وقرأ الضحاك وعبد الله بن مسلم بن يسار مَجْمَعَ بكسر الميم الثانية، والنضر عن ابن مسلم مَجْمَعَ بالكسر لكلا الحرفين وهو شاذ على القراءتين لأن قياس اسم المكان والزمان من فعل يفعل بفتح العين فيهما الفتح كما في قراءة الجمهور أَوْ أَمْضِيَ حُقُباً عطف على أَبْلُغَ وأو لأحد الشيئين، والمعنى حتى يقع إما بلوغي المجمع أو مضي حقبا أي سيري زمانا طويلا.
Dahhâk ve Abdullah b. Müslim b. Yesâr { مَجْمَعَ } lafzını ikinci mîm'in kesresiyle okumuşlardır. en-Nadr'ın İbn Müslim'den rivayetine göre ise her iki harfin (iki mîm'in) kesresiyle okunmuştur; bu ise her iki kıraate göre şâzzdır, çünkü muzarisi ayn harfinin fethasıyla gelen 'fe'ale yef'alu' babından ism-i mekân ve ism-i zamanın kuralı, cumhurun kıraatinde olduğu gibi her ikisinde de fethadır. { أَوْ أَمْضِيَ حُقُباً } “yahut senelerce yürürüm” kavli { أَبْلُغَ } üzerine matuftur ve { أَوْ } iki şeyden biri içindir. Mana şudur: 'Ya kavuşma yerine ulaşmam yahut senelerce geçip gitmem, yani uzun bir zaman yürümem gerçekleşinceye kadar.'
وجوز أن تكون أو بمعنى إلا والفعل منصوب بعدها بأن مقدرة والاستثناء مفرغ من أعم الأحوال أي لا زلت أسير في كل حال حتى أبلغ إلا أن أمضي زمانا أتيقن معه فوات المجمع، ونقل أبو حيان جواز أن تكون بمعنى إلى وليس بشيء لأنه يقتضي جزمه ببلوغ المجمع بعد سيره حقبا وليس بمراد، والحقب بضمتين ويقال بضم فسكون وبذلك قرأ
{ أَوْ } edatının { إِلَّا } (-den başka / hariç) mânasında olması da câiz görülmüştür. Bu takdirde fiil, ondan sonra gizli bir { أَنْ } ile mansuptur ve istisnâ, hâllerin en genelinden yapılmış bir istisnâ-i müferrağdır. Yani: '[Kavşağa] ulaşıncaya kadar her hâlükârda yürümeye devam edeceğim; ancak kavşak noktasını kaçırdığımdan emin olacağım bir süre geçirmem müstesnâ.' Ebû Hayyân, [bu edatın] { إِلَى } (-e kadar) mânasında olmasının câiz olduğunu nakletmiştir; fakat bu [görüş] bir değer taşımaz. Zira bu durum, [Hz. Mûsâ'nın] uzun bir süre yürüdükten sonra kavşak noktasına ulaşacağını kesin olarak bildiği mânasını gerektirir; oysa kastedilen bu değildir. 'el-Hukub' (الْحُقُب) kelimesi iki zamme iledir. Zamme ve ardından sükûn ile ('el-hukb') şeklinde de söylenir ve nitekim...
الضحاك اسم مفرد وجمعه كما في القاموس أحقب وأحقاب، وفي الصحاح أن الحقب بالضم يجمع على حقاب مثل قف وقفاف، وهو على ما روي عن ابن عباس وجماعة من اللغويين الدهر وروي عن ابن عمر وأبي هريرة أنه ثمانون سنة، وعن الحسن أنه سبعون، وقال الفراء: إنه سنة بلغة قريش وقال أبو حيان: الحقب السنون واحدها حقبة قال الشاعر:
Dahhâk bu şekilde okumuştur. Bu tekil bir isim olup el-Kâmûs'ta belirtildiği gibi çoğulu 'ahkâb' ve 'ahkâb'dır. es-Sıhâh'ta ise zamme ile olan 'el-Hukub'un çoğulunun, 'kuff' ve 'kıfâf' gibi 'hıkâb' şeklinde geldiği belirtilir. Bu kelime İbn Abbâs ve dilcilerden bir gruptan rivayet edildiğine göre 'uzun zaman/dehir' demektir. İbn Ömer ve Ebû Hüreyre'den seksen yıl, Hasan'dan ise yetmiş yıl olduğu rivayet edilmiştir. Ferrâ: 'Kureyş lügatinde bir yıldır' demiştir. Ebû Hayyân ise: 'Hukub yıllardır, tekili hukbedir' demiş ve şairin şu sözünü aktarmıştır:
فإن تنأ عنها حقبة لا تلاقها ... فإنك مما أحدثت بالمجرب
Ondan bir süre uzak kalsan ve onunla karşılaşmasan da, / Şüphesiz sen başına gelen olaylarla tecrübe sahibisin.
اه وما ذكره من أن الحقب السنون ذكره غير واحد من اللغويين لكن قوله واحدها حقبة فيه نظر لأن ظاهر كلامهم أنه اسم مفرد وقد نص على ذلك الخفاجي ولأن الحقبة جمع حقب بكسر ففتح، قال في القاموس: الحقبة بالكسر من الدهر مدة لا وقت لها والسنة وجمعه حقب كعنب وحقوب كحبوب، واقتصر الراغب والجوهري على الأول، وكان منشأ عزيمة موسى ﵇ على ما ذكر ما
(Sözün sonu). Onun 'Hukub yıllardır' şeklindeki zikrini birden fazla dilci de zikretmiştir; ancak 'tekili hukbedir' sözünde eleştiriye açık bir yön vardır. Zira onların sözlerinin zahiri, bunun tekil bir isim olduğu yönündedir; Hafâcî de bunu açıkça belirtmiştir ve 'el-Hıkbe' kesre ve fetha ile 'hıkeb'in çoğuludur. el-Kâmûs'ta şöyle denir: 'Kesre ile el-hıkbe, zamandan ucu bucağı olmayan bir müddettir ve yıldır; çoğulu ise 'ıneb' gibi 'hıkeb' ve 'hubûb' gibi 'hukûb'dur.' Râgıb ve Cevherî sadece birinciyle yetinmişlerdir. Mûsâ aleyhisselâm'ın azminin kaynağı zikredildiğine göre,
رواه الشيخان وغيرهما من حديث ابن عباس عن أبي بن كعب أنه سمع رسول الله ﷺ يقول: «إن موسى ﵇ قام خطيبا في بني إسرائيل فسئل أي الناس أعلم؟ فقال: أنا فعتب الله تعالى عليه إذ لم يرد العلم إليه سبحانه فأوحى الله تعالى إليه أن لي عبدا بمجمع البحرين هو أعلم منك» الحديث،
Şeyhayn (Buhârî ve Müslim) ve başkalarının İbn Abbâs'tan, onun da Übeyy b. Ka'b'dan rivayet ettiği şu hadistir: O, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işitmiştir: «Mûsâ aleyhisselâm İsrâiloğulları arasında hatip olarak kalktı, kendisine: 'İnsanların en bilgilisi kimdir?' diye soruldu. O da: 'Benim' dedi. İlmi Yüce Allah'a havale etmediği için Allah Teâlâ onu kınadı ve Allah Teâlâ ona: 'İki denizin birleştiği yerde bir kulum vardır ki o senden daha bilgilidir' diye vahyetti...» (hadis),
وفي رواية أخرى عنه عن أبي أيضا عن رسول الله ﷺ أن موسى بني إسرائيل سأل ربه فقال: اي رب إن كان في عبادك أحد هو أعلم مني فدلني عليه فقال له: نعم في عبادي من هو أعلم منك ثم نعت له مكانه وأذن له في لقيه.
Ondan (İbn Abbâs'tan), onun da yine Übeyy'den, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den yaptığı başka bir rivayette ise şöyledir: İsrâiloğullarının peygamberi Mûsâ Rabbine sorup şöyle dedi: 'Ey Rabbim! Eğer kulların arasında benden daha bilgili biri varsa beni ona yönlendir.' Rabbi ona: 'Evet, kullarım arasında senden daha bilgili olan biri vardır' buyurdu, ardından onun yerini tarif etti ve onunla buluşmasına izin verdi.
وأخرج ابن جرير وابن المنذر وابن أبي حاتم والخطيب وابن عساكر من طريق هارون عن أبيه عن ابن عباس قال: سأل موسى ﵇ ربه سبحانه فقال: اي رب أي عبادك أحب إليك؟ قال: الذي يذكرني ولا ينساني قال:
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, el-Hatîb ve İbn Asâkir, Hârûn vasıtasıyla babasından, o da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Mûsâ aleyhisselâm Yüce Rabbine sorup: 'Ey Rabbim! Kullarının Sana en sevimli olanı kimdir?' dedi. [Allah]: 'Beni zikreden ve Beni unutmayandır' buyurdu. [Mûsâ]:
فأي عبادك أقضى؟ قال: الذي يقضي بالحق ولا يتبع الهوى قال: فأي عبادك أعلم؟ قال: الذي يبتغي علم الناس إلى علمه عسى أن يصيب كلمة تهديه إلى هدى أو ترده عن ردى قال: وكان حدث موسى نفسه أنه ليس أحد أعلم منه فلما أن قيل له الذي يبتغي علم الناس إلى علمه قال: يا رب فهل في الأرض أحد أعلم مني؟ قال: نعم قال: فأين هو؟
'Kullarının en iyi hüküm vereni kimdir?' dedi. [Allah]: 'Hak ile hükmeden ve hevasına uymayandır' buyurdu. [Mûsâ]: 'Kullarının en bilgilisi kimdir?' dedi. [Allah]: 'Belki kendisine doğru yolu gösteren bir söze ulaşır yahut kendisini helakten çevirir ümidiyle insanların ilmini kendi ilmine katmak isteyendir' buyurdu. [Ravi] der ki: Mûsâ kendi kendine hiç kimsenin kendisinden daha bilgili olmadığını geçirmişti. Kendisine 'insanların ilmini kendi ilmine katmak isteyen' denilince: 'Ey Rabbim! Yeryüzünde benden daha bilgili biri var mıdır?' dedi. [Allah]: 'Evet' buyurdu. [Mûsâ]: 'O nerededir?' dedi.
قيل له: عند الصخرة التي عندها العين فخرج موسى يطلبه حتى كان ما ذكر الله تعالى.
Ona: 'Yanında su kaynağı bulunan kayanın yanındadır' denildi. Bunun üzerine Mûsâ, Allah Teâlâ'nın zikrettiği şeyler vuku buluncaya kadar onu aramak üzere yola çıktı.
ثم إن هذه الأخبار لا دلالة فيها على وقوع القصة في مصر أو في غيرها، نعم جاء في بعض الروايات التصريح بكونها في مصر،
Sonra bu haberlerde kıssanın Mısır'da veya başka bir yerde geçtiğine dair bir delalet yoktur; evet, bazı rivayetlerde onun Mısır'da olduğuna dair açık beyan gelmiştir.
فقد أخرج ابن جرير وابن أبي حاتم من طريق العوفي عن ابن عباس قال: لما ظهر موسى ﵇ وقومه على مصر أنزل قومه بمصر فلما استقرت بهم البلد أنزل الله تعالى أن ذكرهم بأيام الله تعالى فخطب قومه فذكر ما آتاهم الله تعالى من الخير والنعم وذكرهم إذ أنجاهم الله تعالى من آل فرعون وذكرهم هلاك عدوهم وما استخلفهم الله سبحانه في الأرض وقال كلم الله تعالى نبيكم تكليما واصطفاني لنفسه وأنزل علي محبة منه وآتاكم من كل شيء ما سألتموه فنبيكم أفضل أهل الأرض وأنتم تقرءون التوراة فلم يترك نعمة أنعمها الله تعالى عليهم إلا عرفهم إياها فقال له رجل من بني إسرائيل: فهل على الأرض أعلم منك يا نبي الله؟ قال: لا فبعث الله تعالى جبريل ﵇ إلى موسى ﵇ فقال: إن الله تعالى يقول وما يدريك أين أضع علمي بلى إن على ساحل البحر رجلا أعلم منك ثم كان ما قص الله سبحانه
Nitekim İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim el-Avfî yoluyla İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmişlerdir: Mûsâ aleyhisselâm ve kavmi Mısır'a galip geldiklerinde kavmini Mısır'a yerleştirdi. Şehirde yerleşik düzene geçtiklerinde Allah Teâlâ: 'Onlara Allah'ın günlerini hatırlat' [ayetini] indirdi. Bunun üzerine kavmine hitap etti ve Allah Teâlâ'nın onlara verdiği hayır ve nimetleri hatırlattı; Allah Teâlâ'nın onları Firavun hanedanından kurtardığı anı hatırlattı, düşmanlarının helakini ve Allah Sübhânehu'nun onları yeryüzünde nasıl halifeler kıldığını hatırlattı ve şöyle dedi: 'Allah Teâlâ peygamberinizle bizzat konuştu, beni Kendisi için seçti, üzerime Kendisinden bir sevgi koydu ve dilediğiniz her şeyi size verdi. Peygamberiniz yeryüzü halkının en üstünüdür ve sizler Tevrat'ı okuyorsunuz.' Allah Teâlâ'nın onlara verdiği hiçbir nimeti bırakmayıp hepsini onlara tanıttı. Bunun üzerine İsrâiloğullarından bir adam ona: 'Ey Allah'ın nebisi! Yeryüzünde senden daha bilgili biri var mı?' dedi. Mûsâ: 'Hayır' dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ Cebrâîl aleyhisselâm'ı Mûsâ aleyhisselâm'a gönderdi; Cebrâîl dedi ki: 'Allah Teâlâ buyuruyor ki: İlmimi nereye koyacağımı sen nereden bileceksin? Bilakis denizin sahilinde senden daha bilgili bir adam vardır.' Sonra Allah Sübhânehu'nun anlattığı şeyler meydana geldi.
