وقيل هي على ظاهرها مفيدة لتقييد الخبر بذلك لأن الآفات السماوية أكثر ما تطرق ليلا. وتعقب بأنه ليس في الآية ما يدل على أن اتصافه بكونه هشيما لآفة سماوية بل المراد بيان ما يؤول إليه بعد النضارة من اليبس والتفتت كقوله تعالى وَالَّذِي أَخْرَجَ الْمَرْعى فَجَعَلَهُ غُثاءً أَحْوى [الأعلى: ٤، ٥] تَذْرُوهُ الرِّياحُ أي تفرقه كما قال أبو عبيدة، وقال الأخفش: ترفعه، وقال ابن كيسان: تجيء به وتذهب، وقرأ ابن مسعود «تذريه» من أذرى رباعيا وهو لغة في ذرى وقرأ زيد بن علي والحسن والنخعي والأعمش وطلحة وابن أبي ليلى وابن محيصن وخلف وابن عيسى وابن جرير «تذروه الريح» بالإفراد، وليس المشبه به نفس الماء بل هو الهيئة المنتزعة من الجملة وهي حال النبات المنبت بالماء يكون أخضر مهتزا ثم يصير يابسا تطيره الرياح حتى كأنه لم يكن، وعبر بالفاء في الآية للإشعار بسرعة زواله وصيرورته بتلك الصفة فليست فصيحية، وقيل هي فصيحية والتقدير فزها ومكث مدة فأصبح هشيما وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ من الأشياء التي من جملتها الإنشاء والإفناء مُقْتَدِراً كامل القدرة.
Denildi ki: [Bu fiil] zahiri üzeredir ve haberi bu [sabah vakti] ile kayıtlamayı ifade eder; zira semavi afetler çoğunlukla geceleyin gelir. Ancak buna, ayette onun çerçöp haline gelme niteliğinin semavi bir afetten ötürü olduğuna delalet eden bir şey bulunmadığı, aksine kastedilenin tazeliğinden sonra varacağı kuruluk ve ufalanma halini beyan etmek olduğu söylenerek itiraz edilmiştir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { وَالَّذِي أَخْرَجَ الْمَرْعى * فَجَعَلَهُ غُثاءً أَحْوى } “O ki otlağı çıkardı, sonra da onu kapkara bir sel artığına çevirdi” [el-A‘lâ: 4-5]. { تَذْرُوهُ الرِّياحُ } “rüzgârların savurduğu”; yani Ebû Ubeyde'nin dediği gibi onu darmadağın eder; Ahfeş: "Onu kaldırıp uçurur", İbn Keysân ise: "Onu getirip götürür" demiştir. İbn Mes‘ûd, dört harfli «ezrâ» fiilinden «tüzrîhi» şeklinde okumuştur ki bu da «zerâ»nın bir lügatidir. Zeyd b. Ali, Hasan, Nehaî, A‘meş, Talha, İbn Ebî Leylâ, İbn Muhaysın, Halef, İbn Îsâ ve İbn Cerîr ise müfred olarak «tezrûhu'r-rîhu» şeklinde okumuşlardır. Kendisine benzetilen (müşebbehün bih) sadece suyun kendisi değil, cümlenin tamamından çıkarılan heyettir; o da su ile biten bitkinin önce yemyeşil ve capcanlı olup ardından rüzgârların uçurduğu ve sanki hiç var olmamış gibi kuruyup ufalanan halidir. Ayette [«fe-asbaha»daki] fâ harfi ile ifade edilmesi, onun zevalinin ve bu hale gelmesinin çabukluğunu hissettirmek içindir; dolayısıyla fasiha değildir. Fasiha olduğu da söylenmiştir; takdiri şöyledir: 'Böylece gelişip bir süre kaldı, sonra çerçöp oluverdi.' { وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ } var etme ve yok etmenin de dahil olduğu her şeye, { مُقْتَدِراً } “gücü yetendir” yani tam bir kudret sahibidir.
الْمالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَياةِ الدُّنْيا بيان لشأن ما كانوا يفتخرون به من محسنات الحياة الدنيا كما افتخر الأخ الكافر بما افتخر به من ذلك إثر بيان شأن نفسها بما مر من المثل، وتقديم المال على البنين مع كونهم أعز منه عند أكثر الناس لعراقته فيما نيط به من الزينة والإمداد وغير ذلك.
{ الْمالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَياةِ الدُّنْيا } “Mallar ve oğullar, dünya hayatının süsüdür”; dünya hayatının bizzat kendi halinin geçen misal ile beyan edilmesinin hemen ardından, kâfir kardeşin bunlarla övündüğü gibi onların da dünya hayatının güzelliklerinden kendisiyle övündükleri şeylerin durumunu beyan etmektedir. İnsanların çoğunun nezdinde oğullar maldan daha kıymetli olduğu halde malın oğullardan önce zikredilmesi, süs, destek ve benzeri hususlarda kendisine bağlanan şeylerde daha köklü olmasından ötürüdür.
وعمومه بالنسبة إلى الإفراد والأوقات فإنه زينة وممد لكل أحد من الآباء والبنين في كل وقت وحين وأما البنون فزينتهم وإمدادهم إنما يكون بالنسبة إلى من بلغ الأبوة ولأن المال مناط لبقاء النفس والبنون لبقاء النوع ولأن الحاجة إليه أمس من الحاجة إليهم ولأنه أقدم منهم في الوجود ولأنه زينة بدونهم من غير عكس فإن من له بنون بلا مال فهو في أضيق حال ونكال كذا في إرشاد العقل السليم، والزينة مصدر وأطلق على ما يتزين به للمبالغة ولذلك أخبر به عن أمرين وإضافتها إلى الحياة الدنيا اختصاصية، وجوز أن تكون على معنى في والمعنى أن ما يفتخرون به من المال والبنين شيء يتزين به في الحياة الدنيا وقد علم شأنها في سرعة الزوال وقرب الاضمحلال فما الظن بما هو من أوصافها التي شأنها أن تزول قبل زوالها. وذكر أن هذا إشارة إلى ما يرد افتخارهم بالمال والبنين كأنه قيل: المال والبنون زينة الحياة الدنيا وكل ما كان زينة الحياة الدنيا فهو سريع الزوال ينتج المال والبنون سريعا الزوال، أما الصغرى فبديهية وأما الكبرى فدليلها يعلم مما مر من بيان شأن نفس الحياة الدنيا ثم يقال: المال والبنون سريعا الزوال وكل ما كان سريع الزوال يقبح بالعاقل أن يفتخر به ينتج المال والبنون يقبح بالعاقل أن يفتخر بهما وكلتا المتقدمين لا خفاء فيها.
Ayrıca bireyler ve zamanlar bakımından malın daha umumi olması sebebiyledir; zira mal her vakit ve zamanda hem babalar hem de oğullar için her bir kimseye bir süs ve destektir; oğulların süs ve desteği ise ancak babalık derecesine ulaşan kimse içindir. Bir de mal şahsın bekasının, oğullar ise türün bekasının dayanağıdır; mala olan ihtiyaç onlara olan ihtiyaçtan daha acildir; varlıkta mal onlardan daha öncedir; ayrıca mal onlar olmaksızın da bir süstür, tersi ise öyle değildir; zira malsız oğulları olan kimse son derece dar bir hal ve sıkıntı içindedir. İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de böyle denmektedir. Zinet (زينة) bir masdardır ve mübalağa için kendisiyle süslenilen şey hakkında kullanılmıştır; bu sebeple iki şeyden [mal ve oğullardan] onunla haber verilmiştir. Zinetin dünya hayatına izafeti ihtisas bildirmektedir; «fî» (içinde) manasında olması da caiz görülmüştür. Mana şudur: Onların kendisiyle övündükleri mal ve oğullar, dünya hayatında kendisiyle süslenilen bir şeydir; oysa dünya hayatının çabuk yok olma ve hemen sönüp gitme niteliği bilinmiştir; hal böyleyken onun zevalinden önce yok olup gitmesi adet olan vasıfları hakkında ne düşünülür? Bunun, onların mal ve oğullarla övünmelerini reddeden bir hususa işaret ettiği zikredilmiştir; sanki şöyle denilmiştir: Mal ve oğullar dünya hayatının süsüdür; dünya hayatının süsü olan her şey ise çabuk zeval bulur; bundan 'mal ve oğullar çabuk zeval bulur' neticesi çıkar. Küçük önerme bedihidir; büyük önermenin delili ise bizzat dünya hayatının durumunun geçen beyanından bilinmektedir. Sonra şöyle denilir: Mal ve oğullar çabuk zeval bulur; çabuk zeval bulan her şeyle akıllı birinin övünmesi çirkindir; bundan 'mal ve oğullarla akıllı birinin övünmesi çirkindir' neticesi çıkar ve her iki öncül de son derece açıktır.
وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ
{ وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ } “Kalıcı salih ameller ise”
أخرج سعيد بن منصور وأحمد وأبو يعلى وابن جرير وابن أبي حاتم وابن مردويه والحاكم وصححه عن أبي سعيد الخدري أن رسول الله ﷺ قال: «استكثروا من الباقيات الصالحات قيل وما هي يا رسول الله، قال: التكبير والتهليل والتسبيح والتحميد ولا حول ولا قوة إلا بالله»
Saîd b. Mansûr, Ahmed, Ebû Ya‘lâ, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet etmişlerdir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kalıcı salih amelleri çoğaltın.» 'Onlar nelerdir ya Resûlallah?' denildiğinde; «Tekbir, tehlil, tesbih, tahmid ve lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh'tır» buyurmuştur.
وأخرج الطبراني وابن شاهين في الترغيب وابن مردويه عن أبي الدرداء قال: قال رسول الله ﷺ «سبحان الله والحمد لله ولا إله إلا الله والله أكبر ولا حول ولا قوة إلا بالله هن الباقيات الصالحات وهن يحططن الخطايا كما تحط الشجرة ورقها وهن من. كنوز الجنة،
Taberânî, et-Tergîb'de İbn Şâhîn ve İbn Merdûye, Ebü'd-Derdâ'dan rivayet etmişlerdir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Sübhânallâhi ve'l-hamdü lillâhi ve lâ ilâhe illallâhu vallâhu ekber ve lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh; işte bunlar kalıcı salih amellerdir. Ağacın yapraklarını dökmesi gibi bunlar da günahları dökerler ve bunlar cennet hazinelerindendir.»
وجاء تفسيرها بما ذكر في غير ذلك من الأخبار عن رسول الله ﷺ وأخرج وابن المنذر وابن أبي شيبة عن ابن عباس تفسيرهما بما ذكر أيضا لكن بدون الذكر الأخير.
Bunun bu zikredilenlerle tefsiri Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen başka haberlerde de yer almıştır. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Şeybe de İbn Abbâs'tan bu ikisinin aynı şekilde tefsir edildiğini, ancak son zikrin bulunmadığını rivayet etmişlerdir.
وأخرج ابن أبي حاتم وابن المنذر في رواية أخرى عنه تفسيرها بالصلوات الخمس
İbn Ebî Hâtim ve İbnü'l-Münzir, ondan gelen başka bir rivayette bunların beş vakit namaz olarak tefsir edildiğini rivayet etmişlerdir.
،
,
وأخرج ابن مردويه وابن المنذر وابن أبي حاتم في رواية أخرى عنه أيضا تفسيرها بجميع أعمال الحسنات
İbn Merdûye, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, yine ondan gelen başka bir rivayette bunların bütün güzel ameller (hasenât) olarak tefsir edildiğini rivayet etmişlerdir.
، وفي معناه ما أخرجه ابن أبي حاتم وابن مردويه عن قتادة أنها كل ما أريد به وجه الله تعالى، وعن الحسن وابن عطاء أنها النيات الصالحة واختار الطبري وغيره ما في الرواية الأخيرة عن ابن عباس ويندرج فيها ما جاء في ما ذكر من الروايات وغيرها.
Bu manada olmak üzere İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye Katâde'den, bunların kendisiyle Allah Teâlâ'nın rızası murat edilen her şey olduğunu rivayet etmişlerdir. Hasan ve İbn Atâ'dan ise bunların salih niyetler olduğu rivayet edilmiştir. Taberî ve diğerleri, İbn Abbâs'tan gelen son rivayetteki görüşü tercih etmişlerdir; zikredilen rivayetlerde ve diğerlerinde geçenler de buna dahildir.
وادعى الخفاجي أن كل ما ذكر في تفسيرها غير العام ذكر على طريق التمثيل، ويبعد ذلك قوله ﷺ وهن الباقيات المفيد للحصر بعد التنصيص على ما لا عموم فيه فتأمل، وأيّا ما كان فالباقيات صفة لمقدر كالكلمات أو الأعمال وإسناد الباقيات إلى ذلك مجاز أي الباقي ثمرتها وثوابها بقرينة ما بعد فهي صفة جرت على غير ما هي له بحسب الأصل أو هناك مقدر مرفوع بالوصف مضاف إلى ضمير الموصوف استتر الضمير المجرور وارتفع بعد حذفه وكذا تدخل أعمال فقراء المؤمنين الذين يدعون ربهم بالغداة والعشي يريدون وجهه دخولا أوليا فإن لهم من كل نوع من أنواع الخيرات الحظ الأوفر، والكلام متضمن للتنويه بشأنهم وحط قدر شانئهم فكأنه قيل ما افتخر به أولئك الكفرة من المال والبنين سريع الزوال لا ينبغي أن يفتخر به وما جاء به أولئك المؤمنون خَيْرٌ من ذلك عِنْدَ رَبِّكَ أي في الآخرة، وهو بيان لما يظهر فيه آثار خيريتها بمنزلة إضافة الزينة إلى الحياة الدنيا لأفضليتها من المال والبنين مع مشاركة الكل في الأصل إذ لا مشاركة لهما في الخيرية في الآخرة، وقيل: معنى عند ربك في حكمه ﷾:
Hafâcî, bunların tefsirinde zikredilen genel olmayan her şeyin temsil yoluyla zikredildiğini iddia etmiştir. Ne var ki sallallâhu aleyhi ve sellem'in genel anlam taşımayan şeyleri açıkça belirttikten sonra hasr ifade eden «ve hünne'l-bâkıyât» (onlar kalıcı olanlardır) buyurması bu iddiayı uzak kılmaktadır; iyi düşün! Her ne olursa olsun el-Bâkıyât, 'kelimeler' yahut 'ameller' gibi takdiri bir mevsufun sıfatıdır; el-Bâkıyât'ın bunlara isnadı mecazdır; yani sonrasındaki karine ile semeresi ve sevabı baki kalandır. Dolayısıyla bu, aslı itibarıyla ait olmadığı bir şey üzerine cereyan eden bir sıfattır yahut orada sıfat ile merfû, mevsufun zamirine muzaf takdiri bir kelime vardır; mecrur zamir gizlenmiş ve [muzaf] hazfedildikten sonra merfû olmuştur. Aynı şekilde sabah akşam Rablerine O'nun rızasını dileyerek dua eden fakir müminlerin amelleri de buna öncelikli olarak girer; zira onların her türlü hayır çeşidinden en bol payları vardır. Kelam, onların şanını yüceltmeyi ve onlara buğzedenlerin kadrini düşürmeyi içermektedir; sanki şöyle denilmiştir: O kâfirlerin kendisiyle övündükleri mal ve oğullar çabuk zeval bulur, kendisiyle övünülmeye layık değildir; o müminlerin ortaya koydukları ise { خَيْرٌ } “daha hayırlıdır” bundan, { عِنْدَ رَبِّكَ } “Rabbinin katında” yani ahirette. Bu, zinetin dünya hayatına izafe edilmesi gibi, hayırlı oluşunun eserlerinin nerede zahir olacağının bir beyanıdır; asılda hepsi ortak olmakla beraber mal ve oğullardan daha faziletli olduğu içindir, zira ahirette hayırlılık konusunda o ikisinin hiçbir payı yoktur. Denildi ki: 'Rabbinin katında' ifadesinin manası, O Azze ve Celle'nin hükmünde demektir;
ثَواباً جزاء وأجرا، وقيل: نفعا.
{ ثَواباً } “sevapça” karşılık ve ecir bakımından; fayda bakımından olduğu da söylenmiştir.
