya kinaye yapılmıştır. Mübalağa için kaygan yer anlamındaki 'müzleka' yerine masdar kullanılmıştır. 'Zelek' kelimesinin tıraş etmek manasındaki 'zeleka ra'sehu'dan geldiği, sözün teşbih üzere olduğu; yani tıraş edilmiş bir baş gibi üzerinde hiçbir ağaç ve bitki bulunmayan dümdüz bir arazi haline geleceği de söylenmiştir ki bunda uzaklık vardır. 'Zelek' ile zahirî hakiki anlamıyla 'müzleka'nın (kaygan zemin) kastedildiği de söylenmiştir; manası şudur: Üzerinde hiçbir bitkinin bulunmadığı ve üzerinde hiçbir ayağın sabit duramadığı bir arazi haline gelir. Hülasası: Üzerinde yürüme menfaati de dahil olmak üzere menfaatleri elinden alınmış bir hale gelir, böylece ne bitki bitiren ne de üzerinde ayağın sabit durduğu bir çamur olur. Ebû Hayyân'ın tutumunun zahiri bunu tercih ettiğini göstermektedir. Mücâhid: 'Korkunç bir kum yığını haline gelir' demiştir. { أَوْ يُصْبِحَ ماؤُها غَوْراً } “Yahut suyu yerin dibine çekilir” yani yerin dibine batmış olur. Masdarla ifade edilmesi, geçenlerde olduğu gibi mübalağa içindir.

فَلَنْ تَسْتَطِيعَ لَهُ أي للماء الغائر طَلَباً تحركا وعملا في رده وإخراجه، والمراد نفي استطاعة الوصول إليه فعبر عنه بنفي الطلب إشارة إلى أنه غير ممكن والعاقل لا يطلب مثله، وقيل ضمير لَهُ للماء مطلقا لا للماء المخصوص أي فلن تستطيع لماء لها بدل ذلك الماء الغائر طلبا، وهو الذي يقتضيه كلام الماوردي إلا أنه خلاف الظاهر.

{ فَلَنْ تَسْتَطِيعَ لَهُ } yani yerin dibine batan su için, { طَلَباً } “artık onu asla arayıp bulamazsın”, onu geri getirmek ve çıkarmak için hiçbir hareket ve amel yapamazsın. Kastedilen, ona ulaşma gücünü nefyetmektir; bunun imkânsız olduğuna işaret etmek üzere arama gücünü nefyetmekle ifade edilmiştir, çünkü akıllı kişi böylesini aramaz. { لَهُ } zamirinin hususi bir suya değil de mutlak suya ait olduğu, yani o batan suyun yerine başka bir su arayıp bulmaya asla güç yetiremeyeceğin de söylenmiştir. Mâverdî'nin sözünün gerektirdiği de budur, ancak bu zahire aykırıdır.

والظاهر أن يُصْبِحَ عطف على (تصبح) وحينئذ لا بد أن يراد بالحسبان ما يصلح ترتب الأمرين عليه عادة كالحكم الإلهي بالتخريب إذ ليس كل آفة سماوية يترتب عليها إصباح الجنة صعيدا زلقا يترتب عليها وا صباح مائها غورا، وجوز أن يكون العطف على يُرْسِلَ وحينئذ يجوز أن يراد بالحسبان أي معنى كان من المعاني السابقة، وعلى هذا يكون المؤمن قد ترجى هلاك جنة صاحبه الكافر إما بآفة سماوية أو بآفة أرضية وهو غور مائها فيتلف كل ما فيها من الشجر والزرع لكنه لم يصرح بما يترتب على الغور من الضرر والخراب، ولعل ذلك لظهوره والاكتفاء بالإشارة إليه بقوله فَلَنْ إلخ. وتعقب بأنه لا يخفى أنه لا فساد في هذا العطف لا لفظا ولا معنى إلا أنه كان الظاهر أن يقال:

Zahir olan, { يُصْبِحَ } fiilinin «tusbiha» üzerine matuf olduğudur; bu takdirde husbândan, bahçeyi harap etmeye dair ilahî hüküm gibi adet bakımından her iki durumun da terettüp etmesine elverişli bir şeyin kastedilmesi gerekir; zira bahçeyi kaygan bir toprak haline getiren her semavi afet, suyunun yerin dibine çekilmesini gerektirmez. { يُرْسِلَ } üzerine matuf olması da caiz görülmüştür; bu takdirde husbândan önceki manalardan herhangi birinin kastedilmesi caiz olur. Buna göre mümin kişi, kâfir arkadaşının bahçesinin ya semavi bir afetle yahut suyunun çekilmesinden ibaret olan arzi bir afetle helak olmasını temenni etmiş olur ki böylece içindeki bütün ağaç ve ekinler telef olur; ancak suyun çekilmesine terettüp eden zarar ve harabiyeti açıkça zikretmemiştir. Bunun sebebi muhtemelen durumun açıklığı ve { فَلَنْ } ilâhir kavliyle buna işaret etmekle yetinilmesidir. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Gizli değildir ki ne lafız ne de mana bakımından bu atıfta bir bozukluk yoktur; ancak zahir olan şöyle denilmesiydi:

أو يجعل ماءها غورا أو نحو ذلك مما فيه إسناد الفعل إلى الله تعالى ولا يظهر للعدول إلى ما في النظم الكريم وجه فتأمل، ثم إن أكثر العلماء على أن قوله إِنْ تَرَنِ إلخ في مقابلة قول الكافر أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مالًا إلخ وكأنهم عنوا المقابلة في الجملة لا المقابلة التامة أما إذا لم يتحد المراد بالنفر والولد فظاهر، وأما إذا اتحد بأن فسر النفر بالولد فلأن هناك أمرين أكثرية وأعزية ولم يذكر هنا إلا مقابل أحدهما وهو الأقلية المنسوبة في المعنى إلى المال والولد، نعم قيل:

«Ev yec‘ale mâehâ gavran» (yahut suyunu batık kılar) veya fiilin Allah Teâlâ'ya isnat edildiği benzeri bir ifade. Kur'ân-ı Kerîm'deki nazma dönülmesinin bir vechi ise zahir olmamaktadır; iyi düşün! Sonra âlimlerin ekserisi { إِنْ تَرَنِ } ilâhir kavlinin, kâfirin { أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مالًا } “Ben malca senden daha zenginim” ilâhir kavline mukabil olduğu görüşündedir; sanki onlar tam bir mukabeleyi değil, genel hatlarıyla bir mukabeleyi kastetmişlerdir. Nefer ile veledden kastedilen aynı olmadığında durum açıktır. Eğer aynı kılınır ve nefer veled ile tefsir edilirse, orada çokluk ve daha üstünlük/izzetlilik şeklinde iki durum vardır; burada ise bunlardan sadece birinin mukabili zikredilmiştir ki o da manen mal ve evlada nispet edilen azlıktır. Evet, şöyle denilmiştir:

إن أقلية الولد قد تستلزم الأذلية والأكثرية قد تستلزم الأعزية كما يشاهد في عرب البادية. هذا وكان الظاهر أن يتعرض في الجزاء لأمر الولد كما تعرض لأمر المال بأن يقال وعسى أن يؤتيني خيرا من ولدك ويصيبهم ببلاء فيصبحوا هلكى أو نحو ذلك. وأجيب بأنه إنما لم يتعرض لذلك إشارة إلى استيلاء حب المال على قلب ذلك الكافر وأنه يكفي في نكايته وإغاظته تلف جنته وإعطاء صاحبه المؤمن خيرا منها.

Bedevi Araplarda görüldüğü üzere evlat azlığı zillete, çokluğu ise izzete yol açabilir. Bununla birlikte zahir olan, mal hususunda değinildiği gibi cezada evlat konusuna da değinilmesi ve 'Umulur ki bana senin evladından daha hayırlısını verir ve onlara bir bela isabet ettirir de helak oluverirler' veya benzeri bir ifade kullanılmasıydı. Buna şöyle cevap verilmiştir: Buna değinilmemesi, mal sevgisinin o kâfirin kalbini istila ettiğine ve ona zarar verip öfkelendirmek için bahçesinin telef edilmesinin ve mümin arkadaşına ondan daha hayırlısının verilmesinin yeterli olduğuna işaret etmek içindir.

وقيل: إنما لم يتعرض لذلك لما فيه من ترجي هلاك من لم يصدر منه مكالمة ومحاورة ولم ينقل عنه مقاومة ومفاخرة لمجرد إغاظة كافر حاور وكاثر وفاخر وتركه أفضل للكامل وأكمل للفاضل، والدعاء على الكفرة وذراريهم الصادر من بعض الأنبياء ﵈ ليس من قبيل هذا الترجي كما لا يخفى على المتأمل وحيث أراد ترك هذا الترجي ترك ترجي الولد لنفسه تبعا له أو لكونه غير مهم له، وقيل: إنه ترجاه في قوله: خَيْراً مِنْ جَنَّتِكَ لأن المراد

Şöyle de denilmiştir: Sırf tartışan, çokluk taslayan ve övünen bir kâfiri öfkelendirmek uğruna, kendisinden bir söz ve tartışma sadır olmayan, direniş ve böbürlenmesi nakledilmeyen kimselerin helakini temenni etme durumu söz konusu olacağı için buna değinmemiştir; bunu terk etmek kâmil insan için en faziletli, erdemli insan için en olgun davranıştır. Bazı peygamberlerden aleyhimüsselâm kâfirlere ve zürriyetlerine yönelik sadır olan beddua, düşünen kimseye gizli kalmayacağı üzere bu kabil bir temenniden değildir. Bu temenniyi terk etmek isteyince, ona tabi olarak yahut kendisi için mühim olmadığından kendisi için evlat temennisini de terk etmiştir. Yine şöyle denilmiştir: O bunu { خَيْراً مِنْ جَنَّتِكَ } kavlinde temenni etmiştir, çünkü kastedilen

شيئا خيرا من جنتك والنكرة قد تعم بمعونة المقام فيندرج الولد وليس بشيء.

'senin bağından daha hayırlı bir şey'dir; nekire makamın yardımıyla umum ifade edebilir, dolayısıyla evlat da buna dahil olur; ancak bu bir değer taşımaz.

وقيل: أراد ما هو الظاهر أي جنة خيرا من جنتك إلا أن الخيرية لا تتم من دون الولد إذ لا تكمل لذة بالمال لمن لا ولد له فترجى جنة خير من تلك الجنة متضمن لترجي ولد خير من أولئك الولد ولم يترج هلاك ولده ليكون بقاؤهم بعد هلاك جنته حملا عليه، ولا يخفى أنه لا يتبادر إلى الذهن من خيرية الجنة إلا خيريتها فيما يعود إلى كونها جنة من كثرة الأشجار وزيادة الثمار وغزارة مياه الأنهار ونحو ذلك، وفي قوله: ليكون إلخ منع ظاهر، وقيل: لم يترج الولد اكتفاء بما عنده منهم فإن كثرة الأولاد ليس مما يرغب فيه الكاملون وفيه نظر، وقيل: إنه لم يقرن ترجي إيتاء الولد مع ترجي إيتاء الجنة لأن ذلك الإيتاء المترجى في الآخرة وهي ليست محلا لإيتاء الولد لانقطاع التولد هناك، ولا يخفى أن هذا بعد تسليم أنه لا يؤتى الولد لمن شاءه في الآخرة ليس بشيء، وقيل: يمكن أن يكون ترجي الولد في قوله:

Şöyle de denilmiştir: Zahir olanı, yani 'senin bahçenden daha hayırlı bir bahçe'yi kastetmiştir; ancak hayırlılık evlat olmadan tamam olmaz, zira evladı olmayanın maldan aldığı lezzet tam olmaz. Dolayısıyla o bahçeden daha hayırlı bir bahçe temennisi, o evlatlardan daha hayırlı bir evlat temennisini de ihtiva eder. Bahçesi helak olduktan sonra onların kalmasının ona bir yük olması için evladının helakini temenni etmemiştir. Bahçenin hayırlılığından zihne ancak ağaçların çokluğu, meyvelerin fazlalığı, nehir sularının gürlüğü ve benzeri bahçe olmaya dönük hayırlılıkların geldiği açıktır; 'olması için...' sözünde ise açık bir itiraz vardır. Yine denilmiştir ki: Yanındaki evlatlarla yetindiği için evlat temennisinde bulunmamıştır, zira evlat çokluğu kâmil insanların arzuladığı şeylerden değildir; bunda ise tartışma vardır. Yine denilmiştir ki: Evlat verilmesi temennisini bahçe verilmesi temennisiyle birlikte zikretmemiştir, çünkü umulan bu ihsan ahirettedir ve orası üremenin kesilmesi sebebiyle evlat verilme yeri değildir. Gizli değildir ki ahirette dileyene evlat verilmeyeceği kabul edilse bile bu görüş tutarsızdır. Şöyle de denilmiştir: Evlat temennisinin,

خَيْراً مِنْ جَنَّتِكَ بناء على أنه أراد من جنته جميع ما متع به من الدنيا وتكون الضمائر بعدها عائدة عليها بمعنى البستان على سبيل الاستخدام وهو كما ترى فتدبر، والله تعالى أعلم بأسرار كتابه وأخبر.

bahçesinden dünyada faydalandırıldığı her şeyi kastettiği esasına dayanılarak { خَيْراً مِنْ جَنَّتِكَ } kavlinde yer alması mümkündür; bundan sonraki zamirler de istihdam yoluyla bostan manasında ona döner. Bu ise gördüğün gibidir, iyi düşün! Allah Teâlâ kitabının sırlarını en iyi bilendir ve en haberdardır.