، وأنكر ذلك ابن عطية فقال: ما يرى قط أن موسى ﵇ أنزل قومه بمصر إلا في هذا الكلام وما أراه يصح بل المتظافر أن موسى ﵇ توفي في أرض التيه قبل فتح ديار الجبارين اه وما ذكره من عدم إنزال موسى ﵇ قومه بمصر هو الأقرب إلى القبول عندي وإن تعقب الخفاجي كلامه بعد نقله بقوله فيه نظر، ثم إن
İbn Atıyye bunu reddederek şöyle demiştir: 'Mûsâ aleyhisselâm'ın kavmini Mısır'a yerleştirdiği bu söz dışında asla görülmemiştir ve bunun sahih olduğunu da düşünmüyorum; bilakis tevatür derecesindeki rivayetler, Mûsâ aleyhisselâm'ın zorbaların yurtları fethedilmeden önce Tîh çölünde vefat ettiği yönündedir.' (Sözün sonu). Mûsâ aleyhisselâm'ın kavmini Mısır'a yerleştirmediğine dair onun zikrettiği görüş, Hafâcî onun sözünü aktardıktan sonra 'bunda eleştiriye açık yön vardır' diyerek itiraz etse de bana göre kabule en yakın olanıdır. Sonra,
الأخبار المذكورة ظاهرة في أن العبد الذي أرشد إليه موسى ﵇ كان أعلم منه، وسيأتي إن شاء الله تعالى الكلام في ذلك فَلَمَّا بَلَغا الفاء فصيحة أي فذهبا يمشيان إلى مجمع البحرين فلما بلغا مَجْمَعَ بَيْنِهِما أي البحرين، والأصل في بين النصب على الظرفية.
Zikredilen haberler, Mûsâ aleyhisselâm'ın yönlendirildiği kulun ondan daha bilgili olduğu hususunda açıktır; inşâallahu teâlâ bunun açıklaması gelecektir. { فَلَمَّا بَلَغا } “Vaktaki vardılar” ifadesindeki fâ fasîhadır; yani 'iki denizin birleştiği yere doğru yürüyerek gittiler, vardıklarında...' demektir. { مَجْمَعَ بَيْنِهِما } “ikisinin arasının birleştiği yere”, yani iki denizin [birleştiği yere]. 'Beyn' kelimesinde asıl olan zarfiyete binaen mansub olmasıdır.
وأخرج عن ذلك بجره (١) بالإضافة اتساعا والمراد مجمعهما، وقيل: مجمعا في وسطهما فيكون كالتفصيل لمجمع البحرين، وذكر أن هذا يناسب تفسير المجمع بطنجة أو إفريقية إذ يراد بالمجمع متشعب بحر فارس والروم من المحيط وهو هناك، وقيل: بين اسم بمعنى الوصل، وتعقب بأن فيه ركاكة إذ لا حسن في قولك مجمع وصلهما، وقيل إن فيه مزيد تأكيد كقولهم جد جده وجوز أن يكون بمعنى الافتراق أي موضع اجتماع افتراق البحرين أي البحرين المفترقين، والظاهر أن ضمير التثنية على الاحتمالين للبحرين.
Genişletme (ittisâ') yoluyla tamlama yapılarak mecrur kılınması (١) suretiyle bundan çıkarılmıştır; murat edilen ise ikisinin birleştiği yerdir. Bir görüşe göre ikisinin ortasındaki kavuşma yeridir; bu durumda iki denizin kavuştuğu yer için bir detaylandırma gibi olur. Bunun, kavuşma yerinin Tanca veya İfrîkıye olarak tefsir edilmesine uygun olduğu zikredilmiştir; çünkü kavuşma yeri ile Fars ve Rûm (Akdeniz) denizlerinin Okyanus'tan ayrılan kolları kastedilmektedir ki bu da oradadır. Bir görüşe göre 'beyn', vuslat/kavuşma manasında bir isimdir. Ancak bu görüş, 'mecmeu vaslihimâ' (kavuşmalarının kavuşma yeri) denilmesinde bir güzellik bulunmadığı gerekçesiyle kusurlu görülerek eleştirilmiştir. Bir görüşe göre ise bunda 'cedde cidduhû' sözlerinde olduğu gibi pekiştirme fazlalığı vardır. 'Beyn' kelimesinin iftirâk (ayrılma) manasında olması da caiz görülmüştür; yani iki denizin ayrıldığı yerin birleşme noktası, yani ayrılan iki deniz demektir. Zahir olan, her iki ihtimale göre de tesniye zamirinin iki denize ait olmasıdır.
وقال الخفاجي: يحتمل على احتمال أن يكون بمعنى الافتراق عوده لموسى والخضر ﵉ أي وصلا إلى موضع وعد اجتماع شملهما فيه، وكذا إذا كان بمعنى الوصل انتهى، وفيه ما لا يخفى، ومَجْمَعَ على سائر الاحتمالات اسم مكان، واحتمال المصدرية هنا مثله فيما تقدم نَسِيا حُوتَهُما الذي جعل فقدانه أمارة وجدان المطلوب،
Hafâcî şöyle demiştir: 'İftirâk manasında olma ihtimaline göre bu zamirin Mûsâ ve Hızır aleyhimesselâm'a dönmesi de muhtemeldir; yani ikisinin bir araya gelmelerinin vaat edildiği yere ulaştılar demektir. Vuslat manasında olduğunda da böyledir.' (Sözün sonu). Bunda ise gizli olmayan zayıflıklar vardır. { مَجْمَعَ } kelimesi diğer bütün ihtimallere göre ism-i mekândır; buradaki masdarlık ihtimali de daha önce geçtiği gibidir. { نَسِيا حُوتَهُما } “balıklarını unuttular”; bu balık, kaybedilmesi aranan şeyin bulunmasının bir işareti kılınmıştı.
فقد صح أن الله تعالى حين قال لموسى ﵇: إن لي بمجمع البحرين من هو أعلم قال موسى: يا رب فكيف لي به؟ قال: تأخذ معك حوتا فتجعله في مكتل فحيثما فقدت الحوت فهو ثم فأخذ حوتا وجعله في مكتل ثم انطلق وانطلق معه فتاه حتى إذا أتيا الصخرة وكانت عند مجمع البحرين وضعا رؤوسهما فناما واضطرب الحوت في المكتل فخرج منه فسقط في البحر
Nitekim sahih rivayette sabit olmuştur ki, Allah Teâlâ Mûsâ aleyhisselâm'a: 'İki denizin birleştiği yerde Benden daha bilgili bir kulum vardır' buyurunca, Mûsâ: 'Ey Rabbim! Ben ona nasıl ulaşabilirim?' dedi. [Allah]: 'Yanına bir balık alıp onu bir zenbile koyarsın; balığı nerede kaybedersen o oradadır' buyurdu. Mûsâ bir balık alıp zenbile koydu, sonra yola çıktı; genç yardımcısı da onunla beraber yola çıktı. Nihayet iki denizin birleştiği yerdeki kayanın yanına vardıklarında başlarını koyup uyudular. Balık zenbilin içinde çırpındı, oradan çıkıp denize düştü.
، والظاهر نسبة النسيان إليهما جميعا وإليه ذهب الجمهور، والكلام على تقدير مضاف أي نسيا حال حوتهما إلا أن الحال الذي نسيه كل منهما مختلف فالحال الذي نسيه موسى ﵇ كونه باقيا في المكتل أو مفقودا والحال الذي نسيه يوشع ﵇ ما رأى من حياته ووقوعه في البحر، وهذا قول بأن يوشع شاهد حياته وفيه خبر صحيح،
Zahir olan, unutmanın her ikisine birden nispet edilmesidir ve cumhur da bu görüşe gitmiştir. Söz, mukadder bir muzaf üzerinedir; yani 'balıklarının durumunu unuttular' demektir; ancak her birinin unuttuğu durum birbirinden farklıdır: Mûsâ aleyhisselâm'ın unuttuğu durum onun sepette kalıp kalmadığı veya kaybolup kaybolmadığıdır; Yûşa' aleyhisselâm'ın unuttuğu durum ise balığın canlandığını ve denize düştüğünü görmüş olmasıdır. Bu, Yûşa'ın balığın canlanmasına şahit olduğu görüşüdür ve bu konuda sahih haber mevcuttur.
ففي حديث رواه الشيخان، وغيرهما أن الله تعالى قال لموسى: خذ نونا ميتا فهو حيث ينفخ فيه الروح فأخذ ذلك فجعله في مكتل فقال لفتاه: لا أكلفك إلا أن تخبرني بحيث يفارقك الحوت قال: ما كلفت كثيرا فبينما هما في ظل صخرة إذا اضطرب الحوت حتى دخل البحر وموسى نائم فقال فتاه: لا أوقظه حتى إذا استيقظ نسي أن يخبره.
Şeyhayn ve diğerlerinin rivayet ettiği bir hadiste şöyle geçer: Allah Teâlâ Mûsâ'ya: 'Ölü bir balık al; o, içine ruh üfleneceği yerdedir' buyurdu. Mûsâ onu alıp bir zenbile koydu ve genç yardımcısına: 'Seni sadece, balığın senden ayrıldığı yeri bana haber vermekle yükümlü tutuyorum' dedi. Genç: 'Beni çok bir şeyle yükümlü tutmadın' dedi. İkisi bir kayanın gölgesinde bulundukları sırada birden balık çırpınarak denize girdi; o esnada Mûsâ uyuyordu. Genç yardımcısı: 'Onu uyandırmayayım' dedi; Mûsâ uyandığında ise genç ona haber vermeyi unuttu.
وفي حديث رواه مسلم، وغيره أن الله تعالى قال له: آية ذلك أن تزود حوتا (٢) مالحا فهو حيث تفقده ففعل حتى إذا انتهيا إلى الصخرة انطلق موسى يطلب ووضع فتاه الحوت على الصخرة فاضطرب ودخل البحر فقال فتاه: إذا جاء نبي الله تعالى حدثته فأنساه الشيطان،
Müslim ve başkalarının rivayet ettiği bir hadiste ise Allah Teâlâ'nın ona şöyle buyurduğu yer alır: 'Bunun işareti, tuzlu bir balık (٢) azık edinmendir; o, balığı kaybettiğin yerdedir.' Mûsâ öyle yaptı; nihayet kayaya vardıklarında Mûsâ aramak üzere gitti, genç yardımcısı da balığı kayanın üzerine koydu. Balık çırpınıp denize girdi. Bunun üzerine genç: 'Allah'ın nebisi geldiğinde ona haber veririm' dedi; fakat şeytan ona unutturdu.