وَخَيْرٌ أَمَلًا حيث ينال بها صاحبها في الآخرة ما يؤمله بها في الدنيا وأما المال والبنون فليس لصاحبهما ذلك، وتكرير خَيْرٌ للمبالغة، وقيل: لها وللإشعار باختلاف جهتي الخيرية وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبالَ منصوب باذكر مضمرا أي اذكر يوم نقلع الجبال من أماكنها ونسيرها في الجو كالسحاب كما ينبىء عنه قوله تعالى: وَتَرَى الْجِبالَ تَحْسَبُها جامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ [النمل: ٨٨] ، وقيل: نسير أجزاءها بعد أن يجعلها هباء منبثا والكلام على هذا على حذف مضاف، وجوز أن يكون التسيير مجازا عن الإذهاب والإفناء بذكر السبب وإرادة المسبب أي واذكر يوم نذهب بها وننسفها نسفا فيكون كقوله تعالى: وَبُسَّتِ الْجِبالُ بَسًّا فَكانَتْ هَباءً مُنْبَثًّا [الواقعة: ٥، ٦] واعترض كلا الأمرين بأن صيرورة الجبال هباء منبثا وإذهابها بعد تسييرها فقد ذكر بعض المحققين أخذا من الآيات أنه أولا تنفصل الجبال عن الأرض وتسير في الجو ثم تسقط فتصير كثيبا مهيلا ثم هباء منبثا، والظاهر هنا أول أحوال الجبال ولا مقتضى للصرف عن الظاهر، ثم المراد بذكر ذلك تحذير المشركين ما فيه من الدواهي التي هي أعظم من ثالثة الأثافي، وجوز أبو حيان وغيره كون يَوْمَ ظرفا للفعل المضمر عند قوله تعالى: قَدْ جِئْتُمُونا
{ وَخَيْرٌ أَمَلًا } “ve ümit bağlama bakımından da daha hayırlıdır”; zira sahibi dünyada onunla ümit ettiği şeye ahirette kavuşur; mal ve evlatlara gelince, bunların sahibi için böyle bir şey yoktur. «Hayr» kelimesinin tekrarlanması mübalağa içindir; mübalağa ile birlikte hayırlılık cihetlerinin farklı olduğunu hissettirmek için olduğu da söylenmiştir. { وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبالَ } “Dağları yürüteceğimiz gün”; gizli bir «uzkür» (hatırla) fiili ile mensuptur, yani dağları yerlerinden söküp bulutlar gibi havada yürüteceğimiz günü hatırla; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da buna işaret etmektedir: { وَتَرَى الْجِبالَ تَحْسَبُها جامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ } “Dağları görürsün de onları hareketsiz sanırsın; oysa onlar bulutların geçişi gibi geçerler” [en-Neml: 88]. Denildi ki: Onları saçılmış toz zerreleri haline getirdikten sonra parçalarını yürütürüz; bu takdirde kelam muzafın hazfi üzeredir. Yürütmenin (tesyîr), sebebi zikredip müsebbebi irade etmek suretiyle giderme ve yok etmeden mecaz olması da caiz görülmüştür; yani onları tamamen giderip kökünden savuracağımız günü hatırla; böylece Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibi olur: { وَبُسَّتِ الْجِبالُ بَسًّا * فَكانَتْ هَباءً مُنْبَثًّا } “Dağlar da ufalandıkça ufalanıp saçılmış toz zerreleri haline geldiği zaman” [el-Vâkıa: 5-6]. Her iki hususa da dağların saçılmış toz zerreleri haline gelmesinin ve giderilmesinin yürütülmelerinden sonra olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir; nitekim bazı muhakkikler ayetlerden hareketle önce dağların yeryüzünden kopup havada yürüyeceğini, sonra düşüp akıp giden bir kum yığını, ardından da saçılmış toz zerreleri haline geleceğini zikretmişlerdir. Burada zahir olan, dağların ilk halleridir ve zahirden çevirmeyi gerektiren bir durum yoktur. Sonra bunu zikretmekten maksat, müşrikleri başa gelebilecek en büyük felaketlerden daha korkunç olan o dehşet verici hadiselerden sakındırmaktır. Ebû Hayyân ve başkaları { يَوْمَ } kelimesinin, Allah Teâlâ'nın: { قَدْ جِئْتُمُونا }
إلخ أي قلنا يوم كذا لقد جئتمونا، وفيه ما ستعلمه إن شاء الله تعالى هناك، وغير واحد كونه معطوفا على ما قبله من قوله تعالى: عِنْدَ رَبِّكَ فهو معمول خَيْرٌ أي الباقيات الصالحات خير عند ربك ويوم القيامة وحينئذ يتعين أن يكون المراد من عند
vb. buyruğunun yanındaki gizli fiilin zarfı olmasını caiz görmüşlerdir; yani 'falan gün, andolsun bize geldiniz dedik' takdirindedir. Bunda [bulunan itirazı] inşâallâhu teâlâ orada öğreneceksin. Birden fazla âlim ise bunun Allah Teâlâ'nın { عِنْدَ رَبِّكَ } buyruğundaki önceki kısma matuf olduğunu caiz görmüştür; buna göre { خَيْرٌ } kelimesinin mamulüdür, yani 'kalıcı salih ameller Rabbinin katında ve kıyamet gününde daha hayırlıdır' manasındadır; bu durumda 'katında' (ınde)
ربك في حكمه تعالى كما قيل به، وقرأ ابن عامر وابن كثير وأبو عمرو والحسن وشبل وقتادة وعيسى والزهري وحميد وطلحة واليزيدي والزبيري عن رجاله عن يعقوب «تسير الجبال» برفع الجبال وبناء تسير بالتاء ثالثة الحروف للمفعول جريا على سنن الكبرياء وإيذانا بالاستغناء عن الإسناد إلى الفاعل لتعينه، وعن الحسن أنه قرأ كذلك إلا أنه جاء بالياء آخر الحروف بدل التاء، وقرأ أبي سيرت الجبال بالماضي المبني للمفعول ورفع الجبال، وقرأ ابن محيصن ومحبوب عن أبي عمرو «تسير الجبال» بالمضارع المفتتح بالتاء المثناة من فوق المبني للفاعل ورفع الجبال وَتَرَى الْأَرْضَ خطاب لسيد المخاطبين ﷺ أو لكل أحد ممن يتأتى منه الرؤية أي وترى جميع جوانب الأرض بارِزَةً بادية ظاهرة أما ظهور ما كان منها تحت الجبال فظاهر، وأما ما عداه فكانت الجبال تحول بينه وبين الناظر قبل ذلك أو تراها بارزة لذهاب جميع ما عليها من الجبال والبحار والعمران والأشجار وإنما اقتصر على زوال الجبال لأنه يعلم منه زوال ذلك بطريق الأولى، وقيل: إسناد البروز إلى الأرض مجاز، والمراد ترى أهل الأرض بارزين من بطنها وهو خلاف الظاهر.
ifadesinden kastedilenin, daha önce de söylendiği gibi Allah Teâlâ'nın hükmünde demek olması gerekir. İbn Âmir, İbn Kesîr, Ebû Amr, Hasan, Şibl, Katâde, Îsâ, Zührî, Humeyd, Talha, Yezîdî ve Ya‘kūb'dan naklen ricâli yoluyla Zübeyrî, kibriyâ üslubuna uygun olarak ve failin muayyen olmasından ötürü ona isnat etmekten müstağni kalındığını bildirmek üzere, üçüncü harf olan tâ ile meçhul sığada ve «el-cibâlü» kelimesini ref ile «tüseyyeru'l-cibâlü» şeklinde okumuşlardır. Hasan'dan tâ yerine son harf olan yâ ile «yüseyyeru'l-cibâlü» okuduğu da rivayet edilmiştir. Übey ise mazi meçhul ve «el-cibâlü» ref ile «süyyirati'l-cibâlü» okumuştur. İbn Muhaysın ve Ebû Amr'dan rivayetle Mahbûb, üstten iki noktalı tâ ile başlayan malum muzari sığada ve dağların ref'i ile «tesîru'l-cibâlü» okumuşlardır. { وَتَرَى الْأَرْضَ } “ve yeryüzünü göreceğin [gün]”; muhatapların efendisi sallallâhu aleyhi ve sellem'e yahut kendisinden görme fiili sadır olabilecek herkese bir hitaptır; yani yeryüzünün bütün taraflarını görürsün, { بارِزَةً } “çırılçıplak/meydanda” açık ve ortada kalmış [olarak]. Dağların altında kalan kısımların ortaya çıkışı zaten açıktır; bunun dışındaki kısımlara gelince, bundan önce dağlar bakan kimse ile onun arasına engel oluyordu yahut üzerindeki dağlar, denizler, binalar ve ağaçların tamamen yok olması sebebiyle onu açıkta görürsün; sadece dağların zevaliyle yetinilmiştir, zira diğerlerinin zevali evleviyet yoluyla bundan anlaşılır. Denildi ki: Belirgin olma niteliğinin (bürz) yeryüzüne isnadı mecazdır; kastedilen, yeryüzü halkını onun karnından fırlayıp açıkta kalmış görmendir; ancak bu zahire aykırıdır.
وقرأ عيسى «وترى الأرض» ببناء الفعل للمفعول ورفع الأرض وَحَشَرْناهُمْ أي جمعناهم إلى الموقف من كل أوب بعد أن أقمناهم من قبورهم ولم يذكر لظهور إرادته، وعلى ما قيل يكون ذلك مذكورا، وإيثار الماضي بعد «نسير» و «ترى» للدلالة على تحقق الحشر المتفرع على البعث الذي ينكره المنكرون وعليه يدور أمر الجزاء وكذا الكلام فيما عطف عليه منفيا وموجبا، وقال الزمخشري: هو للدلالة على أن حشرهم قبل التسيير والبروز ليعاينوا تلك الأهوال والعظائم كأنه قيل وحشرناهم قبل ذلك اه. واعترض بأن في بعض الآيات مع الأخبار ما يدل على أن التسيير والبروز عند النفخة الأولى وفساد نظام العالم والحشر وما عطف عليه عند النفخة الثانية فلا ينبغي حمل الآية على معنى وحشرناهم قبل ذلك لئلا تخالف غيرها فليتأمل، ثم لا يخفى أن التعبير بالماضي على الأول مجاز وعلى هذا حقيقة لأن المضي والاستقبال بالنظر إلى الحكم المقارن له لا بالنسبة لزمان التكلم، والجملة عليه كما في الكشف وغيره تحتمل العطف والحالية من فاعل نُسَيِّرُ. وقال أبو حيان: الأولى جعلها حالا على هذا القول، وأوجبه بعضهم وعلله بأنها لو كانت معطوفة لم يكن مضى بالنسبة إلى التسيير والبروز بل إلى زمان التكلم فيحتاج إلى التأويل الأول، ثم قال: وتحقيقه أن صيغ الأفعال موضوعة لأزمنة التكلم إذا كانت مطلقة فإذا جعلت قيودا لما يدل على زمان كان مضيها وغيره بالنسبة إلى زمانه اه وليس بشيء، والحق عدم الوجوب، وتحقيق ذلك أن الجمل التي ظاهرها التعاطف يجوز فيها التوافق والتخالف في الزمان فإذا كان في الواقع كذلك فلا خفاء فيه وإن لم يكن فلا بد للعدول من وجه، فإن كان أحدهما قيدا للآخر وهو ماض بالنسبة إليه فهو حقيقة ووجهه ما ذكر ولا تكون الجملة معطوفة حينئذ، فإن عطفت وجعل المضي بالنسبة لأحد المتعاطفين فلا مانع منه وهل هو حقيقة أو مجاز محل تردد، والذي يحكم به الإنصاف اختيار قول أبي حيان من أولوية الحالية على ذلك، والقول بأنه لا وجه له لا وجه له، وحينئذ يقدر قد عند الأكثرين أي وقد حشرناهم فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً أي لم نترك، يقال غادره وأغدره إذا تركه ومنه الغدر الذي هو ترك الوفاء، والغدير الذي هو ماء يتركه السيل في الأرض. وقرىء «يغادر» بالياء التحتية على أن الضمير لله تعالى على طريق الالتفات.
Îsâ, fiilin meçhul yapısıyla ve «el-ardu»nun ref'i ile «ve türâ'l-ardu» şeklinde okumuştur. { وَحَشَرْناهُمْ } “ve onları toplamışızdır”; yani kabirlerinden kaldırdıktan sonra her taraftan mahşer yerine toplamışızdır; kastedildiği açık olduğu için bu [kabirden kalkış] zikredilmemiştir, bir görüşe göre ise zikredilmiş olmaktadır. «Nüseyyiru» ve «terâ» fiillerinden sonra mazi fiilin tercih edilmesi, inkârcıların inkâr ettiği ve ceza/mükâfat işinin üzerine bina edildiği dirilişten doğan haşrın kesin olarak vuku bulacağını göstermek içindir; olumsuz ve olumlu olarak buna matuf olan diğer ifadelerde de durum böyledir. Zemahşerî şöyle demiştir: 'Bu, o dehşetli ve muazzam halleri bizzat görsünler diye onların haşredilmelerinin dağların yürütülmesi ve yerin açığa çıkmasından önce olduğunu göstermek içindir; sanki «ve bundan önce onları haşrettik» denilmiştir.' Ancak buna, bazı ayetlerle haberlerde dağların yürütülmesinin ve yerin açığa çıkmasının birinci sûr üflemesinde ve âlemin nizamının bozulmasında, haşr ile ona matuf olanların ise ikinci sûr üflemesinde olduğuna dair deliller bulunduğu, dolayısıyla diğer delillere muhalif olmaması için ayetin 've bundan önce onları haşrettik' manasına hamledilmemesi gerektiği söylenerek itiraz edilmiştir; iyi düşünülmelidir. Sonra gizli değildir ki mazi ile ifade edilmesi birinci yaklaşıma göre mecaz, bu yaklaşıma göre ise hakikattir; çünkü mazilik ve istikbal konuşma zamanına göre değil, kendisiyle mukarenet halindeki hükme göredir. Keşşâf ve diğerlerinde belirtildiği üzere bu takdirde cümle hem atfa hem de { نُسَيِّرُ } fiilinin failinden hal olmaya ihtimallidir. Ebû Hayyân şöyle demiştir: 'Bu kavle göre hal kılınması daha uygundur.' Bazıları bunu vacip kılmış ve şöyle gerekçelendirmiştir: 'Eğer matuf olsaydı, yürütme ve açığa çıkmaya göre değil, konuşma zamanına göre mazi olurdu ve bu durumda birinci teville ihtiyaç duyulurdu.' Ardından şöyle demiştir: 'Bunun tahkiki şudur: Fiil kalıpları mutlak olduklarında konuşma zamanları için konulmuştur; zamana delalet eden bir şeyin kayıtları kılındıklarında ise mazilikleri ve diğer durumları onun zamanına göre olur.' Fakat bu bir değer taşımaz. Doğrusu bunun vacip olmadığıdır. Bunun tahkiki şudur: Zahiri atıf olan cümlelerde zaman bakımından uyum da zıtlık da caizdir; şayet vakıada böyle ise bu açıktır, şayet öyle değilse başka bir cihete meyletmek için bir vecih lazımdır. Eğer biri diğerinin kaydı olup ona göre mazi ise bu hakikattir ve vechi zikredilendir; bu takdirde cümle matuf olmaz. Şayet atfedilir ve mazilik matuflardan birine nispetle kabul edilirse buna bir engel yoktur; bunun hakikat mi mecaz mı olduğu ise tereddüt konusudur. İnsafın hükmettiği şey, buna binaen Ebû Hayyân'ın hal olmasının öncelikli olduğu görüşünü tercih etmektir; bunun bir vechi olmadığını söylemenin ise hiçbir vechi yoktur. Bu durumda çoğunluğa göre bir «kad» takdir edilir; yani «ve kad haşernâhüm» takdirindedir. { فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً } “onlardan hiçbirini bırakmamışızdır”; yani geride terk etmemişizdir. Bir şeyi terk ettiğinde «gâderahû» ve «ağderahû» denir. Ahde vefayı terk etmek olan «gadr» ve selin arazide bıraktığı su birikintisi olan «gadîr» kelimesi de buradan gelir. İltifat yoluyla zamirin Allah Teâlâ'ya ait olması üzere alttan iki noktalı yâ ile «yügâdiru» şeklinde de okunmuştur.
وقرأ قتادة «تغادر» بالتاء الفوقية على أن الضمير للأرض كما في قوله تعالى: وَأَلْقَتْ ما فِيها وَتَخَلَّتْ [الانشقاق: ٤] وجوز أبو حيان كونه للقدرة، وقرأ أبان بن يزيد عن عاصم كذلك أو بفتح الدال مبنيا للمفعول ورفع «أحد» على النيابة عن الفاعل، وقرأ الضحاك «نغدر» بضم النون وإسكان الغين وكسر الدال عُرِضُوا عَلى رَبِّكَ
Katâde, Allah Teâlâ'nın { وَأَلْقَتْ ما فِيها وَتَخَلَّتْ } “ve içindekini atıp boşaldığı zaman” [el-İnşikâk: 4] buyruğunda olduğu gibi zamirin arza ait olması üzere üstten iki noktalı tâ ile «tügâdiru» okumuştur; Ebû Hayyân zamirin kudrete ait olmasını da caiz görmüştür. Ebân b. Yezîd, Âsım'dan bu şekilde yahut dâlın fethasıyla meçhul olarak «tügâderu» ve «ehadün» kelimesini naib-i fail olarak ref ile okumuştur. Dahhâk ise nûnun zammesi, gaynın sükûnu ve dâlın kesresi ile «nüğdiru» okumuştur. { عُرِضُوا عَلى رَبِّكَ } “[ve] Rabbinin huzuruna çıkarılmışlardır”;
أحضروا محل حكمه وقضائه ﷿ فيهم فًّا
O Azze ve Celle'nin haklarındaki hüküm ve kaza mahalline getirilmişlerdir, { صَفًّا } “sıra sıra”
مصطفين أو مصفوفين.
saf tutmuş yahut saflar halinde dizilmiş olarak.
فقد أخرج ابن منده في التوحيد عن معاذ بن جبل أن النبي ﷺ قال: «إن الله تعالى ينادي يوم القيامة يا عبادي
Nitekim İbn Mende et-Tevhîd'de Muâz b. Cebel'den rivayet etmiştir ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz Allah Teâlâ kıyamet gününde: 'Ey kullarım!
