Binûn

Kehf Suresi — 8. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وبَيْنَهُمْ على جميع ما ذكر ظرف وهو مفعول ثان لجعل إن جعل بمعنى صير ومَوْبِقاً مفعوله الأول، وإن جعل بمعنى خلق كان الظرف متعلقا به أو بمحذوف وقع صفة لمفعوله قدم عليه لرعاية الفواصل فتحول حالا.

Zikredilen bütün görüşlere göre { بَيْنَهُمْ } zarftır; şayet { جَعَلْنا } dönüştürdü/kıldı anlamına gelirse onun ikinci mef‘ûlü, { مَوْبِقاً } ise birinci mef‘ûlüdür. Eğer yarattı anlamına gelirse, zarf ona veya mef‘ûlünün sıfatı olup fasılalara riayet amacıyla öne geçirilmesiyle hâle dönüşen mahzuf bir kelimeye müteallıktır.

وقال الفراء والسيرافي: البين هنا بمعنى الوصل فإنه يكون بمعناه كما يكون بمعنى الفراق وهو مفعول أول لجعلنا ومَوْبِقاً بمعنى هلاكا مفعوله الثاني، والمعنى جعلنا تواصلهم في الدنيا هلاكا يوم القيامة.

Ferrâ ve Sîrâfî ise şöyle demiştir: Buradaki beyn, kavuşma/irtibat manasındadır; zira o, ayrılık manasına geldiği gibi bu manaya da gelir. Bu durumda { جَعَلْنا } fiilinin birinci mef‘ûlüdür; helak manasındaki { مَوْبِقاً } ise ikinci mef‘ûlüdür. Mana şöyledir: Biz onların dünyadaki irtibatlarını kıyamet günü helak kıldık.

وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ وضع المظهر في مقام المضمر تصريحا بإجرامهم وذما لهم بذلك. والرؤية بصرية،

{ وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ } “Günahkârlar ateşi gördüler” suçluluklarını açıkça belirtmek ve onları bununla yermek amacıyla zamir makamında açık isim zikredilmiştir. Görme eylemi gözle görmedir.

وجاء عن أبي سعيد الخدري كما أخرجه عنه أحمد وابن جرير والحاكم وصححه عن رسول الله ﷺ أن الكافر ليرى جهنم من مسير أربعين سنة

Ahmed, İbn Cerîr ve sahih olduğunu belirterek Hâkim'in Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: Kâfir, cehennemi kırk yıllık mesafeden görür.

فَظَنُّوا أي علموا كما أخرجه عبد الرزاق، وجماعة عن قتادة، وهو الظاهر من حالهم بعد قول الله تعالى ذلك واستغاثتهم بشركائهم وعدم استجابتهم لهم وجعل الموبق بينهم.

{ فَظَنُّوا } “ve anladılar ki” yani kesin olarak bildiler. Nitekim Abdürrezzâk ve bir topluluk bunu Katâde'den rivayet etmiştir. Allah Teâlâ'nın o sözünden, ortak koştuklarından yardım istemelerinden, onların kendilerine icabet etmemesinden ve aralarına mevbık konulmasından sonra onların durumundan anlaşılan da budur.

وقيل الظن على ظاهره وهم لم يتيقنوا أَنَّهُمْ مُواقِعُوها أي مخالطوها واقعون فيها لعدم يأسهم من رحمة الله تعالى قبل دخولهم فيها، وقيل إنهم لما رأوها من بعيد كما سمعت في الحديث ظنوا أنها تخطفهم في الحال فإن اسم

Zannın zahiri üzere olduğu ve onların ateşe girmeden önce Allah Teâlâ'nın rahmetinden ümit kesmedikleri için { أَنَّهُمْ مُواقِعُوها } “kendileri oraya düşecekler” yani ona karışıp içine yuvarlanacakları hususunda kesin bir kanaate varmadıkları da söylenmiştir. Hadiste işittiğin üzere onu uzaktan gördüklerinde hemen o anda kendilerini kapıp yakalayacağını zannettikleri de söylenmiştir; zira ism-i

الفاعل موضوع للحال فالمتيقن أصل الدخول والمظنون الدخول حالا وفي مصحف عبد الله «ملاقوها» وكذلك قرأ الأعمش وابن غزوان عن طلحة، واختير جعلها تفسيرا لمخالفتها سواد المصحف، وعن علقمة أنه قرأ «ملافّوها» بالفاء مشددة من لف الشيء وَلَمْ يَجِدُوا عَنْها مَصْرِفاً أي مكانا ينصرفون إليها.

fâil şimdiki zaman için konulmuştur. Bu durumda kesin olarak bilinen şey asıl giriş, zannedilen ise hemen o anda giriştir. Abdullah [b. Mes‘ûd]'un mushafında «ملاقوها» (ona kavuşacaklar) şeklindedir; A‘meş ve Talha'dan rivayetle İbn Gazvân da böyle okumuştur. Mushafın hattına muhalif olması sebebiyle bunun bir tefsir sayılması tercih edilmiştir. Alkame'den ise bir şeyi dürmek manasındaki leffe fiilinden fâ harfinin şeddesiyle «ملافّوها» şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. { وَلَمْ يَجِدُوا عَنْها مَصْرِفاً } “ondan kaçacak bir yer de bulamadılar” yani oradan dönüp sığınacakları bir yer [bulamadılar].

قال أبو كبير الهذلي:

Ebû Kebîr el-Hüzelî şöyle demiştir:

أزهير هل عن شيبة بن مصرف ... أم لا خلود لباذل متكلف

Ey Züheyr, Şeybe oğlu için bir kaçacak yer var mı... Yoksa [kendini zorlayan] cömert kimse için ebedilik yok mudur?

فهو اسم مكان، وجوز أن يكون اسم زمان، وكذا جوز أبو البقاء وتبعه غيره أن يكون مصدرا أي انصرافا، وفي الدر المصون أنه سهو فإنه جعل مفعل بكسر العين مصدرا من صحيح مضارعه يفعل بالكسر وقد نصوا على أن مصدره مفتوح العين لا غير واسم زمانه ومكان مكسورها، نعم إن القول بأنه مصدر مقبول في قراءة زيد بن على رضي الله تعالى عنهما «مصرفا» بفتح الراء وَلَقَدْ صَرَّفْنا كررنا وأوردنا على وجوه كثيرة من النظم فِي هذَا الْقُرْآنِ الجليل الشأن لِلنَّاسِ لمصلحتهم ومنفعتهم مِنْ كُلِّ مَثَلٍ أي كل مثل على أن- من- سيف خطيب على رأي الأخفش والمجرور مفعول صَرَّفْنا أو مثلا من كل مثل على أن من أصلية والمفعول موصوف الجار والمجرور المحذوف، وقيل المفعول مضمون مِنْ كُلِّ مَثَلٍ أي بعض كل جنس مثل، وأيّا ما كان فالمراد من المثل إما معناه المشهور أو الصفة الغريبة التي هي في الحسن واستجلاب النفس كالمثل، والمراد أنه تعالى نوع ضرب الأمثال وذكر الصفات الغريبة وذكر من كل جنس محتاج إليه داع إلى الإيمان نافع لهم مثلا لا أنه سبحانه ذكر جميع أفراد الأمثال، وكأن في الآية حذفا أو هي على معنى ولقد فعلنا ذلك ليقبلوا فلم يفعلوا.

Dolayısıyla bu bir mekân ismidir; zaman ismi olması da caiz görülmüştür. Aynı şekilde Ebü'l-Bekâ ve ona uyan diğer âlimler bunun bir mastar yani 'inşiraf' (kaçıp dönme) olmasını da caiz görmüşlerdir. ed-Dürrü'l-Masûn'da bunun bir sehven ifade olduğu, zira muzarisi kesreli «yef‘ılü» şeklinde gelen sahih fiilden kesreli «mef‘ıl» kalıbını mastar yaptığı, oysa dilcilerin bunun mastarının yalnızca fethalı «mef‘al» olacağını, zaman ve mekân isimlerinin ise kesreli olacağını açıkça belirttikleri kaydedilmiştir. Evet, Zeyd b. Ali radıyallâhu teâlâ anhümâ'nın râ harfinin fethasıyla «masrafen» kıraatinde bunun mastar olduğu görüşü makbuldür. { وَلَقَدْ صَرَّفْنا } “Andolsun ki biz açıkladık” yani çokça tekrarladık ve nazmın pek çok vechiyle getirdik { فِي هذَا الْقُرْآنِ } şanı yüce olan bu Kur'an'da { لِلنَّاسِ } “insanlar için” onların maslahatı ve menfaati için { مِنْ كُلِّ مَثَلٍ } “her türlü misali” yani Ahfeş'in görüşüne göre 'min' zaid olmak üzere her türlü misali; mecrur kelime { صَرَّفْنا } fiilinin mef‘ûlüdür; yahut 'min' harfinin asıl [harf-i cer] olması durumunda 'her türlü misalden bir misali' demektir ki mef‘ûl, harf-i cer ve mecrûrun sıfatı olduğu mahzuf bir mevsûftur. Mef‘ûlün { مِنْ كُلِّ مَثَلٍ } terkibinin tazammun ettiği mana yani her tür misalden bir kısmı olduğu da söylenmiştir. Her halükarda meselden kasıt ya onun meşhur anlamı ya da güzellikte ve nefsi cezbetmekte mesel gibi olan garip niteliktir. Kastedilen, Yüce Allah'ın darb-ı meselleri çeşit çeşit sunduğu, garip vasıfları zikrettiği, ihtiyaç duyulan ve imana çağıran, kendilerine faydalı her cinsten bir misal zikrettiğidir; yoksa Sübhânehu'nun misallerin bütün fertlerini zikrettiği demek değildir. Âyette sanki bir hazif vardır veya âyet, 'Biz onlar kabul etsinler diye bunu yaptık ama onlar yapmadılar' manasındadır.

وَكانَ الْإِنْسانُ بحسب جبلته أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا أي أكثر الأشياء التي يتأتى منها الجدل، وهو كما قال الراغب وغيره المنازعة بمفاوضة القول، والأليق بالمقام أن يراد به هنا الخصومة بالباطل والمماراة وهو الأكثر في الاستعمال. وذكر غير واحد أنه مأخوذ من الجدل وهو الفتل والمجادلة الملاواة لأن كلا من المتجادلين يلتوي على صاحبه، وانتصابه على التمييز، والمعنى أن جدل الإنسان أكثر من جدل كل مجادل وعلل بسعة مضطربه فإنه بين أوج الملكية وحضيض البهيمية فليس له في جانبي التصاعد والتسفل مقام معلوم.

{ وَكانَ الْإِنْسانُ } “Fakat insan olmuştur” yaratılışı gereği { أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا } “tartışmaya en çok düşkün varlık” yani kendisinden cedel sadır olabilen varlıkların en çok tartışanı. Cedel, Râgıb ve başkalarının belirttiği gibi söz teatisinde bulunarak münazaa etmektir. Makama en uygun olan, burada batıl uğruna çekişme ve münakaşanın kastedilmesidir ki kullanımda en yaygın olanı da budur. Pek çok âlim bunun bükmek ve sağlamlaştırmak manasındaki cedl kökünden geldiğini, mücadelenin ise dolanıp kıvrılmak olduğunu, zira tartışanların her birinin hasmına dolanıp büktüğünü zikretmiştir. «Cedelen» kelimesi temyiz olarak mansubdur. Mana, insanın tartışmasının her tartışmacının tartışmasından daha çok olduğudur. Bu durum insanın hareket sahasının genişliğiyle gerekçelendirilmiştir; zira insan melekîliğin zirvesi ile hayvânîliğin en alt derecesi arasındadır; dolayısıyla onun yükselme ve alçalma cihetlerinde belirli bir makamı yoktur.

والظاهر أنه ليس المراد إنسانا معينا، وقيل المراد به النضر بن الحارث، وقيل ابن الزبعرى، وقال ابن السائب:

Zahire göre kastedilen belirli bir insan değildir. Bununla Nadr b. el-Hâris'in kastedildiği söylenmiştir; İbnü'z-Ziba‘râ olduğu da söylenmiştir. İbnü's-Sâib ise şöyle demiştir:

أبي بن خلف وكان جداله في البعث حين أتي بعظم قد رم فقال: أيقدر الله تعالى على إعادة هذا وفته بيده؟ والأول أولى، ويؤيده ما

O, Übeyy b. Halef'tir; onun tartışması, çürümüş bir kemik getirilip 'Allah Teâlâ bunu yeniden diriltmeye güç yetirebilir mi?' diyerek kemiği eliyle ufaladığı zamanki yeniden dirilme hakkındaki tartışmasıydı. Birinci görüş daha evladır; bunu şu rivayet de desteklemektedir:

أخرجه الشيخان وابن المنذر وابن أبي حاتم عن علي كرم الله تعالى وجهه «أن النبي ﷺ طرقه وفاطمة ليلا فقال: ألا تصليان فقلت يا رسول الله إنما أنفسنا بيد الله تعالى إن شاء أن يبعثنا بعثنا فانصرف حين قلت ذلك ولم يرجع إلي شيئا ثم سمعته يضرب فخذه ويقول وكان الإنسان أكثر شيء جدلا

İki Şeyh (Buhârî ve Müslim), İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten rivayet ettiklerine göre: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem geceleyin kendisine ve Fâtıma'ya uğrayıp: 'Namaz kılmıyor musunuz?' buyurdu. Ben de: 'Ey Allah'ın Resûlü, canlarımız Allah Teâlâ'nın elindedir; bizi uyandırmak dilerse uyandırır' dedim. Ben bunu söyleyince geri döndü ve bana hiçbir karşılık vermedi. Sonra onun uyluğuna vurarak şöyle dediğini işittim: 'İnsan ise tartışmaya her şeyden çok düşkündür.'»

فإنه ظاهر في حمل الإنسان على العموم، ولا شبهة في صحة الحديث إلا أن فيه إشكالا يعرف بالتأمل، ولا يدفعه ما ذكره النووي حيث قال: المختار في معناه أنه ﷺ تعجب من سرعة جوابه وعدم موافقته له على الاعتذار بهذا ولهذا ضرب فخذه، وقيل قال ﷺ ذلك تسليما لعذرهما وإنه لا عتب اه فتأمل وَما مَنَعَ النَّاسَ قال ابن عطية وغيره: المراد بهم كفار قريش الذين حكيت أباطيلهم، وما نافية.

Zira bu rivayet insanın umumi manaya hamledilmesinde açıktır. Hadisin sıhhatinde şüphe yoktur, ancak onda dikkatle bakıldığında anlaşılan bir müşkillik vardır. Nevevî'nin zikrettiği şu açıklama da bunu gidermez; o şöyle demiştir: 'Bunun anlamında tercih edilen, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onun cevabının süratine ve bu şekilde mazeret ileri sürmesini onaylamadığına taaccüp etmesidir; bu yüzden uyluğuna vurmuştur. Bir görüşe göre ise sallallâhu aleyhi ve sellem bunu ikisinin mazeretini teslim ederek ve herhangi bir kınama olmadığını belirterek söylemiştir.' İntihâ. İyi düşün! { وَما مَنَعَ النَّاسَ } “İnsanları alıkoyan hiçbir şey yoktur” İbn Atıyye ve başkaları şöyle demiştir: Onlardan kasıt, batıl sözleri nakledilen Kureyş kâfirleridir. «Mâ» ise nefiy (olumsuzluk) edatıdır.

وزعم بعضهم وهو من الغرابة بمكان أنها استفهامية أي أي شيء منعهم أَنْ يُؤْمِنُوا أي من إيمانهم بالله تعالى وترك ما هم فيه من الإشراك إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى أي القرآن العظيم الهادي إلى الإيمان بما فيه من فنون المعاني الموجبة له أو الرسول ﷺ، وإطلاق الهدى على كل للمبالغة وَيَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ بالتوبة عما فرط منهم من أنواع الذنوب التي من جملتها مجادلتهم الحق بالباطل، وفائدة ذكر هذا بعد الإيمان التعميم على ما قيل.

Bazıları ise son derece garip bir iddia ile onun istifham edatı olduğunu, yani 'Onları ne engelledi?' anlamına geldiğini ileri sürmüştür. { أَنْ يُؤْمِنُوا } “iman etmekten” yani Allah Teâlâ'ya iman etmekten ve içinde bulundukları şirki terk etmekten [alıkoyan] { إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى } “kendilerine hidayet geldiğinde” yani içerdiği gerektirici çeşitli manalarla imana ileten yüce Kur'an veya Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [geldiğinde]. Hidayet lafzının her ikisine ıtlak edilmesi mübalağa içindir. { وَيَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ } “ve Rablerinden bağışlanma dilemekten” bir kısmı batılla hakka karşı mücadele etmek olan, işledikleri günah çeşitlerinden tevbe ederek [bağışlanma dilemekten]. İmandan sonra bunun zikredilmesinin faydası, söylenene göre umumi kılmaktır.

واستدل به من زعم أن الإيمان إذا لم ينضم إليه الاستغفار لا يجب ما قبله وهو خلاف ما اقتضته الظواهر.

İstivfar kendisine eklenmediğinde imanın önceki günahları silmeyeceğini iddia eden kimse bununla delil getirmiştir; bu ise zahirlerin gerektirdiğine aykırıdır.