وزعم بعض أن الناسي هو الفتى لا غير نسي أن يخبر موسى ﵇ بأمر الحوت، ووجه نسبة النسيان إليهما بأن الشيء قد ينسب إلى الجماعة وإن كان الذي فعله واحدا منهم، وما ذكر هنا نظير نسي القوم زادهم إذا نسيه متعهد أمرهم، وقيل: الكلام على حذف مضاف أي نسي أحدهما والمراد به الفتى وهو كما ترى، وسبب حياة هذا الحوت على ما في بعض الروايات عن ابن عباس أنه كان عند الصخرة ماء الحياة من شرب منه خلد ولا يقاربه ميت إلا حيي فأصاف شيء منه الحوت فحيي،
Bazıları unutanın sadece genç olduğunu, Mûsâ aleyhisselâm'a balık meselesini haber vermeyi unuttuğunu ileri sürmüşlerdir. Unutmanın her ikisine birden nispet edilme gerekçesi ise, bir şeyi yapan içlerinden tek bir kişi olsa bile o fiilin topluluğa nispet edilebilmesidir; burada zikredilen husus, yolcuların işini üstlenen kişi azığı unuttuğunda 'Kavim azığını unuttu' denilmesine benzer. Bir görüşe göre de söz, muzafın hazfi üzerinedir; yani 'ikisinden biri unuttu' demektir ki kastedilen gençtir; bu ise gördüğün gibi [zayıf] bir izahtır. İbn Abbâs'tan gelen bazı rivayetlere göre bu balığın canlanma sebebi; kayanın yanında hayat suyunun bulunması, ondan içen kimsenin ölümsüz olması ve yanına yaklaşan hiçbir ölünün dirilmeden kalmamasıydı; bu sudan balığa bir miktar isabet etti ve balık dirildi.
وروي أن يوشع ﵇ توضأ من ذلك الماء فانتضح شيء منه على الحوت فعاش
Rivayet edildiğine göre Yûşa' aleyhisselâm o sudan abdest almış, sudan bir miktar balığın üzerine sıçramış ve balık canlanmıştır.
، وقيل: إنه لم يصبه سوى روح الماء وبرده فعاش بإذن الله تعالى وذكر هذا الماء وأنه ما
Bir görüşe göre de balığa sadece suyun esintisi/canlılığı ve serinliği isabet etmiş, böylece Allah Teâlâ'nın izniyle dirilmiştir. Bu suyun zikredilmesi ve onun
أصاب منه شيء إلا حيي وأن الحوت أصاب منه جاء في صحيح البخاري فيما يتعلق بسورة الكهف أيضا لكن ليس فيه أنه من شرب منه خلد كما في بعض الروايات السابقة. ويشكل على هذا البعض أنه روي أن يوشع شرب منه أيضا مع أنه لم يخلد اللهم إلا أن يقال: إن هذا لا يصح والله تعالى أعلم، ثم إن هذا الحوت كان على ما سمعت فيما مر مالحا وفي رواية مشويا، وفي بعض أنه كان في جملة ما تزوداه وكانا يصيبان منه عند العشاء والغداء فأحياه الله تعالى وقد أكلا نصفه فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَباً مسلكا كالسرب وهو النفق
isabet eden her şeyin dirildiği ve balığa da ondan isabet ettiği hususu, Kehf Sûresi ile ilgili olarak Sahîh-i Buhârî'de de geçmektedir; ancak orada önceki bazı rivayetlerde olduğu gibi 'ondan içenin ölümsüz olacağı' ifadesi yer almaz. Bu son rivayete şu itiraz yöneltilebilir: Yûşa'ın da o sudan içtiği rivayet edilmiştir, buna rağmen ölümsüz olmamıştır. Meğerki 'bu rivayet sahih değildir' denilsin, en doğrusunu Allah Teâlâ bilir. Sonra, bu balık daha önce işittiğin üzere tuzlanmıştı; bir rivayette ise kızartılmıştı; bazılarında ise ikisinin edindiği azıklar arasındaydı ve akşam ile öğle vakitlerinde ondan yiyorlardı; Allah Teâlâ onu, yarısını yemiş oldukları hâlde diriltti. { فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَباً } “balık da denizde bir deliğe / tünele dalar gibi yolunu tuttu”; yani serb (delik/tünel) gibi bir geçit yaptı.
فقد صح من حديث الشيخين والترمذي والنسائي وغيرهم أن الله تعالى أمسك عن الحوت جرية الماء فصار عليه مثل الطاق
Şeyhayn, Tirmizî, Nesâî ve başkalarının hadisinde sahih olarak sabit olmuştur ki, Allah Teâlâ balığın geçtiği yerdeki suyun akıntısını tutmuş ve su onun üzerinde kemer gibi kalmıştır.
، والمراد به البناء المقوس كالقنطرة.
Bununla kastedilen, köprü gibi kavisli bir yapıdır.
وأخرج ابن جرير وابن أبي حاتم من طريق العوفي عن الحبر جعل الحوت لا يمس شيئا من البحر إلا ييس حتى يكون صخرة، وهذا وكذا ما سبق من الأمور الخارقة للعادة التي يظهرها سبحانه على من شاء من أنبيائه وأوليائه، ونقل الدميري بقاء أثر الخارق الأول قال: قال أبو حامد الأندلسي رأيت سمكة بقرب مدينة سبتة من نسل الحوت الذي تزوده موسى وفتاه ﵉ وأكلا منه وهي سمكة طولها أكثر من ذراع وعرضها شبر واحد جنبيها شوك وعظام وجلد رقيق على أحشائها ولها عين واحدة ورأسها نصف رأس من رآها من هذا الجانب استقذرها وحسب أنها مأكولة ميتة ونصفها الآخر صحيح والناس يتبركون بها ويهدونها إلى الأماكن البعيدة انتهى.
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim el-Avfî yoluyla İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir ki: 'Balık denizde nereye dokunduysa orası kurudu, hatta kaya gibi oldu.' Bu ve önceki hususlar, Yüce Allah'ın peygamberlerinden ve velilerinden dilediği kimselere gösterdiği harikulade (mucizevi) durumlardandır. ed-Demîrî, ilk harikulade durumun eserinin devam ettiğini naklederek şöyle demiştir: 'Ebû Hâmid el-Endelüsî dedi ki: Sebte şehri yakınlarında Mûsâ ve gencinin aleyhimesselâm azık edindikleri ve bir kısmını yedikleri balığın neslinden bir balık gördüm. Bu, uzunluğu bir arşından fazla, eni bir karış olan bir balıktır; iki yanında kılçıklar ve kemikler, iç organları üzerinde ince bir deri vardır, tek gözü ve yarım bir başı bulunmaktadır; onu bu tarafından gören kimse iğrenir ve onun yenmiş bir ölü olduğunu zanneder, diğer yarısı ise sağlamdır. İnsanlar onunla teberrük eder ve onu uzak yerlere hediye gönderirler.' (Sözün sonu).
وقال أبو شجاع في كتاب الطبري: أتيت به فرأيته فإذا هو شق حوت وليس له إلا عين واحدة، وقال ابن عطية:
Ebû Şücâ', Taberî'nin kitabında şöyle demiştir: 'Bana getirildi, onu gördüm; yarım bir balıktı ve tek bir gözü vardı.' İbn Atıyye ise şöyle demiştir:
وأنا رأيته أيضا وعلى شقه قشرة رقيقة ليس تحتها شوكة، وفيه مخالفة لما في كلام أبي حامد، وأنا سألت كثيرا من راكبي البحار ومتتبعي عجائب الآثار فلم يذكروا أنهم رأوا ذلك ولا أهدي إليهم في مملكة من الممالك فلعل أمره إن صح كل من الإثبات والنفي صار اليوم كالعنقاء كانت فعدمت والله تعالى أعلم بحقيقة الحال.
'Ben de onu gördüm; yarısının üzerinde altında kılçık olmayan ince bir kabuk vardı.' Bu ifadede Ebû Hâmid'in sözlerine bir muhalefet vardır. Ben de deniz yolculuğu yapan ve garip eserleri araştıran pek çok kişiye sordum; onlar bunu gördüklerini veya memleketlerden herhangi birinde kendilerine hediye edildiğini zikretmediler. Dolayısıyla hem ispatın hem nefiyin sahih olması durumunda, onun durumu günümüzde Anka kuşu gibi olmuş olabilir: bir zamanlar vardı, sonra yok oldu. Durumun hakikatini en iyi Allah Teâlâ bilir.
والفاء على ما يقتضيه كلامهم فصيحة أي فحيي وسقط في البحر فاتخذ، وقدر بعضهم المعطوف عليه الذي تفصح عنه الفاء بالواو على خلاف المألوف ليدفع به الاعتراض على كون الحال الذي نسيه يوشع ما رأى من حياته ووقوعه في البحر بأن الفاء تؤذن بأن نسيانه ﵇ كان قبل حياته ووقوعه في البحر واتخاذه سربا فلا يصح اعتبار ذلك في الحال المنسي، وأجيب بأن المعتبر في الحال هو الحياة والوقوع في البحر أنفسهما من غير اعتبار أمر آخر والواقع بعدهما من حيث ترتب عليهما الاتخاذ المذكور فهما من حيث أنفسهما متقدمان على النسيان ومن حيث ترتب الاتخاذ متأخران وهما من هذه الحيثية معطوفان على نسيا بالفاء التعقيبية، ولا يخفى أنه سيأتي في الجواب إن شاء الله تعالى ما يأبى هذا الجواب إلا أن يلتزم فيه خلاف المشهور بين الأصحاب فتدبر، وانتصاب سَرَباً على أنه مفعول ثان لاتخذ وفِي الْبَحْرِ حال منه ولو تأخر كان صفة أو من السبيل، ويجوز أن يتعلق باتخذ، وفِي في جميع ذلك ظرفية.
Âlimlerin ifadelerinin gerektirdiğine göre fâ fasîhadır; yani 'balık dirildi, denize düştü ve yolunu tuttu' demektir. Bazıları, Yûşa'ın unuttuğu durumun balığın dirilişini ve denize düşüşünü görmesi olduğu yönündeki izaha getirilen itirazı savuşturmak için fâ'nın açıkladığı matuf aleyhi alışılmışın aksine vâv ile takdir etmişlerdir; söz konusu itiraz şudur: Fâ harfi, onun aleyhisselâm unutmasının balığın dirilmesinden, denize düşmesinden ve bir tünel gibi yol tutmasından önce olduğunu bildirir; bu durumda bunun unutulan hâlin kapsamında sayılması sahih olmaz. Buna şöyle cevap verilmiştir: Hâlde muteber olan bizzat dirilme ve denize düşmenin kendisidir, başka bir husus değil; bunlardan sonra meydana gelen ise bahsi geçen yol edinmenin bunlara terettüp etmesi yönündendir. Dolayısıyla bu ikisi bizzat kendileri bakımından unutmadan öncedir, yol edinmenin terettüp etmesi bakımından ise sonradır ve bu yönden ta'kîb ifade eden fâ ile { نسيا } üzerine matufturlar. Gizli değildir ki, inşâallahu teâlâ cevap sadedinde bu izahı reddeden hususlar gelecektir; meğerki arkadaşlar arasındaki meşhur görüşün hilafı benimsensin, iyi düşün! { سَرَباً } kelimesinin mansub oluşu { اتخذ } fiilinin ikinci mef'ûlü olmasındandır; { فِي الْبَحْرِ } ise ondan hâldir, şayet sonra gelseydi sıfat yahut { السبيل } kelimesinden hâl olurdu. { اتخذ } fiiline müteallık olması da caizdir ve bütün bu durumlarda { فِي } zarfiyyet bildirir.
وربما يتوهم من كلام ابن زيد حيث قال: إنما اتخذ سبيله في البر حتى وصل إلى البحر فعام على العادة أنها تعليلية مثلها في أن امرأة دخلت النار في هرة فكأنه قيل فاتخذ سبيله في البر سربا لأجل وصوله إلى البحر، وواقفه في كون اتخاذ السرب في البر قوم، وزعموا أنه صادف في طريقه في البر حجرا فنقبه، ولا يخفى أن القول بذلك خلاف ما ورد في الصحيح مما سمعت والآية لا تكاد تساعده، وجوز أن يكون مفعولا اتخذ سَبِيلَهُ وفِي الْبَحْرِ وسربا حال من السبيل وليس بذاك، وقيل حال من فاعل اتخذ وهو بمعنى التصرف والجولان من قولهم فحل سارب أي مهمل يرعى حيث شاء، ومنه قوله تعالى: وَسارِبٌ بِالنَّهارِ [الرعد: ١٠] وهو في تأويل الوصف أي اتخذ ذلك في البحر متصرفا، ولا يخفى أنه نظير سابقه.