أنا الله لا إله إلا أنا أرحم الراحمين وأحكم الحاكمين وأسرع الحاسبين أحضروا حجتكم ويسروا جوابا فإنكم مسؤولون محاسبون يا ملائكتي أقيموا عبادي صفوفا على أطراف أنامل أقدامهم للحساب»
Ben Allah'ım, benden başka hiçbir ilah yoktur; merhametlilerin en merhametlisi, hüküm verenlerin en adili ve hesabı en çabuk görenim. Delilinizi getirin ve cevabınızı hazırlayın; çünkü siz sorgulanacak ve hesaba çekileceksiniz. Ey meleklerim! Kullarımı hesap için ayak parmaklarının uçları üzerinde saflar halinde durdurun' diye nida eder.»
وفي الحديث الصحيح «يجمع الله تعالى الأولين والآخرين في صعيد واحد صفوفا يسمعهم الداعي وينفذهم البصر» الحديث بطوله،
Sahih hadiste de şöyle buyrulmuştur: «Allah Teâlâ öncekileri ve sonrakileri tek bir düzlükte saflar halinde toplar; çağıran kimse sesini onlara duyurur ve bakanın gözü hepsine birden ulaşır...» hadis uzunca zikredilmiştir.
وقيل تقام كل أمة وزمرة صفا.
Her ümmet ve zümrenin birer saf halinde durdurulacağı da söylenmiştir.
وفي بعض الأخبار أهل الجنة يوم القيامة مائة وعشرون صفا أنتم منها ثمانون، وقيل لا عرض بالمعنى المعروض ولا اصطفاف والكلام خارج مخرج الاستعارة التمثيلية شبهت حالهم في حشرهم بحال جند عرضوا على السلطان ليأمر فيهم بما يأمر، وقيل إن فيه استعارة تبعية بتشبيه حشرهم بعرض هؤلاء، ومعنى فًّا
Bazı haberlerde: «Kıyamet gününde cennet ehli yüz yirmi saftır, sizler bunun seksen safısınız» buyrulmuştur. Bilinen manada bir arz (huzura çıkarma) ve saf tutmanın bulunmadığı, kelamın istiare-i temsiliyye kabilinden olduğu da söylenmiştir; yani haşredilmelerindeki durumları, hükümdarın haklarında dilediği emri vermesi için huzuruna çıkarılan bir ordunun haline benzetilmiştir. Bunların arzına haşredilmelerinin benzetilmesi suretiyle bunda istiare-i tebeiyye bulunduğu da söylenmiştir. { صَفًّا } kelimesinin manası
سواء كان داخلا في الاستعارة التمثيلية أو كان ترشيحا غير متفرقين ولا مختلطين فلا تعرض فيه لوحدة الصف وتعدده.
gerek istiare-i temsiliyyeye dahil olsun gerekse terşîh olsun, 'dağılmamış ve birbirine karışmamış olarak' demektir; dolayısıyla onda safın birliği ve çokluğuna dair bir temas yoktur.
ولا حاجة إلى أن يقال: إنه مفرد أريد به الجمع لكونه مصدرا أي صفوفا أو يقال: إن الأصل صفاصفا، على أن هذا مع بعده يرد عليه أن ما يدل على التعدد بالتكرار كبابا بابا وصفا صفا لا يجوز حذفه، هذا والحق أن إنكار الاصطفاف مما لا وجه له بعد إمكانه وصحة الإخبار فيه، ولعل ما فسرنا به الآية مما لا غبار عليه، وفي الالتفات إلى الغيبة وبناء الفعل للمفعول مع التعرض لعنوان الربوبية والإضافة إلى ضميره ﷺ من تربية المهابة والجري على سنن الكبرياء وإظهار اللطف به ﵊ ما لا يخفى، وقيل في قوله تعالى: لى رَبِّكَ
Masdar olmasından ötürü onunla çoğul kastedilmiş bir müfred olduğu, yani 'saflar halinde' (sufûfen) demek olduğu veya aslının 'saf saf' (saffen saffen) olduğu söylenmesine gerek yoktur; zira bu sonuncusu uzak bir ihtimal olmakla beraber, 'kapı kapı' (bâben bâben) ve 'saf saf' (saffen saffen) gibi tekrar ile çokluğa delalet eden ifadelerin [ikincisinin] hazfedilmesinin caiz olmadığı gerekçesiyle reddedilir. Bununla birlikte hakikat şudur ki saf tutmanın imkânı ve bu husustaki haberlerin sahih oluşundan sonra onu inkâr etmenin hiçbir vechi yoktur. Ayeti tefsir ettiğimiz şekil ise üzerinde hiçbir şüphe tozu bulunmayan bir açıklamadır. Gaib sığasına iltifat yapılmasında, fiilin meçhul kılınmasında ve Rubûbiyyet unvanına yer verilerek sallallâhu aleyhi ve sellem'in zamirine izafe edilmesinde heybet duygusunu besleme, kibriyâ üslubuna riayet etme ve Efendimiz aleyhisselâm'a olan lütfu gösterme incelikleri gizli değildir. Allah Teâlâ'nın: { عَلى رَبِّكَ }
إشارة إلى غضب الله تعالى عليهم وطردهم عن ديوان القبول بعدم جريهم على معرفتهم لربوبيته ﷿ قَدْ جِئْتُمُونا
buyruğunda, Allah Teâlâ'nın onlara olan gazabına ve O Azze ve Celle'nin rubûbiyyetini tanıma gereğine göre hareket etmemeleri sebebiyle kabul divanından kovulduklarına bir işaret olduğu söylenmiştir. { لَقَدْ جِئْتُمُونا } “[Onlara şöyle denir:] 'Andolsun bize geldiniz”
خطاب للكفار المنكرين للبعث على إضمار القول، ويكون حالا مما تقدم فيقدر قائلين أو نقول إن كان حالا من فاعل (حشرنا) أو قائلا أو يقول إن كان من بِّكَ
sözün takdir edilmesiyle dirilişi inkâr eden kâfirlere bir hitaptır; geçen kısımdan bir hal olur ve şayet «haşernâ» fiilinin failinden hal ise 'diyerek' (kāilîne) yahut 'deriz' (nekūlü), şayet { رَبِّكَ }
أو مقولا لهم أو يقال لهم إن كان من ضعيررِضُوا.
ifadesinden hal ise 'diyerek' (kāilen) yahut 'der' (yekūlü), şayet { عُرِضُوا } fiilinin zamirinden hal ise 'onlara denilerek' (makūlen lehüm) yahut 'onlara denilir' (yükālü lehüm) takdirinde olur.
وقد يقدر فعلا كقلنا أو نقول لا محل لجملته، وجوز تعلق «يوم» السابق به على هذا التقدير دون تقدير الحالية.
Bazen de cümlenin mahalli olmayacak şekilde «kulnâ» (dedik) veya «nekūlü» (deriz) gibi bir fiil takdir edilir. Bu takdirde önceki «yevme» kelimesinin hal takdiri olmaksızın buna taalluk etmesi caiz görülmüştür.
قال الخفاجي: لأنه يصير كغلام زيد ضاربا على أن ضاربا حال من زيد ناصبا لغلام ومثله تعقيد غير جائز لا لأن ذلك قبل الحشر وهذا بعده ولا لأن معمول الحال لا يتقدم عليها كما يتوهم، ثم قال: وأما ما أورد على تعلقه بالفعل في التقدير الثاني من أنه يلزم منه أن هذا القول هو المقصود أصالة فتخيل أغنى عن الرد أنه لا محذور فيه اه، والحق أن تعلقه بالقول المقدر حالا أو غيره مما لا يرتضيه الطبع السليم والذهن المستقيم، ولا يكاد يجوز مثل هذا التركيب على تقدير الحالية وإن قلنا بجواز تقدم معمول الحال عليها فتدبر، والمراد من مجيئهم إليه تعالى مجيئهم إلى حيث لا حكم لأحد غيره سبحانه من المعبودات الباطلة التي تزعم فيها عبدتها النفع والضر وغير ذلك نظير ما قالوا في قوله تعالى «ملك يوم الدين» ما خَلَقْناكُمْ
Hafâcî şöyle demiştir: 'Çünkü bu, «dâriben» kelimesinin Zeyd'den hal olup «gulâm»ı nasb etmesi şartıyla «gulâmu Zeydin dâriben» gibi olur ki böylesi bir karmaşıklık (ta‘kîd) caiz değildir; bu durum sanıldığı gibi o [yürütmenin] haşrden önce, bunun ise sonra olmasından yahut halin mamulünün halin önüne geçemeyeceğinden ötürü değildir.' Ardından şöyle demiştir: 'İkinci takdirde fiile taalluk etmesine dair yöneltilen, bundan bu sözün asıl maksat olmasının gerekeceği şeklindeki itiraza gelince; bunda hiçbir mahzur bulunmadığı apaçık ortada olan bir vehimdir, cevaba bile değmez.' Hakikat şudur ki hal olarak takdir edilen söze yahut başkasına taalluk etmesi, selim tabiatın ve düzgün bir zihnin razı olacağı bir şey değildir; halin mamulünün halin önüne geçmesini caiz görsek bile hal takdirine göre böyle bir terkip neredeyse caiz olmaz; iyi düşün! Onların Allah Teâlâ'ya gelmelerinden maksat, tapanlarının kendilerinde fayda ve zarar verme gibi güçler vehmettikleri batıl ilahlardan hiçbirinin hâkimiyetinin bulunmadığı, yalnızca Sübhânehu'nun hüküm sürdüğü bir yere gelmeleridir; nitekim Allah Teâlâ'nın «Mâliki yevmi'd-dîn» buyruğu hakkında da böyle demişlerdir. { كَما خَلَقْناكُمْ }
نعت لمصدر محذوف أي مجيئا كائنا كمجيئكم عند خلقنا لكم وَّلَ مَرَّةٍ
mahzuf bir masdarın sıfatıdır; yani 'sizi ilk defa yarattığımızda gelişiniz gibi olan bir gelişle' manasındadır; { أَوَّلَ مَرَّةٍ } “ilk defasında”
أو حال من الضمير المرفوع في ئْتُمُونا
yahut { جِئْتُمُونا } fiilindeki merfû zamirden haldir;
أي كائنين كما خلقناكم أول مرة حفاة عراة غرلا أو ما معكم شيء مما تفتخرون به من الأموال والأنصار لقوله تعالى: لَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ ما خَوَّلْناكُمْ وَراءَ ظُهُورِكُمْ [الأنعام: ٩٤] .
yani sizi ilk defa yarattığımız gibi yalınayak, çıplak ve sünnetsiz olarak yahut Allah Teâlâ'nın: { لَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ ما خَوَّلْناكُمْ وَراءَ ظُهُورِكُمْ } “Andolsun ki sizi ilk defa yarattığımız gibi teker teker bize geldiniz ve size verdiklerimizi de arkanızda bıraktınız” [el-En‘âm: 94] buyruğundan ötürü kendisiyle övündüğünüz mal ve yardımcılardan hiçbir şey yanınızda olmaksızın [geldiniz] demektir.
وجوز أن يكون المراد أحياء كخلقتكم الأولى، والكلام عليه إعرابا كما تقدم لكن يخالفه في وجه التشبيه وذاك كما قيل أوفق بما قبل وهذا بقوله تعالى: لْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِداً
Kastedilenin 'ilk yaratılışınız gibi diri olarak' manası olması da caiz görülmüştür; irap bakımından kelam daha önce geçtiği gibidir, fakat teşbihin yönü hususunda ondan ayrılır; nitekim denildiği gibi o önceki manaya daha uygundur, bu ise Allah Teâlâ'nın şu buyruğuna daha uygundur: { بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِداً } “Aksine siz, size bir buluşma zamanı tayin etmeyeceğimizi iddia etmiştiniz”.
وهو إضراب وانتقال من كلام إلى كلام كلاهما للتوبيخ والتقريع، والموعد اسم زمان وأن مخففة من المثقلة فصل بينها وبين خبرها بحرف النفي لكونه جملة فعلية فعلها متصرف غير دعاء وفي ذلك يجب الفصل بأحد الفواصل المعلومة إلا فيما شذ، والجعل إما بمعنى التصيير فالجار والمجرور مفعوله الثاني ووْعِداً
Bu bir idrab ve bir sözden diğer söze geçiştir; her ikisi de azarlama ve kınama içindir. Mev‘id (مَوْعِد) zaman ismidir. «En» şeddeli olan «enne»den hafifletilmiştir; dua bildirmeyen ve çekimli bir fiilden oluşan fiil cümlesi olması sebebiyle haberi ile arasına nefy harfi fasıla olarak girmiştir; şaz olan durumlar müstesna böyle hallerde bilinen fasılalardan biriyle ayırmak vaciptir. «Ca‘l» fiili ya dönüştürmek (taysîr) manasındadır; bu durumda car-mecrur onun ikinci mefulü, { مَوْعِداً } ise
مفعوله الأول، وإما بمعنى الخلق والإيجاد فالجار والمجرور في
birinci mefulü olur; ya da yaratmak ve var etmek manasındadır; bu takdirde car-mecrur
موضع الحال من مفعوله وهووْعِداً
mefulü olan { مَوْعِداً } kelimesinden hal konumundadır;
أي زعمتم في الدنيا أنه لن نجعل لكم وقتا ينجز فيه ما وعدنا من البعث وما يتبعه.
yani dünyadayken, vaadettiğimiz diriliş ve peşinden gelecek şeylerin gerçekleşeceği bir vakit size tayin etmeyeceğimizi iddia etmiştiniz.
وَوُضِعَ الْكِتابُ عطف على رِضُوا
{ وَوُضِعَ الْكِتابُ } “Kitap ortaya konulmuştur”; { عُرِضُوا } fiiline matuftur,
داخل تحت الأمور الهائلة التي أريد بذكر وقتها تحذير المشركين كما مر، وإيراد صيغة الماضي للدلالة على التقرر والمراد من الكتاب كتب الأعمال فأل فيه للاستغراق، ومن وضعه إما جعل كل كتاب في يد صاحبه اليمين أو الشمال وإما جعل كل في الميزان، وجوز أن يكون المراد جعل الملائكة تلك الكتب في البين ليحاسبوا المكلفين بما فيها، وعلى هذا يجوز أن يكون المراد بالكتاب كتابا واحدا بأن تجمع الملائكة ﵈ صحائف الأعمال كلها في كتاب وتضعه في البين للمحاسبة ولكن لم أجد في ذلك أثرا، نعم قال اللقاني في شرح قوله في جوهرة التوحيد:
daha önce geçtiği üzere vaktinin zikredilmesiyle müşriklerin sakındırılması murat edilen o dehşet verici işlerin kapsamına dahildir. Mazi sığasının getirilmesi kesinliği bildirmek içindir. Kitaptan murat, amel defterleridir; dolayısıyla başındaki elif-lam istiğrak içindir. Konulmasından (vaz‘) maksat ise ya her kitabın sahibinin sağına veya soluna verilmesi ya da her birinin mizana konulmasıdır. Kastedilenin meleklerin mükellefleri içindekilerle hesaba çekmek için o kitapları ortaya koymaları olması da caiz görülmüştür. Buna göre meleklerin -aleyhimüsselâm- bütün amel sayfalarını tek bir kitapta toplayıp hesaba çekmek üzere ortaya koymaları suretiyle kitaptan muradın tek bir kitap olması da caizdir; fakat ben bu hususta bir rivayet bulamadım. Evet, Lakānî, Cevheretü't-Tevhîd'deki şu sözünün şerhinde demiştir ki:
وواجب أخذ العباد الصحفا ... كما من القرآن نصا عرفا
"Kulların sahifeleri alması vaciptir, Kur'an'dan açık nasla bilindiği gibi."
جزم الغزالي بما قيل إن صحف العباد ينسخ ما في جميعها في صحيفة واحدة انتهى، والظاهر أن جزم الغزالي وأضرابه بذلك لا يكون إلا عن أثر لأن مثله لا يقال من قبل الرأي كما هو الظاهر، وقيل: وضع الكتاب كناية عن إبراز محاسبة الخلق وسؤالهم فإنه إذ أريد محاسبة العمال جيء بالدفاتر ووضعت بين أيديهم ثم حوسبوا فأطلق الملزوم وأريد لازمه، ولا يخفى أنه لا داعي إلى ذلك عندنا وربما يدعو إليه إنكار وزن الأعمال.
'Gazzâlî, kulların sahifelerinde bulunan her şeyin tek bir sahifeye istinsah edileceğine dair söylenmiş olan görüşü kesin bir dille ifade etmiştir.' [Lakānî'nin sözü] bitti. Zahir olan odur ki Gazzâlî ve emsalinin bunu kesin bir dille belirtmesi ancak bir rivayete dayanmaktadır; zira zahir olduğu üzere böylesi bir şey re'y ile söylenemez. Denildi ki: Kitabın ortaya konması, mahlukatın hesaba çekilmesinin ve sorgulanmasının açıkça ortaya konmasından kinayedir; nitekim görevliler hesaba çekilmek istendiğinde defterler getirilip önlerine konulur, sonra hesaba çekilirler; burada melzum zikredilmiş, lazımı murat edilmiştir. Bizim nezdimizde buna bir gerekçe olmadığı gizli değildir; buna belki de amellerin tartılmasını inkâr etmek sevk etmektedir.