وقرأت فرقة «غؤورا» بضم الغين وهمزة بعدها وواو بعدهما وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ أهلك أمواله المعهودة من جنتيه وما فيهما، وهو مأخوذ من إحاطة العدو وهي استدارته به من جميع جوانبه استعملت في الاستيلاء والغلبة ثم استعملت في كل هلاك، وذكر الخفاجي أن في الكلام استعارة تمثيلية شبه إهلاك جنتيه بما فيهما بإهلاك قوم حاط بهم عدو وأوقع بهم بحيث لم ينج أحد منهم، ويحتمل أن تكون الاستعارة تبعية، وبعض يجوز كونها تمثيلية تبعية انتهى. وجعل ذلك من باب الكناية أظهر والعطف على مقدر كأنه قيل: فوقع بعض ما ترجى وأحيط إلخ وحذف لدلالة السباق والسياق عليه، واستظهر أن الإهلاك كان ليلا لقوله تعالى فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ ويحتمل أن تكون أصبح بمعنى صار فلا تدل على تقييد الخبر بالصباح، ويجري هذان الأمران في تصبح ويصبح السابقين، ومعنى تقليب الكفين على ما استظهره أبو حيان أن يبدي بطن كل منهما ثم يعوج يده حتى يبدو ظهر كل يفعل ذلك مرارا، وقال غير واحد: هو أن يضع باطن إحداهما على ظهر الأخرى ثم يعكس الأمر ويكرر ذلك، وأيّا ما كان فهو كناية عن الندم والتحسر وليس ذلك من قولهم: قلبت الأمر ظهرا لبطن كما في قول عمرو بن ربيعة:

Bir grup gaynın zammesi, ardından hemze ve ardından iki vav ile «guûren» şeklinde okumuştur. { وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ } “Derken serveti kuşatılıp yok edildi”; iki bahçesinden ve içindekilerden ibaret bilinen malları helak edildi. Bu, düşmanın kuşatmasından yani bir kimseyi her yönden çepeçevre sarmasından alınmıştır; istila ve galebe için kullanılmış, sonra da her türlü helak için kullanılmıştır. Hafâcî kelamda temsîlî istiare bulunduğunu; onun iki bahçesini içindekilerle birlikte helak etmenin, etrafı düşman tarafından kuşatılıp hiçbiri kurtulamayacak şekilde üzerlerine çökülen bir kavmin helak edilmesine benzetildiğini belirtmiştir. İstiarenin tebeiyye olması da muhtemeldir; bazıları hem temsîlî hem tebeiyye olmasını caiz görmüştür [ifadesi bitti]. Bunu kinaye babından saymak daha açıktır; matuf mahzufadır, sanki şöyle denilmiştir: 'Temenni ettiği şeylerin bir kısmı vuku buldu ve [serveti] kuşatıldı...' İfadelerin öncesi ve sonrasının buna delalet etmesinden ötürü hazfedilmiştir. Allah Teâlâ'nın { فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ } “Ellerini ovuşturup durmaya başladı” kavlinden dolayı helakin geceleyin gerçekleştiği kuvvetle muhtemel görülmüştür. «Asbaha» fiilinin 'sâra' (oldu) manasında olması da muhtemeldir, dolayısıyla haberin sabah vaktiyle kayıtlanmasını ifade etmez; bu iki durum önceki «tusbiha» ve «yusbiha» fiillerinde de geçerlidir. Ebû Hayyân'ın kuvvetle muhtemel gördüğüne göre iki elin ovuşturulup çevrilmesinin manası; her birinin içini göstermesi, sonra her birinin dışı görünecek şekilde elini eğip bükmesi ve bunu defalarca yapmasıdır. Birden fazla âlim ise bunun, birinin içini diğerinin dışına koyup sonra tersini yapması ve bunu tekrarlaması olduğunu söylemiştir. Her nasıl olursa olsun bu, pişmanlık ve üzüntüden kinayedir. Bu, Amr b. Rebîa'nın şu beytindeki gibi 'işi altına üstüne çevirdim' sözlerinden değildir:

وضربنا الحديث ظهرا لبطن ... وأتينا من أمرنا ما اشتهينا

«Sözü altına üstüne çevirdik ... ve işimizden canımızın çektiğini yaptık.»

فإن ذلك مجاز عن الانتقال من بعض الأحاديث إلى بعض، ولكونه كناية عن الندم عدي بعلى في قوله تعالى:

Zira bu, bir bahisten diğerine geçmekten mecazdır. Pişmanlıktan kinaye olduğu için Allah Teâlâ'nın şu kavlinde «alâ» ile müteaddi olmuştur:

عَلى ما أَنْفَقَ فِيها فالجار والمجرور ظرف لغو متعلق بيقاب كأنه قيل فأصبح يندم على ما أنفق، ومنه يعلم أنه يجوز في الكناية إن تعدى بصلة المعنى الحقيقي كما في قولهم: بنى عليها وبصلة المعنى الكنائي كما هنا فيجوز بنى بها ويكون القول بأنه غلط غلط.

{ عَلى ما أَنْفَقَ فِيها } “Oraya harcadıklarına karşı”; car-mecrur «yukallibu» fiiline müteallık zarf-ı lağvdir; sanki 'harcadığına pişman olmaya başladı' denilmiştir. Buradan anlaşılır ki kinayede, onların «benâ aleyhâ» (onunla gerdeğe girdi) sözünde olduğu gibi hakiki mananın sılasıyla müteaddi olması da burada olduğu gibi kinai mananın sılasıyla müteaddi olması da caizdir; dolayısıyla «benâ bihâ» denilmesi de caiz olur ve bunun galat (yanlış) olduğunu söylemek bizzat galattır.