İbn Zeyd'in: 'O yolunu ancak karada tuttu, nihayet denize ulaştı ve mutat şekilde yüzdü' sözünden, 'Bir kadın bir kedi yüzünden cehenneme girdi' hadisindeki gibi buradaki cer harfinin ta'lîl (sebep bildirme) için olduğu vehmedilebilir; sanki 'denize ulaşması için karada bir tünel gibi yol edindi' denilmiş gibi olur. Bir topluluk tünel edinmenin karada olduğu hususunda ona katılmış ve balığın karadaki yolunda bir taşa rastlayıp onu deldiğini iddia etmişlerdir. Gizli değildir ki böyle söylemek, işittiğin sahih rivayetlere aykırıdır ve ayet de buna pek imkân vermemektedir. { اتخذ } fiilinin iki mef'ûlünün { سَبِيلَهُ } ve { فِي الْبَحْرِ } olması, { سربا } kelimesinin de 'es-Sebîl'den hâl olması caiz görülmüştür ancak bu tutarlı değildir. Bir görüşe göre ise { اتخذ } fiilinin failinden hâldir ve bu, 'istediği yerde serbestçe otlayan deve/boğa' manasındaki 'fahlun sârib' ifadesinden hareketle serbestçe dolaşmak ve hareket etmek manasındadır; Yüce Allah'ın: { وَسارِبٌ بِالنَّهارِ } [er-Ra'd: 10] kavli de bundandır. Bu durumda kelime sıfat tevilindedir; yani 'serbestçe dolaşarak denizde o yolu tuttu' demektir. Bunun da bir önceki görüş gibi olduğu gizli değildir.
فَلَمَّا جاوَزا أي ما فيه المقصد من مجمع البحرين، صح أنهما انطلقا بقية يومهما وليلتهما حتى إذا كان الغد وارتفع النهار أحس موسى ﵇ بالجوع فعند ذلك قالَ لِفَتاهُ آتِنا غَداءَنا وهو الطعام الذي يؤكل، أول النهار والمراد به الحوت على ما ينبئ عنه ظاهر الجواب وقيل سارا ليلتهما إلى الغد فقال ذلك.
{ فَلَمَّا جاوَزا } “Vaktaki [orayı] geçtiler”; yani iki denizin kavuştuğu yerdeki hedeflenen noktayı geçtiklerinde. Sahih rivayette sabit olmuştur ki, ikisi günlerinin ve gecelerinin geri kalan kısmında yürüdüler; ertesi gün olup kuşluk vakti girince Mûsâ aleyhisselâm açlık hissetti. İşte o zaman { قالَ لِفَتاهُ آتِنا غَداءَنا } “delikanlısına: 'Kuşluk yemeğimizi getir' dedi”. Bu, günün başında yenen yemektir; cevabın zahirinin bildirdiğine göre bununla kastedilen balıktır. Bir görüşe göre ise ertesi güne kadar bütün gece yürüdüler ve Mûsâ bunu o zaman söyledi.
لَقَدْ لَقِينا مِنْ سَفَرِنا هذا نَصَباً أي تعبا وإعياء، وهذا إشارة إلى سفرهم الذي هم ملتبسون به ولكن باعتبار بعض أجزائه،
{ لَقَدْ لَقِينا مِنْ سَفَرِنا هذا نَصَباً } “Doğrusu bu yolculuğumuzdan dolayı çok yorulduk”; yani yorgunluk ve bitkinlik [gördük]. Bu, içinde bulundukları yolculuğa bir işarettir ancak bazı cüzleri (belirli bir kısmı) itibariyledir;
فقد صح أنه ﷺ قال: «لم يجد موسى شيئا من النصب حتى جاوز المكان الذي أمر به»
Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu sahih olarak sabit olmuştur: «Mûsâ, emrolunduğu yeri geçinceye kadar hiçbir yorgunluk hissetmedi.»
وذكر أنه يفهم من الفحوى، والتخصيص بالذكر أنه لم ينصب في سائر أسفاره والحكمة في حصول الجوع والتعب له حين جاوز أن يطلب الغداء فيذكر الحوت فيرجع إلى حيث يجتمع بمراده، وعن أبي بكر غالب بن عطية والد أبي عبد الحق المفسر قال: سمعت أبا الفضل الجوهري يقول في وعظه: مشى موسى إلى المناجاة فبقي أربعين يوما لم يحتج إلى طعام ولما مشى إلى بشر لحقه الجوع في بعض يوم، والجملة في محل التعليل للأمر بإيتاء الغداء إما باعتبار أن النصب إنما يعتري بسبب الضعف الناشئ عن الجوع، وإما باعتبار ما في أثناء التغدي من استراحة ما، وقرأ عبد الله بن عبيد بن عمير «نصبا» بضمتين، قال صاحب اللوامح: وهي إحدى اللغات الأربع في هذه الكلمة قالَ أي فتاه، والاستئناف بياني كأنه قيل فما صنع الفتى حين قال له موسى ﵇ ما قال؟ فقيل قال أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنا إِلَى الصَّخْرَةِ أي التجأنا إليها وأقمنا عندها،
Sözün gelişinden ve özellikle zikredilmesinden, onun diğer yolculuklarında yorulmadığının anlaşıldığı belirtilmiştir. Orayı geçtiğinde kendisine açlık ve yorgunluğun gelmesindeki hikmet ise yemeği istemesi, böylece balığı hatırlayıp muradıyla buluşacağı yere geri dönmesidir. Müfessir Ebû Muhammed Abdülhak'ın babası Ebû Bekir Gâlib b. Atıyye'den şöyle rivayet edilmiştir: Ebû'l-Fadl el-Cevherî'nin vaazında şöyle dediğini işittim: 'Mûsâ münâcât için yürüdü, kırk gün kaldı ve hiçbir yemeğe ihtiyaç duymadı; bir beşere doğru yürüdüğünde ise günün bir kısmında açlığa yakalandı.' Bu cümle, sabah yemeğinin getirilmesi emrinin gerekçesi konumundadır; bu da ya yorgunluğun ancak açlıktan doğan zayıflık sebebiyle baş göstermesi ya da yemek esnasında bir miktar dinlenmenin bulunması itibariyledir. Abdullah b. Ubeyd b. Umeyr «nesaban» lafzını iki zamme ile «nusuben» okumuştur. Kitâbü'l-Levâmi' sahibi şöyle demiştir: 'Bu, mezkûr kelimedeki dört lügatten biridir.' { قالَ } “[Genç] dedi”; yani yardımcısı. Bu, sanki 'Mûsâ aleyhisselâm ona bu sözü söylediğinde genç ne yaptı?' denilmiş ve buna cevap olarak 'dedi ki' denilmiş gibi istînâf-ı beyânîdir: { أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنا إِلَى الصَّخْرَةِ } “Gördün mü kayaya sığındığımız vakti?”; yani ona iltica edip yanında konakladığımız vakti.
وجاء في بعض الروايات الصحيحة أن موسى ﵇ حين قال لفتاه:
Bazı sahih rivayetlerde geldiğine göre, Mûsâ aleyhisselâm genç yardımcısına:
لَقَدْ لَقِينا مِنْ سَفَرِنا هذا نَصَباً قال: قد قطع الله عنك النصب
{ لَقَدْ لَقِينا مِنْ سَفَرِنا هذا نَصَباً } “Doğrusu bu yolculuğumuzdan dolayı çok yorulduk” dediğinde, genç: 'Allah senden yorgunluğu giderdi' dedi.
، وعلى هذا فيحتمل أنه بعد أن قال ذلك قال أَرَأَيْتَ إلخ، قال شيخ الإسلام: وذكر الإواء إلى الصخرة مع أن المذكور فيما سبق بلوغ مجمع البحرين لزيادة تعيين محل الحادثة فإن المجمع محل متسع لا يمكن تحقيق المراد بنسبة الحادثة إليه ولتمهيد العذر فإن الإواء إليها والنوم عندها مما يؤدي إلى النسيان عادة انتهى.
Buna göre, bunu söyledikten sonra { أَرَأَيْتَ } “Gördün mü...” diyerek devam etmiş olması muhtemeldir. Şeyhülislâm şöyle demiştir: 'Daha önce iki denizin kavuştuğu yere ulaşıldığı zikredilmişken burada kayaya sığınmanın zikredilmesi, hadisenin vuku bulduğu yeri daha iyi belirlemek içindir; zira kavuşma yeri geniş bir mekândır, hadiseyi ona nispet etmekle maksat tam anlaşılamaz. Ayrıca mazereti hazırlamak içindir; çünkü kayaya sığınmak ve yanında uyumak âdeten unutmaya yol açan şeylerdendir.' (Sözün sonu).
وهذا الأخير إنما يتم على بعض الروايات من أنهما ناما عند الصخرة، وذكر أن هذه الصخرة قريبة من نهر الزيت وهو نهر معين عنده كثير من شجر الزيتون، وأَ رَأَيْتَ قيل بمعنى أخبرني وتعقبه أبو حيان بأنها إذا كانت كذلك فلا
Bu son husus, ikisinin kayanın yanında uyuduklarına dair bazı rivayetlere göre geçerlidir. Bu kayanın Zeyt nehrine yakın olduğu zikredilmiştir ki o, yanında pek çok zeytin ağacı bulunan akarsu niteliğinde bir nehirdir. { أَرَأَيْتَ } ifadesinin 'bana haber ver' manasında olduğu söylenmiştir; Ebû Hayyân ise bu ifadenin bu manada olması durumunda şu
بد لها من أمرين كون الاسم المستخبر عنه معها ولزوم الجملة التي بعدها الاستفهام وهما مفقودان هنا، ونقل هو وناظر الجيش في شرح التسهيل عن أبي الحسن الأخفش أنه يرى أن أرأيت إذا لم ير بعدها منصوب ولا استفهام بل جملة مصدرة بالفاء كما هنا مخرجة عن بابها ومضمنة معنى أما أو تنبه فالفاء جوابها لا جواب إذ لأنها لا تجازى إلا مقرونة بما بلا خلاف فالمعنى أما أو تنبه إذ أوينا إلى الصخرة فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وقال شيخ الإسلام: الرؤية مستعارة للمعرفة التامة والمشاهدة الكاملة، ومراده بالاستفهام تعجيب موسى ﵇ مما اعتراه هناك من النسيان مع كون ما شاهده من العظائم التي لا تكاد تنسى، وقد جعل فقدانه علامة لوجدان المطلوب وهذا أسلوب معتاد بين الناس يقول أحدهم لصاحبه إذا نابه خطب: أرأيت ما نابني يريد بذلك تهويله وتعجيب صاحبه منه وأنه مما لا يعهد وقوعه ولا استخباره عن ذلك كما قيل، والمفعول محذوف اعتمادا على ما يدل عليه من قوله فَإِنِّي إلخ وفيه تأكيد للتعجيب وتربية لاستعظام المنسي اه. وفيه من القصور ما فيه. والزمخشري جعله استخبارا فقال: إن يوشع ﵇ لما طلب منه موسى ﵇ الغداء ذكر ما رأى من الحوت وما اعتراه من نسيانه إلى تلك الغاية فدهش فطفق يسأل عن سبب ذلك كأنه قال: أرأيت ما دهاني إذ أوينا إلى الصخرة فإني نسيت الحوت فحذف ذلك اه، وفيه إشارة إلى أن مفعول أَرَأَيْتَ محذوف وهو إما الجملة الاستفهامية إن كانت ما في ما دهاني للاستفهام وإما نفس ما إن كانت موصولة، وإلى أن إذ ظرف متعلق بدهاني وهو سبب لما بعد الفاء في فَإِنِّي وهي سببية، ونظير ذلك قوله تعالى: وَإِذْ لَمْ يَهْتَدُوا بِهِ فَسَيَقُولُونَ هذا إِفْكٌ قَدِيمٌ [الأحقاف: ١١] فإن التقدير وإذ لم يهتدوا به ظهر عنادهم فسيقولون إلخ وهو قول بأن أرأيت بمعنى أخبرني وقد سمعت ما قيل عليه، وفي تقديره أيضا على الاحتمال الثاني ما في حذف الموصول مع جزء الصلة بناء على أن فَإِنِّي نَسِيتُ من تتمتها، وعلى العلات ليس المراد من الاستخبار حقيقته بل تهويل الأمر أيضا. ثم لا يخفى إن رأى إن كانت بصرية أو بمعنى عرف احتاجت إلى مفعول واحد والتقدير عند بعض المحققين أأبصرت أو أعرفت حالي إذ أوينا وفيه تقليل للحذف ولا يخفى حسنه، وإن كانت علمية احتاجت إلى مفعولين وعلى هذا قال أبو حيان: يمكن أن تكون مما حذف منه المفعولان اختصارا والتقدير أرأيت أمرنا إذ أوينا ما عاقبته، وإيقاع النسيان على اسم الحوت دون ضمير الغداء مع أنه المأمور بإيتائه قيل للتنبيه من أول الأمر على أنه ليس من قبيل نسيان زاده في المنزل وأن ما شاهده ليس من قبيل الأحوال المتعلقة بالغداء من حيث هو غداء وطعام بل من حيث هو حوت كسائر الحيتان مع زيادة وقيل للتصريح بما في فقده إدخال السرور على موسى ﵇ مع حصول الجواب فقد تقدم رواية أنه قال له: لا أكلفك إلا أن تخبرني بحيث يفارقك الحوت، ثم الظاهر أن النسيان على حقيقته وهو ليس متعلقا بذات الحوت بل بذكره.