وقرأ زيد بن علي رضي الله تعالى عنهما وَوُضِعَ الْكِتابُ ببناء وضع للفاعل وإسناده إلى ضميره تعالى على طريق الالتفات ونصب الكتاب على المفعولية أي ووضع الله الكتاب فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ قاطبة فيدخل فيهم الكفرة المنكرون للبعث دخولا أوليا، والخطاب نظير ما مر مُشْفِقِينَ خائفين مِمَّا فِيهِ أي الكتاب من الجرائم والذنوب لتحققهم ما يترتب عليها من العذاب وَيَقُولُونَ عند وقوفهم على ما في تضاعيفه نقيرا وقطميرا يا وَيْلَتَنا نداء لهلكتهم التي هلكوها من بين الهلكات فإن الويلة كالويل الهلاك ونداؤها على تشبيهها بشخص يطلب إقباله كأنه قيل يا هلاك أقبل فهذا أوانك ففيه استعارة مكنية تخييلية وفيه تقريع لهم وإشارة إلى أنه لا صاحب لهم غير الهلاك وقد طلبوه ليهلكوا ولا يروا العذاب الأليم.
Zeyd b. Ali radıyallâhu anhümâ, iltifat yoluyla «vada‘a» fiilini malum sığada ve zamirini Allah Teâlâ'ya isnat ederek, «el-kitâbe»yi de mefulün bih olarak nasb ile { وَوَضَعَ الْكِتَابَ } şeklinde okumuştur; yani 'Allah kitabı koydu' demektir. { فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ } “Böylece suçluları görürsün”; istisnasız hepsini; dolayısıyla dirilişi inkâr eden kâfirler buna öncelikle dahildir; hitap ise daha önce geçen hitap gibidir; { مُشْفِقِينَ } “korkudan titremiş olarak”, { مِمَّا فِيهِ } “onun içindekilerden”; yani işledikleri suçlar ve günahlardan ötürü, bunların neticesinde ortaya çıkacak azabı kesin olarak anladıkları için [korkmaktadırlar]. { وَيَقُولُونَ } onun satır aralarında bulunan şeyleri en ince ayrıntısına kadar gördüklerinde şöyle derler: { يا وَيْلَتَنا } “'Yazıklar olsun bize!'”; bu, helak çeşitleri arasından uğradıkları kendi helaklerine bir sesleniştir; zira «veyle», «veyl» gibi helak demektir; ona nida edilmesi ise gelmesi istenen bir şahsa benzetilmesine dayanır; sanki 'Ey helak, gel! İşte senin vaktindir' denilmiştir; dolayısıyla bunda mekniyye-tahyîliyye bir istiare vardır. Bunda onlar için bir kınama ve helaktan başka bir yoldaşlarının olmadığına, elemli azabı görmemek için helak olmayı talep ettiklerine bir işaret vardır.
وقيل: المراد نداء من بحضرتهم كأنه قيل: يا من بحضرتنا انظروا هلكتنا، وفيه تقدير يفوت به تلك النكتة.
Denildi ki: Kastedilen, yanlarında bulunan kimselere nida etmektir; sanki 'Ey yanımızda bulunanlar! Uğradığımız helake bakın' denilmiştir; fakat bunda o ince nüktedan mahrum bırakan bir takdir vardır.
مالِ هذَا الْكِتابِ أي أي شيء له؟ والاستفهام مجاز عن التعجب من شأن الكتاب، ولام الجر رسمت في الإمام مفصولة، وزعم الطبرسي أنه لا وجه لذلك، وقال البقاعي: إن في رسمها كذلك إشارة إلى أن المجرمين لشدة الكرب يقفون على بعض الكلمة، وفي لطائف الإشارات وقف على ما أبو عمرو والكسائي ويعقوب والباقون على اللام والأصح الوقف على ما لأنها كلمة مستقلة، وأكثرهم لم يذكر فيها شيئا اه. وأنت تعلم أن الرسم العثماني متبع ولا يقاس عليه ولا يكاد يعرف وجهه وفي حسن الوقف على ما أو اللام توقف عندي. وقوله تعالى: لا يُغادِرُ أي لا يترك صَغِيرَةً أي هنة صغيرة وَلا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها أي إلا عدها وهو كناية عن الإحاطة جملة حالية محققة لما في الجملة الاستفهامية من التعجب أو استئنافية مبنية على سؤال نشأ من التعجب كأنه قيل ما شأن هذا الكتاب حتى يتعجب منه؟ فقيل: لا يُغادِرُ صَغِيرَةً إلخ.
{ مالِ هذَا الْكِتابِ } “'Bu kitaba ne oluyor da...'”; yani onun hali nedir? Soru, kitabın durumuna hayret etmekten mecazdır. Cer harfi olan lâm, İmam Mushaf'ta ayrı yazılmıştır; Tabersî bunun bir vechi olmadığını iddia etmiştir. Bikāî ise şöyle demiştir: 'Böyle yazılmasında, suçluların sıkıntının şiddetinden ötürü kelimenin bir kısmı üzerinde duraklayacaklarına bir işaret vardır.' Letâifü'l-İşârât'ta şöyle denilmiştir: 'Ebû Amr, Kisâî ve Ya‘kūb «mâ» üzerinde vakfetmişlerdir, diğerleri ise «lâm» üzerinde vakfetmişlerdir; en sahih olanı bağımsız bir kelime olduğu için «mâ» üzerinde vakfetmektir; ulemanın çoğu ise bu hususta hiçbir şey zikretmemiştir.' Sen de bilirsin ki Resm-i Osmânî'ye tabi olunur, ona kıyas yapılamaz ve vechi neredeyse bilinemez; «mâ» yahut «lâm» üzerinde vakfetmenin güzelliği konusunda benim tereddüdüm vardır. Allah Teâlâ'nın: { لا يُغادِرُ } “bırakmıyor” yani geride terk etmiyor, { صَغِيرَةً } küçük bir kusur dahi, { وَلا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها } “ne de büyük hiçbir şeyi bırakmayıp hepsini sayıp dökmüş!” yani hepsini saymıştır ki bu da her şeyi kuşatmaktan kinayedir; soru cümlesindeki hayreti pekiştiren bir hal cümlesidir yahut hayretten doğan bir soruya dayalı istinaf cümlesidir; sanki 'Bu kitabın durumu nedir ki ona hayret ediliyor?' denilmiş, buna cevaben: 'Küçük büyük hiçbir şeyi bırakmıyor...' denilmiştir.
وعن ابن جبير تفسير الصغيرة بالمسيس والكبيرة بالزنا، وأخرج ابن أبي الدنيا في ذم الغيبة وابن أبي حاتم عن ابن عباس أنه قال في الآية: الصغيرة التبسم بالاستهزاء بالمؤمنين والكبيرة القهقهة بذلك، وعلى هذا يحمل إطلاق ابن
İbn Cübeyr'den küçüğün (sagīre) dokunma (mesîs), büyüğün (kebîre) ise zina olarak tefsir edildiği nakledilmiştir. İbn Ebî'd-Dünyâ Zemmü'l-Gıybe'de ve İbn Ebî Hâtim İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir ki o ayet hakkında şöyle demiştir: "Küçük, müminlerle alay ederek tebessüm etmek; büyük ise bunu kahkahayla yapmaktır." İbn
مردويه في الرواية عنه رضي الله تعالى عنه تفسير الصغيرة بالتبسم والكبيرة بالضحك ويندفع استشكال بعض الفضلاء ذلك ويعلم منه أن الضحك على الناس من الذنوب.
Merdûye'nin ondan radıyallâhu teâlâ anh naklettiği rivayette küçüğü tebessüm, büyüğü ise gülmek olarak mutlak zikretmesi de buna hamledilir; böylece bazı ilim ehlinin buna yönelttiği müşkillik bertaraf edilmiş olur ve buradan insanlara gülmenin [onlarla alay etmenin] günahlardan olduğu anlaşılır.
وعن عبد الله بن زمعة رضي الله تعالى عنه أنه سمع النبي ﷺ يخطب ويعظهم في ضحكهم من الريح الخارج بصوت وقال: علام يضحك أحدكم مما يفعل؟
Abdullah b. Zem‘a radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet edildiğine göre o, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hutbe verirken sesli olarak yellenmeye gülmeleri hususunda kendilerine öğüt verdiğini ve şöyle buyurduğunu işitmiştir: “Biriniz bizzat kendisinin de yaptığı bir şeye niçin güler?”
بل ذكر بعض علمائنا أن من الضحك ما يكفر به الضاحك كالضحك على كلمة كفر، وقيده بعضهم بما إذا قدر على أن يملك نفسه وإلا فلا يكفر، وتمام الكلام في ذلك في محله، وكان الظاهر لا يغادر كبيرة ولا صغيرة بناء على ما قالوا من أن الترقي في الإثبات يكون من الأدنى إلى الأعلى وفي النفي على عكس ذلك إذ لا يلزم من فعل الأدنى فعل الأعلى بخلاف النفي لكن قال المحققون: هذا إذا كان على ظاهره فإن كان كناية عن العموم كما هنا وقولك ما أعطاني قليلا ولا كثيرا جاز تقديم الأدنى على الأعلى في النفي كما فصله ابن الأثير في المثل السائر، وفي البحر قدمت الصغيرة اهتماما بها، وروي عن الفضيل أنه كان إذا قرأ الآية قال:
Hatta bazı âlimlerimiz, bir küfür sözüne gülmek gibi öyle gülmeler vardır ki gülen kimse onunla kâfir olur demişlerdir. Bazıları ise bunu, kişinin nefsine hâkim olmaya güç yetirebilmesi haliyle kayıtlamışlardır; aksi halde [kendisine hâkim olamayan] kâfir olmaz. Bu konudaki sözün tamamı kendi yerindedir. Zahir olan, 'büyük ve küçük hiçbir şeyi bırakmıyor' şeklinde olmasıydı; çünkü onların belirttiklerine göre olumlu cümlede derecelenme aşağıdan yukarıya, olumsuz cümlede ise bunun aksinedir; zira olumluda aşağının yapılması yukarının da yapıldığını gerektirmez, oysa olumsuzda durum farklıdır. Fakat muhakkikler şöyle demişlerdir: Bu kural, lafız zahiri üzere olduğunda geçerlidir. Eğer burada olduğu gibi ve 'Bana ne az ne de çok verdi' sözündeki gibi umumdan kinaye ise, İbnü'l-Esîr'in el-Meselü's-Sâir'de açıkladığı üzere olumsuz cümlede aşağı olanın yukarı olandan önce getirilmesi caizdir. el-Bahr'da ise küçüğe ehemmiyet verildiği için öne geçirildiği belirtilmiştir. Fudayl'dan rivayet edildiğine göre o, bu ayeti okuduğunda şöyle derdi:
ضجوا والله من الصغائر قبل الكبائر، وأخرج ابن أبي حاتم عن قتادة أنه قال في الآية: اشتكى القوم كما تسمعون الإحصاء ولم يشتك أحد ظلما فإياكم والمحقرات من الذنوب فإنها تجمع على صاحبها حتى تهلكه.
“Vallahi onlar, büyük günahlardan önce küçük günahlardan feryat ettiler.” İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: “Topluluk, işittiğiniz üzere sayıp dökülmekten yakındı, hiç kimse bir haksızlıktan yakınmadı; öyleyse küçük görülen günahlardan sakınınız; zira onlar sahibinin aleyhine toplanır ve nihayet onu helak eder.”
وَوَجَدُوا ما عَمِلُوا في الدنيا من السيئات أو جزاء ذلك حاضِراً مسطورا في كتاب كل منهم أو عتيدا بين أيديهم نقدا غير مؤجل، واختير المعنى الأخير وإن كان فيه ارتكاب خلاف الظاهر لأن الكلام عليه تأسيس محض وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً بما لم يعمله أي منهم أو منهم ومن غيرهم، والمراد أنه ﷿ لا يتجاوز الحد الذي حده في الثواب والعقاب وإن لم يجب ذلك عليه تعالى عقلا، وتحقيقه أنه تعالى وعد بإثابة المطيع والزيادة في ثوابه وبتعذيب العاصي بمقدار جرمه من غير زيادة وأنه قد يغفر له ما سوى الكفر وأنه لا يعذب بغير جناية فهو ﷾ لا يجاوز الحد الذي حده ولا يخالف ما جرت عليه سنته الإلهية فلا يعذب أحدا بما لم يعمله ولا ينقص ثواب ما عمله مما أمر به وارتضاه ولا يزيد في عقابه الملائم لعمله الذي نهي عنه ولم يرتضه، وهذا مما أجمع عليه المسلمون وإن اختلفوا في أن امتناع وقوع ما نفي هل هو سمعي أو عقلي فذهب إلى الأول أهل السنة وإلى الثاني المعتزلة، وهل تسمية تلك المجاوزة ظلما حقيقة أم لا؟ قال الخفاجي: الظاهر أنها حقيقة، وعليه لا حاجة إلى أن يقال: المراد بالآية أنه سبحانه لا يفعل بأحد ما يكون ظلما لو صدر من العباد كالتعذيب بلا ذنب فإنه لو صدر من العباد يكون ظلما ولو صدر منه سبحانه لا يكون كذلك لأن جل شأنه مالك الملك متصرف في ملكه كيف يشاء فلا يتصور في شأنه تعالى شأنه ظلم أصلا بوجه من الوجوه عند أهل السنة، وأنت تعلم أن هذا هو المشهور لدى الجمهور لا ما اقتضاه التحقيق فتأمل والله تعالى ولي التوفيق. واستدل بعموم الآية على أن أطفال المشركين لا يعذبون وهو القول المنصور وقد أسلفنا ولله تعالى الحمد ما يؤيده من الأخبار وَإِذْ قُلْنا أي اذكر وقت قولنا لِلْمَلائِكَةِ كلهم كما هو الظاهر، واستثنى بعض الصوفية الملائكة المهيمين، وبعض آخر ملائكة السماء مطلقا وزعم أن المقول له ملائكة الأرض.
{ وَوَجَدُوا ما عَمِلُوا } “Yaptıklarını” dünyada işledikleri kötülükleri veya bunların cezasını { حاضِراً } “hazır buldular” her birinin kitabında yazılmış yahut önlerinde hazır, ertelenmeksizin peşin olarak buldular. Her ne kadar zahire muhalif bir tevil içerse de son mana tercih edilmiştir; çünkü bu kabule göre kelam müstakil bir mana (teessüs) ifade eder. { وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً } “Rabbin hiç kimseye haksızlık etmez” yani onlardan veya gerek onlardan gerekse başkalarından olsun hiç kimseye işlemediği bir şeyle haksızlık etmez. Kastedilen, aklen Allah Teâlâ'ya bu vacip olmasa bile O'nun azze ve celle sevap ve cezada belirlediği sınırı aşmayacağıdır. Bunun hakikati şudur: Allah Teâlâ itaatkâra sevap vermeyi ve sevabını artırmayı, isyankâra ise hiçbir fazlalık olmaksızın cürmü miktarında azap etmeyi, küfür dışındaki günahları bağışlayabileceğini ve bir suç olmaksızın azap etmeyeceğini vaad etmiştir; dolayısıyla O celle celâlüh belirlediği sınırı aşmaz ve ilahî sünnetinin cereyan ettiği nizama muhalefet etmez; böylece hiç kimseye işlemediği bir şeyle azap etmez, emredip razı olduğu amelin sevabını eksiltmez ve nehyedip razı olmadığı ameline denk olan azabını artırmaz. Nefyedilen şeyin vukuunun imkânsızlığının sem‘î (naklî) mi yoksa aklî mi olduğu hususunda ihtilaf etmiş olsalar da bu, Müslümanların üzerinde icma ettiği bir meseledir: Ehl-i Sünnet birinci görüşe, Mu‘tezile ise ikinci görüşe gitmiştir. Bu haddi aşmanın 'zulüm' olarak isimlendirilmesi hakiki midir değil midir? Hafâcî şöyle demiştir: 'Zahir olan hakiki olmasıdır.' Buna göre şöyle denilmesine gerek kalmaz: Ayetten murad, kullardan sadır olduğunda günahsız yere azap etmek gibi zulüm sayılacak bir şeyi Allah Sübhânehu'nun hiç kimseye yapmayacağıdır; zira bu fiil kullardan sadır olsa zulüm olur, Sübhânehu'dan sadır olduğunda ise böyle olmaz; çünkü şânı yüce olan Allah mülkün sahibidir, mülkünde dilediği gibi tasarruf eder; bu sebeple Ehl-i Sünnet nezdinde O'nun teâlâ şânüh hakkında hiçbir vechile asla zulüm tasavvur olunamaz. Sen de bilirsin ki bu, cumhur nezdinde meşhur olan görüştür, tahkikin gerektirdiği görüş değildir; iyi düşün, muvaffak kılan ancak Allah Teâlâ'dır. Ayetin umumundan müşriklerin çocuklarına azap edilmeyeceğine delil getirilmiştir ki üstün gelen görüş de budur; Allah Teâlâ'ya hamdolsun bunu destekleyen haberleri daha önce zikretmiştik. { وَإِذْ قُلْنا } “Hani biz demiştik” yani dediğimiz vakti hatırla, { لِلْمَلائِكَةِ } “meleklere” zahir olduğu üzere hepsine demiştik. Bazı mutasavvıflar Hâimîn meleklerini, diğer bazıları ise gök meleklerini mutlak olarak istisna etmiş ve kendilerine hitap edilenlerin yer melekleri olduğunu iddia etmiştir.