وقال بعضهم: لا شك أن الإيمان مع الاستغفار أكمل من الإيمان وحده فذكر معه لتفيد الآية ما منعهم من الاتصاف بأكمل ما يراد منهم، ولا يخفى أنه ليس بشيء، وقيل ذكر الاستغفار بعد الإيمان لتأكيد أن المراد منه الإيمان الذي لا يشوبه نفاق فكأنه قيل ما منعهم أن يؤمنوا إيمانا حقيقيا إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ وهم من أهلك من الأمم السالفة، وإضافة السنة إليهم قيل لكونها جارية عليهم وهي في الحقيقة سنة الله تعالى فيهم، والمراد بها الإهلاك بعذاب الاستئصال، وإذا فسرت السنة بالهلاك لم تحتج لما ذكر، وأن وما بعدها في تأويل المصدر وهو فاعل مَنَعَ والكلام بتقدير مضاف أي ما منعهم من ذلك إلا طلب الهلاك في الدنيا قاله الزجاج، وجوز صاحب الفينان تقدير انتظار أي ما منعهم إلا انتظار الهلاك، وقدر الواحدي تقدير أي ما منعهم إلا تقدير الله تعالى إتيان الهلاك عليهم، وقال:

Bazıları şöyle demiştir: Hiç şüphe yok ki istiğfar ile birlikte olan iman, tek başına olan imandan daha kâmildir; dolayısıyla âyetin, kendilerinden istenen şeylerin en kâmili ile vasıflanmaktan onları neyin engellediğini ifade etmesi için onunla birlikte zikredilmiştir. Bunun kayda değer bir şey olmadığı açıktır. Bir görüşe göre, kendisinden nifak bulaşmamış bir imanın kastedildiğini tekit etmek için imandan sonra istiğfar zikredilmiştir; sanki 'Onları hakiki manada iman etmekten hiçbir şey engellemedi' denilmiştir. { إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ } “ancak öncekilerin sünnetinin kendilerine gelmesi müstesna” onlar geçmiş ümmetlerden helak edilenlerdir. Sünnetin onlara izafe edilmesinin, onların üzerinde cereyan etmesinden dolayı olduğu söylenmiştir; oysa hakikatte o, Allah Teâlâ'nın onlar hakkındaki sünnetidir. Kastedilen, kök kazıyıcı azap ile helak etmektir. Sünnet helak olarak tefsir edildiğinde zikredilen açıklamaya ihtiyaç kalmaz. «En» ve sonrası mastar tevilindedir ve { مَنَعَ } fiilinin fâilidir. Söz takdiri bir muzâf iledir; yani Zeccâc'ın dediğine göre 'Onları bundan dünyada helak istemelerinden başkası engellemedi' demektir. el-Feynân sahibi 'bekleme' takdirini caiz görmüştür; yani 'Onları helaki beklemekten başkası engellemedi' demektir. Vâhidî ise 'takdir' kelimesini takdir etmiştir; yani 'Onları ancak Allah Teâlâ'nın üzerlerine helakin gelmesini takdir etmesi engelledi' demektir ve şöyle demiştir:

إن الآية فيمن قتل ببدر وأحد من المشركين، ويأباه بحسب الظاهر كون السورة مكية إلا ما استثني، والداعي لتقدير المضاف أنه لو كان المانع من إيمانهم واستغفارهم نفس إتيان الهلاك كانوا معذورين وأن عذاب الآخرة المعد للكفار المراد من قوله تعالى: أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذابُ قُبُلًا منتظر قطعا، يميل لأن زمان إتيان العذاب متأخر عن الزمان الذي اعتبر لإيمانهم واستغفارهم فلا يتأتى ما نعيته منهما.

Âyet, Bedir ve Uhud'da öldürülen müşrikler hakkındadır. İstisna edilenler hariç sûrenin Mekkî oluşu zahiren buna engeldir. Muzâf takdir edilmesinin sebebi şudur: Eğer onların iman etmelerine ve bağışlanma dilemelerine engel olan şey bizzat helakin gelmesi olsaydı, mazur olurlardı; ayrıca kâfirler için hazırlanan ve Allah Teâlâ'nın: { أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذابُ قُبُلًا } “yahut azabın karşılarına gelmesi” sözünden kastedilen ahiret azabı kesinlikle beklenmektedir; çünkü azabın gelme vakti, onların iman etmeleri ve bağışlanma dilemeleri için muteber olan vakitten sonradır, dolayısıyla onun bu ikisine engel olması düşünülemez.

واعترض تقدير الطلب بأن طلبهم سنة الأولين لعدم إيمانهم وهو لمنعهم عن الإيمان فلو كان منعهم للطلب لزم الدور. ودفع بأن المراد بالطلب سببه وهو تعنتهم وعنادهم الذي جعلهم طالبين للعذاب بمثل قولهم: اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هذا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ [الأنفال: ٣٢] إلخ. وتعقب بأن فيهم من ينكر حقية الإسلام كما أن فيهم المعاند، ولا يظهر وجه كون الطلب ناشئا عن إنكار الحقية وكذا لا يظهر كونه ناشئا عن العناد واعترض أيضا بأن عدم الإيمان متقدم على الطلب مستمر فلا يكون الطلب مانعا.

Talep takdirine şöyle itiraz edilmiştir: Onların öncekilerin sünnetini talep etmeleri iman etmemelerindendir; bu ise onların imandan alıkonulmaları sebebiyledir. Şayet onların alıkonulması talep sebebiyle olsaydı devir (kısır döngü) gerekirdi. Buna şöyle cevap verilmiştir: Talep ile kastedilen onun sebebidir; o da: { اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هذا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ } “Allah'ım! Eğer bu senin katından gelmiş bir hak ise üzerimize gökten taş yağdır” sözlerinde olduğu gibi onları azap talep eder hale getiren inat ve taassuplarıdır. Buna karşı da şöyle denilmiştir: Aralarında hakkı inkâr eden olduğu gibi inatçı olan da vardır. Talebin hakkı inkârdan kaynaklanma yönü açık olmadığı gibi inattan kaynaklanma yönü de açık değildir. Ayrıca imansızlığın talepten önce var olup devam ettiği, dolayısıyla talebin engel olamayacağı şeklinde de itiraz edilmiştir.

وأجيب بأن المتقدم على الطلب هو عدم الإيمان السابق وليس الطلب بمانع منه بل هو مانع مما تحقق بعد وهو كما ترى، وقيل المراد من الطلب الطلب الصوري اللساني لا الحقيقي القلبي فإن من له أدنى عقل لا يطلب الهلاك والعذاب طلبا حقيقيا قلبيا ومن الطلب الصوري منشؤه وما هو دليل عليه وهو تكذيب النبي ﷺ بما أوعد به من العذاب والهلاك من لم يؤمن بالله ﷿ فكأنه قيل ما منعهم من الإيمان بالله تعالى الذي أمر به النبي ﵊ إلا تكذيبهم إياه بما أوعده على تركه، ولا يخلو عن دغدغة.

Buna, talepten önce olanın önceki imansızlık olduğu ve talebin ona engel olmadığı, bilakis sonradan gerçekleşene engel olduğu şeklinde cevap verilmiştir; bu ise gördüğün gibi [zayıf]tır. Talepten kastın hakiki kalbî talep değil, şeklî ve lisanî talep olduğu da söylenmiştir; zira zerre kadar aklı olan kimse helaki ve azabı hakiki kalbî bir taleple istemez. Şeklî talepten biri de onun kaynağı ve göstergesi olan şeydir; o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Allah Azze ve Celle'ye iman etmeyen kimseyi tehdit ettiği azap ve helaki yalanlamaktır. Sanki şöyle denilmiştir: Onları Peygamber aleyhisselâm'ın emrettiği üzere Allah Teâlâ'ya iman etmekten, onun bu imanı terk etme karşılığında vaat ettiği azabı yalanlamalarından başkası engellemedi. Bu da zihni kurcalayan bir pürüzden uzak değildir.

وقيل الحق أن الآية على تقدير الطلب من قولك لمن يعصيك أنت تريد أن أضربك وهو على تنزيل الاستحقاق منزلة الطلب فكأنه قيل ما منعهم من ذلك إلا استحقاق الهلاك الدنيوي أو العذاب الأخروي. وتعقب بأن عدم الإيمان والاتصاف بالكفر سبب للاستحقاق المذكور فيكون متقدما عليه ومتى كان الاستحقاق مانعا منه انعكس أمر التقدم والتأخر فيلزم اتصاف الواحد بالشخص بالتقدم والتأخر وأنه باطل. وأجيب بمنع كون عدم الإيمان سببا للاستحقاق في الحقيقة وإنما هو سبب صوري والسبب الحقيقي سوء استعداداتهم وخباثة ماهياتهم في نفس الأمر، وهذا كما أنه سبب للاستحقاق كذلك هو سبب للاتصاف بالكفر، وإن شئت فقل: هو مانع من الإيمان، ومن هنا قيل إن المراد من الطلب الطلب بلسان الاستعداد وإن مآل الآية ما منعهم من ذلك إلا استعداداتهم وطلب ماهياتهم لضده، وذلك لأن طلب استعداداتهم للهلاك أو العذاب المترتب على الضد استعداد للضد وطلب له، وربما يقال بناء على هذا إن المفهوم من الآيات أن الكفار لو لم يأتهم رسول ينبههم من سنة الغفلة يحتجون لو عذبوا بعدم إتيانه فيقولون منعنا من الإيمان أنه لم يأتنا رسول ومآله منعنا من ذلك الغفلة ولا يجدون حجة أبلغ من ذلك وأنفع في الخلاص، وأما سوء الاستعداد وخباثة

Bir görüşe göre doğru olan şudur: Âyet, talep takdirine göre, sana isyan eden birine söylediğin 'Sen seni dövmemi istiyorsun' sözü kabilindendir; bu da hak edişi talep yerine koyma kabilindendir. Sanki 'Onları bundan dünyevi helaki yahut uhrevi azabı hak etmelerinden başkası alıkoymadı' denilmiştir. Buna karşı şöyle denilmiştir: İman etmemek ve küfürle nitelenmek zikredilen hak edişin sebebidir; dolayısıyla ondan önce gelir. Ne zaman ki hak ediş ona engel kabul edilirse öncelik ve sonralık durumu tersine döner ve aynı şahsî durumun hem önce hem sonra olması gerekir ki bu batıldır. Buna, imansızlığın hakikatte hak edişin sebebi olmasının kabul edilmemesiyle cevap verilmiştir; o sadece şeklî bir sebeptir, hakiki sebep ise onların kabiliyetlerinin kötülüğü ve nefsi'l-emirdeki mahiyetlerinin pisliğidir. Bu durum hak edişin sebebi olduğu gibi aynı şekilde küfürle nitelenmenin de sebebidir; dilersen 'imana engeldir' de. Buradan hareketle, talep ile istidat diliyle yapılan talebin kastedildiği ve âyetin neticesinin 'Onları bundan istidatlarından ve mahiyetlerinin onun zıddını talep etmesinden başkası alıkoymadı' şeklinde olduğu söylenmiştir. Çünkü onların istidatlarının helaki veya zıddına terettüp eden azabı talep etmesi, o zıdda bir istidat ve onu taleptir. Buna binaen belki de şöyle denebilir: Âyetlerden anlaşılan şudur ki kâfirler kendilerini gaflet uykusundan uyandıracak bir elçi gelmemiş olsaydı, azap gördükleri takdirde onun gelmeyişini hüccet gösterir ve 'Bizi imandan alıkoyan bize bir elçi gelmemesidir' derlerdi; bunun neticesi de 'Bizi bundan gaflet alıkoydu' demektir ve bundan daha beliğ ve kurtuluşta daha faydalı bir hüccet bulamazlardı. İstidat kötülüğü ve özün

الذات فبمراحل من أن يحتجوا به ويجعلوه مانعا فلا بعد في أن يقدر الطلب ويراد منه ظاهره وتكون الآية من قبيل قوله:

pisliğine gelince, onların bunu hüccet getirip bir engel kılmalarından fersah fersah uzaktır. Dolayısıyla talebin takdir edilmesi, zahirinin kastedilmesi ve âyetin şairin şu sözü türünden olması uzak değildir:

ولا عيب فيهم البيت. والمراد نفى أن يكون لهم مانع من الإيمان والاستغفار بعد مجيء الرسول ﷺ يصلح أن يكون حجة لهم أصلا كأنه قيل لا مانع لهم من أن يؤمنوا أو يستغفروا ربهم ولا حجة بعد مجيء الرسول الذي بلغ ما بلغ من الهدى إلا طلب ما أوعدوا به من إتيان الهلاك الدنيوي أو العذاب الأخروي حيث إن ذلك على فرض تحققه منهم لا يصلح للمانعية والحجية لم يبق مانع وحجة عندهم أصلا انتهى.

«Onlarda hiçbir ayıp yoktur...» beyti. Kastedilen, Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem geldikten sonra onlar için iman ve istiğfardan alıkoyacak, kendileri için asla hüccet olmaya elverişli bir engelin bulunmadığını nefyetmektir. Sanki şöyle denilmiştir: İman etmelerine yahut Rablerinden bağışlanma dilemelerine engel olacak hiçbir şey ve ulaştırdığı hidayete ulaştıran Resûl geldikten sonra hiçbir hüccet yoktur; meğerki dünyevi helakin yahut uhrevi azabın gelmesi şeklinde tehdit edildikleri şeyi talep etmeleri olsun; nitekim bunun kendilerinden gerçekleştiği varsayılsa bile engel ve hüccet olmaya elverişli olmadığından onların nezdinde hiçbir engel ve hüccet kalmamıştır. İntihâ.

ولا يخفى أنه بعد الإغضاء عما يرد عليه بعيد وإنكار ذلك مكابرة، والأولى تقدير التقدير وهو مانع بلا شبهة إلا أن القائلين بالاستعداد حسبما تعلم يجعلون منشأه الاستعداد، وفي معناه تقدير الإرادة أي إرادته تعالى وعليه اقتصر العز ابن عبد السلام، ودفع التنافي بين الحصر المستفاد من هذه الآية والحصر المستفاد من قوله تعالى: وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى إِلَّا أَنْ قالُوا أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَراً رَسُولًا [الإسراء: ٩٤] بأن الحصر الأول في المانع الحقيقي فإن إرادة الله تعالى هي المانعة على الحقيقة والثاني في المانع العادي وهو استغراب بعث بشر رسول لأن المعنى وما منع الناس أن يؤمنوا إلا استغراب ذلك، وقد تقدم في الإسراء ما ينفعك في الجمع بين الحصرين فتذكر فما في العهد من قدم وادعى الإمام تعدد الموانع وأن المراد من الآية فقدان نوع منها فقال: قال الأصحاب إن العلم بعدم إيمانهم مضاد لوجود إيمانهم فإذا كان ذلك العلم قائما كان المانع قائما، وأيضا حصول الداعي إلى الكفر قائم وإلا لما حصل لأن حصول الفعل الاختياري بدون الداعي محال ووجود الداعي إلى الكفر مانع من حصول الإيمان فلا بد أن يقال: المراد فقدان الموانع المحسوسة انتهى فليتأمل فيه.

Açıktır ki bu görüş, kendisine yöneltilen itirazlar göz ardı edilse bile uzaktır ve bunu inkâr etmek inatçılıktır. Evla olan, takdirin takdir edilmesidir ki bu şüphesiz bir engeldir; ancak bildiğin üzere istidat ehli olanlar bunun kaynağını istidat kılarlar. İrade yani Allah Teâlâ'nın iradesi takdiri de bu manadadır; İzz b. Abdisselâm da bununla yetinmiştir. Bu âyetten anlaşılan hasr ile Allah Teâlâ'nın: { وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى إِلَّا أَنْ قالُوا أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَراً رَسُولًا } “Kendilerine hidayet geldiğinde insanları iman etmekten alıkoyan şey, sadece: 'Allah bir beşeri mi elçi gönderdi?' demeleridir” âyetinden anlaşılan hasr arasındaki çelişki şöyle giderilmiştir: Birinci hasr hakiki engel hakkındadır; zira hakikatte engel olan Allah Teâlâ'nın iradesidir. İkincisi ise âdi (zahirî) engel hakkındadır ki o da bir beşerin elçi gönderilmesini yadırgamaktır; zira mana 'İnsanları iman etmekten ancak bunu yadırgamaları engelledi' şeklindedir. İsrâ sûresinde iki hasrı cem etmede sana fayda sağlayacak açıklamalar geçmişti, hatırla; ahdin üzerinden çok zaman geçmedi. İmam [Râzî] engellerin birden fazla olduğunu ve âyetten kastın bunlardan bir türün yokluğu olduğunu iddia ederek şöyle demiştir: 'Âlimlerimiz dediler ki: Onların iman etmeyeceğine dair ilim, imanlarının varlığına zıttır; bu ilim var olduğu zaman engel de var demektir. Ayrıca küfre sevk eden saik de mevcuttur, aksi takdirde küfür meydana gelmezdi; zira saik olmadan ihtiyarî bir fiilin meydana gelmesi muhaldir; küfre sevk eden saikin varlığı ise imanın meydana gelmesine engeldir. Dolayısıyla şöyle denilmesi gerekir: Kastedilen, hissedilen engellerin yokluğudur.' İntihâ. Bu husus iyi düşünülmelidir.