ويجوز أن يكون الجار والمجرور ظرفا مستقرا متعلقه خاص وهو حال من ضمير «يقلب» أي متحسرا على ما أنفق وهو نظرا إلى المعنى الكنائي حال مؤكدة على ما قيل لأن التحسر والندم بمعنى، وقال بعضهم: إن التحسر الحزن وهو أخص من الندم فليراجع، وأيّا ما كان فلا تضمين في الآية كما توهم. وقرىء «تقلب كفاه» أي تتقلب، ولا يخفى عليك أمر الجار والمجرور على هذا، وما إما مصدرية أي على إنفاقه في عمارتها، وإما موصولة أي على الذي أنفقه في عمارتها من المال، ويقدر على هذا مضاف إلى الموصول من الأفعال الاختيارية إذا كان متعلق الجار يُقَلِّبُ مرادا منه يندم لأن الندم إنما يكون على الأفعال الاختيارية، ويعلم من هذا وجه تخصيص الندم على ما أنفق بالذكر دون

Car-mecrurun müteallakı has olan zarf-ı müstekar olması ve «yukallibu» fiilindeki zamirden hal olması da caizdir; yani: Harcadığına hasret ve keder duyarak [ellerini ovuşturuyordu]. Bu, söylendiğine göre kinai mana dikkate alındığında tekit edici bir haldir, çünkü hasret duymak ile nedamet aynı anlamdadır. Bazıları ise hasretin hüzün olduğunu, bunun da nedametten daha hususi olduğunu söylemiştir; müracaat edilsin. Her ne olursa olsun, vehmedildiği gibi ayette tazmin yoktur. «Tukallebu keffâhu» şeklinde yani elleri evrilip çevrilir tarzında da okunmuştur; buna göre car-mecrurun durumu sana gizli değildir. «Mâ» ya masdariyyedir yani oranın imarına yaptığı harcamaya; yahut mevsûledir yani oranın imarına maldan harcadığı şeye [pişman oluyordu]. Buna göre eğer car-mecrurun müteallakı olan «yukallibu» fiilinden 'pişman oluyor' manası kastedilmişse, mevsûle ihtiyari fiillerden bir muzaf takdir edilir; zira pişmanlık ancak ihtiyari fiiller üzerine olur. Buradan, bahçenin helakine değil de harcanan şeye duyulan pişmanlığın zikre tahsis edilmesinin vechi anlaşılır.

هلاك الجنة، وقيل: لعل التخصيص لذلك ولأن ما أنفق في عمارتها كان ما يمكن صيانته عن طوارق الحدثان وقد صرفه إلى مصالحها رجاء أن يتمتع بها أكثر مما يتمتع به وكان يرى أنه لا تنالها أيدي الردى ولذلك قال ما أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هذِهِ أَبَداً [الكهف: ٣٥] فلما ظهر له أنها مما يعتريه الهلاك ندم على ما صنع بناء على الزعم الفاسد من إنفاق ما يمكن ادخاره في مثل هذا الشيء السريع الزوال انتهى، والظاهر أن إهلاكها واستئصال نباتها وأشجارها كان دفعيا بآفة سماوية ولم يكن تدريجيا بإذهاب ما به النماء وهو الماء، فقد قال الخفاجي: إن الآية تدل على وقوع استئصال نباتها وأشجارها عاجلا بآفة سماوية صريحا لقوله تعالى فَأَصْبَحَ بالفاء التعقيبية والتحسر إنما يكون لما وقع بغتة فتأمل وَهِيَ أي الجنة من الأعناب المحفوفة بنخل خاوِيَةٌ أي ساقطة، وأصل الخواء كما قيل الخلاء يقال خوى بطنه من الطعام يخوي خوى وخواء إذا خلا. وفي القاموس خوت الدار تهدمت وخوت وخويت خيا وخويا وخواء وخواية خلت من أهلها، وأريد السقوط هنا لتعلق قوله تعالى: عَلى عُرُوشِها بذلك، والعروش جمع عرش وهو هنا ما يصنع من الأعمدة لتوضع عليه الكروم، وسقوط الجنة على العروش لسقوطها قبلها، ولعل ذلك لأنه قد أصاب الجنة من العذاب ما جعلها صعيدا زلقا لا يثبت فيها قائم، ولعل تخصيص حال الكروم بالذكر دون النخل والزرع إما لأنها العمدة وهما من متمماتها وإما لأن ذكر هلاكها على ما قيل مغن عن ذكر هلاك الباقي لأنها حيث هلكت وهي مسندة بعروشها فهلاك ما عداها بالطريق الأولى وإما لأن الإنفاق في عمارتها أكثر، ثم هذه الجملة تبعد ما روي من أن الله تعالى أرسل عليها نارا فأحرقتها وغار ماؤها إلا أن يراد منها مطلق الخراب، وحينئذ يجوز أن يراد من هِيَ الجنة بجميع ما اشتملت عليه وَيَقُولُ عطف على يُقَلِّبُ وجوز أبو البقاء وغيره أن يكون حالا من الضمير المستتر فيه بتقدير وهو يقول لأن المضارع المثبت لا يقترن بالواو الحالية إلا شذوذا.