اسْجُدُوا لِآدَمَ سجود تحية وإكرام أو اسجدوا لجهته على معنى اتخذوه قبلة لسجودكم لله تعالى، وقد مر تمام الكلام في ذلك فَسَجَدُوا كلهم أجمعون امتثالا للأمر إِلَّا إِبْلِيسَ لم يكن من الساجدين بل أبى واستكبر، وقوله تعالى: كانَ مِنَ الْجِنِّ كلام مستأنف سيق مساق التعليل لما يفيده استثناء اللعين من الساجدين، وقيل: حال من المستثنى وقد مقدرة والرابط الضمير وهو اختيار أبي البقاء، والأول ألصق بالقلب فكأنه قيل ما له لم يسجد؟ فقيل كان أصله جنيا، وهذا ظاهر في أنه ليس من الملائكة نعم كان معهم ومعدودا في عدادهم،
{ اسْجُدُوا لِآدَمَ } “'Âdem'e secde edin'” selamlaşma ve ikram secdesi yapın yahut Allah Teâlâ'ya olan secdenizde onu kıble edinin anlamında onun yönüne secde edin. Bu husustaki sözün tamamı daha önce geçmişti. { فَسَجَدُوا } “Onlar da hemen secde ettiler” emre imtisal ederek hepsi birden secde ettiler, { إِلَّا إِبْلِيسَ } “İblis müstesna” o secde edenlerden olmadı, bilakis direndi ve büyüklük tasladı. Allah Teâlâ'nın: { كانَ مِنَ الْجِنِّ } “O, cinlerdendi” kavli, lânetlinin secde edenlerden istisna edilmesini illetlendirme makamında sevk edilmiş müstakil bir kelamdır. Denildi ki: 'İstisna edilenden haldir, takdirî bir «kad» vardır ve bağlaç da zamirdir'; bu da Ebu'l-Bekā'nın tercihidir. Birinci görüş kalbe daha yakındır; sanki 'Ona ne oldu da secde etmedi?' denilmiş, buna cevaben de 'Aslı cindi' denilmiştir; bu da onun meleklerden olmadığında açıktır; evet, o meleklerle beraberdi ve onların sayısından sayılıyordu,
فقد أخرج ابن جرير عن سعد بن مسعود قال: كانت الملائكة تقاتل الجن فسبي إبليس وكان صغيرا فكان مع الملائكة فتعبد بالسجود معهم.
Nitekim İbn Cerîr'in Sa‘d b. Mes‘ûd'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Melekler cinlerle savaşıyorlardı, İblis küçükken esir alındı, meleklerin yanında kaldı ve onlarla birlikte secde ile ibadet etti.”
وأخرج نحوه عن شهر بن حوشب
Şehr b. Havşeb'den de benzeri rivayet edilmiştir
، وهو قول كثير من العلماء حتى قال الحسن فيما أخرجه عنه ابن المنذر وابن أبي حاتم: قاتل الله تعالى أقواما زعموا أن إبليس من الملائكة والله تعالى يقول: كانَ مِنَ الْجِنِّ وأخرج عنه ابن جرير وابن الأنباري في كتاب الأضداد وأبو الشيخ في العظمة أنه قال: ما كان إبليس من الملائكة طرفة عين وإنه لأصل الجن كما أن آدم ﵇ أصل الإنس، وفيه دلالة على أنه لم يكن قبله جن كما لم يكن قبل آدم ﵇ إنس، وفي القلب من صحته ما فيه. وأقرب منه إلى الصحة ما قاله جماعة من أنه كان قبله جن إلا أنهم هلكوا ولم يكن لهم عقب سواه فالجن والشياطين اليوم كلهم من ذريته فهو في الجن كنوح ﵇ في الإنس على ما هو المشهور، وقيل: كان من الملائكة والجن قبيلة منهم، وقد أخرج هذا ابن جرير وابن المنذر وأبو الشيخ في العظمة والبيهقي في شعب الإيمان عن ابن عباس،
ve bu, pek çok âlimin görüşüdür. Hatta İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in naklettiğine göre Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: “Allah Teâlâ, İblis'in meleklerden olduğunu iddia eden kavimleri kahretsin! Allah Teâlâ: { كانَ مِنَ الْجِنِّ } 'O, cinlerdendi' buyurmaktadır.” İbn Cerîr, İbnü'l-Enbârî el-Ezdâd'da ve Ebü'ş-Şeyh el-Azame'de Hasan'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “İblis göz açıp kapayıncaya kadar bile meleklerden olmadı; Âdem aleyhisselâm insanların aslı olduğu gibi o da cinlerin aslıdır.” Bunda, tıpkı Âdem aleyhisselâm'dan önce insan olmadığı gibi ondan önce de cin olmadığına bir delalet vardır; fakat bunun sıhhati hususunda kalpte tereddütler bulunmaktadır. Buna sıhhat bakımından daha yakın olanı ise bir grubun şu sözüdür: Ondan önce de cinler vardı, ancak helak oldular ve ondan başka geriye soyları kalmadı; dolayısıyla bugünkü cinler ve şeytanların hepsi onun zürriyetindendir; meşhur olana göre o, cinler arasında Nûh aleyhisselâm'ın insanlar arasındaki konumu gibidir. Denildi ki: O meleklerdendi ve cinler de onlardan bir kabileydi. Bunu İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Ebü'ş-Şeyh el-Azame'de ve Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir.
وفي رواية أخرى عنه رضي الله تعالى عنهما أن إبليس كان من أشراف الملائكة وأكرمهم قبيلة وكان خازنا على الجنان وكان له سلطان السماء الدنيا وكان له مجمع البحرين بحر الروم وبحر فارس وسلطان الأرض فرأى أن له بذلك عظمة وشرفا على أهل السماء فوقع في نفسه كبر لم يعلم به أحد إلا الله تعالى قلما أمر بالسجود ظهر كبره الذي في نفسه فلعنه الله تعالى إلى يوم القيامة
Ondan radıyallâhu teâlâ anhümâ gelen başka bir rivayette ise İblis meleklerin en şereflilerinden ve kabilece en üstün olanlarındandı, cennetlerin bekçisiydi, dünya semasının hükümranlığına sahipti, Rum denizi ile Fars denizinin birleştiği yer ile yeryüzünün hâkimiyeti ona aitti; bu sebeple kendisinde sema ehline karşı bir büyüklük ve şeref gördü ve kalbine Allah Teâlâ'dan başka hiç kimsenin bilmediği bir kibir düştü; secde ile emrolunduğunda içindeki kibri ortaya çıktı, Allah Teâlâ da kıyamet gününe kadar ona lânet etti.
، وكان على ما رواه عنه قتادة يقول:
Katâde'nin ondan rivayet ettiğine göre o şöyle diyordu:
لو لم يكن من الملائكة لم يؤمر بالسجود وأجيب عن هذا بما أشرنا إليه آنفا وبغيره مما لا يخفى، وإلى ذلك ذهب ابن جبير، وقد روى عنه جماعة أنه قال: الجن في الآية حي من الملائكة لم يزالوا يصوغون حلي أهل الجنة حتى تقوم الساعة، وفي رواية أخرى عنه أن معنى كانَ مِنَ الْجِنِّ كان من خزنة الجنان وهو تأويل عجيب، ومثله ما أخرجه أبو الشيخ في العظمة عن قتادة أن معنى كونه من الجن أنه أجن عن طاعة الله تعالى أي ستر ومنع، ورواية الكثير عنه أنه قائل بما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وقيل: هو من الملائكة ومعنى كانَ مِنَ الْجِنِّ صار منهم بالمسخ، وقيل: معنى ذلك أنه عد منهم لموافقته إياهم في المعصية حيث إنهم كانوا من قبل عاصين فبعثت طائفة من الملائكة ﵈ لقتالهم، وأنت تعلم أنه يشق الجواب على من ادعى أن إبليس من الملائكة مع دعواه عصمتهم، ولا بد أن يرتكب خلاف الظاهر في هذه الآية، نعم مسألة عصمتهم ﵈ خلافية ولا قاطع في العصمة كما قال العلامة التفتازاني. وقد ذكر القاضي عياض أن طائفة ذهبوا إلى عصمة الرسل منهم والمقربين ﵈ ولم يقولوا بعصمة غيرهم، وإذا ذهب مدعي كون إبليس من الملائكة إلى هذا لم يتخلص من الاعتراض إلا بزعم أنه لم يكن من المقربين ولا تساعده الآثار على ذلك، ويبقى عليه أيضا أن الآية تأبى مدعاه، وكذا لو ذهب إلى ما نقل عن بعض الصوفية من أن ملائكة الأرض لم يكونوا معصومين وكان إبليس عليه اللعنة منهم فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أي فخرج عن طاعته سبحانه كما قال الفراء، وأصله من فسق الرطب إذا خرج عن قشره، وسموا الفأرة فاسقة لخروجها من جحرها من البابين ولهذا عدي بعن كما في قول رؤبة:
Eğer meleklerden olmasaydı secde ile emrolunmazdı. Buna az önce işaret ettiğimiz hususla ve gizli kalmayacak diğer delillerle cevap verilmiştir. İbn Cübeyr de bu görüşe meyletmiştir; nitekim bir topluluk ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Ayetteki cin, meleklerden bir kabiledir ki kıyamet kopuncaya kadar cennet ehlinin zinetlerini işlemeye devam ederler.' Ondan gelen başka bir rivayette ise { كانَ مِنَ الْجِنِّ } ifadesinin manası 'Cennetlerin bekçilerindendi' şeklindedir ki bu garip bir tevildir. Bunun bir benzeri de Ebü'ş-Şeyh'in el-Azame'de Katâde'den rivayet ettiği şu husustur: Onun cinden olmasının manası, Allah Teâlâ'ya itaatten gizlendi yani örtülüp engellendi demektir. Çoğunluğun ondan rivayeti ise İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edilen görüşü benimsediği yönündedir. Denildi ki: O meleklerdendir ve { كانَ مِنَ الْجِنِّ } ifadesinin manası 'sureti değiştirilerek (mesh yoluyla) onlardan oldu' demektir. Yine denildi ki: Bunun manası, isyanda onlara uyması sebebiyle onlardan sayıldı demektir; zira onlar daha önce isyankâr idiler ve meleklerden bir grup aleyhimüsselâm onlarla savaşmak üzere gönderilmişti. Sen de bilirsin ki meleklerin ismetini savunmakla birlikte İblis'in meleklerden olduğunu iddia eden kimse için cevap vermek zordur ve bu ayette zahire muhalefet etmek zorunda kalır. Evet, onların aleyhimüsselâm ismet meselesi ihtilaflıdır ve Allâme Teftâzânî'nin dediği gibi ismet konusunda kesin bir delil yoktur. Kādî İyâz bir grubun, meleklerin resullerinin ve mukarreblerinin aleyhimüsselâm masum olduğuna hükmedip diğerlerinin masum olduğunu söylemediğini zikretmiştir. Şayet İblis'in meleklerden olduğunu iddia eden kimse bu görüşe giderse, onun mukarreblerden olmadığını iddia etmekten başka bir yolla itirazdan kurtulamaz ki rivayetler de buna yardımcı olmaz; ayrıca ayetin onun iddiasını reddetmesi durumu da baki kalır. Keza bazı mutasavvıflardan nakledilen yer meleklerinin masum olmadığı ve lanetli İblis'in de onlardan olduğu görüşüne gitse de durum aynıdır. { فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ } “Rabbinin emrinden çıktı” yani Ferrâ'nın dediği gibi Sübhânehu'nun itaatinden çıktı. Kelimenin aslı, hurmanın kabuğundan çıkması anlamına gelen «fesaka'r-rutab» sözünden gelir. Fareye de iki kapısından ininden çıktığı için fâsıka demişlerdir; bundan dolayı Ru‘be'nin şu sözünde olduğu gibi «an» ile geçişli kılınmıştır:
يهوين في نجد وغورا غائرا ... فواسقا عن قصدها جوائرا
Necid'e ve derin çukurlara doğru düşerler ... hedeflerinden sapıp haksızlık ederek.
والظاهر أن الفسق بهذا المعنى مما تكلمت به العرب من قبل، وقال أبو عبيدة: لم نسمع ذلك في شيء من أشعار الجاهلية ولا أحاديثها وإنما تكم به العرب بعد نزول القرآن، ووافقه المبرد على ذلك فقال: الأمر على ما ذكره أبو عبيدة، وهي كلمة فصيحة على ألسنة العرب، وكأن ما ذكره الفراء بيان لحاصل المعنى إذ ليس الأمر بمعنى الطاعة أصلا بل هو إما بمعنى المأمور به وهو السجود وخروجه عنه بمعنى عدم اتصافه به، وإما قوله تعالى: اسْجُدُوا وخروجه عنه مخالفته له، وكون حاصل المعنى ذلك على المعنيين ظاهر، وقيل: عَنْ للسببية كما في قولهم كسوته عن عري وأطعمته عن جوع أي فصار فاسقا كافرا بسبب أمر الله تعالى الملائكة المعدود هو في عدادهم إذ لولا ذلك الأمر ما
Zahir olan, bu anlamdaki fıskın daha önce de Arapların konuştuğu kelimelerden olduğudur. Ebû Ubeyde ise şöyle demiştir: 'Bunu Câhiliye şiirlerinden ve sözlerinden hiçbirinde işitmedik; Araplar bunu ancak Kur'an'ın nüzulünden sonra konuşmuşlardır.' Müberred de bu hususta ona muvafakat ederek şöyle demiştir: 'Durum Ebû Ubeyde'nin zikrettiği gibidir ve bu, Arapların dillerinde fasih bir kelimedir.' Sanki Ferrâ'nın zikrettiği, netice manasının beyanıdır; çünkü emir kelimesi asla itaat manasında değildir; bilakis o ya emredilen şey yani secde manasındadır ve ondan çıkması da onunla vasıflanmaması demektir; yahut Allah Teâlâ'nın: { اسْجُدُوا } “secde edin” kavlidir ve ondan çıkması da ona muhalefet etmesidir; her iki manaya göre de netice manasının bu olduğu açıktır. Denildi ki: '«an» harf-i ceri, «onu çıplaklıktan dolayı giydirdim ve açlıktan dolayı doyurdum» sözlerinde olduğu gibi sebebiyet içindir; yani kendisi de aralarında sayılan meleklere Allah Teâlâ'nın emri sebebiyle fâsık ve kâfir oldu; zira o emir olmasaydı
تحقق إباء. وإلى ذلك ذهب قطرب إلا أنه قال: أي ففسق عن رده أمر ربه، ويحتمل أن يكون تقدير معنى وأن يكون تقدير إعراب وجوز على تقدير السببية أن يراد بالأمر المشيئة أي ففسق بسبب مشيئة الله تعالى فسقه ولولا ذلك لأطاع. والأظهر ما ذكر أولا، والفاء سببية عطفت ما بعدها على قوله تعالى «كان من الجن» وأفادت تسبب فسقه عن كونه من الجن إذ شأنهم التمرد لكدورة مادتهم وخباثة ذاتهم والذي خبث لا يخرج إلا نكدا وإن كان منهم من أطاع وآمن، وجوز أن يكون العطف على ما يفهم من الاستثناء كأنه قيل: فسجدوا إلا إبليس أبى عن السجود ففسق، وتفيد حينئذ تسبب فسقه عن إبائه وتركه السجود. وقيل: إنها هنا غير عاطفة إذ لا يصح تعليل ترك السجود وإبائه عنه بفسقه عن أمر ربه تعالى. قول الرضي: والفاء التي لغير العطف وهي التي تسمى فاء السببية لا تخلو أيضا من معنى الترتيب وتختص بالجمل وتدخل على ما هو جزاء مع تقدم كلمة الشرط وبدونها انتهى. وليس بشيء لأنه يكفي لصحة ترتب الثاني تسببه كما في فَوَكَزَهُ مُوسى فَقَضى عَلَيْهِ [القصص: ١٥] كما صرح به في التسهيل وهنا كذلك، والتعرض لعنوان الربوبية المنافية للفسق لبيان قبح ما فعله، والمراد من الأمر بذكر وقت القصة ذكر القصة نفسها لما فيها من تشديد النكير على المتكبرين المفتخرين بأنسابهم وأموالهم المستنكفين عن الانتظام في سلك فقراء المؤمنين ببيان أن ذلك من صنع إبليس وأنهم في ذلك تابعون لتسويله كما ينبىء عنه ما يأتي إن شاء الله تعالى، ومنه يعلم وجه الربط، وجوز أن يكون وجهه أنه تعالى لما بين حال المغرور بالدنيا والمعرض عنها وكان سبب الاغترار بها حب الشهوات وتسويل الشيطان زهدهم سبحانه أولا بزخارف الدنيا بأنها عرضة الزوال وشيكة الانتقال والباقيات الصالحات خير ثوابا وأحسن أملا من أنفسها وأعلاها ثم نفرهم عن الشيطان بتذكير ما بينهم من العداوة القديمة، واختار أبو حيان في وجهه أنه سبحانه لما ذكر يوم القيامة والحشر وذكر خوف المجرمين مما سطر في كتبهم وكان إبليس اللعين هو الذي حملهم على المعاصي واتخاذ الشركاء ناسب ذكر إبليس والتنفير عنه تبعيدا عن المعاصي وعن امتثال ما يوسوس به ويدعو إليه. وأيّا ما كان فلا يعد ذكر هذه القصة هنا مع ذكرها قبل تكرارا لأن ذكرها هنا لفائدة غير الفائدة التي ذكرت لها فيما قبل وهكذا ذكرها في كل موضع ذكرت فيه من الكتاب الجليل. ومثل هذا يقال في كل ما هو تكرار بحسب الظاهر فيه.