iki şeyin bulunmasının şart olduğunu belirterek itiraz etmiştir: Kendisinden haber sorulan ismin onunla beraber bulunması ve kendisinden sonraki cümlenin istifham (soru) olmasının gerekmesi; bu ikisi ise burada yoktur. Ebû Hayyân ve Şerhu't-Teshîl'de Nâzıru'l-Ceyş, Ebû'l-Hasan el-Ahfeş'ten nakletmişlerdir ki; o, { أرأيت } ifadesinden sonra mansub bir lafız veya istifham görülmeyip burada olduğu gibi fâ ile başlayan bir cümle geldiğinde kendi babından çıkarıldığını ve 'emmâ' (amma/ise) yahut 'tenebbeh' (dikkat et/uyan) manasını tazammun ettiğini kabul eder. Dolayısıyla fâ harfi onun cevabıdır, { إذ } zarfının cevabı değildir; çünkü { إذ }, hilafsız olarak ancak 'mâ' ile birlikte geldiğinde şart manası kazanır. Buna göre mana şöyledir: 'Dikkat et! Kayaya sığındığımızda { فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ } “doğrusu ben balığı unuttum”.' Şeyhülislâm ise şöyle demiştir: 'Görme (rüyet) lafzı tam bilgi ve kâmil müşahede için istiare edilmiştir. İstifhamdan maksadı ise, gördüğü şey neredeyse unutulmayacak büyüklükte harika bir olay olmasına ve balığın kaybedilmesinin aranan gayeye ulaşmanın bir alameti kılınmış bulunmasına rağmen, orada başına gelen unutmadan ötürü Mûsâ aleyhisselâm'ı hayrete düşürmektir. Bu, insanlar arasında alışılagelmiş bir üsluptur; biri arkadaşına başına büyük bir felaket geldiğinde 'Başıma ne geldi gördün mü?' der; bununla o durumu büyütmeyi, arkadaşını hayrete düşürmeyi ve bunun benzeri görülmemiş bir durum olduğunu ifade etmeyi hedefler, yoksa denildiği gibi o konuda haber sormayı kastetmez. { فَإِنِّي } kavlinin delaletine dayanılarak mef'ûl hazfedilmiştir; bunda taaccübü pekiştirme ve unutulan hadiseyi büyütme gayesi vardır.' (Sözün sonu). Ancak bu izahta da açık bir yetersizlik vardır. Zemahşerî ise bunu bir haber sorma saymış ve şöyle demiştir: 'Yûşa' aleyhisselâm, Mûsâ aleyhisselâm kendisinden sabah yemeğini isteyince balık hususunda gördüklerini ve o vakte kadar başına gelen unutmayı hatırladı, dehşete düştü ve sanki: 'Kayaya sığındığımızda başıma gelen dehşeti gördün mü? Zira ben balığı unuttum' dercesine bunun sebebini sormaya başladı ve bu söz hazfedildi.' (Sözün sonu). Bunda, { أَرَأَيْتَ } fiilinin mef'ûlünün mahzuf olduğuna işaret vardır; bu mef'ûl, şayet 'mâ dehenî' ifadesindeki 'mâ' istifham için ise istifham cümlesidir, şayet mevsûl ise bizzat 'mâ'nın kendisidir. Ayrıca { إذ } edatının 'dehenî' fiiline müteallık bir zarf olduğuna ve { فَإِنِّي } cümlesindeki fâ harfinden sonraki kısım için bir sebep teşkil ettiğine, fâ'nın da sebebiyye olduğuna işaret vardır. Bunun benzeri Yüce Allah'ın şu kavlidir: { وَإِذْ لَمْ يَهْتَدُوا بِهِ فَسَيَقُولُونَ هذا إِفْكٌ قَدِيمٌ } [el-Ahkâf: 11]; zira takdiri şöyledir: 'Onunla hidayete ermeyince inatları ortaya çıktı ve şöyle diyecekler...' Bu, { أرأيت } fiilinin 'bana haber ver' manasında olduğunu söyleyen bir görüştür ve ona karşı neler söylendiğini işitmiştin. İkinci ihtimale göre yapılan bu takdirde, { فَإِنِّي نَسِيتُ } cümlesinin sılanın tamamlayıcısı kabul edilmesine binaen sılanın bir parçasıyla birlikte mevsûlün de hazfedilmesi durumu vardır. Bütün bunlara rağmen, haber sormaktan kastedilen hakiki soru değil, meselenin büyüklüğünü ortaya koymaktır. Sonra gizli değildir ki; 'reâ' fiili şayet basarî (gözle görme) veya 'bildi/tanıdı' manasında ise tek bir mef'ûle ihtiyaç duyar; bazı muhakkiklere göre takdir şöyledir: 'Kayaya sığındığımızda benim hâlimi gördün mü / bildin mi?' Bunda hazfi azaltma vardır ve güzelliği açıktır. Şayet kalbî/ilmî ise iki mef'ûle ihtiyaç duyar; buna binaen Ebû Hayyân şöyle demiştir: 'Bu, kısaltma amacıyla iki mef'ûlü birden hazfedilen fiillerden olabilir; takdiri: Kayaya sığındığımızda işimizin sonucunun ne olduğunu gördün mü/bildin mi? şeklindedir.' Unutmanın, getirilmesi emredilen sabah yemeğinin zamirine değil de balık ismine bağlanması; bir görüşe göre, daha baştan bunun konak yerinde azığın unutulması kabilinden olmadığını, gördüğü şeyin yemek ve gıda olması bakımından sabah yemeğine ait hâllerden değil, diğer balıklar gibi bir balık olması ve buna ek olağanüstülükler taşıması bakımından bir hâl olduğunu bildirmek içindir. Bir görüşe göre ise cevabın tahakkuk etmesiyle birlikte balığın kaybolmasında Mûsâ aleyhisselâm'ı sevindirecek bir müjde bulunduğunu açıkça ifade etmek içindir; nitekim Mûsâ'nın ona: 'Seni ancak balığın senden ayrıldığı yeri bana haber vermekle yükümlü tutuyorum' dediği rivayeti daha önce geçmişti. Sonra zahir olan, unutmanın hakiki manasında olmasıdır ve o bizzat balığın zatına değil, onun hatırlanıp anlatılmasına taalluk etmektedir.
وجوز أن يكون مجازا عن الفقد فيكون متعلقا بنفس الحوت، والأكثرون على الأول أي نسيت أن أذكر لك أمر الحوت وما شاهدت من عجيب أمره وَما أَنْسانِيهُ إِلَّا الشَّيْطانُ لعله شغله بوساوس في الأهل ومفارقة الوطن فكان ذلك سببا للنسيان بتقدير العزيز العليم وإلا فتلك الحال مما لا تنسى. وقال بعضهم: إن يوشع كان قد شاهد من موسى ﵇ المعجزات القاهرات كثيرا فلم يبق لهذه المعجزة وقع عظيم لا يؤثر معه الوسوسة فنسي. وقال الإمام: إن موسى ﵇ لما استعظم علم نفسه أزال الله تعالى عن قلب صاحبه هذا العلم الضروري تنبيها لموسى ﵇ على أن العلم لا يحصل إلا بتعليم الله تعالى وحفظه على القلب والخاطر، وأنت تعلم أنه لو جعل الله تعالى المشاهد الناسي هو موسى ﵇ كان أتم في التنبيه، وقد يقال: إنه أنسي تأديبا له بناء على ما تقدم من أن موسى ﵇ لما قال له: لا أكلفك إلخ قال له ما كلفت كثيرا حيث استسهل الأمر ولم يظهر الالتجاء فيه إلى الله
Unutmanın kaybetmekten mecaz olması da caiz görülmüştür; bu durumda bizzat balığın kendisine taalluk eder. Çoğunluk birinci görüştedir; yani: 'Balığın durumunu ve onun hakkında gördüğüm hayret verici hadiseyi sana zikretmeyi unuttum' demektir. { وَما أَنْسانِيهُ إِلَّا الشَّيْطانُ } “Onu bana şeytandan başkası unutturmadı”; muhtemelen şeytan onu ailesi ve vatanından ayrılışına dair vesveselerle meşgul etmiş, Azîz ve Alîm olan Allah'ın takdiriyle bu durum unutmaya sebep olmuştur; aksi takdirde o hâl unutulacak gibi değildir. Bazıları şöyle demiştir: 'Yûşa', Mûsâ aleyhisselâm'dan daha önce pek çok ezici mucizeler görmüştü; bu sebeple bu mucizenin onun zihninde vesvesenin etki etmesini engelleyecek derecede büyük bir tesiri kalmamıştı da bu yüzden unuttu.' İmam [Râzî] şöyle demiştir: 'Mûsâ aleyhisselâm kendi ilmini büyük görünce, Allah Teâlâ ilmin ancak Allah'ın öğretmesiyle ve O'nun kalpte ve zihinde muhafaza etmesiyle gerçekleşeceğini Mûsâ aleyhisselâm'a bildirmek üzere arkadaşının kalbinden bu zorunlu bilgiyi gideriverdi.' Sen de bilirsin ki, eğer Allah Teâlâ müşahede edip unutan kişiyi bizzat Mûsâ aleyhisselâm kılsaydı uyarı daha tam olurdu. Şöyle de denilebilir: Daha önce geçtiği üzere Mûsâ aleyhisselâm ona: 'Seni sadece yükümlü tutuyorum...' deyince gencin meseleyi hafife alıp Allah
تعالى بأن يقول: أخبرك إن شاء الله تعالى، وفيه أيضا عتاب لموسى ﵇ حيث اعتمد عليه في العلم بذهاب الحوت فلم يحصل له حتى نصب، ثم إن هذه الوسوسة لا تضر بمقام يوشع ﵇ وإن قلنا إنه كان نبيا وقت وقوع هذه القصة.
Teâlâ'ya 'İnşâallahu teâlâ sana haber veririm' diyerek iltica göstermeksizin 'Beni çok bir şeyle yükümlü tutmadın' demesine binaen, ona bir terbiye (edep verme) olmak üzere unutturulmuştur. Bunda ayrıca balığın gidişini bilme hususunda gence güvenip yoruluncaya kadar bu bilgiye ulaşamayan Mûsâ aleyhisselâm'a da bir sitem vardır. Sonra, bu kıssanın vuku bulduğu sırada nebî olduğunu söylesek dahi, bu vesvese Yûşa' aleyhisselâm'ın makamına zarar vermez.
وقال بعض المحققين: لعله نسي ذلك لاستغراقه في الاستبصار وانجذاب شراشره إلى جناب القدس بما اعتراه من مشاهدة الآيات الباهرة، وإنما نسبه إلى الشيطان مع أن فاعله الحقيقي هو الله تعالى والمجازي هو الاستغراق المذكور هضما لنفسه بجعل ذلك الاستغراق والانجذاب لشغله عن التيقظ للموعد الذي ضربه الله تعالى بمنزلة الوساوس ففيه تجوز باستعارة الشيطان لمطلق الشاغل،
Bazı muhakkikler şöyle demiştir: Muhtemelen o, şahit olduğu göz kamaştırıcı ayetler sebebiyle derin bir basirete dalması ve bütün benliğiyle kudsiyet makamına cezbolunması yüzünden bunu unuttu. Hakiki fail Allah Teâlâ, mecazi fail ise söz konusu istiğrak (kendinden geçme) olduğu hâlde unutmayı şeytana nispet etmesi; nefsin payını kırmak ve Allah Teâlâ'nın belirlediği randevuya karşı uyanık olmaktan alıkoyduğu için o istiğrak ve cezbeyi vesvese makamında saymasından ötürüdür. Dolayısıyla burada 'şeytan' lafzının zihni meşgul eden her türlü şey için istiare edilmesi yoluyla bir mecaz vardır.
وفي الحديث «إنه ليغان على قلبي فاستغفر الله تعالى في اليوم سبعين مرة»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Şüphesiz kalbime bir perde çekilir de ben günde yetmiş defa Allah Teâlâ'ya istiğfar ederim.»