والقبل بضمتين جمع قبيل وهو النوع أي أو يأتيهم العذاب أنواعا وألوانا أو هو بمعنى قبلا بكسر القاف وفتح الباء كما قرأ به غير واحد أي عيانا فإن أبا عبيدة حكاهما معا بهذا المعنى وأصله بمعنى المقابلة فإذا دل على المعاينة، ونصبه على الحال فإن كان حالا من الضمير المفعول فمعناه معاينين بكسر الياء أو بفتحها أو معاينين للناس ليفتضحوا، وإن كان من العذاب فمعناه معاينا لهم أو للناس. وقرأت طائفة «قبلا» بكسر القاف وسكون الباء وهو كما في البحر تخفيف قبل على لغة تميم. وذكر ابن قتيبة والزمخشري أنه قرئ «قبلا» بفتحتين أي مستقبلا. وقرأ أبي بن كعب وابن غزوان عن طلحة «قبيلا» بقاف مفتوحة وباء مكسورة بعدها ياء ساكنة أي عيانا ومقابلة وَما نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إلى الأمم متلبسين بحال من الأحوال إِلَّا حال كونهم مُبَشِّرِينَ للمؤمنين بالثواب وَمُنْذِرِينَ للكفرة والعصاة بالعقاب ولم نرسلهم ليقترح عليهم الآيات بعد ظهور المعجزات ويعاملوا بما لا يليق بشأنهم وَيُجادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْباطِلِ باقتراح ذلك والسؤال عن قصة أصحاب الكهف ونحوها تعنتا وقولهم لهم ما أَنْتُمْ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا [يس: ١٥] وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَنْزَلَ مَلائِكَةً [المؤمنون: ٢٤] إلى غير ذلك، وتقييد الجدال بالباطل لبيان المذموم منه فإنه كما مر غير بعيد عام لغة لا خاص بالباطل ليحمل ما ذكر على التجريد، والمراد به هنا معناه اللغوي وما يطلق عليه اصطلاحا مما يصدق عليه ذلك لِيُدْحِضُوا أي ليزيلوا ويبطلوا بِهِ أي بالجدال الْحَقَّ الذي جاءت به الرسل ﵈، وأصل الإدحاض الإزلاق والدحض الطين الذي يزلق فيه قال الشاعر:

İki zamme ile «kubul», tür manasındaki «kabîl»in çoğuludur; yani 'azabın onlara türlü türlü ve çeşit çeşit gelmesi' demektir; yahut pek çok kimsenin okuduğu gibi kaf harfinin kesresi ve bâ harfinin fethasıyla «kıbelen» manasındadır ki 'açıkça / göz göre göre' demektir; nitekim Ebû Ubeyde her ikisini de bu anlamda nakletmiştir. Aslı ise karşılıklı yüz yüze gelmektir, dolayısıyla gözle görmeye delalet eder. Mansub oluşu hâl olmasındandır; eğer mef‘ûl zamirinden hâl ise manası yâ harfinin kesresiyle veya fethasıyla 'gözleriyle görenler olarak' yahut rezil olsunlar diye 'insanlara açıkça görünenler olarak' demektir. Eğer azaptan hâl ise manası 'onlara yahut insanlara açıkça görünen olarak' demektir. Bir topluluk kaf'ın kesresi ve bâ'nın sükûnu ile «kıblen» okumuştur; el-Bahr'da belirtildiği üzere bu, Temîm lehçesine göre kubul kelimesinin tahfifidir. İbn Kuteybe ve Zemahşerî iki fetha ile «kabelen» yani 'karşıdan geleceği vakit' şeklinde okunduğunu zikretmişlerdir. Übey b. Ka‘b ve Talha'dan rivayetle İbn Gazvân, kaf'ın fethası, bâ'nın kesresi ve sonrasında sakin yâ ile «kabîlen» yani açıkça ve karşılıklı olarak şeklinde okumuşlardır. { وَما نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ } “Biz elçileri göndermeyiz” ümmetlere hiçbir hal üzere { إِلَّا } ancak şu halde göndeririz: { مُبَشِّرِينَ } müminleri sevapla “müjdeleyiciler” { وَمُنْذِرِينَ } kâfirleri ve günahkârları azapla “ve uyarıcılar olarak”. Mucizelerin ortaya çıkmasından sonra kendilerinden keyfi âyetler istensin ve şanlarına yakışmayan muamelelere maruz kalsınlar diye onları göndermedik. { وَيُجادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْباطِلِ } “Kâfir olanlar ise bâtıl ile mücadele ederler” inatlaşarak bunu teklif etmekle, Ashâb-ı Kehf kıssası ve benzerlerini sormakla ve elçilere: { ما أَنْتُمْ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا } “Siz de bizim gibi birer beşerden başka bir şey değilsiniz”, { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَنْزَلَ مَلائِكَةً } “Eğer Allah dileseydi melekler indirirdi” demeleri ve benzeri sözleriyle [mücadele ederler]. Mücadelenin batılla kayıtlanması, yerilen mücadeleyi beyan etmek içindir; zira daha önce geçtiği üzere o, dilde umumi olup sadece batıla has değildir ki zikredilen tecrit sanatına hamledilsin. Burada kastedilen lügat manası ve buna uygun düşen ıstılahi kullanımlardır. { لِيُدْحِضُوا } yani gidermek ve hükümsüz kılmak için { بِهِ } yani bu mücadeleyle { الْحَقَّ } elçilerin aleyhimüsselâm getirdiği “hakkı”. İdhâd'ın aslı kaydırmaktır; dahd ise içinde kayılan çamurdur. Şair şöyle demiştir:

وردت ونجى اليشكري حذاره ... وحاد كما حاد البعير عن الدحض

[Suya] vardı ve Yeşkürî'yi korkusu kurtardı... Devenin kaygan çamurdan saptığı gibi o da saptı.

وقال آخر:

Bir başkası da şöyle demiştir:

أبا منذر رمت الوفاء وهبته ... وحدت كما حاد البعير المدحض

Ey Ebû Münzir, vefayı arzuladın ama ondan korktun... Ve kaygan çamurdaki devenin saptığı gibi saptın.

واستعماله في إزالة الحق قيل من استعمال ما وضع للمحسوس في المعقول، وقيل لك أن تقول فيه تشبيه كلامهم بالوحل المستكره كقول الخفاجي:

Bunun hakkı iptal edip giderme anlamında kullanılması, somut şeyler için konulmuş lafzın soyut şeyler için kullanılması kabilindendir denilmiştir. Hafâcî'nin şu sözünde olduğu gibi onların sözlerinin tiksindirici çamura benzetilmesi vardır demen de mümkündür:

أتانا بوحل لأفكاره ... ليزلق أقدام هدى الحجج

Delillerin hidayet adımlarını kaydırmak için... Bize fikirlerinin çamurunu getirdi.

وَاتَّخَذُوا آياتِي التي أيدت بها الرسل سواء كانت قولا أو فعلا وَما أُنْذِرُوا أي والذي أنذروه من القوارع الناعية عليهم العقاب والعذاب أو إنذارهم هُزُواً أي استهزاء وسخرية.

{ وَاتَّخَذُوا آياتِي } “Âyetlerimi edindiler” sözlü veya fiilî olsun peygamberlerin kendisiyle desteklendiği delillerimi { وَما أُنْذِرُوا } “ve uyarıldıkları şeyleri” yani kendilerine azap ve cezayı haber veren korkutucu tehditleri yahut uyarılmalarını { هُزُواً } “bir alay konusu” yani eğlence ve maskaralık edindiler.

وقرأ حمزة «هزأ» بالسكون مهموزا وقرأ غيره وغير حفص من السبعة بضمتين مهموزا وهو مصدر وصف به للمبالغة وقد يؤول بما يستهزأ به وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآياتِ رَبِّهِ الأكثرون على أن المراد بها القرآن العظيم لمكان أَنْ يَفْقَهُوهُ فالإضافة للعهد.

Hamza sükûn ve hemze ile «hüz’en» okumuştur; yedi kıraat imamından Hafs dışındakiler iki zamme ve hemze ile «hüzü’en» okumuşlardır. Bu, mübalağa için kendisiyle vasıflanan bir mastardır; bazen alay edilen şey olarak tevil edilir. { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآياتِ رَبِّهِ } “Kendisine Rabbinin âyetleri hatırlatılan kimseden daha zalim kim olabilir?” Çoğunluğa göre { أَنْ يَفْقَهُوهُ } ifadesinden ötürü buradaki âyetlerden kasıt yüce Kur'an'dır; dolayısıyla izafet ahd içindir.

وجوز أن يراد بها جنس الآيات ويدخل القرآن العظيم دخولا أوليا، والاستفهام إنكاري في قوة النفي، وحقق غير واحد أن المراد نفى أن يساوي أحد في الظلم من وعظ بآيات الله تعالى فَأَعْرَضَ عَنْها فلم يتدبرها ولم يتعظ بها، ودلالة ما ذكر على هذا بطريق الكناية وبناء الأظلمية على ما في حيز الصلة من الإعراض للإشعار بأن ظلم من يجادل في الآيات ويتخذها هزوا خارج عن الحد وَنَسِيَ ما قَدَّمَتْ يَداهُ أي عمله من الكفر والمعاصي التي من جملتها المجادلة بالباطل والاستهزاء بالحق، ونسيان ذلك كناية عن عدم التفكر في عواقبه، والمراد مِمَّنْ عند الأكثرين مشركو مكة.

Âyetlerin cinsi kastedilip yüce Kur'an'ın buna öncelikle dahil olması da caiz görülmüştür. Soru inkârî olup nefyin gücündedir. Birçok muhakkik, kastın Allah Teâlâ'nın âyetleriyle öğüt verilip de { فَأَعْرَضَ عَنْها } “ondan yüz çeviren” yani onu tefekkür etmeyen ve ondan öğüt almayan kimseye zulümde hiçbir kimsenin denk olamayacağını nefyetmek olduğunu tahkik etmiştir. Zikredilen ifadenin buna delaleti kinaye yoluyladır; en zalim oluşun sıladaki yüz çevirmeye bağlanması ise âyetler hakkında tartışan ve onu alaya alan kimsenin zulmünün haddi aştığını hissettirmek içindir. { وَنَسِيَ ما قَدَّمَتْ يَداهُ } “ve ellerinin önceden işlediği şeyleri unutan” yani küfür ve günahlardan ibaret amelini [unutan] ki batılla tartışmak ve hak ile alay etmek de bunların arasındadır. Bunu unutmak, akıbetlerini düşünmemekten kinayedir. Çoğunluğa göre { مِمَّنْ } ifadesiyle kastedilen Mekke müşrikleridir.

وجوز أن يكون المراد منه المتصف بما في حيز الصلة كائنا من كان ويدخل فيه مشركو مكة دخولا أوليا، والضمير في قوله تعالى: إِنَّا جَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ لهم على الوجهين، ووجه الجمع ظاهر، والجملة استئناف بياني كأنه قيل ما علة الإعراض والنسيان؟ فقيل علته أنا جعلنا على قلوبهم أَكِنَّةً أي أغطية جمع كنان، والتنوين على ما يشير إليه كلام البعض للتكثير أَنْ يَفْقَهُوهُ الضمير المنصوب عند الأكثرين للآيات، وتذكيره وإفراده باعتبار المعنى المراد منها وهو القرآن.

Kim olursa olsun sıla dahilindeki vasıfla nitelenen kimsenin kastedilmesi ve Mekke müşriklerinin buna öncelikle dahil olması da caiz görülmüştür. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا جَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ } “Şüphesiz biz onların kalpleri üzerine koyduk” sözündeki zamir her iki veche göre de onlara aittir; cem etme vechi ise açıktır. Cümle istînâf-ı beyânîdir; sanki 'Yüz çevirme ve unutmanın sebebi nedir?' denilmiş, buna karşılık 'Onun sebebi, bizim onların kalpleri üzerine perdeler koymuş olmamızdır' denilmiştir. { أَكِنَّةً } “perdeler” kınân kelimesinin çoğuludur; bazı âlimlerin sözlerinin işaret ettiği üzere tenvin çokluk içindir. { أَنْ يَفْقَهُوهُ } “onu anlamalarına engel olacak” mansub zamir çoğunluğa göre âyetlere aittir; müzekker ve müfred kılınması onlardan kastedilen mana yani Kur'an itibarıyladır.

وجوز أن يكون للقرآن لا باعتبار أنه المراد من الآيات وفي الكلام حذف والتقدير كراهة أن يفقهوه، وقيل لئلا يفقهوه أي فقها نافعا وَفِي آذانِهِمْ أي وجعلنا فيها وَقْراً نقلا أن يسمعوه سماعا كذلك وَإِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدى فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذاً أَبَداً أي مدة التكليف كلها، وإِذاً جزاء وجواب كما حقق المراد منه في موضعه فتدل على نفي اهتدائهم لدعوة الرسول ﷺ بمعنى أنهم جعلوا ما يجب أن يكون سبب وجود الاهتداء سببا في انتفائه، وعلى أنه جواب للرسول ﵊ على تقدير قوله ﷺ ما لي لا أدعوهم حرصا على اهتدائهم وإن ذكر له ﷺ من أمرهم ما ذكر رجاء أن تنكشف تلك الأكنة وتمزق بيد الدعوة فقيل وإن تدعهم إلخ قاله الزمخشري. وفي الكشف في بيان ذلك أما الدلالة فصريح تخلل إِذاً يدل على ذلك لأن المعنى إذن لو دعوت وهو من التعكيس بلا تعسف، وأما أنه جواب على الوجه المذكور فمعناه أنه ﷺ نزل منزلة السائل مبالغة في عدم الاهتداء المرتب على كونهم مطبوعا على قلوبهم فلا ينافي ما آثروه من أنه على تقدير سؤال لم لم يهتدوا؟ فإن السؤال على هذا الوجه أوقع اه، وهو كلام نفيس به ينكشف الغطا ويؤمن من تقليد الخطأ ويستغني به المتأمل عما قيل: إن تقدير ما لي لا أدعوهم يقتضي المنع من دعوتهم فكأنه أخذ من مثل قوله تعالى: فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنا [النجم: ٢٩] وقيل أخذ من قوله تعالى عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً وقيل من قوله سبحانه «إن تدعهم» هذا ولا يخفى عليك المراد من الهدى وقد يراد منه القرآن فيكون من إقامة الظاهر مقام الضمير، ولعل إرادة ذلك هنا ترجح إرادة القرآن في الهدى السابق، والله

Âyetlerden kastedilen olması itibarıyla değil de doğrudan Kur'an'a ait olması da caiz görülmüştür; sözde bir hazif vardır ve takdiri 'onu anlamalarını kerih gördüğümüz için'dir; faydalı bir anlayışla 'anlamasınlar diye' olduğu da söylenmiştir. { وَفِي آذانِهِمْ } “ve kulaklarında da” yani kulaklarına da koyduk { وَقْراً } “bir ağırlık” aynı şekilde işitmelerine engel olacak bir ağırlık. { وَإِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدى فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذاً أَبَداً } “Onları hidayete çağırsan bile bu durumda asla hidayete ermezler” yani mükellefiyet sürelerinin tamamında. «İzen» kendi yerinde tahkik edildiği üzere ceza ve cevaptır; dolayısıyla onların Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in daveti üzerine hidayete ermelerini nefyetmeye delalet eder; yani onlar hidayetin varlık sebebi olması gereken şeyi onun yokluğuna sebep kılmışlardır. Zemahşerî'nin belirttiğine göre, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e onların durumu hakkında bu kadar şey zikredilmesine rağmen, bu perdelerin açılması ve davet eliyle yırtılması ümidiyle hidayetlerine olan hırsından ötürü sallallâhu aleyhi ve sellem'in 'Ne diye onları davet etmeyeyim ki?' dediği takdirde Resûl aleyhisselâm'a bir cevap olmasına delalet eder; işte bu yüzden 'Onları çağırsan bile...' denilmiştir. el-Keşşâf'ın bu hususu beyanında şöyle denir: 'Delalete gelince, «izen» lafzının araya girmesi buna açıkça delalet eder; zira mana «davet ettiğin takdirde o zaman» şeklindedir ve bu zorlama olmaksızın bir tersine çevirmedir. Zikredilen vecih üzere bir cevap olmasına gelince, bunun manası; kalpleri mühürlenmiş olmalarına bağlanan hidayetsizlikteki mübalağayı belirtmek için sallallâhu aleyhi ve sellem'in soran makamına indirilmesidir; bu durum, «Neden hidayete ermediler?» şeklindeki bir soru takdiri olduğuna dair tercih ettikleri görüşle çelişmez, zira bu vecih üzere soru daha tesirlidir.' İntihâ. Bu, perdeyi kaldıran, hatayı taklit etmekten kurtaran ve düşünen kimseyi şu sözden müstağni kılan kıymetli bir sözdür: 'Onları ne diye davet etmeyeyim takdiri, onların davet edilmesinden men edilmeyi gerektirir; sanki bu, Allah Teâlâ'nın: { فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنا } “Bizim zikrimizden yüz çevirenden sen de yüz çevir” sözü gibi âyetlerden alınmıştır.' Bir görüşe göre ise Allah Teâlâ'nın { عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً } sözünden alınmıştır; bir diğer görüşe göre de Sübhânehu'nun { وَإِنْ تَدْعُهُمْ } sözünden alınmıştır. Hidayetten ne kastedildiği sana gizli değildir; bazen onunla Kur'an kastedilir ve bu durumda zamir makamında açık ismin konulması kabilinden olur; belki de burada bunun kastedilmesi önceki hidayet kelimesinde de Kur'an'ın kastedilmiş olmasını tercih ettirir. Allah

تعالى أعلم. والآية في أناس علم الله تعالى موافاتهم على الكفر من مشركي مكة حين نزولها فلا ينافي الأخبار بالطبع وأنهم لا يؤمنون تحقيقا ولا تقليدا إيمان بعض المشركين بعد النزول، واحتمال أن المراد جميع المشركين على معنى وإن تدعهم إلى الهدى جميعا فلن يهتدوا جميعا وإنما يهتدي بعضهم كما ترى. واستدلت الجبرية بهذه الآية على مذهبهم والقدرية بالآية التي قبلها، قال الإمام: وقل ما تجد في القرآن آية لأحد هذين الفريقين إلا ومعها آية للفريق الآخر وما ذلك إلا امتحان شديد من الله تعالى ألقاه الله تعالى على عباده ليتميز العلماء الراسخون من المقلدين.