Şöyle de denilmiştir: Tahsis muhtemelen bunun içindir ve ayrıca bahçenin imarına harcanan şeylerin zamanın felaketlerinden korunması mümkün olan şeyler olmasındandır; o ise daha çok faydalanma ümidiyle bunları bahçenin masraflarına sarf etmiş ve yok edici ellerin ona uzanamayacağını sanmıştı. Bu yüzden { ما أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هذِهِ أَبَداً } “Bunun ebediyen yok olacağını sanmam” [el-Kehf 35] demişti. Onun helak olabilecek şeylerden olduğu kendisine zahir olunca, böyle çabuk zeval bulan bir şeye biriktirilebilecek şeyleri harcamak şeklindeki batıl zannına binaen yaptığına pişman oldu [ifadesi bitti]. Zahir olan, bahçenin helak edilmesinin, bitki ve ağaçlarının kökünden sökülmesinin semavi bir afetle aniden gerçekleştiği, büyümesini sağlayan suyun giderilmesi suretiyle tedricî olmadığıdır. Nitekim Hafâcî şöyle demiştir: 'Ayet, bitki ve ağaçlarının kökünden sökülmesinin semavi bir afetle hemencecik meydana geldiğine açıkça delalet etmektedir; zira Allah Teâlâ takip bildiren fâ ile { فَأَصْبَحَ } buyurmuştur; hasret ve pişmanlık ise ancak ansızın meydana gelen şeyler için olur; iyi düşün!' { وَهِيَ } yani etrafı hurmalarla çevrili asmalardan ibaret olan bağ, { خاوِيَةٌ } “çökmüş” yani yere yıkılmıştır. Söylendiğine göre 'havâ'nın aslı boş kalmaktır; karnı yemekten boş kaldığında «havâ batnuhû mine't-taâmi yahvî heven ve havâen» denilir. Kāmûs'ta: «haveti'd-dâru» ev yıkıldı; «havet ve haviyet hayyen ve havyen ve havâen ve havâyeten» ahalisinden boş kaldı, denilmiştir. Burada yıkılmak kastedilmiştir, zira Allah Teâlâ'nın { عَلى عُرُوشِها } “çardakları üzerine” kavli buna müteallıktır. 'Urûş', 'arş'ın çoğuludur; burada asmaların üzerine konulması için direklerden yapılan çardaklardır. Bahçenin çardakları üzerine çökmesi, çardakların daha önce yere yıkılmış olmasındandır. Bunun sebebi muhtemelen bahçeye, üzerinde dikili hiçbir şey bırakmayıp kaygan bir toprak haline getiren bir azabın isabet etmiş olmasıdır. Hurma ve ekinler yerine özellikle asmaların durumunun zikre tahsis edilmesi; ya asıl onların olması ve diğerlerinin tamamlayıcı nitelikte bulunması, ya söylendiğine göre bunların helakinin zikredilmesinin diğerlerinin helakini zikretmekten müstağni kılması —çünkü çardaklarla desteklenmişken helak olduklarına göre diğerlerinin helaki evleviyetle gerçekleşir— yahut onların imarına yapılan harcamanın daha çok olması sebebiyledir. Sonra bu cümle, Allah Teâlâ'nın oraya bir ateş gönderip yaktığı ve suyunun çekildiği şeklindeki rivayeti uzak kılmaktadır; meğerki bundan mutlak harabiyet kastedilmiş olsun. Bu takdirde { هِيَ } zamiriyle bahçenin ihtiva ettiği her şeyin kastedilmesi caiz olur. { وَيَقُولُ } kavli «yukallibu» fiiline matuftur; Ebü'l-Bekâ ve başkaları gizli bir «ve hüve yekûlü» takdiriyle onun içindeki müstetir zamirden hal olmasını da caiz görmüşlerdir, çünkü müspet muzari fiil şaz durumlar hariç hal vâv'ı ile birlikte gelmez.

يا لَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَداً كأنه تذكر موعظة أخيه وعلم أنه إنما أتى من قبل شركه فتمنى لو لم يكن مشركا فلم يصبه ما أصابه، قيل ويحتمل أن يكون توبة من الشرك وندما عليه فيكون تجديدا للإيمان لأن ندمه على شركه فيما مضى يشعر بأنه آمن في الحال فكأنه قال: آمنت بالله تعالى الآن وليت ذلك كان أولا، لكن لا يخفى أن مجرد الندم على الكفر لا يكون إيمانا وإن كان الندم على المعصية قد يكون توبة إذا عزم على أن لا يعود وكان الندم عليها من حيث كونها معصية كما صرح به في المواقف، وعلى فرض صحة قياسه بها لم يتحقق هنا من الكافر ندم عليه من حيث هو كفر بل بسبب هلاك جنتيه، والآية فيما بعد ظاهرة أيضا في أنه لم يتب عما كفر به وهو إنكار البعث، والقول بأنه إنما لم تقبل توبته عن ذلك لأنها كانت عند مشاهدة البأس والإيمان إذ ذاك غير مقبول غير مقبول إذ غاية ما في الباب أنه إيمان بعد مشاهدة إهلاك ماله وليس في ذلك سلب الاختيار الذي هو مناط التكليف لا سيما إذا كان ذلك الإهلاك للإنذار، نعم إذا قيل إن هذا حكاية لما يقوله الكافر يوم القيامة كما ذهب إليه بعض المفسرين كان وجه عدم القبول ظاهرا إذ لا ينفع تجديد الإيمان هناك بالاتفاق وَلَمْ تَكُنْ لَهُ وقرأ الاخوان ومجاهد وابن وثاب والأعمش وطلحة وأيوب وخلف وأبو عبيد وابن سعدان وابن عيسى الأصبهاني وابن جرير «يكن» بالياء التحتية لأن المرفوع به أعني قوله تعالى فِئَةٌ غير حقيقي التأنيث والفعل مقدم عليه وقد فصل بينهما بالمنصوب، وقد روعي في قوله سبحانه يَنْصُرُونَهُ المعنى فأتى بضمير الجمع.

{ يا لَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَداً } “Ah ne olaydı, Rabbime hiçbir şeyi ortak koşmamış olsaydım!” Sanki o kardeşinin nasihatini hatırlamış ve başına gelenin ancak şirki sebebiyle geldiğini bilmiş, böylece müşrik olmamış olmayı ve başına gelenlerin gelmemiş olmasını temenni etmiştir. Bunun şirkten tevbe ve ona pişmanlık olduğu, dolayısıyla imanı tazelemek anlamına geldiği de söylenmiştir; zira geçmişteki şirkine pişman olması şu anda iman ettiğini hissettirir; sanki o: 'Şimdi Allah Teâlâ'ya iman ettim, keşke bu daha önce olsaydı' demiştir. Ancak gizli değildir ki küfre sadece pişman olmak iman sayılmaz; gerçi masiyete pişman olmak, bir daha dönmemeye azmedildiğinde ve pişmanlık da onun masiyet olması bakımından olduğunda tevbe sayılabilir, nitekim el-Mevâkıf'ta bu açıkça belirtilmiştir. Onun buna kıyas edilmesinin sıhhati farzedilse bile, burada kâfirden küfür olması bakımından bir pişmanlık gerçekleşmiş değildir, bilakis iki bahçesinin helak olması sebebiyle gerçekleşmiştir. Sonrasındaki ayet de onun küfrettiği şey olan dirilişi inkârdan tevbe etmediği hususunda açıktır. Onun bu konudaki tevbesinin kabul edilmeyişinin azabın müşahedesi anında olmasından ve o andaki imanın makbul olmamasından ileri geldiği şeklindeki söz kabul edilemez; zira buradaki durumun en uç noktası malının helakini müşahede ettikten sonraki bir iman olmasıdır; bunda ise mükellefiyetin esası olan ihtiyar (irade) elden gitmiş değildir, bilhassa bu helak bir uyarı mahiyetinde ise. Evet, bazı müfessirlerin gittiği gibi bunun kâfirin kıyamet gününde söyleyeceği sözün bir hikâyesi olduğu söylenirse kabul edilmeme vechi açık olur, zira orada imanı tazelemenin ittifakla hiçbir faydası yoktur. { وَلَمْ تَكُنْ لَهُ } İki Kârî (Hamza ve Kisâî), Mücâhid, İbn Vessâb, A‘meş, Talha, Eyyûb, Halef, Ebû Ubeyd, İbn Sa‘dân, İbn Îsâ el-Isbehânî ve İbn Cerîr «ye-kûn» şeklinde müzekker ye ile okumuşlardır; çünkü onunla merfu olan { فِئَةٌ } lafzı hakiki müennes değildir, fiil ondan önce gelmiştir ve aralarına mansub [zarf] girmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın { يَنْصُرُونَهُ } kavlinde ise mana gözetilmiş ve cemi zamiri getirilmiştir.