dayatma ve diretme gerçekleşmezdi.' Kutrub da bu görüşe gitmiş, ancak şöyle demiştir: 'Yani Rabbinin emrini reddetmesi sebebiyle yoldan çıktı.' Bunun mana takdiri olması da irap takdiri olması da muhtemeldir. Sebebiyet takdirine göre emirden muradın meşîet (dileme) olması da caiz görülmüştür; yani Allah Teâlâ'nın onun fıskını dilemesi sebebiyle yoldan çıktı, şayet bu olmasaydı itaat ederdi. En zahir olanı ise ilk zikredilendir. «Fâ» harfi sebebiyedir, sonrasını Allah Teâlâ'nın «cinlerdendi» kavline atfetmiştir ve maddelerinin bulanıklığı ve zatlarının kötülüğü sebebiyle isyankârlık onların şânı olduğundan —aralarından itaat edip iman edenler bulunsa da kötü olan şey ancak zorluk ve kıtlık çıkarır— fıskının cinden olmasından kaynaklandığını ifade etmiştir. Atfın istisnadan anlaşılan manaya yapılması da caiz görülmüştür; sanki 'Secde ettiler, ancak İblis secdeden kaçındı ve böylece yoldan çıktı' denilmiş gibidir; bu takdirde fıskının diretmesinden ve secdeyi terk etmesinden kaynaklandığını ifade eder. Denildi ki: Secdeyi terk etmesini ve diretmesini Rabbinin emrinden çıkmasıyla illetlendirmek sahih olmadığından buradaki fâ atıf için değildir. Radî'nin sözü şöyledir: 'Atıf dışındaki fâ —ki buna sebebiye fâsı denir— tertip manasından da hâli değildir, cümlelere mahsustur ve şart edatının takaddümüyle veya o olmaksızın ceza olan cümlenin başına gelir.' [Bu itiraz] bir şey değildir; zira et-Teshîl'de açıkça belirtildiği üzere { فَوَكَزَهُ مُوسى فَقَضى عَلَيْهِ } [Kasas: 15] ayetinde olduğu gibi ikincinin terettübünün sıhhati için onun sebeplenmiş olması yeterlidir, burada da durum böyledir. Fıska aykırı olan rubûbiyyet unvanına yer verilmesi, yaptığı şeyin çirkinliğini beyan etmek içindir. Kıssanın vaktinin zikredilmesinin emredilmesinden murad, kıssanın bizzat kendisinin zikredilmesidir; zira bunda nesepleri ve mallarıyla övünen, fakir müminlerin safına girmekten imtina eden kibirlilere yönelik şiddetli bir kınama vardır; çünkü bunun İblis'in işi olduğu ve bu hususta onun aldatmasına uydukları beyan edilmektedir; nitekim inşâallahu teâlâ gelecekteki açıklamalar da bunu haber vermektedir; irtibatın vechi de buradan anlaşılır. İrtibatın vechi hususunda şu da caiz görülmüştür: Allah Teâlâ dünyaya aldananın ve ondan yüz çevirenin halini beyan edince ve dünyaya aldanmanın sebebi de şehvet sevgisi ve şeytanın aldatması olunca, Sübhânehu ilkin dünyanın zinetlerinin zeval bulmaya mahkûm ve hızla elden çıkıcı olduğunu, kalıcı salih amellerin ise sevapça daha hayırlı ve ümit bağlama açısından dünyanın en nefis ve en yüce şeylerinden daha güzel olduğunu bildirerek onları dünyadan soğuttu; ardından aralarındaki kadim düşmanlığı hatırlatarak onları şeytandan nefret ettirdi. Ebû Hayyân ise irtibat vechi olarak şunu tercih etmiştir: Sübhânehu kıyamet gününü ve haşri zikredip günahkârların kitaplarında yazılanlardan duydukları korkuyu anlatınca ve lanetli İblis de onları günahlara ve ortaklar edinmeye sevk eden kişi olunca, İblis'i zikretmek ve günahlardan, onun fısıldayıp davet ettiği şeylere uymaktan uzaklaştırmak gayesiyle ondan nefret ettirmek uygun düşmüştür. Her nasıl olursa olsun, bu kıssanın daha önce zikredilmiş olmasıyla birlikte burada da zikredilmesi bir tekrar sayılmaz; çünkü buradaki zikredilişi, daha önce zikredildiği gayeden farklı bir fayda içindir; bu yüce Kitap'ta zikredildiği her yerdeki durumu da böyledir. Zahiren onda tekrar gibi görünen her şey hakkında da benzeri söylenir.
ولا يخفى أن أكثر المكررات ظاهرا مختلفة الأساليب متفاوتة الألفاظ والعبارات وفي ذلك من الأسرار الإلهية ما فيه فلا يستزلنك الشيطان.
Gizli değildir ki zahiren tekrarlanan şeylerin çoğu farklı üsluplara, değişken lafızlara ve ifadelere sahiptir; bunda nice ilahî sırlar vardır, sakın şeytan seni yanıltmasın.
أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِي الهمزة للإنكار والتعجيب والفاء للتعقيب، والمراد إما إنكار أن يعقب اتخاذه وذريته أولياء العلم بصدور ما صدر منه مع التعجب من ذلك، وإما تعقيب إنكار الاتخاذ المذكور والتعجيب منه إعلام الله تعالى بقبح صنيع اللعين فتأمل، والظاهر أن المراد من الذرية الأولاد فتكون الآية دالة على أن له أولادا وبذلك قال جماعة،
{ أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِي } “Şimdi siz, beni bırakıp da onu ve zürriyetini dostlar mı ediniyorsunuz?” Hemze inkâr ve taaccüp (hayret) içindir, fâ ise ta‘kīb (peşi sıra gelme) içindir. Murad, ya ondan sadır olan şeylerin bilinişinin ardından onun ve zürriyetinin dost edinilmesini buna hayret etmekle birlikte inkâr etmektir yahut mezkûr dost edinmenin inkârı ve buna hayret edilmesinin ardından Allah Teâlâ'nın lanetlinin çirkin amelini bildirmesidir; iyi düşün. Zahir olan, zürriyetten muradın çocuklar olduğudur; bu durumda ayet onun çocuklarının olduğuna delalet eder ve bir grup da bu görüşü savunmuştur.
وقد روي عن ابن زيد أن الله تعالى قال لإبليس: إني لا أخلق لآدم ذرية إلا ذرأت لك مثلها فليس يولد لآدم ولد إلا ولد معه شيطان يقرن به
İbn Zeyd'den rivayet edildiğine göre Allah Teâlâ İblis'e şöyle buyurmuştur: “Ben Âdem için ne zaman bir zürriyet yarattıysam muhakkak senin için de onun bir benzerini türettim; dolayısıyla Âdem'in doğan her çocuğuyla birlikte mutlaka ona eş kılınan bir şeytan doğar.”
، وعن قتادة أنه قال: إنه ينكح وينسل كما ينسل بنو آدم. وذكر في البحر أن من القائلين بذلك أيضا الضحاك والأعمش والشعبي.
Katâde'den rivayet edildiğine göre o: “Tıpkı Âdemoğullarının ürediği gibi o da nikâhlanır ve ürer” demiştir. el-Bahr'da bu görüşü savunanlar arasında Dahhâk, A‘meş ve Şa‘bî'nin de bulunduğu zikredilmiştir.
ونقل عن الشعبي أنه قال: لا تكون ذرية إلا من زوجة فيكون قائلا بالزوجة، والذي في الدر المنثور برواية ابن المنذر عنه أنه سئل عن إبليس هل له زوجة؟ فقال: إن ذلك لعرس ما سمعت به، وأخرج ابن أبي الدنيا في المكائد وابن أبي حاتم عن مجاهد أنه قال: ولد إبليس خمسة ثبر وهو صاحب المصائب والأعور وداسم لا أدري ما يعملان ومسوط وهو صاحب الصخب وزلبنور وهو الذي يفرق بين الناس ويبصر الرجل عيوب أهله.
Şa‘bî'den: “Zürriyet ancak bir eşten olur” dediği nakledilmiştir; dolayısıyla o, eşinin olduğunu söylemektedir. ed-Dürrü'l-Mensûr'da İbnü'l-Münzir'in ondan rivayetine göre ise kendisine İblis'in bir eşi olup olmadığı sorulmuş, o da: “Bu, [düğün davetini] işitmediğim bir düğündür” demiştir. İbn Ebî'd-Dünyâ el-Mekâid'de ve İbn Ebî Hâtim Mücâhid'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “İblis'in beş çocuğu vardır: Süber musibetlerin sahibidir; A‘ver ile Dâsim ne iş yaparlar bilmem; Mesvût gürültü patırtının sahibidir; Zelnebûr ise insanların arasını ayıran ve erkeğe ailesinin kusurlarını gösteren kimsedir.”
وفي رواية أخرى عنه أن الأعور صاحب الزنا ومسوط صاحب أخبار الكذب يلقيها على أفواه الناس ولا يجدون
Ondan gelen başka bir rivayette ise A‘ver zinanın sahibidir; Mesvût yalan haberlerin sahibidir ki onları insanların ağızlarına atar ve onlar da
لها أصلا وراسم صاحب البيوت إذا دخل الرجل بيته ولم يسم دخل معه وإذا أكل ولم يسم أكل معه وزلبنور صاحب الأسواق وكان هؤلاء الخمسة من خمس بيضات باضها اللعين، وقيل إنه عليه اللعنة يدخل ذنبه في دبره فيبيض فتنفلق البيضة عن جماعة من الشياطين. وأخرج ابن أبي حاتم عن سفيان أن جميع ذريته من خمس بيضات باضها قال:
buna hiçbir asıl bulamazlar; Râsim evlerin sahibidir, kişi evine besmelesiz girdiğinde onunla birlikte girer ve besmelesiz yediğinde onunla birlikte yer; Zelnebûr çarşıların sahibidir. Bu beş tanesi lânetlinin yumurtladığı beş yumurtadan çıkmıştır. Denildi ki: O lanetli kuyruğunu dübürüne sokar, yumurtlar ve yumurta yarılarak içinden bir grup şeytan çıkar. İbn Ebî Hâtim Süfyân'dan bütün zürriyetinin yumurtladığı beş yumurtadan çıktığını rivayet etmiştir; o şöyle demiştir:
وبلغني أنه يجتمع على مؤمن واحد أكثر من ربيعة ومضر والله تعالى أعلم بصحة هذه الأخبار، وقال بعضهم: لا ولد له، والمراد من الذرية الأتباع من الشياطين، وعبر عنهم بذلك مجازا تشبيها لهم بالأولاد، وقيل ولعله الحق إن له أولادا وأتباعا، ويجوز أن يراد من الذرية مجموعها معا على التغليب أو الجمع بين الحقيقة والمجاز عند من يراه أو عموم المجاز.
“Bana ulaştığına göre tek bir müminin başına Rebîa ve Mudar kabilelerinden daha çok şeytan toplanır.” Bu haberlerin sıhhatini en iyi Allah Teâlâ bilir. Bazıları ise şöyle demiştir: 'Onun çocuğu yoktur; zürriyetten murat şeytanlardan olan tabileridir ve çocuklara benzetilerek mecazen böyle ifade edilmiştir.' Denildi ki —ve hak olan da muhtemelen budur—: Onun hem çocukları hem de tabileri vardır. Zürriyetten taglîb yoluyla her ikisinin toplamının kastedilmesi yahut bunu caiz görenlere göre hakikat ile mecazın bir arada cemedilmesi veya mecazın umumu olması da caizdir.
وقد جاء في بعض الأخبار أن ممن ينسب إليه بالولاد من آمن بنوح وإبراهيم وموسى وعيسى ونبينا ﷺ وهو هامة رضي الله تعالى عنه وسبحان من يخرج الحي من الميت، ولا يلزمنا أن نعلم كيفية ولادته فكثير من الأشياء مجهول الكيفية عندنا ونقول به فليكن من هذا القبيل إذا صح الخبر فيه.
Bazı haberlerde, ona doğum yoluyla nispet edilenler arasında Nûh'a, İbrâhim'e, Mûsâ'ya, Îsâ'ya ve Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman eden kimsenin de bulunduğu gelmiştir ki o Hâme radıyallâhu teâlâ anh'tır; ölüden diriyi çıkaran Allah her türlü noksanlıktan münezzehtir. Onun doğumunun keyfiyetini bilmemiz gerekmez; zira pek çok şeyin keyfiyeti bizim nezdimizde meçhuldür ve yine de onu kabul ederiz; bu husustaki haber sahih ise bu da o kabilden olsun.
واستدل ما في ملكيته بظاهر الآية حيث أفادت أنه له ذرية والملائكة ليس لهم ذلك. ولمدعيها أن يقول: بعد تسليم حمل الذرية على الأولاد. إنه بعد أن عصى مسخ وخرج عن الملكية فصار له أولاد ولم تفد الآية أن له أولادا قبل العصيان والاستدلال بها لا يتم إلا بذلك، وقوله تعالى: مِنْ دُونِي في موضع الحال أي أفتتخذونهم أولياء مجاوزين عني إليهم وتستبدلونهم بي فتطيعونهم بدل طاعتي وَهُمْ أي والحال أن إبليس وذريته لَكُمْ عَدُوٌّ أي أعداء كما في قوله تعالى: فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلَّا رَبَّ الْعالَمِينَ [الشعراء: ٧٧] وقوله تعالى: هُمُ الْعَدُوُّ [المنافقون:
Onun melek olduğunu savunanlar, ayetin onun zürriyeti olduğunu bildiren zahirine tutunmuşlardır; zira meleklerin zürriyeti yoktur. Bunu iddia eden kimse, zürriyetin çocuklara hamledilmesini kabul ettikten sonra şöyle diyebilir: O, isyan ettikten sonra sureti değiştirildi (mesh edildi) ve melek olmaktan çıktı, böylece çocukları oldu; ayet ise isyandan önce çocuklarının olduğunu bildirmemektedir; dolayısıyla onunla delil getirmek ancak bununla tamam olur. Allah Teâlâ'nın: { مِنْ دُونِي } “beni bırakıp da” kavli hal makamındadır; yani beni bırakıp onlara yönelerek ve onları bana tercih edip benim itaatim yerine onlara itaat ederek mi dostlar ediniyorsunuz? { وَهُمْ } “halbuki onlar” yani İblis ve zürriyeti, { لَكُمْ عَدُوٌّ } “size düşmandır” tıpkı Allah Teâlâ'nın: { فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلَّا رَبَّ الْعالَمِينَ } [Şuarâ: 77] ve { هُمُ الْعَدُوُّ } [Münâfikūn:
٤] وإنما فعل به ذلك تشبيها بالمصادر نحو القبول والولوع، وتقييد الاتخاذ بالجملة الحالية لتأكيد الإنكار وتشديده فإن مضمونها مانع من وقوع الاتخاذ ومناف له قطعا:
4] kavillerinde olduğu gibi düşmanlardır. Buna müfred lafızla çoğul manası verilmesi, «el-kabûl» ve «el-velû‘» gibi mastarlara benzetilmesinden ötürüdür. Dost edinmenin hal cümlesiyle kayıtlanması inkârı tekit etmek ve şiddetlendirmek içindir; zira hal cümlesinin içeriği dost edinmenin vukuunu engelleyici ve kesin olarak ona zıttır:
ومن نكد الدنيا على الحر أن يرى ... عدوا له ما من صداقته بد
Hür bir kimseye dünyanın en büyük sıkıntısı ... dostluğundan kaçınamayacağı bir düşmanı karşısında görmesidir.
بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ الواضعين للشيء في غير موضعه بَدَلًا أي من الله سبحانه، وهو نصب على التمييز وفاعل بِئْسَ ضمير مستتر يفسره هو والمخصوص بالذم محذوف أي بئس البدل من الله تعالى للظالمين إبليس وذريته، وفي الالتفات إلى الغيبة مع وضع الظالمين موضع ضمير المخاطبين من الإيذان بكمال السخط والإشارة إلى أن ما فعلوه ظلم قبيح ما لا يخفى.
{ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ } bir şeyi layık olduğu yerin dışına koyan zalimler için ne kötüdür { بَدَلًا } “ne kötü bir değişmedir!” yani Allah Sübhânehu'nun yerine ne kötü bir bedeldir; bu lafız temyiz olarak mansubdur ve { بِئْسَ } fiilinin faili kendisini açıklayan müstetir zamirdir; zemme tahsis edilen mahzuftur, yani zalimlerin Allah Teâlâ'ya bedel kıldıkları İblis ve zürriyeti ne kötü bir bedeldir! Muhatap zamiri yerine zalimlerin açıkça getirilmesiyle birlikte gaip sîgasına iltifat yapılmasında, tam bir gazabın hissettirilmesi ve yaptıkları şeyin çirkin bir zulüm olduğuna gizli kalmayacak bir işaret vardır.
ما أَشْهَدْتُهُمْ استئناف مسوق لبيان عدم استحقاق إبليس وذريته للاتخاذ المذكور في أنفسهم بعد بيان الصوارف عن ذلك من خباثة الأصل والفسق والعداوة أي ما أحضرت إبليس وذريته.
{ ما أَشْهَدْتُهُمْ } “Ben onları şahit tutmadım” asıllarının kötülüğü, fıskları ve düşmanlıkları gibi bundan vazgeçirici unsurlar beyan edildikten sonra, İblis ve zürriyetinin bizzat kendilerinde bu şekilde dost edinilmeye hakları bulunmadığını beyan etmek üzere sevk edilmiş bir istinaftır; yani ben İblis ve zürriyetini hazır bulundurmadım.
خَلْقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ حيث خلقتهما قبل خلقهم وَلا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ أي ولا أشهدت بعضهم خلق بعض كقوله تعالى: وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ [النساء: ٢٩] فكلا ضميري الجمع المنصوب والمجرور عائد على إبليس وذريته وهم المراد بالمضلين في قوله تعالى: وَما كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُداً وإنما وضع ذلك موضع ضميرهم ذما لهم وتسجيلا عليهم بالإضلال وتأكيدا لما سبق من إنكار اتخاذهم أولياء، والعضد في الأصل ما بين المرفق إلى الكتف ويستعار للمعين كاليد وهو المراد هنا ولكونه نكرة في سياق النفي عم، وفسر بالجمع والإفراد لرؤوس الآي، وقيل إنما لم يجمع لأن الجميع في حكم الواحد في عدم الصلاحية للاعتضاد أي وما كنت متخذهم أعوانا في شأن الخلق أو في شأن من شؤوني حتى يتوهم شركتهم في التولي فضلا عن الاستبدال الذي لزم فعلهم بناء على الشركة في بعض أحكام الربوبية، وإرجاع ضمير أَنْفُسِهِمْ إلى إبليس وذريته قد قال به كل من ذهب إلى إرجاع ضمير
{ خَلْقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin yaratılışına” çünkü onları bunların yaratılışından önce yaratmıştım { وَلا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ } “ne de kendi nefislerinin yaratılışına” yani Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } [Nisâ: 29] kavlinde olduğu gibi bazısını diğer bazısının yaratılışına şahit tutmadım. Mansub ve mecrur olan her iki cemi zamiri de İblis ve zürriyetine racidir; Allah Teâlâ'nın: { وَما كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُداً } kavlindeki 'saptıranlar'dan murad da onlardır. Onları yermek, saptırıcılıklarını tescillemek ve onların dost edinilmesini daha önce yapılan inkârı pekiştirmek için onların zamiri yerine bu lafız konulmuştur. el-Adud (pazu) asılda dirsek ile omuz arasıdır; 'el' kelimesi gibi yardımcı için istiare edilir, burada murad edilen de budur; nefy siyakında nekre olduğu için umum ifade eder. Ayet sonlarına uyum sağlamak için müfred ve cemi olarak tefsir edilmiştir; denildi ki: Yardım aranmaya elverişsizlik hususunda hepsi tek bir hükümde olduğu için cemi yapılmamıştır; yani rubûbiyyetin bazı hükümlerindeki ortaklığa binaen onların fiilinin gerektirdiği [Allah'ı] terk edip [onları] tercih etme bir yana, dost edinilmede ortaklıkları dahi vehmedilmesin diye yaratma işinde veya işlerimden herhangi bir işte onları yardımcılar edinmiş değilim. { أَنْفُسِهِمْ } zamirini İblis ve zürriyetine döndürmek,
أَشْهَدْتُهُمْ إليهم، وعلل ذلك العلامة شيخ الإسلام بقوله حذرا من تفكيك الضميرين ومحافظة على ظاهر لفظ الأنفس ثم قال: ولك أن ترجع الضمير الثاني إلى الظالمين ويلتزم التفكيك بناء على عود المعنى إليه فإن نفي إشهاد الشياطين الذين يتولونهم هو الذي يدور عليه إنكار اتخاذهم أولياء بناء على أن أدنى ما يصحح التولي حضور الولي خلق المتولي وحيث لا حصول لا مصحح للتولي قطعا، وأما إشهاد بعض الشياطين خلق بعض منهم فليس من مداراته الإنكار المذكور في شيء على أن إشهاد بعضهم خلق بعض إن كان مصححا لتولي الشاهد بناء على دلالته على كماله باعتبار أن له مدخلا في خلق المشهود في الجملة فهو مخل بتولي المشهود بناء على قصوره عمن شهد خلقه فلا يكون نفي الإشهاد المذكور متمحضا في نفي الكمال المصحح للتولي عن الكل وهو المناط للإنكار المذكور.
{ أَشْهَدْتُهُمْ } zamirini onlara döndüren herkesin söylediği bir husustur. Allâme Şeyhülislâm bunu iki zamirin birbirinden ayrılmasından sakınmak ve enfüs lafzının zahirini korumak gayesiyle illetlendirmiş ve sonra şöyle demiştir: 'İkinci zamiri zalimlere döndürmen ve mananın ona raci olmasına binaen zamirlerin ayrılmasını kabul etmen de mümkündür; zira dost edindikleri şeytanların şahit tutulmasının nefyedilmesi, dost edinmenin inkârının etrafında döndüğü asıl mihverdir; bu da bir dostun dost edinilmesini meşru kılan en asgari şartın, dost edinenin yaratılışında dostun hazır bulunması olduğu esasına dayanır; bu gerçekleşmeyince dost edinmeyi meşru kılacak hiçbir sebep kalmaz. Şeytanların bazısının diğer bazısının yaratılışına şahit tutulmasına gelince; bu, mezkûr inkârın مدارlarından hiçbir şeye dahil değildir. Kaldı ki bazısının bazısının yaratılışına şahit tutulması —şahit olunanın yaratılışında genel olarak bir dahli olması hasebiyle şahidin kemaline delaletine binaen onun veli edinilmesini meşru kılsa bile— yaratılışına şahit olunan kimseden daha kusurlu olmasına binaen şahit olunanın veli edinilmesine halel getirir; dolayısıyla mezkûr şahit tutmanın nefyedilmesi, veli edinmeyi meşru kılan kemalin hepsinden nefyedilmesinde sırf hale gelmez; halbuki mezkûr inkârın menatı budur.
وفي الآية تهكم بالكفار وإيذان بكمال ركاكة عقولهم وسخافة آرائهم حيث لا يفهمون هذا الأمر الجلي الذي لا يكاد يشتبه على البله والصبيان فيحتاجون إلى التصريح به، وإيثار نفي الإشهاد على نفي شهودهم ونفي اتخاذهم أعوانا على نفي كونهم كذلك للإشعار بأنهم مقهورون تحت قدرته تعالى تابعون لمشيئته سبحانه وإرادته ﷿ بمعزل من استحقاق الشهود والمعونة من تلقاء أنفسهم من غير إحضار واتخاذ وإنما قصارى ما يتوهم فيهم أن يبلغوا ذلك المبلغ بأمر الله ﷻ ولم يكد ذلك يكون اه.
Ayette kâfirlerle alay etme ve akıllarının tam bir zayıflığına, görüşlerinin saçmalığına bir işaret vardır; çünkü onlar ahmakların ve çocukların dahi neredeyse şüphe etmeyeceği bu apaçık meseleyi anlamamakta, bu yüzden de onun açıkça belirtilmesine ihtiyaç duymaktadırlar. Şahit olmalarının nefyi yerine şahit tutulmanın nefyinin, öyle olmalarının nefyi yerine yardımcılar edinmenin nefyinin tercih edilmesi; onların Allah Teâlâ'nın kudreti altında boyun eğmiş olduklarını, Sübhânehu'nun meşîetine ve iradesine azze ve celle tâbi bulunduklarını, hazır bulundurulma ve yardımcı edinilme olmaksızın bizzat kendi kendilerine şahitliğe ve yardıma hak kazanmaktan tamamen uzak olduklarını hissettirmek içindir; nitekim onlar hakkında vehmedilebilecek en son nokta, Allah'ın celle celâlüh emriyle bu mertebeye ulaşmalarıdır ki bu da asla vuku bulmamıştır.'
وهو كلام يلوح عليه مخايل التحقيق لكن قيل عليه يجوز أن يراد من السموات والأرض ما يشمل أهلها وكثيرا ما يراد منهما ذلك فيدخل فيه الكفار فتفيد الآية نفي إشهاد الشياطين خلقهم الذي من مداراته الإنكار المذكور من غير حاجة إلى التزام التفكيك الذي هو خلاف المتبادر، وظاهر كلامه وكذا كلام كثير حمل الإشهاد المنفي على حقيقته.
Bu söz üzerinde tahkik emareleri parıldayan bir kelamdır; fakat buna karşı şöyle denilmiştir: Gökler ve yerden bunların ehlini de kapsayacak bir mananın murad edilmesi caizdir; nitekim bu ikisinden çokça bu kastedilir, böylece kâfirler de bunun içine girer ve ayet —mütebadir olana muhalif olan zamirleri ayırma külfetine girmeksizin— mezkûr inkârın mihverlerinden olan şeytanların onların yaratılışına şahit tutulmasının nefyini ifade eder. Onun sözünün zahiri ve keza pek çok âlimin sözü, nefyedilen şahit tutmayı hakikati üzerine hamletmektir.
وجوز أن يراد به المشاورة مجازا وهو الذي يقتضيه ظاهر ما في البحر ولا مانع على هذا أن يراد من السموات والأرض ما يشمل أهلهما فكأنه قيل ما شاورتهم في خلق أحد لا الكفار ولا غيرهم فما بال هؤلاء الكفار يتولونهم وأدنى ما يصحح التولي كون الولي ممن يشاور في أمر المتولي أو أمر غيره ويكون نفي اتخاذهم أعوانا مطلقا في شيء من الأشياء بعد نفي مشاورتهم في الخلق ليؤدي الكلام ظاهرا عموم نفي مدخليتهم بوجه من الوجوه رأيا وإيجادا وغير ذلك في شيء من الأشياء، ولعل الآية حينئذ نظير قوله تعالى: لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها من وجه، وقيل قد يراد من نفي الإشهاد في جانب المعطوف نفي المشاورة ومنه نفي أن يكونوا خلقوا حسب مشيئتهم ومنه نفي أن يكونوا خلقوا كاملين فإنه يقال خلق كما شاء بمعنى خلق كاملا قال الشاعر:
Mecazen istişare manasının kastedilmesi de caiz görülmüştür ki el-Bahr'da geçen sözün zahirinin gerektirdiği de budur. Buna göre gökler ve yerden bunların ehlini de kapsayacak bir mananın murad edilmesine bir engel yoktur; sanki 'Gerek kâfirler gerekse başkaları olsun hiç kimsenin yaratılışında onlara danışmadım; öyleyse bu kâfirlere ne oluyor da onları dost ediniyorlar? Oysa veli edinmeyi meşru kılacak en asgari şey, velinin veli edinilenin işinde veya başkasının işinde kendisine danışılan biri olmasıdır' denilmiştir. Yaratılışta onlarla istişarenin nefyedilmesinden sonra herhangi bir şeyde mutlak olarak yardımcı edinilmelerinin nefyedilmesi; kelamın zahiren bir görüş, icat ve benzeri hiçbir vechile hiçbir şeyde onların bir dahlının olmadığını umumiyetle ifade etmesi içindir. Belki de bu durumda ayet, bir yönden Allah Teâlâ'nın: { لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها } kavlinin bir benzeri olur. Denildi ki: Matuf tarafındaki şahit tutmanın nefyinden istişarenin nefyi murad edilmiş olabilir; bundan onların kendi diledikleri gibi yaratılmış olmalarının nefyi ve kâmil olarak yaratılmış olmalarının nefyi anlaşılır; zira 'dilediği gibi yaratıldı' sözü 'kâmil olarak yaratıldı' manasında kullanılır; şair şöyle demiştir:
خلقت مبرأ من كل عيب ... كأنك قد خلقت كما تشاء
Her kusurdan arınmış olarak yaratıldın ... Sanki sen dilediğin gibi yaratıldın.
وعلى هذا يكون في الخلق من أشهد خلق نفسه بمعنى أنه خلق كاملا، ولا يخفى ما فيه، وقد يكتفى بدلالة ذلك على أن نفي الكمال بأقل من هذه المئونة فافهم. وزعم أن الكاملين شهدوا حقيقة خلق أنفسهم بمعنى أنهم رأوا وهم أعيان ثابتة خلقهم أي إفاضة الوجود الخارجي الذي لا يتصف به المعدوم عليهم لا أرى أن كاملا يقدم عليه أو يصغي إليه، وقال الإمام بعد حكاية القول برجوع الضميرين إلى الشياطين: الأقرب عندي عودهما على الكفار الذين قالوا للرسول ﷺ إن لم تطرد عن مجلسك هؤلاء الفقراء لم نؤمن بك فكأنه تعالى قال: إن هؤلاء الذين أتوا بهذا الاقتراح الفاسد والتعنت الباطل ما كانوا شركائي في تدبير العالم بدليل أني ما أشهدتهم خلق السموات والأرض ولا خلق أنفسهم ولا اعتضدت بهم في تدبير الدنيا والآخرة بل هم كسائر الخلق فلم أقدموا على هذا الاقتراح الفاسد؟، ونظيره أن من اقترح عليك اقتراحات عظيمة فإنك تقول له لست بسلطان البلد حتى نقبل منك هذه الاقتراحات الهائلة فلم تقدم عليها، والذي يؤكد هذا أن الضمير يجب عوده على أقرب المذكورات وهو في الآية- أولئك الكفار- لأنهم
Buna göre yaratılmışlar içinde kâmil olarak yaratıldığı manasında kendi nefsinin yaratılışına şahit kılınan kimse bulunmuş olur ki bundaki gariplik gizli değildir. Kemalin nefyine bu külfetten daha azıyla delalet etmesiyle de yetinilebilir, bunu iyi anla. Kâmillerin bizzat kendi nefislerinin yaratılışına şahit oldukları, yani a‘yân-ı sâbite iken kendi yaratılışlarını —yani ma‘dûmun vasıflanamayacağı haricî varlığın üzerlerine ifaza edilişini— gördükleri iddiasına gelince, hiçbir kâmil zatın buna cüret edeceğini veya buna kulak asacağını sanmıyorum. İmam [Râzî], iki zamirin şeytanlara döndüğü görüşünü naklettikten sonra şöyle demiştir: 'Benim nezdimde en yakın olanı, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e «Eğer meclisinden bu fakirleri kovmazsan sana iman etmeyiz» diyen kâfirlere dönmesidir. Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: Bu fasit teklifi ve batıl inadı getiren kimseler, göklerin ve yerin yaratılışına da kendi nefislerinin yaratılışına da onları şahit tutmadığım ve dünya ile ahiretin tedbirinde onlardan güç almadığım deliliyle âlemin tedbirinde benim ortaklarım değillerdi; bilakis onlar da diğer yaratılmışlar gibidir, öyleyse ne cüretle bu fasit teklifte bulundular? Bunun bir benzeri şudur: Biri sana büyük tekliflerde bulunduğunda ona «Sen bu beldenin sultanı değilsin ki senden bu muazzam teklifleri kabul edelim; ne cüretle buna kalkışıyorsun?» dersin. Bunu teyit eden husus şudur: Zamirin en yakın zikredilene dönmesi vaciptir, ayette ise en yakın olan o kâfirlerdir; çünkü onlar
المراد بالظالمين في قوله تعالى: بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا انتهى.
Allah Teâlâ'nın: { بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا } kavlindeki zalimlerden murad edilenlerdir.'
وقيل المعنى على تقدير عود الضميرين على أولئك الكفرة إن هؤلاء الظالمين جاهلون بما جرى به القلم في الأزل من أحوال السعادة وضدها لأنهم لم يكونوا شاهدين خلق العالم فكيف يمكنهم أن يحكموا بحسن حالهم عند الله تعالى وبشرفهم ورفعتهم عند الخلق وبأضداد هذه الأحوال للفقراء، وقيل المعنى عليه ما أشهدتهم خلق ذلك وما أطلعتهم على أسرار التكوين وما خصصتهم بخصائص لا يحويها غيرهم حتى يكونوا قدوة للناس فيؤمنوا بإيمانهم كما يزعمون فلا تلتفت إلى قولهم طمعا في نصرتهم للدين فإنه لا ينبغي لي أن أعتضد لديني بالمضلين، ويعضده قراءة أبي جعفر والجحدري والحسن وشيبة وَما كُنْتُ بفتح التاء خطابا له ﷺ، والمعنى ما صح لك الاعتضاد بهم، ولعل وصف أولئك الظالمين بالإضلال لما أن قصدهم بطرد الفقراء تنفير الناس عنه ﷺ وهو إضلال ظاهر وقيل كل ضال مضل لأن الإضلال إما بلسان القال أو بلسان الحال والثاني لا يخلو عنه ضال، وقيل الضميران للملائكة، والمعنى ما أشهدتهم ذلك ولا استعنت بهم في شيء بل خلقتهم ليعبدوني فكيف يعبدون، ويرده وَما كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُداً إلا أن يقال: هو نفي لاتخاذ الشياطين أعوانا فيستفاد من الجملتين نفي صحة عبادة الفريقين، وقال ابن عطية:
Denildi ki: İki zamirin o kâfirlere dönmesi takdirine göre mana şudur: Bu zalimler ezelde kalemin yazdığı saadet ve şekavet hallerini bilmemektedirler; çünkü onlar âlemin yaratılışına şahit olmamışlardır, öyleyse Allah Teâlâ katında kendi hallerinin iyi olduğuna, mahlukat nezdindeki şeref ve yüceliklerine ve fakirler için de bu hallerin zıttına nasıl hükmedebilirler? Yine denildi ki bu takdire göre mana şudur: Onları bunların yaratılışına şahit tutmadım, tekvin sırlarına muttali kılmadım ve onları başkalarında bulunmayan özelliklerle tahsis etmedim ki iddia ettikleri gibi insanlara önder olsunlar da onların imanıyla insanlar iman etsin; öyleyse dine yardım edecekleri ümidiyle onların sözlerine iltifat etme; zira sapkınları dinim için yardımcı edinmek bana yakışmaz. Ebû Ca‘fer, Cahderî, Hasan ve Şeybe'nin te harfinin fethasıyla { وَما كُنْتَ } şeklindeki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap olan kıraati de bunu destekler; mana 'Onlardan yardım alman sana yakışmaz' demektir. O zalimlerin saptırıcı olarak nitelendirilmesi, fakirlerin kovulmasını istemekle maksatlarının insanları Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nefret ettirmek oluşundandır ki bu da apaçık bir saptırmadır. Denildi ki: Her sapık aynı zamanda saptırıcıdır; çünkü saptırma ya söz diliyle ya da hal diliyle olur; ikincisinden ise hiçbir sapık uzak kalamaz. Yine denildi ki: İki zamir meleklere aittir ve mana şudur: Onları buna şahit tutmadım ve hiçbir şeyde onlardan yardım almadım; bilakis bana ibadet etsinler diye onları yarattım, öyleyse nasıl ibadet edilirler? { وَما كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُداً } “Ben saptıranları yardımcı edinecek değilim” kavli bunu reddeder; meğerki 'Bu, şeytanları yardımcı edinmenin nefyidir' denilsin; böylece iki cümleden her iki fırkaya da ibadetin sahih olmadığının nefyi anlaşılmış olur. İbn Atiyye şöyle demiştir:
الضميران عائدان على الكفار وعلى الناس بالجملة فتتضمن الآية الرد على طوائف من المنجمين وأهل الطبائع والأطباء ومن سواهم ممن يخوض خوضهم، وإلى هذا ذهب عبد الحق الصقلي وذكره بعض الأصوليين انتهى. ويقال عليه في الجملة الأخيرة نحو ما قيل فيها آنفا.