Teâlâ en iyisini bilir. Bu âyet, nüzulü esnasında Mekke müşriklerinden küfür üzere öleceklerini Allah Teâlâ'nın bildiği kimseler hakkındadır; dolayısıyla kalplerin mühürlendiğinin ve onların ne tahkiken ne de takliden iman etmeyeceklerinin bildirilmesi, nüzulden sonra müşriklerin bir kısmının iman etmesiyle çelişmez. Kastedilenin, 'Eğer onların hepsini birden hidayete çağırırsan hepsi birden hidayete ermez, ancak bir kısmı erer' manasında bütün müşrikler olması ihtimali ise gördüğün gibi [zayıf]tır. Cebriyye mezhebine bu âyetle, Kaderiyye ise bir önceki âyetle delil getirmiştir. İmam [Râzî] şöyle demiştir: 'Kur'an'da bu iki fırkadan birine ait bir âyet bulursun ki hemen yanında diğer fırkaya ait bir âyet olmasın; bu durum çok nadirdir. Bu ise ilimde derinleşen âlimlerin taklitçilerden ayırt edilmesi için Allah Teâlâ'nın kulları üzerine koyduğu çetin bir imtihandan başka bir şey değildir.'

وَرَبُّكَ الْغَفُورُ مبتدأ وخبر وقوله تعالى ذُو الرَّحْمَةِ أي صاحبها والموصوف بها خبر بعد خبر، قال الإمام: وإنما ذكر لفظ المبالغة في المغفرة دون الرحمة لأن المغفرة ترك الإضرار والرحمة إيصال النفع وقدرة الله تعالى تتعلق بالأول لأنه ترك مضار لا نهاية لها ولا تتعلق بالثاني لأن فعل ما لا نهاية له محال.

{ وَرَبُّكَ الْغَفُورُ } “Senin Rabbin çok bağışlayıcıdır” mübteda ve haberdir; Allah Teâlâ'nın { ذُو الرَّحْمَةِ } “rahmet sahibidir” yani rahmetin sahibi ve onunla vasıflanan [Rabbin] sözü ise haber üstüne haberdir. İmam [Râzî] şöyle demiştir: Mağfirette mübalağa lafzı zikredilip rahmette zikredilmemiştir; çünkü mağfiret zararı terk etmek, rahmet ise menfaati ulaştırmaktır. Allah Teâlâ'nın kudreti birinciye taalluk eder; zira o nihayetsiz zararları terk etmektir; ikinciye ise taalluk etmez, zira sonu olmayanı fiilen yapmak muhaldir.

وتعقبه النيسابوري بأنه فرق دقيق لو ساعده النقل على أن قوله تعالى: ذُو الرَّحْمَةِ لا يخلو عن مبالغة وفي القرآن غَفُورٌ رَحِيمٌ [البقرة: ١٧٣ وغيرها] بالمبالغة في الجانبين كثيرا وفي تعلق القدرة بترك غير المتناهي نظر لأن مقدراته تعالى متناهية لا فرق بين المتروك وغيره اه، وقيل عليه إنهم فسروا الغفار بمريد إزالة العقوبة عن مستحقها والرحيم بمريد الأنعام على الخلق وقصد المبالغة من جهة في مقام لا ينافي تركها في آخر لعدم اقتضائه لها، وقد صرحوا بأن مقدوراته تعالى غير متناهية وما دخل منها في الوجود متناه ببرهان التطبيق اه، وهو كلام حسن اندفع به ما أورد على الإمام. وزعمت الفلاسفة أن ما دخل في الوجود من المقدورات غير متناه أيضا ولا يجري فيه برهان التطبيق عندهم لاشتراطهم الاجتماع والترتب، ولعمري لقد قف شعري من ظاهر قول النيسابوري إن مقدوراته تعالى متناهية فإن ظاهره التعجيز تعالى الله سبحانه عما يقوله الظالمون علوا كبيرا ولكن يدفع بالعناية فتدبر، ثم إن تحرير نكتة التفرقة بين الخبرين هاهنا على ما قاله الخفاجي إن المذكور بعد عدم مؤاخذتهم بما كسبوا من الجرم العظيم وهو مغفرة عظيمة وترك التعجيل رحمة منه تعالى سابقة على غضبه لكنه لم يرد سبحانه إتمام رحمته عليهم وبلوغها الغاية إذ لو أراد جل شأنه ذلك لهداهم وسلمهم من العذاب رأسا، وهذه النكتة لا تتوقف على حديث التناهي وعدم التناهي الذي ذكره الإمام وإن كان صحيحا في نفسه كما قيل، والاعتراض عليه بأنه يقتضي عدم تناهي المتعلقات في كل ما نسب إليه تعالى بصيغ المبالغة وليس بلازم إذ يمكن أن تعتبر المبالغة في المتناهي بزيادة الكمية وقوة الكيفية ولو سلم ما ذكر لزم عدم صحة صيغ المبالغة في الأمور الثبوتية كرحيم ورحمن ولا وجه له مدفوع بأن ما ذكره نكتة لوقوع التفرقة بين الأمرين هنا بأنه اعتبرت المبالغة في جانب الترك دون مقابله لأن الترك عدمي يجوز فيه عدم التناهي بخلاف الآخر ألا ترى أن ترك عذابهم دال على ترك جميع أنواع العقوبات في العاجل وإن كانت غير متناهية كذا قيل وفيه نظر.

Nîsâbûrî buna karşı çıkarak şöyle demiştir: Eğer nakil bunu destekleseydi bu ince bir fark olurdu; kaldı ki Allah Teâlâ'nın { ذُو الرَّحْمَةِ } sözü de mübalağadan uzak değildir ve Kur'an'da her iki tarafta da mübalağa ile { غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Gafûrdur, Rahîmdir” çokça geçmektedir. Kudretin sonu olmayanın terkine taalluk etmesinde ise tutarsızlık vardır; zira terk edilen ile diğeri arasında fark olmaksızın Allah Teâlâ'nın makdûrâtı (kudreti dahilinde olanlar) sonludur. İntihâ. Buna karşı şöyle denilmiştir: Âlimler Gaffâr'ı hak edenden cezayı kaldırmayı dileyen, Rahîm'i ise mahlûkata nimet vermeyi dileyen şeklinde tefsir etmişlerdir; bir makamda bir yönden mübalağa kastedilmesi, gerektirmediği için başka bir makamda terk edilmesine mani değildir. Âlimler Allah Teâlâ'nın makdûrâtının sonsuz olduğunu, bunlardan varlık sahasına çıkanların ise tatbik deliliyle sonlu olduğunu açıkça ifade etmişlerdir. İntihâ. Bu, İmam'a yöneltilen itirazı bertaraf eden güzel bir sözdür. Filozoflar ise varlık sahasına çıkan makdûrâtın da sonsuz olduğunu iddia etmişler ve içtima ile tertibi şart koştukları için onlara göre tatbik delili burada işlemez. Ömrüme yemin olsun ki Nîsâbûrî'nin 'Allah Teâlâ'nın makdûrâtı sonludur' sözünün zahirinden tüylerim ürperdi; zira bunun zahiri acziyet isnadıdır; Allah Sübhânehu zalimlerin söylediklerinden son derece yücedir; ancak bu söz hüsnüniyetle tevil edilebilir, iyi düşün. Sonra Hafâcî'nin belirttiğine göre buradaki iki haber arasındaki farkın nüktesinin tahkiki şudur: Bundan sonra zikredilen şey, kazandıkları büyük cürümler sebebiyle hemen cezalandırılmamalarıdır ki bu büyük bir mağfirettir; acele etmeyip ertelemek ise Allah Teâlâ'dan gelen ve gazabının önüne geçen bir rahmettir; fakat Sübhânehu onlara rahmetini tamamlamayı ve en son noktasına ulaştırmayı dilememiştir, şayet şânı yüce olan Allah bunu dileseydi onları hidayete erdirir ve azaptan tamamen kurtarırdı. Bu nükte, İmam'ın zikrettiği sonlu olma ve olmama meselesine bağlı değildir; gerçi söylendiği üzere o da kendi içinde doğrudur. Mübalağa sıygasıyla Allah Teâlâ'ya nispet edilen her şeyde taalluk edenlerin sonsuz olmasını gerektirir, oysa bu zorunlu değildir; zira mübalağa kemiyetin artması ve keyfiyetin kuvvetiyle sonlu olanda da kabul edilebilir; şayet bu kabul edilseydi 'rahîm' ve 'rahmân' gibi sübûtî sıfatlarda mübalağa sıygalarının sahih olmaması gerekirdi ki bunun bir dayanağı yoktur şeklinde İmam'a yapılan itiraz ise şöyle reddedilmiştir: Zikrettiği şey, burada iki husus arasında farkın vuku bulmasının nüktesidir; şöyle ki terk yönünde mübalağa kabul edilmiş, mukabilinde ise edilmemiştir; zira terk ademîdir, onda nihayetsizlik caizdir, diğerinde ise böyle değildir. Görmez misin ki onların azabının terk edilmesi, nihayetsiz olsalar bile dünyadaki bütün ceza türlerinin terk edildiğine delalet eder. Böyle denilmiştir fakat bu tartışmaya açıktır.

وربما يقال في توجيه ما قاله النيسابوري من أن ذو الرحمة لا يخلو عن المبالغة: إن ذلك إما لاقتران الرحمة بأل فتقيد الرحمة الكاملة أو الرحمة المعهودة التي وسعت كل شيء. وإما لذو فإن دلالته على الاتصاف في مثل هذا التركيب فوق دلالة المشتقات عليه ولا يكاد يدل سبحانه على اتصافه تعالى بصفة بهذه الدلالة إلا وتلك الصفة مرادة على الوجه الأبلغ وإلا فما الفائدة في العدول عن المشتق الأخصر الدال على أصل الاتصاف كالراحم مثلا إلى ذلك، ولا يعكر على هذا أن المبالغة لو كانت مرادة فلم عدل عن الأخصر أيضا المفيد لها كالرحيم أو الرحمن إلى ما ذكر لجواز أن يقال: إنه أريد أن لا تقيد الرحمة المبالغ فيها بكونها في الدنيا أو في الآخرة وهذان الاسمان يفيدان التقييد على المشهور ولذا عدل عنهما إلى ذو الرحمة، وإذا قلت: هما مثله في عدم التقييد قيل: إن دلالته على المبالغة أقوى

Nîsâbûrî'nin { ذُو الرَّحْمَةِ } ifadesinin mübalağadan uzak olmadığı sözünün izahında belki de şöyle denilebilir: Bu durum ya rahmet kelimesinin elif-lâm ile birlikte gelmesinden ötürüdür ki kâmil rahmeti yahut her şeyi kuşatan mâhud rahmeti ifade eder. Ya da «zû» lafzından ötürüdür; zira böyle bir terkipte onun vasıflanmaya delaleti, müştakların ona delaletinin üzerindedir ve Sübhânehu kendisinin bir sıfatla vasıflandığını bu tarz bir delaletle bildirdiğinde o sıfat mutlaka en beliğ vecih üzere murat edilmiş olur; aksi takdirde asıl vasıflanmayı gösteren meselâ «er-Râhim» gibi daha veciz müştaktan buna dönmenin ne faydası olurdu? Buna karşı 'Şayet mübalağa kastedilseydi, er-Rahîm veya er-Rahmân gibi onu ifade eden daha veciz lafızlardan niçin buna dönüldü?' denilerek itiraz edilemez; zira mübalağalı rahmetin dünyada veya ahirette olmakla kayıtlanmamasının murat edildiği söylenebilir; meşhur olan görüşe göre bu iki isim kayıtlılık ifade eder, bu yüzden onlardan sarfınazar edilip { ذُو الرَّحْمَةِ } lafzına dönülmüştür. Eğer 'Kayıtsızlık hususunda o ikisi de bunun gibidir' dersen, şöyle denir: Onun mübalağaya delaleti

من دلالتهما عليها بأن يدعى أن تلك الدلالة بواسطة أمرين لا يعدلهما في قوة الدلالة ما يتوسط في دلالة الاسمين الجليلين عليها، وعلى هذا يكون ذو الرحمة أبلغ من كل واحد من الرحمن والرحيم وإن كانا معا أبلغ منه ولذا جيء بهما في البسملة دونه، ومن أنصف لم يشك في أن قولك فلان ذو العلم أبلغ من قولك فلان العليم من حيث إن الأول يفيد أنه صاحب ماهية العلم ومالكها ولا كذلك الأخيران، وحينئذ يكون التفاوت بين الخبرين في الآية بأبلغية الثاني ووجه ذلك ظاهر فإن الرحمة أوسع دائرة من المغفرة كما لا يخفى، والنكتة فيه هاهنا مزيد إيناسه ﷺ بعد أن أخبره سبحانه بالطبع على قلوب بعض المرسل إليهم وآيسه من اهتدائهم مع علمه جل شأنه بزيد حرصه ﵊ على ذلك وهو السر في إيثار عنوان الربوبية مضافا إلى ضميره ﷺ انتهى.

o iki ismin delaletinden daha güçlüdür; şöyle ki bu delaletin, o iki celil ismin mübalağaya delaletinde vasıta olan şeylerin güç bakımından dengi olamayacağı iki husus vasıtasıyla olduğu iddia edilir. Buna göre { ذُو الرَّحْمَةِ } ifadesi, hem Rahmân hem de Rahîm'in her birinden daha beliğ olur; gerçi ikisi birlikte bundan daha beliğdir, nitekim besmelede bu ifade yerine ikisi getirilmiştir. İnsaf eden kimse, senin 'Filan ilim sahibidir (zû ilmin)' sözünün, 'Filan çok bilendir (el-Alîm)' sözünden daha beliğ olduğunda şüphe etmez; zira birincisi onun ilmin mahiyetine sahip ve onun maliki olduğunu ifade eder, son ikisi ise böyle değildir. Bu durumda âyetteki iki haber arasındaki fark, ikincisinin daha beliğ olmasıyla tezahür eder; bunun gerekçesi açıktır, zira gizli olmadığı üzere rahmetin dairesi mağfiretten daha geniştir. Buradaki nükte ise, Sübhânehu'nun gönderildiği kimselerin bazılarının kalplerinin mühürlendiğini Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bildirmesinden ve onun aleyhisselâm buna olan aşırı hırsını şânı yüce olan Allah bilmesine rağmen hidayetlerinden ümidini kesmesinden sonra onu daha fazla teselli etmektir; işte onun sallallâhu aleyhi ve sellem zamirine izafe edilerek Rubûbiyet unvanının tercih edilmesindeki sır da budur. İntihâ.

وهو كلام واقف في أعراف الرد والقبول في النظر الجليل، ومن دقق علم ما فيه من الأمرين، وإنما قدم الوصف الأول لأن التخلية قبل التحلية أو لأنه أهم بحسب الحال والمقام إذ المقام على ما قاله المحققون مقام بيان تأخير العقوبة عنهم بعد استيجابهم لها كما يعرب عنه قوله تعالى: لَوْ يُؤاخِذُهُمْ أي لو يريد مؤاخذتهم بِما كَسَبُوا أي فعلوا، وكسب الأشعري لا تفهمه العرب، وما إما مصدرية أي بكسبهم وإما موصولة أي بالذي كسبوه من المعاصي التي من جملتها ما حكي عنهم من مجادلتهم بالباطل وإعراضهم عن آيات ربهم وعدم المبالاة بما اجترحوا من الموبقات لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذابَ لاستيجاب أعمالهم لذلك، قيل وإيثار المؤاخذة المنبئة عن شدة الأخذ بسرعة على التعذيب والعقوبة ونحوهما للإيذان بأن النفي المستفاد من مقدم الشرطية متعلق بوصف السرعة كما ينبىء عنه تاليها، وإيثار صيغة الاستقبال وإن كان المعنى على المضي لإفادة أن انتفاء تعجيل العذاب لهم بسبب استمرار عدم إرادة المؤاخذة فإن المضارع الواقع موقع الماضي يفيد استمرار الفعل فيما مضى بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ وهو يوم بدر أو يوم القيامة على أن الموعد اسم زمان، وجوز أن يكون اسم مكان والمراد منه جهنم، والجملة معطوفة على مقدر كأنه قيل لكنهم ليسوا مؤاخذين بغتة بل لهم موعد لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلًا قال الفراء: أي منجى يقال وألت نفس فلان نحت وعليه قول الأعشى:

Bu söz, derin bir bakışla red ile kabul a‘râfında duran bir sözdür; ince düşünen kimse onda bu iki durumdan nelerin bulunduğunu anlar. Birinci vasfın öne geçirilmesi, tahliyenin (temizlemenin) tahliyeden (süslemekten) önce gelmesi sebebiyledir; yahut hal ve makam itibarıyla daha mühim olduğu içindir; zira muhakkiklerin belirttiğine göre makam, hak etmelerinden sonra onlardan cezanın ertelendiğini beyan makamıdır; nitekim Allah Teâlâ'nın şu sözü de bunu açıkça ifade etmektedir: { لَوْ يُؤاخِذُهُمْ } “Eğer onları hesaba çekecek olsaydı” yani onları hesaba çekmeyi dileseydi { بِما كَسَبُوا } “kazandıkları şeyler sebebiyle” yani yaptıkları şeyler sebebiyle. Eş‘arî'nin kesb kavramını ise Araplar anlamaz. «Mâ» ya mastariyedir yani 'kazanmaları sebebiyle' demektir, ya da mevsûledir yani batılla mücadele etmeleri, Rablerinin âyetlerinden yüz çevirmeleri ve işledikleri helak edici günahlara aldırış etmemeleri şeklinde kendilerinden nakledilenlerin de arasında bulunduğu 'kazandıkları günahlar sebebiyle' demektir. { لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذابَ } “onlara azabı hemen çarçabuk verirdi” zira amelleri bunu hak ettirmiştir. Denildi ki: Azap etme ve cezalandırma yerine şiddetli ve süratli yakalamayı bildiren muâhazanın tercih edilmesi, şartın mukaddeminden anlaşılan olumsuzluğun sürat vasfına taalluk ettiğini bildirmek içindir; nitekim şartın tâlîsi de bunu haber vermektedir. Mana geçmişe dair olmasına rağmen istikbal sıygasının tercih edilmesi ise, azabın acele ettirilmemesinin muâhazayı dilememenin devamından kaynaklandığını ifade etmek içindir; zira mazi yerine geçen muzari, fiilin geçmişteki sürekliliğini ifade eder. { بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ } “Fakat onlar için belirlenmiş bir vakit vardır” o da mev‘ıd'in zaman ismi olmasına göre Bedir günü yahut kıyamet günüdür. Mekân ismi olması da caiz görülmüştür ki ondan kasıt cehennemdir. Cümle takdiri bir cümleye matuftur; sanki 'Fakat onlar ansızın yakalanacak değillerdir, bilakis onlar için belirlenmiş bir vakit vardır' denilmiştir. { لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلًا } “onun dışında asla bir sığınak bulamayacaklar” Ferrâ şöyle demiştir: Yani bir kurtuluş yeri bulamayacaklardır; bir kimsenin canı kurtulduğunda 'veele' denir. A‘şâ'nın şu sözü de buna dayanır:

وقد أخالس رب الدار غفلته ... وقد يحاذر مني ثم ما يئل

Ev sahibinin gafletini kollayıp fırsat bilirim... Bazen benden sakınır da sonra kurtulamaz.