وقرأ ابن أبي عبلة «ولم تكن له فئة تنصره» مراعاة للفظ فقط، والمراد من النصرة لازمها وهو القدرة عليها أي لم تكن له فئة تقدر على نصره إما بدفع الهلاك قبل وقوعه أو برد المهلك بعينه على القول بجواز إعادة المعدوم بعينه أو برد مثله على القول بعدم جواز ذلك مِنْ دُونِ اللَّهِ فإنه ﷾ القادر على نصره وحده، وارتكب المجاز لأنه لو أبقى ذلك على ظاهره لاقتضى نصرة الله تعالى إياه لأنه إذا قيل: لا ينصر زيدا أحد دون بكر فهم منه نصرة بكر

İbn Ebî Able ise sadece lafzı gözeterek «ve lem tekun lehû fietün tansuruhû» şeklinde okumuştur. Yardımdan kastedilen, onun lazımı olan ona güç yetirmektir; yani helaki vuku bulmadan önce defederek yahut madumun aynen iadesinin caiz olduğu görüşüne göre helak olanı aynen geri getirerek ya da bunun caiz olmadığı görüşüne göre bir benzerini geri getirerek ona yardım etmeye güç yetiren bir topluluğu olmadı. { مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'tan başka”; zira tek başına ona yardım etmeye güç yetiren ancak O celle celâlühû'dur. Burada mecaza başvurulmuştur; çünkü bu lafız zahiri üzere bırakılsaydı Allah Teâlâ'nın ona yardım etmesini iktiza ederdi; nitekim örfte 'Zeyd'e Bekir'den başka kimse yardım etmez' denildiğinde bundan Bekir'in ona yardım ettiği anlaşılır,

له في العرف وليس ذلك بمراد بل المراد ما سمعت، وحاصله لا يقدرون على نصره إلا الله تعالى القدير وَما كانَ في نفسه مُنْتَصِراً ممتنعا بقوته عن انتقام الله تعالى منه هُنالِكَ أي في ذلك المقام وتلك الحال التي وقع فيها الإهلاك الْوَلايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ أي النصرة له تعالى وحده لا يقدر عليها أحد فالجملة تقرير وتأكيد لقوله تعالى وَلَمْ تَكُنْ لَهُ فِئَةٌ يَنْصُرُونَهُ إلخ، أو ينصر فيها أولياءه المؤمنين على الكفرة كما نصر سبحانه بما فعل بالكافر أخاه المؤمن فالولاية بمعنى النصرة على الوجهين إلا أنها على الأول مطلقة أو مقيدة بالمضطر ومن وقع به الهلاك وعلى هذا مقيدة بغير المضطر وهم المؤمنون، ويعضد أن المراد نصرتهم قوله تعالى: هُوَ خَيْرٌ ثَواباً وَخَيْرٌ عُقْباً أي عاقبة لأوليائه، ووجه ذلك أن الآية ختمت بحال الأولياء فيناسب أن يكون ابتداؤها كذلك.

fakat kastedilen bu değildir, bilakis işittiğin manadır. Hülasası: Kadîr olan Allah Teâlâ'dan başka hiç kimse ona yardım etmeye güç yetiremez. { وَما كانَ } kendi nefsinde de değildi, { مُنْتَصِراً } “kendini kurtarabilecek güçte” yani kendi gücüyle Allah Teâlâ'nın intikamına engel olabilecek güçte değildi. { هُنالِكَ } yani o makamda ve helakin vuku bulduğu o halde, { الْوَلايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ } “Dostluk ve hâkimiyet ancak hak olan Allah'a aittir”; yani yardım yalnız O Teâlâ'ya aittir, buna kimse güç yetiremez; dolayısıyla bu cümle Allah Teâlâ'nın { وَلَمْ تَكُنْ لَهُ فِئَةٌ يَنْصُرُونَهُ } ilâhir kavlinin bir takriri ve teyididir. Yahut O'nun kâfire yaptıklarıyla mümin kardeşine yardım ettiği gibi, orada mümin dostlarına kâfirlere karşı yardım eder. Velâyet her iki veche göre de yardım manasındadır; ancak birinciye göre mutlaktır yahut muztar olan ve başına helak gelen kimseyle mukayyettir; buna göre ise muztar olmayanlarla yani müminlerle mukayyettir. Kastedilenin onlara yardım olduğunu Allah Teâlâ'nın { هُوَ خَيْرٌ ثَواباً وَخَيْرٌ عُقْباً } “O, mükâfatça da daha hayırlıdır, akıbetçe de daha hayırlıdır” yani dostları için sonuç bakımından daha hayırlıdır kavli teyit etmektedir. Bunun vechi, ayetin dostların haliyle son bulmasıdır; dolayısıyla başlangıcının da böyle olması uygun düşer.

وقرأ الأخوان والأعمش وابن وثاب وشيبة وابن غزوان عن طلحة وخلف وابن سعدان وابن عيسى الأصبهاني وابن جرير «الولاية» بكسر الواو وهي والولاية بالفتح بمعنى واحد عند بعض أهل اللغة كالو كالة والوكالة والوصاية والوصاية، وقال الزمخشري: هي بالفتح النصرة والتولي وبالكسر السلطان والملك أي هنالك السلطان له ﷿ لا يغلب ولا يمتنع منه ولا يعبد غيره كقوله تعالى: فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ [العنكبوت: ٦٥] فتكون الجملة تنبيها على أن قوله يا لَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ إلخ كان عن اضطرار وجزع عما دهاه ولم يكن عن ندم وتوبة، وحكي عن أبي عمرو والأصمعي أنهما قالا: إن كسر الواو لحن هنا لأن فعالة إنما تجيء فيما كان صنعة ومعنى متقلدا كالكتابة والإمارة والخلافة وليس هنا تولي أمر إنما هي الولاية بالفتح بمعنى الدين بالكسر ولا يعول على ذلك.