“İki zamir kâfirlere ve genel olarak insanlara racidir; böylece ayet müneccimlerden, tabiatçılardan, tabiplerden ve onların daldığı batıl yollara dalan diğer gruplardan olan fırkalara bir reddiye içermektedir. Abdülhak es-Sıkıllî bu görüşe gitmiş ve bazı usulcüler de bunu zikretmiştir.” Son cümle hakkında da az önce söylenenin bir benzeri söylenir.
واستدل بها على أنه لا ينبغي الاستعانة بالكافر وهو في أمور الدين كجهاد الكفار وقتال أهل البغي مما ذهب إليه بعض الأئمة ولبعضهم في ذلك تفصيل، وأما الاستعانة بهم في أمور الدنيا فالذي يظهر أنه لا بأس بها سواء كانت في أمر ممتهن كنزح الكنائف أو في غيره كعمل المنابر والمحاريب والخياطة ونحوها، ولعل أفرض اليهودي أو الكلب قد مات في كلام الفاروق رضي الله تعالى عنه لعد ما استخدم فيه من الأمور الدينية أو هو مبني على اختيار تفصيل في الأمور الدنيوية أيضا.
Bu ayetten kâfirden yardım istenmemesi gerektiğine delil getirilmiştir; kâfirlerle cihad ve bâgîlerle savaş gibi dinî konularda bu hüküm bazı imamların benimsediği bir görüştür, bazılarının ise bu hususta tafsilatı vardır. Dünya işlerinde onlardan yardım almaya gelince; zahir olan, gerek hela temizliği gibi hakir bir işte olsun gerekse minber ve mihrap yapımı, terzilik ve benzeri diğer işlerde olsun bunda bir beis olmadığıdır. Fâruk'un radıyallâhu teâlâ anh sözündeki 'Farz et ki o Yahudi veya köpek öldü' ifadesi, muhtemelen istihdam edildiği işin dinî işlerden sayılmasından ötürüdür yahut dünya işlerinde de bir tafsilat tercihine dayanmaktadır.
وقد حكى الشيعة أن عليا كرم الله تعالى وجهه قال حين صمم على عزل معاوية وأشار عليه ابن عباس رضي الله تعالى عنهما بإبقائه على عمله إلى أن يستفحل أمر الخلافة: يمنعني من ذلك قوله تعالى: وَما كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُداً فلا أتخذ معاوية عضدا أبدا، وهو كذب لا يعتقده إلا ضال مضل.
Şia, Ali'nin kerremallâhu teâlâ vecheh Muâviye'yi azletmeye azmettiğinde ve İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ hilafet işi sağlamlaşıncaya kadar onu görevinde bırakmasını tavsiye ettiğinde şöyle dediğini nakletmiştir: “Allah Teâlâ'nın: { وَما كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُداً } 'Ben saptıranları yardımcı edinecek değilim' kavli beni bundan alıkoymaktadır; bu yüzden Muâviye'yi asla yardımcı edinmem.” Bu, ancak sapık ve saptırıcı bir kimsenin inanacağı bir yalandır.
وقرأ أبو جعفر وشيبة والسختياني وعون العقيلي وابن مقسم «ما أشهدناهم» بنون العظمة:
Ebû Ca‘fer, Şeybe, Sahtiyânî, Avn el-Ukaylî ve İbn Miksem azamet nûnu ile «mâ eşhednâhüm» şeklinde okumuşlardır.
وقرأ علي كرم الله تعالى وجهه «متخذا المضلين»
Ali kerremallâhu teâlâ vecheh ise
على اعمال اسم الفاعل وقرأ الحسن وعكرمة «عضدا» بسكون الضاد ونقل حركتها إلى العين وقرأ عيسى «عضدا» بسكون الضاد للتخفيف كما قالوا في رجل وسبع رجل وسبع بالسكون وهي لغة عن تميم، وعنه أيضا أنه قرأ بفتحتين.
ism-i failin ameli üzere «müttehizan el-mudillîne» şeklinde okumuştur. Hasan ve İkrime dad harfinin sükûnu ve harekesinin ayın harfine nakliyle «‘adfen» şeklinde okumuşlardır. Îsâ ise tıpkı «racül» ve «sebü‘» kelimelerinde sükûn ile «racl» ve «seb‘» dedikleri gibi tahfif için dad harfinin sükûnuyla «‘adfen» okumuştur ki bu Temîm lügatidir; ondan iki fetha ile okuduğu da rivayet edilmiştir.
وقرأ شيبة وأبو عمرو في رواية هارون وخارجة والخفاف وأبي زيد «عضدا» بضمتين، وروي ذلك عن الحسن أيضا، وكذا روي عنه أيضا أنه قرأ بفتحتين، وهو على هذا إما لغة في العضد كما في البحر ولم يذكره في القاموس وإما جمع عاضد كخدم جمع خادم من عضده بمعنى قواه وأعانه فحينئذ لا استعارة. وقرأ الضحاك «عضدا» بكسر العين وفتح الضاد ولم نجد ذلك من لغاته، نعم في القاموس عد عضد ككتف منها وهو عكس هذه القراءة وَيَوْمَ يَقُولُ أي الله تعالى للكفار توبيخا وتعجيزا بواسطة أو بدونها. وقرأ الأعمش وطلحة ويحيى وابن أبي ليلى وحمزة وابن مقسم «نقول» بنون العظمة، والكلام على معنى اذكر أيضا أي واذكر يوم يقول نادُوا للشفاعة لكم شُرَكائِيَ الَّذِينَ
Şeybe ve Hârûn, Hârice, Haffâf ile Ebû Zeyd'in rivayetinde Ebû Amr iki zamme ile «‘ududen» şeklinde okumuşlardır; bu Hasan'dan da rivayet edilmiştir; keza ondan iki fetha ile okuduğu da rivayet edilmiştir. Bu takdire göre bu kelime ya el-Bahr'da belirtildiği üzere «el-adud» kelimesinde bir lügattir —ki Kāmûs'ta bunu zikretmemiştir— yahut 'ona arka çıktı, güç verdi ve yardım etti' anlamındaki «adadehu» fiilinden gelen «hâdim» kelimesinin çoğulu «hadem» gibi «âdıd» kelimesinin çoğuludur; bu durumda istiare olmaz. Dahhâk ise ayın harfinin kesresi ve dad harfinin fethasıyla «‘ıdeden» okumuştur; bunun Arap lügatlerinden olduğunu bulamadık; evet, Kāmûs'ta «ketif» vezninde «‘adıd» lügatlerden sayılmıştır ki bu, mezkûr kıraatin aksinedir. { وَيَوْمَ يَقُولُ } “Ve o gün [Allah] der ki” yani Allah Teâlâ bir vasıta ile veya vasıtasız olarak azarlama ve aciz bırakma kabilinden kâfirlere hitaben buyurur. A‘meş, Talha, Yahyâ, İbn Ebî Leylâ, Hamza ve İbn Miksem azamet nûnu ile «nekūlü» şeklinde okumuşlardır. Kelam yine 'hatırla' takdirindedir; yani o günü hatırla ki O: { نادُوا } “Çağırın” size şefaat etmeleri için çağırın { شُرَكائِيَ الَّذِينَ } “benim ortaklarım olduklarını”
زَعَمْتُمْ
{ زَعَمْتُمْ } “iddia ettiğiniz [varlıkları]”
أي زعمتموهم شفعاء، والإضافة باعتبار ما كانوا يزعمون أيضا فإنهم كانوا يزعمون أنهم شركاء كما يزعمون أنهم شفعاء، وقد جوز غير واحد هنا أن يكون الكلام بتقدير زعمتموهم شركاء، والمراد بهم إبليس وذريته، وجعلهم بدلا فيما تقدم مبني على ما لزم من فعل عبدتهم المطيعين لهم فيما وسوسوا به أو كل ما عبد من دون الله تعالى.
yani şefaatçi olduklarını iddia ettiğiniz kimseleri çağırın. İzâfet, onların iddiaları dikkate alınarak yapılmıştır; zira onlar şefaatçi olduklarını iddia ettikleri gibi ortak olduklarını da iddia ediyorlardı. Birden fazla âlim burada kelamın 'onları ortaklar iddia ettiğiniz' takdirinde olmasını caiz görmüştür; onlardan murad İblis ve zürriyetidir; daha önce onların bedel kılınması, fısıldadıkları şeylerde onlara itaat eden kullarının fiillerinin gerektirdiği sonuca dayanır yahut Allah Teâlâ'dan başka tapınılan her şeydir.
وقرأ ابن كثير «شركاي» مقصورا مضافا إلى الياء فَدَعَوْهُمْ أي نادوهم للإغاثة، وفيه بيان بكمال اعتنائهم بإغاثتهم على طريق الشفاعة إذ معلوم أن لا طريق إلى المدافعة فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ فلم يغيثوهم إذ لا إمكان لذلك قيل وفي إيراده مع ظهوره تهكم بهم وإيذان بأنهم في الحماقة بحيث لا يفهمونه إلا بالتصريح به.
İbn Kesîr, yâ harfine muzâf olarak maksûr şekilde «şürakây» okumuştur. { فَدَعَوْهُمْ } “Onlar da onları çağırdılar” yani yardım için onlara seslendiler; bunda, defetmeye hiçbir yol bulunmadığı bilindiğinden şefaat yoluyla yardım etmelerine tam bir ehemmiyet verdiklerinin beyanı vardır. { فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ } “Fakat onlar kendilerine cevap vermediler” yani onlara yardım etmediler; çünkü buna imkân yoktur. Denildi ki: Apaçık ortada olmasına rağmen bunun böylece zikredilmesinde onlarla alay etme ve ancak açıkça ifade edildiğinde anlayacak derecede bir ahmaklık içinde bulunduklarını bildirme vardır.
وَجَعَلْنا بَيْنَهُمْ أي بين الداعين والمدعوين مَوْبِقاً اسم مكان من وبق وبوقا كوثب وثوبا أو وبق وبقا كفرح فرحا إذا هلك أي مهلكا يشتركون فيه وهو النار، وجاء عن ابن عمر وأنس ومجاهد أنه واد في جهنم يجري بدم وصديد، وعن عكرمة أنه نهر في النار يسيل نارا على حافتيه حيات أمثال البغال الدهم فإذا ثارت إليهم لتأخذهم استغاثوا بالاقتحام في النار منها، وتفسير الموبق بالمهلك مروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وعن مجاهد وغيرهما، وعن الحسن تفسيره بالعداوة فهو مصدر أطلق على سبب الهلاك وهو العداوة كما أطلق التلف على البغض المؤدي إليه في قول عمر رضي الله تعالى عنه: لا يكن حبك كلفا ولا بغضك تلفا.
{ وَجَعَلْنا بَيْنَهُمْ } “Biz onların arasına koyduk” yani çağıranlar ile çağrılanların arasına { مَوْبِقاً } “bir helak çukuru” «vesebe-yisibü» gibi helak oldu anlamına gelen «vebaka-yebiku vabkan» yahut «ferihe-yefrahu» gibi «vebika-yevbaku vebakan» fiilinden mekân ismidir; yani ortaklaşa girecekleri bir helak yeri kıldık ki o da ateştir. İbn Ömer, Enes ve Mücâhid'den rivayet edildiğine göre o, cehennemde kan ve irin akan bir vadidir. İkrime'den rivayet edildiğine göre o, ateşte ateş akıtan bir nehirdir; iki yakasında siyah katırlar gibi yılanlar vardır, onları yakalamak için üzerlerine fırladıklarında onlardan kaçıp ateşe atılmak suretiyle feryat ederler. Mevbık'ın helak yeri olarak tefsiri İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan, Mücâhid'den ve başkalarından rivayet edilmiştir. Hasan[-ı Basrî]'den ise düşmanlık olarak tefsir edildiği nakledilmiştir; bu durumda o helakin sebebi olan düşmanlığa ıtlak edilmiş bir mastardır; nitekim Ömer'in radıyallâhu teâlâ anh: 'Sevgin tutku derecesinde aşırı olmasın, buğzun da helak edici olmasın' sözünde ona götüren buğza telef denildiği gibi helake mevbık denilmiştir.
وعن الربيع بن أنس تفسيره بالمحبس، ومعنى كون الموبق على سائر تفاسيره بينهم شموله لهم وكونهم مشتركين فيه كما يقال جعلت المال بين زيد وعمرو فكأنه ضمن جَعَلْنا معنى قسمنا وحينئذ لا يمكن إدخال عيسى وعزير والملائكة ﵈ ونحوهم في الشركاء على القول الثاني.
Rebî‘ b. Enes'ten ise onun hapis yeri olarak tefsir edildiği rivayet edilmiştir. Bütün tefsirlerine göre mevbıkın onların arasında olmasının manası, onları kapsaması ve 'Malı Zeyd ile Amr arasında taksim ettim' denilmesinde olduğu gibi onda ortak bulunmalarıdır; sanki { جَعَلْنا } lafzı 'taksim ettik' manasını tazammun etmiştir; bu durumda ikinci görüşe göre Îsâ, Üzeyir ve melekler aleyhimüsselâm ile benzerlerinin ortaklar kapsamına sokulması mümkün olmaz.
وقال بعضهم: معنى كون الموبق أي المهلك أو المحبس بينهم أنه حاجز واقع في البين، وجعل ذلك بينهم حسما لأطماع الكفرة في أن يصل إليهم ممن دعوه للشفاعة. وجاء عن بعض من فسره بالوادي أنه يفرق الله تعالى به بين أهل الهدى وأهل الضلالة، وعلى هذا لا مانع من شمول المعنى الثاني للشركاء لأولئك الأجلة.
Bazıları şöyle demiştir: Mevbıkın —yani helak yerinin yahut hapis yerinin— aralarında olmasının manası, aralarında yer alan bir engel olmasıdır; bunun aralarına konulması, şefaate çağırdıkları kimselerden kendilerine bir yardımın ulaşması yönündeki kâfirlerin umutlarını kökten kesmek içindir. Onu vadi olarak tefsir eden bazılarından gelen rivayette ise Allah Teâlâ'nın onunla hidayet ehli ile dalalet ehlinin arasını ayıracağı belirtilmiştir; buna göre ortaklar ifadesinin ikinci manasının o yüce zatları da kapsamasına hiçbir mani yoktur.
وقال الثعالبي في فقه اللغة: الموبق بمعنى البرزخ البعيد على أن وبق بمعنى هلك أيضا أي جعلنا بينهم أمدا بعيدا يهلك فيه الأشواط لفرط بعده، وعليه أيضا يجوز الشمول المذكور لأن أولئك الكرام ﵈ في أعلى الجنان وهؤلاء اللئام في قعر النيران، ولا يخفى على من له أدنى تأمل الحال فيما إذا أريد بالموبق العداوة.
Seâlibî Fıkhu’l-Luğa’da şöyle demiştir: Mevbık, uzak berzah (engel) anlamındadır; şu şartla ki vebaka da helak oldu anlamına gelir. Yani aralarında, aşırı uzaklığından ötürü mesafelerin [kat edilirken yolcuları] helak ettiği uzak bir mesafe kıldık demektir. Buna göre de mezkûr kapsam geçerli olabilir; zira o aziz zatlar aleyhimüsselâm cennetlerin en yücesinde, bu alçaklar ise cehennemlerin dibindedirler. Mevbık ile düşmanlık kastedildiği takdirdeki durum ise en ufak bir tefekkür sahibi için bile gizli değildir.