أو لأن عدم احتمال القوة للجانبين واشتغالها بأحدهما عن الآخر يعد من نقصان صاحبها وتركه المجاهدات والتصفية فيكون قد تجوز بذلك عن النقصان لكونه سببه، وضم حفص الهاء في «أنسانيه» وهو قليل في مثل هذا التركيب قلة النسيان في مثل هذه الواقعة، والجمهور على الكسر وأمال الكسائي فتحة السين.
Yahut zihnî kuvvetin iki tarafı birden kaldıramayıp birisiyle meşgul olarak diğerinden gafil kalması, sahibinin eksikliği ve mücahede ile tasfiyeyi terk etmesi sayıldığından; sebep olması hasebiyle bununla noksanlıktan mecaz yapılmıştır. Hafs, «ensânîhu» lafzındaki zamir olan he (هـ) harfini zamme ile okumuştur; bu tür terkiplerde bu az rastlanan bir durumdur, nitekim bu tür bir hadisede unutmanın vuku bulması da az rastlanır bir şeydir. Cumhur ise kesre ile okumuştur; Kisâî sîn harfinin fethasını imâle ile okumuştur.
وقوله تعالى: أَنْ أَذْكُرَهُ بدل اشتمال من الهاء أي ما أنساني ذكره لك إلا الشيطان، قيل وفي تعليق الفعل بضمير الحوت أولا وبذكره له ثانيا على طريق الإبدال المنبئ عن تنحيته المبدل منه إشارة إلى أن متعلق النسيان ليس نفس الحوت بل ذكر أمره.
Yüce Allah'ın { أَنْ أَذْكُرَهُ } “onu sana hatırlatmamı” kavli, 'hû' zamirinden bedel-i iştimaldir; yani 'onun durumunu sana hatırlatmamı bana şeytandan başkası unutturmadı' demektir. Fiilin önce balığın zamirine, ardından mübdelün minhi bertaraf etmeyi bildiren tebdil yoluyla onu hatırlatmaya bağlanmasında, unutmanın taalluk ettiği şeyin bizzat balık değil onun durumunu hatırlatmak olduğuna bir işaret bulunduğu söylenmiştir.
وفي مصحف عبد الله وقراءته «أن أذكركه» ، وفي إيثار أن والفعل على المصدر نوع مبالغة لا تخفى.
Abdullah'ın mushafında ve kıraatinde «en ezkürakahu» şeklindedir. 'En' ve fiilin masdara tercih edilmesinde gizli olmayan bir tür mübalağa vardır.
وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَباً الظاهر الذي عليه أكثر المفسرين أن مجموعه كلام يوشع وهو تتمة لقوله فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وفيه إنباء عن طرف آخر من أمره وما بينهما اعتراض قدم عليه للاعتناء بالاعتذار كأنه قيل حيي واضطرب ووقع في البحر واتخذ سبيله فيه سبيلا عجبا، فسبيله مفعول أول لاتخذ وفِي الْبَحْرِ حال منه وعَجَباً مفعول ثان، وفي ذكر السبيل ثم إضافته إلى ضمير الحوت ثم جعل الظرف حالا من المضاف تنبيه إجمالي على أن المفعول الثاني من جنس الأمور الغريبة، وفيه تشويق للمفعول الثاني وتكرير مفيد للتأكيد المناسب للمقام، فهذا التركيب في إفادة المراد أو في لحق البلاغة من أن يقال واتخذ في البحر سبيلا عجبا، وجوز أن يكون فِي الْبَحْرِ حالا من عَجَباً وأن يكون متعلقا باتخذ، وأن يكون المفعول الثاني له وعَجَباً صفة مصدر محذوف أي اتخاذا عجبا وهو كون مسلكه كالطاق والسرب، وجوز أيضا على احتمال كون الظرف مفعولا ثانيا أن ينصب عَجَباً بفعل منه مضمر أي أعجب عجبا، وهو من كلام يوشع ﵇ أيضا تعجب من أمر الحوت بعد أن أخبر عنه، وقيل إن كلام يوشع ﵇ قد تم عند الْبَحْرِ وقول أعجب عجبا كلام موسى ﵇ كأنه قيل: وقال موسى: أعجب عجبا من تلك الحال التي أخبرت بها، وأنت تعلم أنه لو كان كذلك لجيء، بالجملة الآتية بالواو العاطفة على هذا المقدر، وقيل: يحتمل أن يكون المجموع من كلامه ﷿ وحينئذ يحتمل وجهين، أحدهما أن يكون إخبارا منه تعالى عن الحوت بأنه اتخذ سبيله في البحر عجبا للناس، وثانيهما أن يكون إخبارا منه سبحانه عن موسى ﵇ بأنه اتخذ سبيل الحوت في البحر عجبا يتعجب منه، وعَجَباً على هذا مفعول ثان ولا ركاكة في تأخير قالَ الآتي عنه على هذا لأن استئناف لبيان ما صدر منه ﵇ بعد، ويؤيد كونه من كلام يوشع ﵇ قراءة أبي حيوة «واتخاذ» بالنصب على أنه معطوف على المنصوب في أَذْكُرَهُ قالَ أي موسى ﵇ ذلِكَ الذي ذكرت من أمر الحوت ما كُنَّا نَبْغِ أي الذي كنا نطلبه من حيث إنه أمارة للفوز بما هو المطلوب بالذات، وقرىء «نبغ» بغير ياء في الوصل وإثباتها أحسن وهي قراءة أبي عمرو والكسائي ونافع، وأما الوقف
{ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَباً } “O [balık] şaşılacak bir şekilde denizde yolunu tuttu”. Müfessirlerin çoğunun üzerinde olduğu zahir görüşe göre bu cümlenin tamamı Yûşa'ın sözüdür ve onun { فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ } “doğrusu ben balığı unuttum” sözünün tamamlayıcısıdır; onda balığın durumunun başka bir yönünden haber verme vardır. İkisi arasındaki kısım ise mazeret beyanına ehemmiyet vermek için öne alınmış bir itiraziyye (ara) cümlesidir; sanki şöyle denilmiştir: 'Balık dirildi, çırpındı, denize düştü ve orada şaşılacak bir yol edindi.' 'Sebîlehu' kelimesi { اتَّخَذَ } fiilinin birinci mef'ûlü, { فِي الْبَحْرِ } ondan hâl, { عَجَباً } ise ikinci mef'ûlüdür. Önce yolun zikredilmesi, sonra balığın zamirine muzaf kılınması, ardından zarfın muzaftan hâl yapılması; ikinci mef'ûlün garip hadiseler cinsinden olduğuna dair icmâlî bir uyarıdır. Bunda ikinci mef'ûle yönelik bir şevk uyandırma ve makama uygun düşen pekiştirmeyi sağlayan faydalı bir tekrar vardır. Dolayısıyla bu terkip, muradı ifade etmede ve belagat hakkını vermede 've'ttehaze fi'l-bahri sebîlen aceben' denilmesinden daha etkilidir. { فِي الْبَحْرِ } zarfının { عَجَباً } lafzından hâl olması, { اتَّخَذَ } fiiline müteallık olması ve onun ikinci mef'ûlü olması, { عَجَباً } lafzının da mahzuf bir masdarın sıfatı olması caiz görülmüştür; yani 'şaşılacak bir tutuşla tuttu' demektir ki bu da yolunun kemer ve tünel gibi olmasıdır. Zarfın ikinci mef'ûl olma ihtimaline binaen { عَجَباً } lafzının kendisinden türemiş gizli bir fiil ile mansub olması da caiz görülmüştür; yani 'şaşırdıkça şaşıyorum' demektir. Bu da yine Yûşa' aleyhisselâm'ın sözünden olup balığın durumunu haber verdikten sonra ona şaşırmasıdır. Bir görüşe göre Yûşa' aleyhisselâm'ın sözü { الْبَحْرِ } lafzında tamamlanmıştır ve 'şaşırdıkça şaşıyorum' sözü Mûsâ aleyhisselâm'ın sözüdür; sanki şöyle denilmiştir: 'Mûsâ: Haber verdiğin o hâle pek çok şaşıyorum dedi.' Bilirsin ki şayet öyle olsaydı, gelecek olan cümle bu mukadder fiile matuf olarak vâv ile gelirdi. Bir görüşe göre ise cümlenin tamamının Allah Azze ve Celle'nin kelamı olması muhtemeldir; bu takdirde iki vecih muhtemeldir: Birincisi, Yüce Allah'ın balık hakkında insanlara şaşılacak bir şekilde denizde yol tuttuğunu haber vermesi; ikincisi ise Allah Sübhânehu'nun Mûsâ aleyhisselâm hakkında balığın denizdeki yolunu hayret edilecek şaşılacak bir durum edindiğini haber vermesidir. Buna göre { عَجَباً } ikinci mef'ûldür ve gelecek olan { قالَ } fiilinin bundan sonraya tehir edilmesinde bir kusur yoktur; zira bu, Mûsâ aleyhisselâm'dan daha sonra sâdır olan şeyin beyanı için bir istînâftır. Cümlenin Yûşa' aleyhisselâm'ın sözü olduğunu, Ebû Hayve'nin { أَنْ أَذْكُرَهُ } içindeki mansub lafza matuf olarak nasb ile «ve'ttihâzehû» şeklindeki kıraati de teyit etmektedir. { قالَ } “[Mûsâ] dedi ki”; yani Mûsâ aleyhisselâm: { ذلِكَ } “İşte o”; balık hakkında bahsettiğin durum, { ما كُنَّا نَبْغِ } “arayıp durduğumuz şeydi”; yani bizzat matlup olan şeye ulaşmanın bir alameti olması hasebiyle aramakta olduğumuz şeydi. Vasl (okumayı sürdürme) hâlinde 'nebğıy' kelimesi yâ harfi olmaksızın «nebg» şeklinde okunmuştur; yâ'nın sabit kılınması ise daha güzeldir ve bu Ebû Amr, Kisâî ve Nâfi'in kıraatidir. Vakıf (durma) hâlinde ise
فالأكثر فيه طرح الياء اتباعا لرسم المصحف، وأثبتها في الحالين ابن كثير فَارْتَدَّا أي رجعا عَلى آثارِهِما الأولى، والمراد طريقهما الذي جاءا منه قَصَصاً أي يقصانه قصصا أي يتبعانها اتباعا فهو من قص أثره إذا اتبعه كما هو الظاهر، ونصبه على أنه مفعول لفعل مقدر من لفظه، وجوز أن يكون حالا مؤولا بالوصف أي مقتصين حتى أتيا الصخرة التي فقد الحوت عندها.
çoğunluğa göre Mushaf hattına uyularak yâ harfi düşürülür; İbn Kesîr ise her iki hâlde de yâ'yı sabit kılmıştır. { فَارْتَدَّا } “Bunun üzerine hemen geri döndüler”; { عَلى آثارِهِما } “kendi izleri üzerine”; önceki [izlerine], murat edilen geldikleri yoldur, { قَصَصاً } “izlerini sürerek”; yani izlerini adım adım takip ederek. Zahir olduğu üzere bu, 'kasasa eserahû' (izini sürdü) ifadesinden gelir. Mansub olması, kendi lafzından takdir edilen bir fiilin mef'ûlü (mutlak mef'ûlü) olmasındandır. Sıfat ile tevil edilmiş hâl olması da caiz görülmüştür; yani 'izlerini takip ediciler olarak nihayet balığın yanında kaybolduğu kayaya vardılar' demektir.
فَوَجَدا عَبْداً مِنْ عِبادِنا الجمهور على أنه الخضر بفتح الخاء وقد تكسر وكسر الضاد وقد تسكن، وقيل اليسع، وقيل اليأس، وقيل ملك من الملائكة وهو قول غريب باطل كما في شرح مسلم، والحق الذي تشهد له الأخبار الصحيحة هو الأول، والخضر لقبه ولقب به كما
{ فَوَجَدا عَبْداً مِنْ عِبادِنا } “Derken kullarımızdan bir kul buldular”. Âlimlerin cumhûruna göre bu zât Hızır'dır; hâ harfinin fethası (bazen kesrası) ve dâd harfinin kesrası (bazen sükûnu) ile [Hadır/Hızır] okunur. Elyesa' olduğu da söylenmiştir; İlyâs olduğu da söylenmiştir; meleklerden bir melek olduğu da söylenmiştir ki Şerhu Müslim'de belirtildiği üzere bu garip ve bâtıl bir sözdür. Sahih rivayetlerin şehadet ettiği hakikat ise birinci görüştür. Hızır onun lakabıdır ve bu lakap kendisine şu sebepten verilmiştir:
أخرج البخاري وغيره عن رسول الله ﷺ لأنه جلس على فروة (١) بيضاء فإذا هي تهتز من خلفه خضراء.