وقال ابن قتيبة: هو الملجأ يقال وأل فلان إلى كذا يئل وألا ووءولا إذا لجأ والمعنى واحد والفرق إنما هو بالتعدي بإلى وعدمه، وتفسيره بالملجأ مروي عن ابن عباس، وفسره مجاهد بالمحرز، والضحاك بالمخلص والأمر في ذلك سهل، وهو على ما قاله أبو البقاء: يحتمل أن يكون اسم زمان وأن يكون اسم مكان، والضمير المجرور عائد على الموعد كما هو الظاهر، وقيل: على العذاب وفيه من المبالغة ما فيه لدلالته على أنهم لا خلاص لهم أصلا فإن من يكون ملجأه العذاب كيف يرى وجه الخلاص والنجاة.

İbn Kuteybe şöyle demiştir: O sığınaktır; bir kimse sığındığında 'veele ilâ kezâ yeilü va'len ve vuûlen' denir. Mana birdir, fark ise yalnızca 'ilâ' ile geçişli olup olmamasındadır. Mev'il'in sığınak olarak tefsiri İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir; Mücâhid onu korunak, Dahhâk ise kurtuluş yeri olarak tefsir etmiştir, bu husustaki durum kolaydır. Ebü'l-Bekâ'nın belirttiğine göre onun zaman ismi olması da mekân ismi olması da muhtemeldir. Mecrur zamir ise zahir olduğu üzere 'mev‘ıd' kelimesine racidir; azaba raci olduğu da söylenmiştir ki bunda hiçbir şekilde kurtuluşlarının bulunmadığına delalet etmesi bakımından mübalağa vardır; zira sığınağı azap olan kimse nasıl kurtuluş ve necât yüzü görebilir!

وأنت تعلم أن أمر المبالغة موجود في الظاهر أيضا وقيل: يعود على الله تعالى وهو مخالف للظاهر مع الخلو عن المبالغة، وقرأ الزهري «موّلا» بتشديد الواو من غير همز ولا ياء، وقرأ أبو جعفر عن الحلواني عنه «مولا» بكسر الواو خفيفة من غير همز ولا ياء أيضا وَتِلْكَ الْقُرى أي قرى عاد وثمود وقوم لوط وأشباههم، والكلام على تقدير مضاف أي أهل القرى لقوله تعالى: أَهْلَكْناهُمْ والإشارة لتنزيلهم لعلمهم بهم منزلة المحسوس، وقدر المضاف في البحر قبل تِلْكَ وكلا الأمرين جائز، وتلك يشار بها للمؤنث من العقلاء وغيرهم، وجوز أن تكون القرى عبارة عن أهلها مجازا، وأيّا ما كان فاسم الإشارة مبتدأ والْقُرى صفته والوصف بالجامد في باب الإشارة مشهور والخبر جملة أَهْلَكْناهُمْ واختار أبو حيان كون «القرى» هو الخبر والجملة حالية كقوله تعالى: فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خاوِيَةً [النمل:

Bilirsin ki mübalağa hususu zahirde de mevcuttur. Zamirin Allah Teâlâ'ya raci olduğu da söylenmiştir; bu ise mübalağadan yoksun olmakla birlikte zahire de aykırıdır. Zührî hemzesiz ve yâ'sız olarak vâv'ın şeddesiyle «mevvelen» okumuştur; Ebû Ca‘fer el-Hulvânî tarikiyle ondan hemzesiz ve yâ'sız olarak vâv'ın kesresi ve şeddesiz haliyle «mevilen» okuduğu rivayet edilmiştir. { وَتِلْكَ الْقُرى } “İşte şu beldeler” yani Âd, Semûd, Lût kavmi ve benzerlerinin beldeleri. Söz takdiri bir muzâf üzeredir; Allah Teâlâ'nın: { أَهْلَكْناهُمْ } “onları helak ettik” sözünden ötürü 'o beldelerin halkı' demektir; işaret ise onları bilmelerinden ötürü hissedilir makamına indirmek içindir. el-Bahr'da muzâf { تِلْكَ } kelimesinden önce takdir edilmiştir; her iki durum da caizdir. «Tilke» ile akıl sahiplerinin ve başkalarının müennesine işaret edilir. Beldelerin mecaz yoluyla onların halkından ibaret olması da caiz görülmüştür. Her halükarda işaret ismi mübteda, { الْقُرى } onun sıfatıdır; işaret bahsinde camid kelimeyle sıfat yapılması meşhurdur. Haber ise { أَهْلَكْناهُمْ } cümlesidir. Ebû Hayyân «el-kurâ» kelimesinin haber, cümlenin ise Allah Teâlâ'nın: { فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خاوِيَةً } “İşte onların çökmüş evleri” sözünde olduğu gibi hâl cümlesi olmasını tercih etmiştir.

٥٢] وجوز أن تكون «تلك» منصوبا بإضمار فعل يفسره ما بعده أي وأهلكنا تلك القرى أهلكناهم لَمَّا ظَلَمُوا أي

«Tilke» lafzının sonrasının tefsir ettiği gizli bir fiille mansub olması da caiz görülmüştür; yani 'O beldeleri helak ettik, onları helak ettik' demektir. { لَمَّا ظَلَمُوا } “zulmettikleri zaman” yani

حين ظلمهم كما فعل مشركو مكة ما حكي عنهم من القبائح، وترك المفعول إما لتعميم الظلم أو لتنزيله منزلة اللازم أي لما فعلوا الظلم، ولَمَّا عند الجمهور ظرف كما أشير إليه وليس المراد به الحين المعين الذي عملوا فيه الظلم بل زمان ممتد من ابتداء الظلم إلى آخره.

Mekke müşriklerinin kendilerinden nakledilen çirkinlikleri yaptığı gibi zulmettikleri vakit. Mef‘ûlün terk edilmesi ya zulmü umumi kılmak ya da fiili lâzım makamına indirmek içindir; yani 'zulüm işledikleri zaman' demektir. «Lemmâ» cumhura göre işaret edildiği üzere zarftır; onunla kastedilen zulüm işledikleri belirli bir an değil, zulmün başından sonuna kadar uzanan bir zamandır.

وقال أبو الحسن بن عصفور: هي حرف، ومما استدل به على حرفيتها هذه الآية حيث قال: إنها تدل على أن علة الإهلاك الظلم والظرف لا دلالة له على العلية، واعترض بأن قولك أهلكته وقت الظلم يشعر بعلية الظلم وإن لم يدل الظرف نفسه على العلية، وقيل لا مانع من أن يكون ظرفا استعمل للتعليل.

Ebû'l-Hasan b. Usfûr ise onun harf olduğunu söylemiştir; harf olduğuna dair delil getirdiği hususlardan biri de bu âyettir; zira o şöyle demiştir: Âyet, helak etmenin illetinin zulüm olduğuna delalet eder, zarfın ise illet bildirmeye delaleti yoktur. Buna karşı şöyle itiraz edilmiştir: Senin 'Zulüm vaktinde onu helak ettim' sözün, zarfın kendisi illet bildirmese bile zulmün illet olduğunu hissettirir. İllet bildirmek için kullanılmış bir zarf olmasına hiçbir mani yoktur da denilmiştir.

وَجَعَلْنا لِمَهْلِكِهِمْ لهلاكهم مَوْعِداً وقتا معينا لا يستأخرون عنه ساعة ولا يستقدمون فمفعل الأول مصدر والثاني اسم زمان، والتعيين من جهة أن الموعد لا يكون إلا معينا وإلا فاسم الزمان مبهم والعكس ركيك. وزعم بعضهم أن المهلك على هذه القراءة وهي قراءة حفص في الرواية المشهورة عنه- أعني القراءة بفتح الميم وكسر اللام- من المصادر الشاذة كالمرجع والمحيض وعلل ذلك بأن المضارع يهلك بكسر اللام وقد صرحوا بأن مجيء المصدر الميمي مكسورا فيما عين مضارعه مكسورة شاذ، وتعقب بأنه قد صرح في القاموس بأن هلك جاء من باب ضرب ومنع وعلم فكيف يتحقق الشذوذ فالحق أنه مصدر غير شاذ وهو مضاف للفاعل ولذا فسر بما سمعت، وقيل: إن هلك يكون لازما ومتعديا فعن تميم هلكني فلان فعلى تعديته يكون مضافا للمفعول، وأنشد أبو علي في ذلك:- ومهمه هالك من تعرجا- أي مهلكه، وتعقبه أبو حيان بأنه لا يتعين ذلك في البيت بل قد ذهب بعض النحويين إلى أن هالكا فيه لازم وأنه من باب الصفة المشبهة والأصل هالك من تعرجا بجعل من فاعلا لهالك ثم أضمر في هالك ضمير مهمه وانتصب من على التشبيه بالمفعول ثم أضيف من نصب، والصحيح جواز استعمال الموصول في باب الصفة المشبهة، وقد ثبت في أشعار العرب قال عمرو بن أبي ربيعة:

{ وَجَعَلْنا لِمَهْلِكِهِمْ } “ve onların helaki için koyduk” helakleri için { مَوْعِداً } “belirlenmiş bir vakit” bir an bile ne geri kalacakları ne de öne geçebilecekleri belirli bir vakit [koyduk]. Birinci 'mef‘ıl' mastar, ikincisi ise zaman ismidir. Belirlilik, mev‘ıd'in ancak belirli olmasından ileri gelir; aksi takdirde zaman ismi mübhemdir, tersi ise zayıf bir görüştür. Bazıları bu kıraate göre —ki Hafs'ın kendisinden gelen meşhur rivayetteki kıraatidir, yani mîm'in fethası ve lâm'ın kesresiyle olan kıraat— mehlik kelimesinin mercı‘ ve mahîz gibi şazz mastarlardan olduğunu ileri sürmüş ve bunu muzarisinin lâm'ın kesresiyle «yehlikü» gelmesiyle gerekçelendirmiştir; zira muzarisinin aynü'l-fiili kesreli olan fiillerde mîmli mastarın kesreli gelmesinin şazz olduğunu açıkça ifade etmişlerdir. Buna karşı Kâmûs'ta heleke fiilinin darabe, menea ve alime bablarından geldiğinin açıkça belirtildiği, dolayısıyla şâzzlığın nasıl gerçekleşeceği söylenerek itiraz edilmiştir. Doğrusu onun şazz olmayan bir mastar olduğudur ve fâile izafe edilmiştir, bu sebeple işittiğin şekilde tefsir edilmiştir. Heleke fiilinin hem lâzım hem müteaddî olduğu da söylenmiştir; nitekim Temîm lehçesinde 'Filan beni helak etti' denir. Müteaddî olmasına göre mef‘ûle izafe edilmiş olur. Ebû Ali bu hususta şu beyti inşad etmiştir: 'Nice ıssız çöl vardır ki yoldan sapanı helak eder' yani onu helak edicidir. Ebû Hayyân buna karşı çıkarak beyitte bu durumun kesin olmadığını, bilakis bazı nahivcilerin beyitteki 'hâlik' kelimesinin lâzım olduğunu, sıfat-ı müşebbehe babından olduğunu ve aslının 'men' kelimesini hâlik'in fâili kılarak «hâlikun men te‘arrecâ» şeklinde olduğunu, sonra hâlik içinde mehmehin zamirinin gizlendiğini ve 'men' kelimesinin mef‘ûle benzemek suretiyle mansub olduğunu, sonra da nasb edilen bu kelimeye izafe edildiğini savunduklarını belirtmiştir. Sahih olan, sıfat-ı müşebbehe babında ism-i mevsûlün kullanılmasının caiz olduğudur ve bu durum Arap şiirlerinde sabittir; Ömer b. Ebî Rebîa şöyle demiştir:

أسيلات أبدان دقاق خصورها ... وثيرات ما التفت عليها الملاحف

Bedenleri pürüzsüz, belleri ince, çarşafların üzerlerine sarıldığı yerleri dolgun [kadınlar].

وقرأ حفص وهارون وحماد ويحيى عن أبي بكر بفتح الميم واللام، وقراءة الجمهور بضم الميم وفتح اللام وهو مصدر أيضا، وجعله اسم مفعول على معنى وجعلنا لمن أهلكناه منهم في الدنيا موعدا ننتقم فيه منه أشد انتقام وهو يوم القيامة أو جهنم لا يخفى ما فيه، والظاهر أن الآية استشهاد على ما فعل بقريش من تعيين الموعد ليعتبروا ولا يغتروا بتأخير العذاب عنهم، وهي ترجح حمل الموعد فيما سبق على يوم بدر فتدبر والله تعالى أعلم وأخبر.

Hafs, Hârûn, Hammâd ve Yahyâ, Ebû Bekr'den mîm ve lâm'ın fethasıyla okumuşlardır. Cumhurun kıraati ise mîm'in dammesi ve lâm'ın fethasıyladır; bu da yine bir mastardır. Bunun, 'Dünyada helak ettiğimiz kimseler için kendilerinden en şiddetli intikamı alacağımız bir vakit kıldık ki o da kıyamet günü veya cehennemdir' manasında ism-i mef'ûl kılınmasındaki zorlama açıktır. Zâhir olan, âyetin Kureyş'e ibret alsınlar ve azabın kendilerinden ertelenmesine aldanmasınlar diye belirlenen vakit konusunda yapılan muameleye bir istişhad (delil getirme) olduğudur. Bu da daha önce geçen mev‘ıd (belirlenen vakit) kelimesinin Bedir gününe hamledilmesini tercih ettirir. Düşün; en iyisini ve doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

«ومن باب الإشارة في الآيات» وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ أمر بصحبة الفقراء الذين انقطعوا لخدمة مولاهم، وفائدتها منه ﵊ تعود عليهم وذلك لأنهم عشاق الحضرة وهو ﷺ مرآتها وعرش تجليها ومعدن أسرارها ومشرق أنوارها فمتى رأوه ﷺ عاشوا ومتى غاب عنهم كئبوا وطاشوا، وأما صحبة الفقراء بالنسبة إلى غيره ﷺ ففائدتها تعود إلى من صحبهم فهم القوم لا يشقى بهم جليسهم، وقال عمرو المكي: صحبة الصالحين والفقراء الصادقين عيش أهل الجنة يتقلب معهم جليسهم من الرضا إلى اليقين ومن اليقين إلى الرضا، ولأبي مدين من قصيدته المشهورة التي خمسها الشيخ محيي الدين قدس سره:

«Âyetlerdeki işârî manalar babından:» { وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ } “Sabah akşam Rablerine dua edenlerle beraber nefsini sabırlı tut” [ayeti], Mevlâlarına hizmet için her şeyden kesilen fakirlerin (dervişlerin) sohbetine/beraberliğine bir emirdir. Bunun ondan [aleyhisselâm] olan faydası onlara döner; çünkü onlar [ilâhî] huzurun âşıklarıdır, o [sallallâhu aleyhi ve sellem] ise onun aynası, tecellisinin arşı, sırlarının madeni ve nurlarının doğuş yeridir. Onu [sallallâhu aleyhi ve sellem] ne zaman görseler hayat bulurlar, onlardan ne zaman kaybolsa kederlenir ve şaşırırlar. Fakirlerin sohbetine gelince, onun [sallallâhu aleyhi ve sellem] dışındakiler açısından bunun faydası onlarla beraber olana döner; zira onlar öyle bir topluluktur ki onlarla oturan şakî olmaz. Amr el-Mekkî şöyle demiştir: Sâlihlerin ve sadık fakirlerin beraberliği cennet ehlinin yaşantısıdır; meclislerinde oturan kimse onlarla rızadan yakîne, yakînden rızaya döner. Şeyh Muhyiddîn'in [kaddesallâhu sırrah] tahmis ettiği meşhur kasidesinde Ebû Medyen şöyle der:

ما لذة العيش إلا صحبة الفقرا ... هم السلاطين والسادات والأمرا

Hayatın lezzeti ancak fakirlerle (dervişlerle) beraberliktedir / Onlardır sultanlar, efendiler ve emirler.

فاصحبهم وتأدب في مجالسهم ... وخل حظك مهما قدموك ورا

Onlarla beraber ol ve meclislerinde edepli davran / Onlar seni ne kadar öne sürseler de nefsî payını arkaya bırak.

واستغنم الوقت واحضر دائما معهم ... واعلم بأن الرضا يختص من حضرا

Vakti ganimet bil ve daima onlarla hazır bulun / Bil ki rıza ancak [huzurda] hazır bulunanlara mahsustur.

ولازم الصمت إلا إن سئلت فقل ... لا علم عندي وكن بالجهل مستترا

Sana sorulmadıkça susmayı âdet edin, [sorulursa da] de ki: / 'Benim bilgim yok' ve cehalet örtüsüne bürün.

إلى أن قال:

Şöyle diyene kadar [devam etti]:

وإن بدا منك عيب فاعترف وأقم ... وجه اعتذارك عما فيك منك جرا

Senden bir kusur belirirse itiraf et ve / Senden kaynaklanan şeyden ötürü mazeretini ortaya koy.