İki Kârî (Hamza ve Kisâî), A‘meş, İbn Vessâb, Şeybe, Talha'dan rivayetle İbn Gazvân, Halef, İbn Sa‘dân, İbn Îsâ el-Isbehânî ve İbn Cerîr «el-vilâyetü» şeklinde vâv'ın kesresiyle okumuşlardır. Bu, bazı lügat ehline göre «el-vekâle» ve «el-vikâle», «el-vasâye» ve «el-visâye» gibi fetha ile olan «el-velâyetü» ile aynı anlamdadır. Zemahşerî şöyle demiştir: Fetha ile yardım ve dost edinmektir; kesre ile ise saltanat ve mülktür. Yani orada saltanat O azze ve celle'ye aittir; O mağlup edilemez, O'na mani olunamaz ve O'ndan başkasına ibadet edilmez; nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavlinde olduğu gibi: { فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ } “Gemiye bindikleri zaman, dini yalnız O'na has kılarak Allah'a yalvarırlar” [el-Ankebût 65]. Buna göre bu cümle, onun { يا لَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ } ilâhir sözünün çaresizlikten ve başına gelen felaketten duyduğu dehşetten kaynaklandığına, pişmanlık ve tevbeden ileri gelmediğine bir uyarı olur. Ebû Amr ve Asmaî'den onların şöyle dedikleri nakledilmiştir: 'Burada vâv'ın kesre okunması lahndir (hatadır); çünkü «fiâle» kalıbı ancak kitâbet, imâret ve hilâfet gibi bir zanaat ve üstlenilen bir vazife olan şeylerde gelir; burada ise bir işi üstlenme yoktur, o ancak din manasında kesre ile değil, fetha ile olan velâyettir.' Fakat buna itibar edilmez.

واستظهر أبو حيان كون هُنالِكَ إشارة إلى الدار الآخرة أي في تلك الدار الولاية لله الحق ويناسب قوله تعالى: هُوَ خَيْرٌ ثَواباً وَخَيْرٌ عُقْباً ويكون كقوله تعالى: لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ [غافر: ١٦] والظاهر على جميع ذلك أن الوقف على مُنْتَصِراً وقوله تعالى: هُنالِكَ إلخ ابتداء كلام، وحينئذ فالولاية مبتدأ ولِلَّهِ الخبر والظرف معمول الاستقرار والجملة مفيدة للحصر لتعريف المسند إليه واقتران الخبر بلام الاختصاص كما قرر في «الحمد لله رب العالمين» وقال أبو البقاء: يجوز أن يكون «هنالك» خبر «الولاية» أو الولاية مرفوعة به و «لله» يتعلق بالظرف أو بالعامل فيه أو بالولاية، ويجوز أن يكون متعلقا بمحذوف وقع حالا منها.

Ebû Hayyân { هُنالِكَ } lafzının ahiret yurduna işaret olmasını kuvvetle muhtemel görmüştür; yani o yurtta dostluk ve hâkimiyet hak olan Allah'a aittir. Bu, Allah Teâlâ'nın { هُوَ خَيْرٌ ثَواباً وَخَيْرٌ عُقْباً } kavline uygun düşer ve Allah Teâlâ'nın { لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ } “Bugün mülk kimindir? Tek ve kahhâr olan Allah'ındır” [el-Mü'min 16] kavli gibi olur. Bütün bunlara göre zahir olan, { مُنْتَصِراً } kelimesi üzerinde vakıf yapılması ve Allah Teâlâ'nın { هُنالِكَ } ilâhir kavlinin yeni bir kelamın başlangıcı olmasıdır. Bu takdirde «el-velâyetü» mübteda, «lillâhi» haber, zarf ise istikrar fiilinin mamulüdür; cümle müsnedün ileyhin marife olması ve haberin ihtisas lâmı ile bitişmesi sebebiyle hasr ifade eder, nitekim «Elhamdü lillâhi rabbi'l-âlemîn»de bu kararlaştırılmıştır. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Hünâlike»nin «el-velâyetü»nün haberi olması yahut «el-velâyetü»nün onunla merfu olması; «lillâhi»nin ise zarfa, onda amel edene veya «el-velâyetü»ye taalluk etmesi caizdir. Ondan hal olan mahzuf bir kelimeye taalluk etmesi de caizdir.

وقال بعضهم: إن الظرف متعلق بمنتصرا والإشارة إلى الدار الآخرة، والمراد الإخبار بنفي أن ينتصر في الآخرة بعد نفي أن تكون له فئة تنصره في الدنيا. والزجاج جعله متعلقا بمنتصرا أيضا إلا أنه قال: وما كان منتصرا في تلك الحالة، والْحَقِّ نعت للاسم الجليل.

Bazıları zarfın «muntasiran»a müteallık olduğunu, işaretin de ahiret yurduna yönelik bulunduğunu söylemişlerdir; kastedilen ise dünyada kendisine yardım edecek bir topluluğun bulunmadığının bildirilmesinden sonra ahirette de yardım göremeyeceğinin haber verilmesidir. Zeccâc da onu «muntasiran»a müteallık kılmış, ancak şöyle demiştir: 'O durumda yardım görmüş değildi.' { الْحَقِّ } ise lafza-i celâlin sıfatıdır.

وقرأ الاخوان وحميد والأعمش وابن أبي ليلى وابن مناذر واليزيدي وابن عيسى الأصبهاني الحق بالرفع على أنه صفة الْوَلايَةُ وجوز أبو البقاء أن يكون خبر مبتدأ محذوف أي هي أو هو الحق وأن يكون مبتدأ وهو خبره وقرأ أبي «هنالك الولاية الحق لله» بتقديم الْحَقِّ ورفعه وهو يرجح كون الْحَقِّ نعتا للولاية في القراءة السابقة.

İki Kârî (Hamza ve Kisâî), Humeyd, A‘meş, İbn Ebî Leylâ, İbn Münâzir, Yezîdî ve İbn Îsâ el-Isbehânî { الْحَقُّ } kelimesini «el-velâyetü»nün sıfatı olarak merfu okumuşlardır. Ebü'l-Bekâ mahzuf bir mübtedanın haberi olmasını —yani 'hiye' veya 'hüve'l-hakku'— yahut mübteda olup onun haber olmasını da caiz görmüştür. Übeyy ise «el-hakku» kelimesini öne alarak ve merfu kılarak «Hünâlike'l-velâyetü'l-hakku lillâh» şeklinde okumuştur; bu da önceki kıraatte «el-hakku»nun «el-velâyetü»nün sıfatı olmasını tercih ettirir.