Buhârî ve başkalarının Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğine göre; o, beyazlaşmış kuru bir ot/yer örtüsü (١) üzerine oturmuş, derken altındaki yer hemen arkasından yeşillikler içinde dalgalanmaya başlamıştır.
وأخرج ابن عساكر وجماعة عن مجاهد أنه لقب بذلك لأنه إذا صلى اخضر ما حوله
İbn Asâkir ve bir cemaat Mücâhid'den nakletmiştir ki; ona bu lakap, namaz kıldığı vakit etrafı yemyeşil olduğu için verilmiştir
،
.
وأخرج ابن أبي حاتم عن عكرمة أن ذلك لأنه كان إذا جلس في مكان اخضر ما حوله وكانت ثيابه خضرا
İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den rivayet ettiğine göre ise bu, bir yere oturduğunda etrafının yeşillenmesi ve elbiselerinin de yeşil olması sebebiyledir
،
.
وأخرج عن السدي أنه إذا قام بمكان نبت العشب تحت رجليه حتى يغطي قدميه
Süddî'den rivayet edildiğine göre de o, bir yerde durup dikildiğinde ayaklarının altında ayaklarını örtecek kadar ot biterdi
، وقيل لإشراقه وحسنه، والصواب كما قال النووي الأول، وكنيته أبو العباس واسمه بليا بموحدة مفتوحة ولام ساكنة وياء مثناة تحتية، وفي آخره ألف قيل ممدودة، وقيل ابليا بزيادة همزة في أوله، وقيل عامر، وقيل أحمد ووهاه ابن دحية بأنه لم يسمع قبل نبينا ﷺ أحد من الأمم السالفة بأحمد، وزعم بعضهم أن اسم الخضر اليسع وأنه إنما سمي بذلك لأن علمه وسع ست سموات وست أرضين ووهاه ابن الجوزي، وأنت تعلم أنه باطل لا واه، ومثله القول بأن اسمه الياس، واختلفوا في أبيه فأخرج الدارقطني في الأفراد، وابن عساكر من طريق مقاتل بن سليمان عن الضحاك عن ابن عباس أنه ابن آدم لصلبه، وأخرج ابن عساكر عن سعيد بن المسيب أن أمه رومية وأباه فارسي، ولم يذكر اسمه وذكر أن الياس أخوه من هذه الأم وهذا الأب، وأخرج أيضا عن أسباط عن السدي أنه ابن ملك من الملوك وكان منقطعا في عبادة الله تعالى وأحب أبوه أن يزوجه فأبى ثم أجاب فزوجه بامرأة بكر فلم يقربها سنة ثم بثيب فلم يقربها ثم فر فطلبه فلم يقدر عليه ثم تزوجت امرأته الأولى وكانت قد آمنت وهي ماشطة امرأة فرعون، ولم يذكر أيضا اسم أبيه، وقيل إنه ابن فرعون على ما قيل إنه أبوه وسبحان من يخرج الحي من الميت ويخرج الميت من الحي،
. Parlaklığı ve güzelliği sebebiyle [bu lakabı aldığı] da söylenmiştir; ancak Nevevî'nin belirttiği üzere doğru olan birinci görüştür. Künyesi Ebü'l-Abbâs'tır; ismi fethalı bâ, sakin lâm ve iki noktalı yâ ile Belyâ'dır; sonunda medli olduğu da söylenen bir elif vardır. Başında ziyade hemze ile İbelyâ olduğu da söylenmiştir; Âmir olduğu da, Ahmed olduğu da söylenmiştir. İbn Dıhye, peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'den önceki geçmiş ümmetlerden hiçbir kimsenin Ahmed olarak isimlendirildiğinin duyulmadığını belirterek bunu zayıf saymıştır. Bazıları Hızır'ın adının Elyesa' olduğunu ve ilmi altı semayı ve altı yeri kuşattığı için bu şekilde isimlendirildiğini ileri sürmüştür ki İbnü'l-Cevzî bunu zayıf görmüştür. Sen de bilirsin ki bu zayıf değil, tamamen bâtıldır; isminin İlyâs olduğunu söyleyen görüş de böyledir. Babası hakkında da ihtilaf etmişlerdir: Dârekutnî el-Efrâd'da ve İbn Asâkir Mukâtil b. Süleyman tarikiyle ed-Dahhâk'tan, onun da İbn Abbâs'tan rivayetine göre o, Âdem'in öz oğludur. İbn Asâkir Saîd b. el-Müseyyeb'den naklettiğine göre ise annesi Rum, babası Fars idi; ismini zikretmemiş, İlyâs'ın da bu anne ve babadan onun öz kardeşi olduğunu belirtmiştir. Yine Esbât tarikiyle Süddî'den rivayet edildiğine göre o, krallardan bir kralın oğlu idi ve kendini Yüce Allah'a ibadete vermişti. Babası onu evlendirmek istedi, o ise reddetti; sonra kabul etti ve babası onu bakire bir kadınla evlendirdi, fakat ona bir sene yaklaşmadı. Sonra dul bir kadınla evlendirdi, ona da yaklaşmadı. Sonra kaçtı, babası onu arattıysa da bulamadı. Daha sonra ilk eşi evlendi; o kadın iman etmişti ve Firavun'un hanımının kuaförüydü. Burada da babasının ismini zikretmemiştir. Babası olduğu yönündeki söze binaen onun Firavun'un oğlu olduğu da söylenmiştir; ölüden diriyi çıkaran, diriden de ölüyü çıkaran [Allah] her türlü noksanlıktan münezzehtir.
وأخرج أبو الشيخ في العظمة وأبو نعيم في الحلية عن كعب الأحبار أنه ابن عاميل وأنه ركب في نفر من أصحابه حتى بلغ بحر الهند وهو بحر الصين فقال: يا أصحابي دلوني فدلوه في البحر أياما وليالي ثم صعد فقال: استقبلني ملك فقال لي: أيها الآدمي الخطاء إلى أين ومن أين؟ فقلت: أردت أن أنظر عمق هذا البحر فقال لي: كيف وقد أهوى رجل من زمان داود ﵇، ولم يبلغ ثلث قعره حتى الساعة
Ebû'ş-Şeyh el-Azame'de ve Ebû Nuaym el-Hilye'de Ka'b el-Ahbâr'dan rivayet ettiğine göre o, Âmîl'in oğludur ve arkadaşlarından bir grup içinde gemiye binip Hind denizine -ki o Çin denizidir- kadar varmıştır. Bunun üzerine: 'Ey arkadaşlarım, beni [denize] sarkıtın' demiş, onlar da onu günlerce ve gecelerce denize sarkıtmışlardır. Sonra yukarı çıkmış ve şöyle demiştir: 'Beni bir melek karşıladı ve bana: Ey günahkâr âdemoğlu, nereden gelip nereye gidiyorsun? dedi. Ben de: Bu denizin derinliğini görmek istedim, dedim. Melek bana şöyle dedi: Nasıl olur? Dâvûd aleyhisselâm zamanından bir adam [denize] daldı ve şu âna kadar henüz dibinin üçte birine bile ulaşamadı
وذلك ثلاثمائة سنة، وأظنك لا تشك بكذب هذا الخبر وإن قيل حدث عن البحر ولا حرج وقيل هو ابن العيص. وقيل هو ابن كليان بكاف مفتوحة ولام ساكنة وياء مثناة تحتية بعدها ألف ونون. وقال ابن قتيبة في المعارف: قال وهب بن منبه إنه ابن ملكان بفتح الميم وإسكان اللام ابن فالغ بن عابر بن شالخ بن أرفخشذ بن سام بن نوح ﵇. ولم يصح عندي شيء من هذه الأقوال بيد أن صنيع النووي عليه الرحمة في شرح مسلم يشعر باختيار أنه بليا بن ملكا وهو الذي عليه الجمهور والله تعالى أعلم.
ve bu [süre] üç yüz yıldır.' 'Denizden anlatmakta bir beis yoktur' denilse bile, senin bu haberin uydurma olduğunda şüphe etmeyeceğini sanırım. Onun Îs'in oğlu olduğu da söylenmiştir. Fethalı kâf, sakin lâm, iki noktalı yâ ve ardından elif ile nûn ile Kelyân'ın oğlu olduğu da söylenmiştir. İbn Kuteybe el-Maârif'te şöyle demiştir: Vehb b. Münebbih onun; fethalı mîm ve sakin lâm ile Melkân b. Fâliğ b. Âbir b. Şâlih b. Erfahşez b. Sâm b. Nûh aleyhisselâm'ın oğlu olduğunu söylemiştir. Bana göre bu görüşlerden hiçbiri sahih değildir; ancak Nevevî -üzerine rahmet olsun- Şerhu Müslim'deki tutumuyla onun Belyâ b. Melkân olduğu görüşünü tercih ettiğini hissettirmektedir ki cumhûrun benimsediği de budur. En doğrusunu Yüce Allah bilir.
وصح من حديث البخاري وغيره أنهما رجعا إلى الصخرة وإذا رجل مسجى بثوب قد جعل طرفه تحت رجليه
Buhârî ve başkalarının rivayet ettiği sahih hadiste sabit olduğuna göre, ikisi kayaya geri döndüklerinde bir de ne görsünler; bir örtüye bürünmüş, örtünün bir ucunu ayaklarının altına almış bir adam [durmaktadır].
وطرفه الآخر تحت رأسه.
diğer ucunu da başının altına koymuş.
وفي صحيح مسلم فأتيا جزيرة فوجد الخضر قائما يصلي على طنفسة خضراء على كبد البحر
Sahîh-i Müslim'de ise: 'Bir adaya geldiler ve Hızır'ı denizin ortasında yeşil bir yaygı üzerinde ayakta namaz kılarken buldular'
،
şeklindedir.
وقال الثعلبي: انتهيا إليه وهو نائم على طنفسة خضراء على وجه الماء وهو مسجى بثوب أخضر
Sa'lebî şöyle demiştir: 'Onun yanına vardıklarında o, suyun yüzeyinde yeşil bir yaygı üzerinde uyumaktaydı ve yeşil bir örtüye bürünmüştü.'
. وقيل إن سبيل الحوت عاد حجرا فلما جاءا إليه مشيا عليه حتى وصلا إلى جزيرة فيها الخضر،
Balığın [gittiği] yolun taşa dönüştüğü, oraya vardıklarında onun üzerinde yürüyerek içinde Hızır'ın bulunduğu bir adaya ulaştıkları da söylenmiştir.
وصح أنهما لما انتهيا إليه سلم موسى فقال الخضر: وإني بأرضك السلام. فقال: أنا موسى. فقال: موسى بني إسرائيل قال: نعم،
Sahih rivayette geldiğine göre onun yanına ulaştıklarında Mûsâ selam verdi; Hızır: 'Senin bu memleketinde selam ne gezer!' dedi. Mûsâ: 'Ben Mûsâ'yım' dedi. [Hızır]: 'İsrailoğullarının Mûsâ'sı mı?' diye sordu. O da: 'Evet' dedi.
وروي أنه لما سلم عليه وهو مسجى عرفه أنه موسى فرفع رأسه فاستوى جالسا وقال: وعليك السلام يا نبي بني إسرائيل فقال موسى: وما أدراك بي ومن أخبرك أني نبي بني إسرائيل؟ فقال: الذي أدراك بي ودلك عليّ ثم قال: يا موسى أما يكفيك أن التوراة بيدك وأن الوحي يأتيك؟ قال موسى: إن ربي أرسلني إليك لأتبعك وأتعلم من علمك
Rivayet edildiğine göre, o örtünmüş vaziyetteyken Mûsâ ona selam verince onun Mûsâ olduğunu anladı; başını kaldırıp doğrulup oturdu ve: 'Ve aleykümselâm ey İsrailoğullarının peygamberi!' dedi. Mûsâ: 'Beni nereden bildin ve benim İsrailoğullarının peygamberi olduğumu sana kim haber verdi?' diye sordu. O da: 'Seni bana bildiren ve seni bana yönlendiren [Allah]' dedi; sonra da: 'Ey Mûsâ, Tevrat'ın elinde bulunması ve sana vahyin gelmesi sana yetmez mi?' dedi. Mûsâ: 'Rabbim sana tâbi olmam ve ilfinden öğrenmem için beni sana gönderdi' dedi.