وقل عبيدكم أولى بصفحكم ... فسامحوا وخذوا بالرفق يا فقرا

Ve de ki: 'Köleniz affınıza daha lâyıktır / Bağışlayın ve yumuşaklıkla muamele edin ey fakirler!'

هم بالتفضل أولى وهو شيمتهم ... فلا تخف دركا منهم ولا ضررا

Onlar lütufta bulunmaya daha lâyıktır ve bu onların seciyesidir / Bu yüzden onlardan bir zarar veya ziyan görmekten korkma.

وعنى بهؤلاء السادة الصوفية وقد شاع إطلاق الفقراء عليهم لأن الغالب عليهم الفقر بالمعنى المعروف وفقرهم مقارن للصلاح وبذلك يمدح الفقر، وأما إذا اقترن بالفساد فالعياذ بالله تعالى منه فمتى سمعت الترغيب في مجالسة الفقير فاعلم أن المراد منه الفقير الصالح، والآثار متظافرة في الترغيب في ذلك فعن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما موقوفا تواضعوا وجالسوا المساكين تكونوا من كبار عبيد الله تعالى وتخرجوا من الكبر، وفي الجامع الجلوس مع الفقراء من التواضع وهو من أفضل الجهاد، وفي رواية أحبوا الفقراء وجالسوهم، ومن فوائد مجالستهم أن العبد يرى نعمة الله تعالى عليه ويقنع باليسير من الدنيا ويأمن في مجالستهم من المداهنة والتملق وتحمل المن وغير ذلك، نعم إن مجالستهم خلاف ما جبلت عليه النفس ولذا عظم فضلها، وقيل: إن في قوله تعالى: وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ إلخ دون ودم مع الذين إلخ إشارة إلى ذلك ولكن ذلك بالنسبة إلى غيره ﷺ فإن نفسه الشريفة فطرت على أحسن فطرة وطبعت على أحسن طبيعة.

Bununla sûfî efendileri kastetmiştir. Onlara 'fukara' (fakirler) denilmesi yaygınlaşmıştır; çünkü onlarda bilinen anlamdaki fakirlik baskındır ve onların fakirliği salâh (iyi hal) ile birliktedir; fakirlik de bununla övülür. Şayet fesatla birlikte olursa ondan Allah Teâlâ'ya sığınırız. Fakirle oturup kalkmaya teşvik edildiğini duyduğunda bil ki bundan murat salih fakirdir. Bu hususta teşvik eden rivayetler pek çoktur; nitekim İbn Ömer'den [radıyallâhu anhümâ] mevkuf olarak [rivayet edildiğine göre şöyle demiştir]: 'Mütevazı olun ve miskinlerle oturun ki Allah Teâlâ'nın büyük kullarından olasınız ve kibirden kurtulasınız.' el-Câmi'de şöyle geçer: 'Fakirlerle oturmak tevazudandır ve en faziletli cihattandır.' Bir rivayette de: 'Fakirleri seviniz ve onlarla oturunuz' [buyrulmuştur]. Onlarla oturmanın faydalarından biri de kulun Allah Teâlâ'nın üzerindeki nimetini görmesi, dünyadan az bir şeye kanaat etmesi, onların meclisinde dalkavukluktan, yaranmaktan, başa kakılmaya katlanmaktan ve benzeri şeylerden emin olmasıdır. Evet, onlarla oturmak nefsin yaratılışına aykırıdır, bu yüzden de fazileti büyüktür. Allah Teâlâ'nın { وَدُمْ مَعَ الَّذِينَ } 'onlarla beraber olmaya devam et' vb. yerine { وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ } “onlarla beraber nefsini sabırlı tut” vb. buyurmasında buna bir işaret olduğu söylenmiştir; ancak bu, onun [sallallâhu aleyhi ve sellem] dışındakiler içindir. Zira onun mübarek nefsi en güzel fıtrat üzere yaratılmış ve en güzel tabiat üzere tabiatlandırılmıştır.

وقال بعض أهل الأسرار: إنما قيل: واصبر نفسك دون واصبر قلبك لأن قلبه الشريف ﷺ كان مع الحق فأمر ﷺ بصحبة الفقراء جهرا بجهر واستخلص سبحانه قلبه له سرا بسر تُرِيدُ زِينَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا أي تطلب مجالسة الأشراف والأغنياء وأصحاب الدنيا وهي مذمومة مع الميل إليهم والتواضع لغناهم،

Bazı ehli esrar şöyle demiştir: 'Kalbini sabırlı tut' denmeyip { وَاصْبِرْ نَفْسَكَ } “nefsini sabırlı tut” denilmesi, onun [sallallâhu aleyhi ve sellem] mübarek kalbinin Hak ile beraber olmasındandır. Dolayısıyla açıkta açık bir şekilde fakirlerle beraber olması emredilmiş, sübhânehu ve teâlâ onun kalbini ise gizlide sır olarak zatına has kılmıştır. { تُرِيدُ زِينَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا } “dünya hayatının süsünü isteyerek” yani eşrafın, zenginlerin ve dünyalık sahiplerinin meclisini arzulayarak [gözlerini onlardan ayırma]. Onlara meyletmek ve zenginliklerinden ötürü onlara karşı tevazu göstermekle birlikte bu yerilmiştir.

وقد جاء في الحديث «من تذلل لغني لأجل غناه ذهب ثلثا دينه فليتق الله تعالى في الثلث الآخر»

Nitekim hadiste şöyle gelmiştir: “Kim bir zengine zenginliğinden ötürü boyun eğerse dininin üçte ikisi gider; diğer üçte birinde de Allah Teâlâ'dan korksun.”

ومضار مجالستهم كثيرة، ولا تخفى على من علم فوائد مجالسة الفقراء، وأدناها ضررا تحمل منهم فإنه قلما يسلم الغني من المن على جليسه الفقير ولو بمجرد المجالسة وهو حمل لا يطاق، ومن نوابغ الزمخشري طعم الآلاء أحلى من المن وهي أمر من الآلاء عند المن، وقال بعض الشعراء:

Onlarla (zenginlerle) oturup kalkmanın zararları çoktur; fakirlerle oturup kalkmanın faydalarını bilen kimseye bu gizli kalmaz. Bu zararların en hafifi, onların başa kakmalarına katlanmaktır; zira zengin bir kimsenin, sadece oturup kalkmakla bile olsa fakir meclis arkadaşına başa kakmaktan kurtulması pek nadirdir ve bu da çekilmez bir yüktür. Zemahşerî'nin Nevâbiğ'inde [şöyle denir]: 'Nimetlerin tadı kudret helvasından daha tatlıdır, başa kakıldığında ise zakkumdan daha acıdır.' Şairlerden biri de şöyle demiştir:

لنا صاحب ما زال يتبع بره ... بمن وبذل المن بالبر لا يسوى

Bizim bir arkadaşımız var, iyiliğinin peşini / Başa kakmayla bırakmaz; oysa başa kakılan iyilik bir şeye değmez.

تركناه لا بغضا ولا عن ملالة ... ولكن لأجل المن يستعمل السلوى

Biz onu ne bir nefretten ne de bıkkınlıktan terk ettik / Lakin başa kakılma yüzünden teselli yolu tutulur.

وَلا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنا وَاتَّبَعَ هَواهُ وَكانَ أَمْرُهُ فُرُطاً نهي عن إطاعة المحجوبين الغافلين وكانوا في القصة يريدون طرد الفقراء وعدم مجالسة النبي ﷺ لهم لكن العبرة بعموم اللفظ لا بخصوص السبب فلا يطاع عند أهل الإشارة الغافل المحجوب في كل شيء فيه هوى النفس، وعدوا من إطاعته التواضع له فإنه يطلبه حالا وإن لم يفصح به مقالا وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ قالوا: فيه إشارة إلى عدم كتم الحق وإن أدى إلى إنكار المحجوبين وإعراض الجاهلين، وعد من ذلك في أسرار القرآن كشف الأسرار الإلهية وقال: إن العاشق الصادق لا يبالي تهتك الأسرار عند الأغيار ولا يخاف لومة لائم ولا يكون في قيد إيمان الخلق وإنكارهم فإن لذة العشق بذلك أتم ألا ترى قول القائل:

{ وَلا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنا وَاتَّبَعَ هَواهُ وَكانَ أَمْرُهُ فُرُطاً } “Kalbini bizi anmaktan gafil kıldığımız, hevasına uyan ve işi taşkınlık olan kimseye boyun eğme” [ayeti], perdelenmiş gafillere itaat etmekten bir nehiydir. Kıssada onlar fakirlerin kovulmasını ve Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] onlarla oturmamasını istiyorlardı; fakat itibar sebebin hususiliğine değil lafzın umumiliğinedir. Dolayısıyla işaret ehli nezdinde, içinde nefsin hevası bulunan hiçbir hususta gafil ve perdelenmiş kimseye itaat edilmez. Ona karşı tevazu göstermeyi de ona itaat etmekten saymışlardır; zira o, sözle açıkça ifade etmese bile hal diliyle bunu talep eder. { وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ } “Ve de ki: Hak Rabbinizdendir. Artık dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin” [ayeti] hakkında şöyle demişlerdir: Bunda, perdelenmişlerin inkârına ve cahillerin yüz çevirmesine yol açsa bile hakkı gizlememeye bir işaret vardır. Esrâru'l-Kur'ân'da ilâhî sırların ifşa edilmesi de bundan sayılmış ve şöyle denilmiştir: Sadık âşık, sırların yabancılar nezdinde ortaya dökülmesine aldırmaz, kınayanın kınamasından korkmaz ve halkın iman etmesi ya da inkâr etmesi kaydında olmaz; zira aşkın lezzeti bununla daha tamdır. Şairin şu sözünü görmez misin:

ألا فاسقني خمرا وقل لي هي الخمر ... ولا تسقني سرا إذا أمكن الجهر

Bana şarap sun ve de ki: 'Bu şaraptır' / Açıkça içirmek mümkünken bana gizlice içirme!

وبح باسم من أهوى ودعني من الكنى ... فلا خير في اللذات من دونها ستر

Sevdiğimin adını açıkça söyle, kinayeleri bırak bana / Zira önünde perde olan lezzetlerde hayır yoktur.

ولا يخفى أن هذا خلاف المنصور عند الصوفية قدس الله تعالى أسرارهم فإنهم حافظوا على كتم الأسرار عن الأغيار وأوصوا بذلك، ويكفي حجة في هذا المطلب ما نسب إلى زين العابدين رضي الله تعالى عنه وهو:

Gizli değildir ki bu, sûfîler —Allah Teâlâ sırlarını kudsî kılsın— nezdinde savunulan görüşün aksinedir; zira onlar sırları yabancılardan gizlemeye özen göstermiş ve bunu tavsiye etmişlerdir. Bu meselede Zeynelâbidîn'e [radıyallâhu anh] nispet edilen şu sözler delil olarak yeter:

إني لأكتم من علمي جواهره ... كيلا يرى الحق ذو جهل فيفتتنا

Cahil biri hakkı görüp de fitneye düşmesin diye / İlmimin cevherlerini muhakkak gizlerim.

وقد تقدم في هذا أبو حسن ... إلى الحسين ووصى قبله الحسنا

Bu hususta Ebû'l-Hasan daha önce / Hüseyin'e ve ondan önce de Hasan'a vasiyette bulunmuştu.

فرب جوهر علم لو أبوح به ... لقيل لي أنت ممن يعبد الوثنا

Nice ilim cevheri vardır ki onu açığa vursam / Bana 'Sen puta tapanlardansın' denilirdi.

ولا ستحل رجال مسلمون دمي ... يرون أقبح ما يأتونه حسنا

Yaptıkları en çirkin şeyi güzel gören / Müslüman adamlar kanımı helal sayarlardı.

نعم المغلوب وكذا المأمور معذور وعند الضرورة يباح المحظور، وما أحسن قول الشهاب القتيل:

Evet, mağlup olan (kendinden geçen) ve aynı şekilde emredilen kimse mazurdur; zaruret anında ise yasak olan mubah kılınır. Maktûl Şihâb'ın şu sözü ne kadar da güzeldir:

وا رحمتا للعاشقين تكلفوا ... ستر المحبة والهوى فضاح

Yazık o âşıklara ki sevgiyi gizlemeye çalıştılar / Oysa aşk ifşa edicidir.

بالسر إن باحوا تباح دماؤهم ... وكذا دماء البائحين تباح

Sırrı açığa vursalar kanları helal sayılır / Nitekim [sırrı] ifşa edenlerin kanları helal sayılagelmiştir.

وإذا هم كتموا يحدث عنهم ... عند الوشاة المدمع السحاح

Gizleseler bile gammazların yanında / Onların halini boşalan gözyaşları anlatır.

وما ذكر أولا يكون مستمسكا في الذب عن الشيخ الأكبر قدس سره وأضرابه فإنهم لم يبالوا في كشف الحقائق التي يدعونها بكونه سببا لضلال كثير من الناس وداعيا للإنكار عليهم، وقد استدل بعض بالآية في الرد عليهم بناء على أن المعنى الحق ما يكون من جهته تعالى وما جاؤوا به ليس من جهته سبحانه لأنه لا تشهد له آية ولا يصدقه حديث ولا يؤيده أثر. وأجيب بأن ذلك ليس إلا من الآيات والأحاديث إلا أنه لا يستنبط منها إلا بقوة قدسية وأنوار إلهية فلا يلزم من عدم فهم المنكرين لها من ذلك لحرمانهم تلك القوة واحتجابهم عن هاتيك الأنوار عدم حقيتها فكم من حق لم تصل إليه أفهامهم. واعترض بأنه لو كان الأمر كذلك لظهر مثل تلك الحقائق في الصدر الأول فإن أرباب القوى القدسية والأنوار الإلهية فيه كثيرون والحرص على إظهار الحق أكثر، وأجيب بأنه يحتمل أن يكون هناك مانع أو عدم مقتض لإظهار ما أظهر من الحقائق، وفيه نوع دغدغة ولعله سيأتيك إن شاء الله تعالى ما عسى أن ينفعك هنا، وبالجملة أمر الشيخ الأكبر وأضرابه قدس الله تعالى أسرارهم فيما قالوا ودونوا عندي مشكل لا سيما أمر الشيخ فإنه أتى بالداهية الدهياء مع جلالة قدره التي لا تنكر، ولذا ترى كثيرا من الناس ينكرون عليه ويكرون، وما ألطف ما قاله فرق جنين العصابة الفاروقية والراقي في مراقي التنزلات الموصلية في قصيدته التي عقد اكسيرها في مدح الكبريت الأحمر فغدا شمسا في آفاق مدائح الشيخ الأكبر وهو قوله:

İlk zikredilen husus, Şeyh-i Ekber'i [kaddesallâhu sırrah] ve benzerlerini savunmada bir dayanak olur; zira onlar iddia ettikleri hakikatleri keşfedip açığa çıkarmada, bunun birçok insanın sapmasına sebep olmasına ve kendilerine karşı çıkılmasına davetiye çıkarmasına aldırmamışlardır. Bazıları ise 'Hak, Allah Teâlâ katından olandır; onların getirdikleri ise O'nun katından değildir, zira buna ne bir âyet şahitlik eder, ne bir hadis doğrular, ne de bir eser destekler' manasına dayanarak onlara reddiye getirmede bu âyetle delil getirmişlerdir. Buna şöyle cevap verilmiştir: 'Bu bilgiler ancak âyetlerden ve hadislerden çıkarılmıştır; şu kadar var ki onlardan ancak kudsî bir güç ve ilâhî nurlarla istinbat edilebilir. Dolayısıyla inkâr edenlerin bu güçten mahrum olmaları ve bu nurlardan perdelenmeleri sebebiyle bunu anlayamamalarından, onun hak olmadığı sonucu çıkmaz; zira nice hakikat vardır ki onların anlayışları ona ulaşamamıştır.' Buna da şöyle itiraz edilmiştir: 'Şayet durum böyle olsaydı, bu tür hakikatler ilk asırda (asrı saadette) ortaya çıkardı; zira onda kudsî güçlerin ve ilâhî nurların sahipleri pek çoktu ve hakkı ortaya koyma arzusu daha fazlaydı.' Buna da 'Açığa çıkarılan hakikatlerin o dönemde açığa çıkarılmasını engelleyen bir mâni veya gerektirici bir sebebin bulunmaması muhtemeldir' diye cevap verilmiştir; bunda bir derece şüphe vardır, inşaallah Teâlâ ileride sana burada fayda sağlayacak şeyler gelecektir. Velhasıl, Şeyh-i Ekber ve emsallerinin —Allah Teâlâ sırlarını kudsî kılsın— söyledikleri ve yazdıkları şeyler hususundaki durumu bana göre müşküldür; bilhassa Şeyh'in durumu böyledir, zira o inkâr edilemez kadrinin yüceliğiyle birlikte pek büyük ve dehşetli meseleler ortaya koymuştur. Bu yüzden insanların çoğunun onu inkâr edip hücum ettiğini görürsün. Fârukî cemaatinin seçkini ve Mevsılî tenezzülatlarının mertebelerine yükselen zatın, iksirini Kibrît-i Ahmer'in medhinde nazmettiği ve Şeyh-i Ekber'in medihleri ufkunda bir güneş haline gelen kasidesinde söylediği şu söz ne kadar latiftir:

ينكر المرء منه أمرا فينها ... هـ نهاه فينكر الانكارا

Kişi ondan bir hususu inkâr eder, sonra aklı onu bundan meneder / ve böylece önceki inkârını inkâr eder.

تنثني عنه ثم تثني عليه ... ألسن تشبه الصحاة سكارى

Ayık kimselere benzeyen sarhoş diller / Ondan yüz çevirir, sonra tekrar onu över.

يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ قيل هي إشارة إلى أنهم يحلون حقائق التوحيد الذاتي ومعاني التجليات العينية الأحدية وَيَلْبَسُونَ ثِياباً خُضْراً إشارة إلى أنهم متصفون بصفات بهيجة حسنة نضرة موجبة للسرور مِنْ سُنْدُسٍ الأحوال والمواهب وعبر عنها بالسندس لكونها ألطف وَإِسْتَبْرَقٍ الأخلاق والمكاسب، وعبر عنها بالاستبرق لكونها أكثف مُتَّكِئِينَ فِيها عَلَى الْأَرائِكِ قيل أي أرائك الأسماء الإلهية وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا رَجُلَيْنِ إلخ فيه من تسلية الفقراء المتوكلين على الله تعالى وتنبيه الأغنياء المغرورين ما فيه، وقال النيسابوري: الرجلان هما النفس الكافرة والقلب المؤمن جَعَلْنا لِأَحَدِهِما وهو النفس جَنَّتَيْنِ هما الهوى والدنيا مِنْ أَعْنابٍ الشهوات وَحَفَفْناهُما بِنَخْلٍ حب الرياسة وَجَعَلْنا بَيْنَهُما زَرْعاً من التمتعات البهيمية وَفَجَّرْنا خِلالَهُما نَهَراً من

{ يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ } “Orada altın bileziklerle süslenirler” [ayeti], onların zatî tevhid hakikatleri ve aynî ehadiyet tecellilerinin manalarıyla süsleneceklerine işarettir denilmiştir. { وَيَلْبَسُونَ ثِياباً خُضْراً } “ve yeşil elbiseler giyerler” [ayeti], onların sevinç veren, taze, güzel ve göz alıcı sıfatlarla vasıflandıklarına işarettir. { مِنْ سُنْدُسٍ } “ince ipekten” haller ve ilâhî mevhibelerdir; daha latif olduğu için ince ipekle (sündüs) ifade edilmiştir. { وَإِسْتَبْرَقٍ } “ve kalın ipekten” ahlaklar ve kesbî kazanımlardır; daha kesif olduğu için kalın ipekle (istebrak) ifade edilmiştir. { مُتَّكِئِينَ فِيها عَلَى الْأَرائِكِ } “Orada tahtlar üzerine yaslanmış olarak” [ifadesinin], ilâhî isimlerin tahtları demek olduğu söylenmiştir. { وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا رَجُلَيْنِ } “Onlara iki adamı misal ver...” [ayetinde] Allah Teâlâ'ya tevekkül eden fakirlerin tesellisi ve mağrur zenginlerin uyarılması hususunda nice hikmetler vardır. Nîsâbûrî şöyle demiştir: İki adam, kâfir nefis ile mümin kalptir. { جَعَلْنا لِأَحَدِهِما } “Onlardan birine kıldık” ki o nefistir, { جَنَّتَيْنِ } “iki bahçe” ki bunlar heva ve dünyadır, { مِنْ أَعْنابٍ } “üzüm bağlarından” şehvetlerdir, { وَحَفَفْناهُما بِنَخْلٍ } “ve ikisini hurmalarla çevirdik” riyaset (baş olma) sevgisidir, { وَجَعَلْنا بَيْنَهُما زَرْعاً } “ve aralarında da bir ekin bitirdik” behimî (hayvanî) zevklerdendir, { وَفَجَّرْنا خِلالَهُما نَهَراً } “ve ikisinin arasından bir de nehir akıttık”

القوى البشرية والحواس وَكانَ لَهُ ثَمَرٌ من أنواع الشهوات وَهُوَ يُحاوِرُهُ أي يجاذب النفس أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مالًا أي ميلا وَأَعَزُّ نَفَراً من الأوصاف المذمومة وَهُوَ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ في الاستمتاع بجنة الدنيا على وفق الهوى لَأَجِدَنَّ خَيْراً مِنْها قال ذلك غرورا بالله تعالى وكرمه فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ عَلى ما أَنْفَقَ فِيها من العمر وحسن الاستعداد انتهى.

beşerî güçler ve duyulardandır. { وَكانَ لَهُ ثَمَرٌ } “ve onun başka geliri/meyvesi de vardı” şehvet çeşitlerindendir. { وَهُوَ يُحاوِرُهُ } “onunla konuşurken” yani nefisle çekişirken [şöyle dedi]: { أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مالًا } “Ben malca senden daha zenginim” yani meyilce [daha fazlayım], { وَأَعَزُّ نَفَراً } “ve insan sayısı bakımından da daha üstünüm” yerilmiş vasıflar bakımından [daha üstünüm]. { وَهُوَ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ } “ve o nefsine zulmederek” hevaya uygun şekilde dünya cennetinden faydalanmak suretiyle [bahçesine girdi]. { لَأَجِدَنَّ خَيْراً مِنْها } “muhakkak ondan daha hayırlısını bulurum” sözünü Allah Teâlâ'ya ve O'nun keremine karşı aldanarak söyledi. { فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ عَلى ما أَنْفَقَ فِيها } “Oraya harcadıklarına karşı avuçlarını ovuşturur oldu” ömründen ve güzel kabiliyetinden harcadığı şeylere karşı [pişman oldu]. [Nîsâbûrî'nin sözü] bitti.

وقد التزم هذا النمط في أكثر الآيات ولا بدع فهو شأن كثير من المؤولين هُنالِكَ الْوَلايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ هُوَ خَيْرٌ ثَواباً قال ابن عطاء: للطالبين له سبحانه لا للجنة وَخَيْرٌ عُقْباً للمريدين وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ قيل هي المحبة الدائمة والمعرفة الكاملة والأنس بالله تعالى والإخلاص في توحيده سبحانه والانفراد به جل وعلا عن غيره فهي باقية للمتصف بها وصالحة لا اعوجاج فيها وهي خير المنازل، وقد تفسر بما يعمها وغيرها من الأعمال الخالصة والنيات الصادقة وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبالَ وَتَرَى الْأَرْضَ بارِزَةً قال ابن عطاء: دل سبحانه بهذا على إظهار جبروته وتمام قدرته وعظيم عزته ليتأهب العبد لذلك الموقف ويصلح سريرته وعلانيته لخطاب ذلك المشهد وجوابه عُرِضُوا عَلى رَبِّكَ صَفًّا

Âyetlerin çoğunda bu tarzı benimsemiştir; bu şaşılacak bir şey değildir, zira bu pek çok tevil ehlinin tutumudur. { هُنالِكَ الْوَلايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ هُوَ خَيْرٌ ثَواباً } “İşte orada velayet/yardım ancak hak olan Allah'a aittir. Sevapça en hayırlı olan O'dur” [ayeti hakkında] İbn Atâ şöyle demiştir: Cenneti değil bizzat O'nu sübhânehu talep edenler içindir; { وَخَيْرٌ عُقْباً } “ve sonuç bakımından da en hayırlı olan O'dur” [ifadesi ise] müridler içindir. { وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ } “Kalıcı salih ameller” [ifadesi hakkında] şöyle denilmiştir: Bunlar daimi muhabbet, kâmil marifet, Allah Teâlâ ile ünsiyet, O'nun sübhânehu tevhidinde ihlas ve celle ve alâ başkalarından ayrılarak sırf O'na yönelmektir; dolayısıyla bu vasıflara sahip olan kimse için kalıcıdır, içinde hiçbir eğrilik olmayan salih amellerdir ve makamların en hayırlısıdır. Bu ifade bunları ve diğer ihlaslı ameller ile sadık niyetleri kapsayacak şekilde de tefsir edilebilir. { وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبالَ وَتَرَى الْأَرْضَ بارِزَةً } “Dağları yürüteceğimiz ve yeri çırılçıplak göreceğin gün” [ayeti hakkında] İbn Atâ şöyle demiştir: Sübhânehu ve Teâlâ kulun o duruş yerine hazırlanması, o sahnenin hitabına ve cevabına gizlisini ve açığını ıslah etmesi için bununla ceberûtunu, tam kudretini ve büyük izzetini göstermeye delalet etmiştir. { عُرِضُوا عَلى رَبِّكَ صَفًّا }

إخبار عن جميع بني آدم وإن كان المخاطب في قوله سبحانه لْ زَعَمْتُمْ

bütün Âdemoğullarından haber vermektedir; her ne kadar Sübhânehu'nun { بَلْ زَعَمْتُمْ }

إلخ بعضهم، ذكر أنه يعرض كل صنف صفا، وقيل الأنبياء ﵈ صف والأولياء صف وسائر المؤمنين صف والمنافقون والكافرون صف وهم آخر الصفوف فيقال لهم قَدْ جِئْتُمُونا كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ

vb. kavlindeki muhatap onların bir kısmı olsa da. Her sınıfın bir saf olarak arz olunacağı zikredilmiştir. Peygamberlerin [aleyhimüsselâm] bir saf, velilerin bir saf, diğer müminlerin bir saf, münafıklar ile kâfirlerin ise bir saf olacağı ve onların safların en sonuncusu olacağı, ardından kendilerine { قَدْ جِئْتُمُونا كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ } “Andolsun ki sizi ilk defa yarattığımız gibi bize geldiniz”

على وصف الفطرة الأولية عاجزين منقطعين إليه سبحانه وَوُضِعَ الْكِتابُ أي الكتب فيوضع كتاب الطاعات للزهاد والعباد وكتاب الطاعات والمعاصي للعموم وكتاب المحبة والشوق والعشق للخصوص، ولبعضهم:

denileceği söylenmiştir; yani ilk fıtrat vasfı üzere, âciz ve Sübhânehu'ya muhtaç bir halde [gelirler]. { وَوُضِعَ الْكِتابُ } “Ve kitap konulmuştur” yani kitaplar konur; zâhidler ve âbidler için taatler kitabı, avam için taatler ve günahlar kitabı, havâss için ise muhabbet, şevk ve aşk kitabı konur. Bazı şairler şöyle demiştir:

وأودعت الفؤاد كتاب شوق ... سينشر طيه يوم الحساب

Gönle bir şevk kitabı emanet ettim / Dürülmüş sayfaları hesap günü açılacak.

وَوَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً قال أبو حفص: أشد آية في القرآن على قلبي هذه الآية ما أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ قيل أي ما أشهدتهم أسرار ذلك والدقائق المودعة فيه وإنما أشهد سبحانه ذلك أحباءه وأولياءه وَكانَ الْإِنْسانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا لأنه مظهر الأسماء المختلفة والعالم الأصغر الذي انطوى فيه العالم الأكبر، هذا والله تعالى أعلم بأسرار كتابه وَإِذْ قالَ مُوسى هو ابن عمران نبي بني إسرائيل ﵇ على الصحيح، فقد أخرج الشيخان والترمذي والنسائي وجماعة من طريق سعيد بن جبير قال: قلت لابن عباس رضي الله تعالى عنهما: إن نوفا البكالي يزعم أن موسى صاحب الخضر ليس موسى صاحب بني إسرائيل فقال: كذب عدو الله ثم ذكر حديثا طويلا فيه الإخبار عن رسول الله ﷺ بما هو نص في أنه موسى بني إسرائيل، وإلى إنكار ذلك ذهب أيضا أهل الكتاب وتبعهم من تبعهم من المحدثين والمؤرخين وزعموا أن موسى هنا هو موسى بن ميشا بالمعجمة ابن يوسف بن يعقوب، وقيل: موسى بن إفرائيم بن يوسف وهو موسى الأول، قيل وإنما أنكره أهل الكتاب لإنكارهم تعلم النبي من غيره. وأجيب بالتزام أن التعلم من نبي ولا غضاضة في تعلم نبي من نبي. وتعقب بأنه ولو التزموا ذلك وسلموا نبوة الخضر ﵇ لا يسلمون أنه موسى بن عمران لأنهم لا تسمح أنفسهم بالقول بتعلم نبيهم الأفضل

{ وَوَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً } “Yaptıklarını hazır buldular.” Ebû Hafs şöyle demiştir: "Kur'an'da kalbime en ağır gelen ayet bu ayettir." { ما أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ } “Ben onları ne göklerin ve yerin yaratılışına ne de kendi nefislerinin yaratılışına şahit tuttum.” Denildi ki: Yani onlara bunun sırlarını ve içine emanet edilen incelikleri müşahede ettirmedim; Sübhânehu bunu ancak sevdiklerine ve velîlerine müşahede ettirmiştir. { وَكانَ الْإِنْسانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا } “İnsan ise tartışmaya her şeyden daha çok düşkündür”; çünkü o, muhtelif isimlerin mazharı ve büyük âlemin kendisinde dürüldüğü küçük âlemdir. Doğrusunu Allah Teâlâ bilir, O kitabının sırlarını en iyi bilendir. { وَإِذْ قالَ مُوسى } “Hani Mûsâ demişti”; sahih olan görüşe göre o, İsrâiloğulları'nın peygamberi İmrân oğlu Mûsâ'dır [aleyhisselâm]. Nitekim Şeyhayn (Buhârî ve Müslim), Tirmizî, Nesâî ve bir topluluk Saîd b. Cübeyr yoluyla rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: İbn Abbâs'a [radıyallâhu anhümâ]: "Nevf el-Bikâlî, Hızır'ın arkadaşı olan Mûsâ'nın İsrâiloğulları'nın peygamberi Mûsâ olmadığını iddia ediyor" dedim. Bunun üzerine o: "Allah'ın düşmanı yalan söylemiştir!" dedi. Sonra Resûlullah'tan [sallallâhu aleyhi ve sellem] onun İsrâiloğulları'nın Mûsâ'sı olduğuna dair açık bir nass teşkil eden uzun bir hadis zikretti. Ehl-i Kitap da bunu inkâra gitmiş, muhaddis ve tarihçilerden onlara uyanlar da bu görüşü benimsemiş ve buradaki Mûsâ'nın [noktalı şın ile] Mîşâ oğlu, Yûsuf oğlu Ya'kûb oğlu Mûsâ (Mûsâ b. Mîşâ b. Yûsuf b. Ya'kûb) olduğunu iddia etmişlerdir. Bir rivayette ise Yûsuf oğlu Efrâyim oğlu Mûsâ (Mûsâ b. Efrâyim b. Yûsuf) olduğu söylenmiştir ki bu ilk Mûsâ'dır. Denildi ki: Ehl-i Kitap bunu sadece bir peygamberin başkasından ilim öğrenmesini inkâr ettikleri için reddetmiştir. Buna, ilim tahsil edilen zatın da peygamber olduğu ve bir peygamberin başka bir peygamberden ilim öğrenmesinde hiçbir sakınca bulunmadığı kabul edilerek cevap verilmiştir. Fakat buna şöyle itiraz edilmiştir: Onlar bunu kabul edip Hızır'ın [aleyhisselâm] peygamberliğini teslim etseler bile onun İmrân oğlu Mûsâ olduğunu yine kabul etmezler; çünkü onların nefisleri en faziletli peygamberlerinin...

ممن ليس مثله في الفضل فإن الخضر ﵇ على القول بنبوته بل القول برسالته لم يبلغ درجة موسى ﵇، وقال بعض المحققين: ليس إنكارهم لمجرد ذلك بل لذلك ولقولهم إن موسى ﵇ بعد الخروج من مصر حصل هو وقومه في التيه وتوفي فيه ولم يخرج قومه منه إلا بعد وفاته والقصة تقتضي خروجه ﵇ من التيه لأنها لم تكن وهو في مصر بالإجماع، وتقتضي أيضا الغيبة أياما ولو وقعت لعلمها كثير من بني إسرائيل الذين كانوا معه ولو علمت لنقلت لتضمنها أمرا غريبا تتوفر الدواعي على نقله فحيث لم يكن لم تكن. وأجيب بأن عدم سماح نفوسهم بالقول بعلم نبيهم ﵇ ممن ليس مثله في الفضل أمر لا يساعده العقل وليس هو إلا كالحمية الجاهلية إذ لا يبعد عقلا تعلم الأفضل الأعلم شيئا ليس عنده ممن هو دونه في الفضل والعلم. ومن الأمثال المشهورة قد يوجد في الأسقاط ما لا يوجد في الأسفاط، وقالوا: قد يوجد في المفضول ما لا يوجد في الفاضل، وقال بعضهم:

fazilette kendi dengi olmayan birinden ilim öğrenmesini kabullenmeye yanaşmaz; zira Hızır [aleyhisselâm] peygamberliği, hatta elçiliği görüşüne göre bile Mûsâ'nın [aleyhisselâm] derecesine ulaşamamıştır.' Bazı muhakkikler şöyle demiştir: 'Onların inkârı sırf bundan dolayı değildir; bilakis hem bundandır hem de Mûsâ'nın [aleyhisselâm] Mısır'dan çıktıktan sonra kavmiyle birlikte Tîh çölüne düştüğünü, orada vefat ettiğini ve kavminin ancak onun vefatından sonra oradan çıktığını söylemelerindendir. Oysa bu kıssa, onun [aleyhisselâm] Tîh'ten çıkışını gerektirir; zira icma ile bu hadise o Mısır'dayken vuku bulmamıştır. Ayrıca günlerce gözden kaybolmasını da gerektirir; şayet bu gerçekleşseydi onunla birlikte olan İsrâiloğullarının çoğu bunu bilirdi; şayet bilinseydi nakledilmesini gerektirecek garip bir hadiseyi içerdiği için nakledilirdi. Mademki böyle bir nakil yoktur, öyleyse vuku bulmamıştır.' Buna şöyle cevap verilmiştir: 'Nefislerinin, peygamberlerinin [aleyhisselâm] fazilette kendisi gibi olmayan birinden ilim öğrenmesini kabullenmemesi aklen tutarlı bir şey değildir ve bu ancak bir cahiliye taassubudur; zira daha faziletli ve daha bilgili olanın, kendisinde bulunmayan bir şeyi fazilet ve ilimde kendisinden aşağıda olandan öğrenmesi aklen uzak bir ihtimal değildir. Meşhur mesellerden birinde: «Bazen değersiz döküntüler arasında, kıymetli sandıklarda bulunmayan şeyler bulunabilir» denmiştir. Yine «Daha faziletli olanda bulunmayan şey bazen faziletçe daha aşağıda olanda bulunabilir» demişlerdir. Bazıları da şöyle demiştir:

لا مانع من أن يكون قد أخفى الله ﷾ علم المسائل التي تضمنتها القصة عن موسى ﵇ على مزيد علمه وفضله لحكمة ولا يقدح ذلك في كونه أفضل وأعلم من الخضر ﵇ وليس بشيء كما لا يخفى، وبأنه سيأتي إن شاء الله تعالى قريبا القول بأن القصة كانت بعد أن ظهر موسى ﵇ على مصر مع بني إسرائيل واستقر بعد هلاك القبط فلا إجماع على أنها لم تكن بمصر، نعم اليهود لا يقولون باستقرارهم في مصر بعد هلاك القبط وعليه كثير منا وحينئذ يقال: إن عدم خروج موسى ﵇ من التيه غير مسلم، وكذلك اقتضاء ذلك الغيبة أياما لجواز أن يكون على وجه خارق للعادة كالتيه الذي وقعوا فيه وكنتق الجبل عليهم وغير ذلك من الخوارق التي وقعت فيهم، وقد يقال: يجوز أن يكون ﵇ خرج وغاب أياما لكن لم يعلموا أنه ﵇ ذهب لهذا الأمر وظنوا أنه ذهب يناجي ويتعبد ولم يوقفهم على حقيقة غيبته بعد أن رجع لعلمه بقصور فهمهم فخاف من حط قدره عندهم فهم القائلون اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ [الأعراف: ١٣٨] وأَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً [النساء: ١٣٥] وأوصى فتاه بكتم ذلك عنهم أيضا، ويجوز أن يكون غاب ﵇ وعلموا حقيقة غيبته لكن لم يتناقلوها جيلا بعد جيل لتوهم أن فيها شيئا مما يحط من قدره الشريف ﵇ فلا زالت نقلتها تقل حتى هلكوا في وقت بختنصر كما هلك أكثر حملة التوراة، ويجوز أن يكون قد بقي منهم أقل قليل إلى زمن نبينا ﷺ فتواصوا على كتمها وإنكارها ليوقعوا الشك في قلوب ضعفاء المسلمين ثم هلك ذلك القليل ولم تنقل عنه، ولا يخفى أن باب الاحتمال واسع وبالجملة لا يبالى بإنكارهم بعد جواز الوقوع عقلا واخبار الله تعالى به ورسوله ﷺ فإن الآية ظاهرة في ذلك، ويقرب من هذا الإنكار إنكار النصارى تكلم عيسى ﵇ في المهد وقد قدمنا أنه لا يلتفت إليه بعد إخبار الله تعالى به فعليك بكتاب الله تعالى ودع عنك الوساوس.

'Allah'ın [azze ve celle] ilminin ve faziletinin çokluğuna rağmen kıssanın içerdiği meselelerin ilmini bir hikmete binaen Mûsâ'dan [aleyhisselâm] gizlemiş olmasına hiçbir engel yoktur; bu durum onun Hızır'dan [aleyhisselâm] daha faziletli ve daha bilgili olmasına halel getirmez.' Bu [itiraz] gizli olmadığı üzere bir değer taşımaz. Ayrıca inşaallah Teâlâ yakında kıssanın, Mûsâ'nın [aleyhisselâm] İsrâiloğulları ile birlikte Mısır'a hâkim olmasından ve Kıptîlerin helakinden sonra yerleşmesinden sonra gerçekleştiği görüşü gelecektir; dolayısıyla bunun Mısır'da olmadığına dair bir icma yoktur. Evet, Yahudiler Kıptîlerin helakinden sonra Mısır'a yerleştiklerini kabul etmezler ve bizim ulemamızdan pek çoğu da bu görüştedir; o takdirde şöyle denilir: Mûsâ'nın [aleyhisselâm] Tîh'ten çıkmadığı iddiası teslim edilmiş değildir. Aynı şekilde bunun günlerce kaybolmayı gerektirmesi de öyle; çünkü bunun, içine düştükleri Tîh hadisesi, dağın üzerlerine kaldırılması ve aralarında vuku bulan diğer harikulade haller gibi adet dışı (harikulade) bir yolla olması caizdir. Şöyle de denilebilir: Onun [aleyhisselâm] çıkıp günlerce kaybolması caizdir; fakat onlar onun [aleyhisselâm] bu iş için gittiğini bilmeyip münacatta bulunmaya ve ibadet etmeye gittiğini zannetmiş olabilirler. Döndükten sonra da onların anlayışlarının kıt olduğunu bildiği için kendilerini kayboluşunun hakikatine muttali kılmamış, yanlarındaki kadrinin düşmesinden çekinmiş olabilir; zira onlar: { اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ } [A'râf: 138] ve { أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً } [Nisâ: 153] diyen kimselerdir. Genç yardımcısına da bunu onlardan gizlemesini vasiyet etmiştir. Yine onun [aleyhisselâm] kaybolduğu ve onların bu kayboluşun hakikatini bildikleri, fakat onun [aleyhisselâm] yüce kadrini düşürecek bir şey bulunduğu vehmiyle bunu nesilden nesile aktarmadıkları; böylece aktaranların sayısı azala azala nihayet Tevrat'ı taşıyanların çoğunun helak olduğu gibi Buhtunnasr zamanında helak oldukları da caizdir. Yine onlardan pek az bir kısmının Peygamberimiz [sallallâhu aleyhi ve sellem] zamanına kadar kalmış olması, zayıf Müslümanların kalplerine şüphe düşürmek için bunu gizlemeyi ve inkâr etmeyi birbirlerine tavsiye etmiş olmaları, sonra da bu azınlığın helak olup onlardan bir şey nakledilmemiş olması da caizdir. İhtimal kapısının geniş olduğu gizli değildir. Velhasıl, aklen vukuunun caiz olması ve Allah Teâlâ ile Resûlü'nün [sallallâhu aleyhi ve sellem] bunu haber vermesinden sonra onların inkârına itibar edilmez; zira âyet bu hususta açıktır. Bu inkâra, Hristiyanların Îsâ'nın [aleyhisselâm] beşikte konuşmasını inkâr etmeleri de benzer; daha önce Allah Teâlâ'nın haber vermesinden sonra buna iltifat edilmeyeceğini belirtmiştik. Dolayısıyla sen Allah Teâlâ'nın kitabına sarıl ve vesveseleri bırak.

وإِذْ نصب على المفعولية باذكر محذوفا والمراد قل قال موسى لِفَتاهُ يوشع بن نون بن إفرائيم بن يوسف ﵇ فإنه كان يخدمه ويتعلم منه ولذا أضيف إليه، والعرب تسمي الخادم فتى لأن الخدم أكثر ما يكونون في سن الفتوّة، وكان فيما يقال ابن أخت موسى ﵇، وقيل: هو أخو يوشع ﵇، وأنكر اليهود أن يكون له أخ، وقيل: لعبده فالإضافة للملك وأطلق على العبد فتى لما في الحديث الصحيح «ليقل أحدكم فتاي وفتاتي ولا يقل عبدي وأمتي» وهو من آداب الشريعة، وليس إطلاق ذلك بمكروه خلافا لبعض بل خلاف الأولى، وهذا القول مخالف للمشهور وحكم النووي بأنه قول باطل وفي حل تملك النفس في بني إسرائيل كلام، ومثله في البطلان القول الثاني لمنافاة كل الأخبار الصحيحة لا أَبْرَحُ من برح الناقص كزال يزال أي لا أزال أسير فحذف الخبر اعتمادا على قرينة الحال إذ كان ذلك عند التوجه إلى السفر واتكالا على ما يعقبه من قوله حَتَّى أَبْلُغَ إذ الغاية لا بد لها من مغيا والمناسب لها هنا

{ وَإِذْ } hazfedilmiş bir 'üzkür' (hatırla) fiili ile mef'ûl olarak mansubdur; murat ise 'de ki: Mûsâ genç yardımcısına dedi...' şeklindedir. { لِفَتاهُ } “genç yardımcısına” ki o, Yûsuf oğlu Efrâyim oğlu Nûn oğlu Yûşa'dır [aleyhisselâm]. Zira o, kendisine hizmet ediyor ve ondan ilim öğreniyordu; bu sebeple ona izafe edilmiştir. Araplar hizmetçiye 'fetâ' (genç) derler; çünkü hizmetçiler çoğunlukla gençlik çağında olurlar. Denildiğine göre o, Mûsâ'nın [aleyhisselâm] kız kardeşinin oğluydu. Yûşa'ın [aleyhisselâm] kardeşi olduğu da söylenmiştir; Yahudiler ise onun bir kardeşi olduğunu inkâr etmişlerdir. 'Kölesine' denildiği de olmuştur; buna göre izafet mülkiyet içindir ve sahih hadiste geçen: “Sizden biriniz delikanlım (fetâye) ve genç kızım (fetâtî) desin; kulum (abdî) ve cariyem (emetî) demesin” kavlinden dolayı köleye fetâ denmiştir ki bu da şeriatın edeplerindendir. Bazılarının aksine bunun söylenmesi mekruh değil, evlâ olana aykırıdır. Bu görüş meşhura aykırıdır ve Nevevî bunun bâtıl bir görüş olduğuna hükmetmiştir; ayrıca İsrâiloğullarında canın mülkiyetinin helal olup olmadığı hususunda söz vardır. Bâtıl olmakta ikinci görüş de bunun gibidir; zira bütün sahih haberlerle çelişmektedir. { لا أَبْرَحُ } nâkıs olan 'beriha' fiilindendir; 'zâle-yezâlü' gibi olup 'yürümeye/yol almaya devam edeceğim' demektir. Sefere yönelme anında olması sebebiyle hal karinesine güvenilerek ve ardından gelen { حَتَّى أَبْلُغَ } “ulaşıncaya kadar” kavline dayanılarak haber hazfedilmiştir; zira gayenin (sonucun) mutlaka bir mugayyâsı (kendisine gaye kılınan eylemi) olmalıdır ve burada ona uygun olan da

السير وفيما بعد أيضا ما يدل على ذلك وحذف الخبر فيها قليل كما ذكره الرضي، ومنه قول الفرزدق:

yürümektir. Sonrasındaki ifadelerde de buna delalet eden hususlar vardır. Radıy'nin belirttiği gibi bu fiilde haberin hazfi azdır; Farazdak'ın şu sözü de bundandır:

فما برحوا حتى تهادت نساؤهم ... ببطحاء ذي قار عياب اللطائم

Zî Kâr düzlüğünde kadınları koku bohçalarını / Birbirlerine hediye edinceye kadar oradan ayrılmadılar.

وقال أبو حيان: نص أصحابنا على أن حذف خبر كان وأخواتها لا يجوز وإن دل الدليل على حذفه إلا ما جاء في الشعر من قوله:

Ebû Hayyân şöyle demiştir: 'Bizim arkadaşlarımız (nahivciler), delil hazfine delalet etse bile Kâne ve kardeşlerinin haberinin hazfedilmesinin caiz olmadığını, ancak şiirde gelen şu sözün müstesna olduğunu açıkça belirtmişlerdir:

لهفي عليك كلهفة من خائف ... يبغي جوارك حين ليس مجير

Sana olan hasretim, hiçbir sığınak/koruyucu bulunmadığı bir anda / Senin himayeni arayan korkmuş bir kimsenin hasreti gibidir.

أي حين ليس في الدنيا، وجوز الزمخشري وأبو البقاء أن يكون الأصل لا يبرح سيري حتى أبلغ فالخبر متعلق حتى مع مجرورها فحذف المضاف إليه (١) وهو سير فانقلب الضمير من البروز والجر إلى الرفع والاستتار وانقلب الفعل من الغيبة إلى التكلم، قيل وكذا الفعل الواقع في الخبر وهو أَبْلُغَ كأن أصله يبلغ ليحصل الربط والإسناد مجازي وإلا يخل الخبر من الرابط إلا أن يقدر حتى أبلغ به أو يقال إن الضمير المستتر في كائن يكفي للربط أو أن وجود الربط بعد التغيير صورة يكفي فيه وإن كان المقدر في قوة المذكور، وعندي لا لطف في هذا الوجه وإن استلطفه الزمخشري.

Yani 'dünyada hiçbir koruyucu bulunmadığı zaman' demektir. Zemahşerî ve Ebû'l-Bekâ ise asıl yapının «lâ yebrahu seyrî hattâ ebluğa» (ulaşıncaya kadar yürüyüşüm son bulmayacak) şeklinde olmasını caiz görmüşlerdir; buna göre haber, mecruru ile birlikte 'hattâ'nın müteallakıdır. Böylece muzafun ileyh olan (١) 'seyr' kelimesi hazfedilmiş, zamir bariz ve mecrur olmaktan merfû ve müstetir (gizli) olmaya dönüşmüş, fiil de gaipten mütekellime (birinci tekil şahsa) dönmüştür. Haberde vaki olan { أَبْلُغَ } fiilinin de bağın sağlanması için aslının «yeblüğa» gibi olduğu söylenmiştir; isnad mecazidir, aksi takdirde haber bağlayıcıdan (rabıt) yoksun kalır; meğerki «hattâ ebluğa bihî» şeklinde takdir edilsin veya 'kâinun' içindeki müstetir zamirin bağ için yeterli olduğu ya da sureten meydana gelen değişiklikten sonra rabıtın bulunmasının yeterli olduğu söylensin, her ne kadar takdir edilen lafız zikredilmiş hükmünde olsa da. Bana göre Zemahşerî hoş görse de bu vecihte bir letafet yoktur.

وجوز أيضا أن يكون أَبْرَحُ من برح التام كزال يزول فلا يحتاج إلى خبر، نعم قيل لا بد من تقدير مفعول ليتم المعنى أي لا أفارق ما أنا بصدده حتى أبلغ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ وتعقبه في البحر بأنه يحتاج إلى صحة نقل.

{ أَبْرَحُ } lafzının 'zâle-yezûlü' gibi tam fiil olan 'beriha'dan olması da caiz görülmüştür; bu takdirde habere ihtiyaç duymaz. Evet, mananın tamamlanması için bir mef'ûl takdir edilmesinin zorunlu olduğu söylenmiştir; yani { مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ } “iki denizin birleştiği yere” { حَتَّى أَبْلُغَ } “ulaşıncaya kadar” 'üzerinde bulunduğum işten/yoldan ayrılmayacağım' demektir. el-Bahr'da bu görüşün sahih bir nakle muhtaç olduğu belirtilerek itiraz edilmiştir.

والمجمع الملتقى وهو اسم مكان، وقيل مصدر وليس بذاك، والبحران بحر فارس والروم كما روي عن مجاهد وقتادة وغيرهما، وملتقاهما مما يلي المشرق، ولعل المراد مكان يقرب فيه التقاؤهما وإلا فهما لا يلتقيان إلا في البحر المحيط وهما شعبتان منه.

Mecma' kavuşma yeridir ve bir mekân ismidir; mastar olduğu da söylenmiştir ancak bu zayıftır. İki deniz ise Mücâhid, Katâde ve başkalarından rivayet edildiğine göre Fars ve Rûm (Akdeniz) denizleridir. İkisinin kavuştuğu yer doğu tarafındadır. Muhtemelen murat edilen, ikisinin birbirine yaklaştığı yerdir; aksi takdirde bu ikisi ancak Muhît (Okyanus) denizinde kavuşurlar ve ikisi ondan ayrılan iki koldur.

وذكر أبو حيان أن مجمع البحرين على ما يقتضيه كلام ابن عطية مما يلي بر الشام، وقالت فرقة منهم محمد ابن كعب القرظي: هو عند طنجة حيث يجتمع البحر المحيط والبحر الخارج منه من دبور إلى صبا، وعن أبي أنه بإفريقية، وقيل البحران الكر والرس بأرمينية وروي ذلك عن السدي، وقيل بحر القلزم وبحر الأزرق، وقيل هما بحر ملح وبحر عذب وملتقاهما في الجزيرة الخضراء في جهة المغرب، وقيل هما مجاز عن موسى والخضر ﵉ لأنهما بحرا علم، والمراد بملتقاهما مكان يتفق فيه اجتماعهما، وهو تأويل صوفي والسياق ينبو عنه وكذا قوله تعالى حَتَّى أَبْلُغَ إذ الظاهر عليه أن يقال حتى يجتمع البحران مثلا.

Ebû Hayyân, İbn Atıyye'nin ifadesinin gerektirdiği üzere iki denizin birleştiği yerin Şam karasına bitişik kısımda olduğunu zikretmiştir. İçlerinde Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'nin de bulunduğu bir grup ise şöyle demiştir: 'Burası, Okyanus ile batı rüzgârından doğu rüzgârına doğru ondan çıkan denizin birleştiği Tanca'nın yanıdır.' Übeyy'den nakledildiğine göre orası İfrîkıye'dedir. İki denizin Ermenistan'daki Kür ve Aras nehirleri olduğu da söylenmiş olup bu es-Süddî'den rivayet edilmiştir. Bir görüşe göre Kulzüm (Kızıldeniz) ve Ezrak denizidir. Bir görüşe göre ise bunlar tuzlu bir deniz ile tatlı bir denizdir ve kavuşma yerleri batı tarafındaki el-Cezîretü'l-Hadrâ'dadır. Bunların, ilim denizi olmaları hasebiyle Mûsâ ve Hızır aleyhimesselâm için mecaz olduğu da söylenmiştir; kavuşma yerlerinden kasıt ise ikisinin buluşmasının gerçekleştiği yerdir. Bu sûfîce bir tevil olup bağlam buna uzaktır; aynı şekilde Yüce Allah'ın { حَتَّى أَبْلُغَ } “ulaşıncaya kadar” kavli de böyledir, zira bu görüşe göre zahir olan ifadenin mesela 'iki deniz birleşinceye kadar' şeklinde olması gerekirdi.