وقرأ أبو حيوة وزيد بن علي وعمرو بن عبيد وابن أبي عبلة وأبو السمال ويعقوب عن عصمة عن أبي عمرو «الحق» بالنصب على أنه مصدر مؤكد لمضمون الجملة والناصب له عامل مقدر كما في قولك: هذا عبد الله حقا، ويحتمل أنه نعت مقطوع.

Ebû Hayve, Zeyd b. Alî, Amr b. Ubeyd, İbn Ebî Able, Ebü's-Semmâl ve İsme rivayetiyle Ebû Amr'dan Ya‘kūb «el-hakka» şeklinde mansub okumuşlardır; bu, cümlenin mazmununu tekit eden bir masdardır ve onu nasbeden âmil, 'Hâzâ Abdullâhi hakkan' sözünde olduğu gibi takdirî bir âmildir. Maktû sıfat olması da muhtemeldir.

وقرأ الحسن والأعمش وحمزة وعاصم وخلف «عقبا» بسكون القاف والتنوين، وعن عاصم «عقبى» بألف التأنيث المقصور على وزن رجعى، والجمهور بضم القاف والتنوين والمعنى في الكل ما تقدم.

Hasan, A‘meş, Hamza, Âsım ve Halef kâfın sükûnu ve tenvin ile «ukben» şeklinde; Âsım'dan bir rivayette «rüc‘â» vezninde maksur müennes elifi ile «ukbâ» şeklinde; cumhur ise kâfın zammesi ve tenvin ile okumuştur; hepsinde mana daha önce geçen şekildedir.

وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَياةِ الدُّنْيا أي اذكر لهم ما يشبهها في زهرتها ونضارتها وسرعة زوالها لئلا يغتروا بها ولا يضربوا عن الآخرة صفحا بالمرة أو اذكر لهم صفتها العجيبة التي هي في الغرابة كالمثل وبينها لهم.

{ وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَياةِ الدُّنْيا } “Onlara dünya hayatının misalini ver”; yani ona aldanmasınlar ve ahiretten büsbütün yüz çevirmesinler diye süsü, parlaklığı ve çabuk zeval bulması hususunda ona benzeyen şeyi onlara anlat; yahut gariplikte darb-ı mesel gibi olan o şaşırtıcı niteliğini onlara anlat ve kendilerine açıkla.

كَماءٍ استئناف لبيان المثل أي هي كماء أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ وجوزوا أن يكون مفعولا ثانيا لا ضرب على أنه بمعنى صير. وتعقب بأن الكاف تنبو عنه إلا أن تكون مقحمة. ورد بأنه مما لا وجه لأن المعنى صير المثل هذا اللفظ فالمثل بمعنى الكلام الواقع فيه التمثل. وقال الحوفي: الكاف متعلقة بمحذوف صفة لمصدر محذوف أي ضربا كماء وليس بشيء.

{ كَماءٍ } “[O], bir su gibidir”; misali beyan etmek için bir istinaftır, yani 'o [hayat], bir su gibidir'; { أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ } “gökten indirdiğimiz”. Dönüştürmek (sayyara) manasında olmasına binaen «ıdrib» fiilinin ikinci mefulü olmasını da caiz görmüşlerdir. Ancak kâf harfinin zâid olmaması halinde bundan kaçınacağı belirtilerek buna itiraz edilmiştir. Bu itiraza da bunun mesnetsiz olduğu, zira mananın 'misali bu lafız kıldı' şeklinde olup misalin kendisinde benzetme vuku bulan kelam manasında bulunduğu söylenerek reddedilmiştir. Havfî şöyle demiştir: Kâf harfi mahzuf bir masdarın mahzuf sıfatına müteallıktır, yani 'darben kemâin' demektir; fakat bu bir değer taşımaz.

فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ أي فاشتبك وخالط بعضه بعضا لكثرته وتكاثفه بسبب كثرة سقي الماء إياه أو المراد فدخل الماء في النبات حتى روي ورف، وكان الظاهر في هذا المعنى فاختلط بنبات الأرض لأن المعروف في عرف اللغة والاستعمال دخول الباء على الكثير الغير الطارئ وإن صدق بحسب الوضع على كل من المتداخلين أنه مختلط ومختلط به إلا أنه اختير ما في النظم الكريم للمبالغة في كثرة الماء حتى كأنه الأصل الكثير ففي الكلام قلب مقبول فَأَصْبَحَ ذلك النبات الملتف إثر بهجته ونضارته هَشِيماً أي يابسا متفتتا، وهو فعيل بمعنى مفعول، وقيل جمع هشيمة وأصبح بمعنى صار فلا يفيد تقييد الخبر بالصباح كما في قوله:

{ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ } “onunla yeryüzünün bitkisi sarmaş dolaş oldu”; yani suyun onu bolca sulaması sebebiyle çokluğundan ve sıklaşmasından ötürü birbirine karışıp iç içe girdi; yahut kastedilen, suyun bitkinin içine girip suya kanması ve canlanmasıdır. Bu manada zahir olan «fe'hteleta bi-nebâti'l-ardı» (bitkiyle karıştı) denilmesiydi; zira dilde ve kullanımda bilinen, bâ harfinin sonradan arız olmayan çok olanın üzerine girmesidir; gerçi vazı‘ bakımından iç içe geçenlerin her biri hakkında 'karışan' ve 'kendisiyle karışılan' ifadeleri doğru olsa da, suyun sanki asıl ve çok olan kendisiymiş gibi suyun çokluğunda mübalağa yapmak için Kur'ân-ı Kerîm'deki nazım tercih edilmiştir; dolayısıyla kelamda makbul bir kalp (yer değiştirme) vardır. { فَأَصْبَحَ } güzelliğinin ve tazeliğinin hemen ardından o sarmaşık bitki oluverdi, { هَشِيماً } “kuru bir çöp kırıntısı” yani kurumuş, ufalanmış bir hale geldi. Bu, meful manasında 'feîl'dir; 'heşîme'nin çoğulu olduğu da söylenmiştir. «Asbaha» fiili 'sâra' (oldu) manasındadır, dolayısıyla şairin şu sözünde olduğu gibi haberin sabah vaktiyle kayıtlanmasını ifade etmez:

أصبحت لا أحمل السلاح ولا ... أملك رأس البعير إن نفرا

"Silah taşıyamaz oldum, ürktüğünde devenin başını tutamaz oldum."