، والتنوين في عَبْداً للتفخيم والإضافة في عِبادِنا للتشريف والاختصاص أي عبدا جليل الشأن ممن اختص بنا وشرف بالإضافة إلينا.
{ عَبْداً } kelimesindeki tenvin tazim içindir; { مِنْ عِبادِنا } ifadesindeki izâfet ise şereflendirme ve tahsis içindir; yani 'bize tahsis kılınmış ve bize nispet edilmekle şereflendirilmiş şanı yüce bir kul' demektir.
آتَيْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا قيل المراد بها الرزق الحلال والعيش الرغد، وقيل العزلة عن الناس وعدم الاحتياج إليهم وقيل طول الحياة مع سلامة البنية، والجمهور على أنها الوحي والنبوة وقد أطلقت على ذلك في مواضع من القرآن، وأخرج ذلك ابن أبي حاتم عن ابن عباس، وهذا قول من يقول بنبوته ﵇ وفيه أقوال ثلاثة، فالجمهور على أنه ﵇ نبي وليس برسول، وقيل هو رسول، وقيل هو ولي وعليه القشيري وجماعة، والمنصور ما عليه الجمهور. وشواهده من الآيات والأخبار كثيرة وبمجموعها يكاد يحصل اليقين، وكما وقع الخلاف في نبوته وقع الخلاف في حياته اليوم فذهب جمع إلى أنه ليس بحي اليوم،
{ آتَيْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا } “kendisine katımızdan bir rahmet verdiğimiz”; bununla helal rızık ve refah dolu bir hayatın kastedildiği söylenmiştir. İnsanlardan uzlet ve onlara muhtaç olmamak olduğu söylenmiştir. Beden sıhhatiyle birlikte uzun bir ömür olduğu da söylenmiştir. Âlimlerin cumhûruna göre ise bu rahmet, vahiy ve nübüvvettir; nitekim Kur'an'ın birçok yerinde bu anlama mutlak olarak kullanılmıştır. İbn Ebî Hâtim bunu İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir. Bu, onun aleyhisselâm peygamber olduğunu söyleyenlerin görüşüdür. Bu hususta üç görüş bulunmaktadır: Cumhûr onun aleyhisselâm resûl değil bir nebî olduğu görüşündedir; resûl olduğu da söylenmiştir; velî olduğu da söylenmiştir ki Kuşeyrî ve bir grup bu görüştedir. Tercih edilen ve desteklenen ise cumhûrun benimsediğidir. Âyetlerden ve rivayetlerden buna dair şahitler pek çoktur ve bunların tamamıyla neredeyse yakîn hâsıl olur. Nübüvvetinde ihtilaf edildiği gibi bugün hayatta olup olmadığında da ihtilaf edilmiştir; bir topluluk onun bugün hayatta olmadığı görüşüne varmıştır.
وسئل البخاري عنه وعن الياس ﵉ هل هما حيان؟ فقال: كيف يكون هذا وقد قال النبي ﷺ أي قبل وفاته بقليل لا يبقى على رأس المائة ممن هو اليوم على ظهر الأرض أحد
Buhârî'ye kendisi ve İlyâs aleyhimesselâm hakkında 'İkisi hayatta mıdır?' diye sorulduğunda şöyle demiştir: 'Bu nasıl olabilir ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem -vefatından az önce- şöyle buyurmuştur: «Yüz senenin başında, bugün yeryüzünde olanlardan hiç kimse [hayatta] kalmayacaktır.»'
، والذي
Nitekim
في صحيح مسلم عن جابر قال: قال رسول الله ﷺ قبل موته ما من نفس منفوسة يأتي عليها مائة سنة وهي يومئذ حية
Sahîh-i Müslim'de Câbir'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefatından önce şöyle buyurdu: «Hiçbir canlı nefis yoktur ki üzerinden yüz sene geçsin de o gün hâlâ hayatta kalabilsin.»
وهذا أبعد عن التأويل، وسئل عن ذلك غيره من الأئمة فقرأ وَما جَعَلْنا لِبَشَرٍ مِنْ قَبْلِكَ الْخُلْدَ [الأنبياء: ٣٤] . وسئل عنه شيخ الإسلام ابن تيمية فقال: لو كان الخضر حيا لوجب عليه أن يأتي إلى النبي ﷺ ويجاهد بين يديه ويتعلم منه.
Bu rivayet tevile daha uzaktır. İmamlardan başkalarına da bu sorulmuş, onlar da: { وَما جَعَلْنا لِبَشَرٍ مِنْ قَبْلِكَ الْخُلْدَ } “Senden önce de hiçbir beşere ölümsüzlük vermedik” [Enbiyâ: 34] ayetini okumuşlardır. Şeyhülislâm İbn Teymiyye'ye de sorulmuş, o da şöyle demiştir: 'Şayet Hızır hayatta olsaydı, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelmesi, onun önünde cihat etmesi ve ondan ilim öğrenmesi farz olurdu.'
وقد قال النبي ﷺ يوم بدر اللهم إن تهلك هذه العصابة لا تعبد في الأرض
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir günü şöyle buyurmuştu: «Allahım! Şayet şu topluluğu helak edersen, yeryüzünde sana ibadet edilmez.»
فكانوا ثلاثمائة وثلاثة عشر رجلا معروفين بأسمائهم وأسماء آبائهم وقبائلهم فأين كان الخضر حينئذ؟.
Onlar ise isimleri, babalarının isimleri ve kabileleriyle bilinen üç yüz on üç kişiydiler. O esnada Hızır neredeydi?
وسئل إبراهيم الحربي عن بقائه فقال: من أحال على غائب لم ينتصف منه وما ألقى هذا بين الناس إلا الشيطان.
İbrâhim el-Harbî'ye onun bekası/yaşaması sorulmuş, o da şöyle demiştir: 'Gâib olan birine havale eden kimse adaletli davranmamıştır; bunu insanların arasına şeytandan başkası sokmamıştır.'
ونقل في البحر عن شرف الدين أبي عبد الله محمد بن أبي الفضل المرسي
el-Bahr'da Şerefüddîn Ebû Abdillâh Muhammed b. Ebî'l-Fadl el-Mürsî'den
القول بموته أيضا. ونقله ابن الجوزي عن علي بن موسى الرضا رضي الله تعالى عنهما أيضا
onun vefat ettiği görüşü de nakledilmiştir. İbnü'l-Cevzî bunu Ali b. Mûsâ er-Rızâ radıyallâhu anhümâ'dan da nakletmiştir
. وكذا عن إبراهيم بن إسحاق الحربي، وقال أيضا: كان أبو الحسين بن المنادي يقبح قول من يقول إنه حي.
. Aynı şekilde İbrâhim b. İshâk el-Harbî'den de nakletmiştir. Yine şöyle demiştir: 'Ebû'l-Hüseyn b. el-Münâdî onun hayatta olduğunu söyleyenin sözünü çirkin görürdü.'
وحكى القاضي أبو يعلى موته عن بعض أصحاب محمد وكيف يعقل وجود الخضر ولا يصلي مع رسول الله ﷺ الجمعة والجماعة ولا يشهد معه الجهاد مع
Kādî Ebû Ya'lâ, Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in ashabından bazılarından onun vefat ettiğini rivayet etmiştir. Hızır'ın varlığı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte cuma ve cemaat namazı kılmaması, onunla birlikte cihada katılmaması nasıl aklen mümkün olabilir ki,
قوله ﵊ «والذي نفسي بيده لو كان موسى حيا ما وسعه إلا أن يتبعني»
Peygamber aleyhisselâm: «Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki şayet Mûsâ hayatta olsaydı, bana tâbi olmaktan başka bir şey yapamazdı» buyurmuştur.
وقوله ﷿ وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ قالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلى ذلِكُمْ إِصْرِي قالُوا أَقْرَرْنا قالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ
Ve Allah azze ve celle'nin şu buyruğu: { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ قالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلى ذلِكُمْ إِصْرِي قالُوا أَقْرَرْنا قالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ } “Hani Allah, peygamberlerden: «Andolsun ki size kitap ve hikmet verdim; sonra beraberinizdekini tasdik eden bir elçi geldiğinde ona mutlaka iman edecek ve ona mutlaka yardım edeceksiniz» diye söz almıştı. [Allah]: «İkrar ettiniz ve bu husustaki ağır ahdimi kabul ettiniz mi?» dedi. Onlar: «İkrar ettik» dediler. [Allah]: «Öyleyse şahit olun, ben de sizinle beraber şahitlerdenim» dedi.”
[آل عمران: ٨١] وثبوت أن عيسى ﵇ إذا نزل إلى الأرض يصلي خلف إمام هذه الأمة ولا يتقدم عليه في مبدأ الأمر، وما أبعد فهم من يثبت وجود الخضر ﵇ وينسى ما في طي إثباته من الإعراض عن هذه الشريعة ثم قال:
“Hani Allah, peygamberlerden: «Andolsun ki size kitap ve hikmet verdim; sonra yanınızdakini tasdik eden bir elçi geldiğinde ona mutlaka inanacak ve ona mutlaka yardım edeceksiniz» diye söz almıştı. «Bunu kabul ettiniz ve bu husustaki ağır ahdimi üzerinize aldınız mı?» dedi. Onlar: «Kabul ettik» dediler. «Öyleyse şahit olun, ben de sizinle beraber şahitlerdenim» dedi.” [Âl-i İmrân: 81]. Ayrıca Îsâ aleyhisselâm'ın yeryüzüne indiğinde bu ümmetin imamının arkasında namaz kılacağı ve ilk başta onun önüne geçmeyeceği sabittir. Hızır aleyhisselâm'ın varlığını iddia edip de bu iddianın zımnında bu şeriattan yüz çevirmenin bulunduğunu unutan kimsenin anlayışı ne kadar da uzaktır! Sonra şöyle demiştir:
وعندنا من المعقول وجوه على عدم حياته، أحدها أن الذي قال بحياته قال: إنه ابن آدم ﵇ لصلبه وهذا فاسد لوجهين، الأول أنه يلزم أن يكون عمره اليوم ستة آلاف سنة أو أكثر ومثل هذا بعيد في العادات في حق البشر. والثاني
'Bizim yanımızda onun hayatta olmadığına dair akli yönden gerekçeler vardır; bunlardan birincisi: Onun hayatta olduğunu söyleyen kimse, onun Âdem aleyhisselâm'ın öz oğlu olduğunu söylemiştir. Bu ise iki yönden bâtıldır: Birincisi, onun yaşının bugün altı bin sene yahut daha fazla olmasını gerektirir ki insanlık hakkında adetullah açısından böyle bir şey uzaktır. İkincisi,
أنه لو كان ولده لصلبه أو الرابع من أولاده كما زعموا أنه وزير ذي القرنين لكان مهول الخلقة مفرط الطول والعرض،
şayet o Âdem'in öz oğlu yahut Zülkarneyn'in veziri olduğunu iddia ettikleri gibi onun dördüncü kuşak evladı olsaydı, heybetli ve korkunç bir yaratılışta, boyu ve eni aşırı derecede büyük olurdu;
ففي الصحيحين من حديث أبي هريرة عن رسول الله ﷺ أنه قال: «خلق آدم طوله ستون ذراعا فلم يزل الخلق ينقص بعده»
çünkü Sahîhayn'da Ebû Hüreyre'nin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği hadiste şöyle buyrulmuştur: «Allah Âdem'i altmış arşın boyunda yarattı; ondan sonra yaratılış [boyları] sürekli kısaldı.»
وما ذكر أحد ممن يزعم رؤية الخضر أنه رآه على خلقة عظيمة وهو من أقدم الناس، والوجه الثاني أنه لو كان الخضر قبل نوح ﵇ لركب معه في السفينة ولم ينقل هذا أحد.
Oysa Hızır'ı gördüğünü iddia edenlerden hiçbiri, en eski insanlardan olmasına rağmen onu devasa bir yapıda gördüğünü zikretmemiştir. İkinci vecih: Şayet Hızır Nûh aleyhisselâm'dan önce olsaydı, onunla birlikte gemiye binerdi; bunu ise hiç kimse nakletmemiştir.
الثالث أن العلماء اتفقوا على أن نوحا ﵇ لما خرج من السفينة مات من معه ولم يبق غير نسله ودليل ذلك قوله سبحانه وَجَعَلْنا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْباقِينَ [الصافات: ٧٧] . الرابع أنه لو صح بقاء بشر من لدن آدم إلى قرب خراب الدنيا لكان ذلك من أعظم الآيات والعجائب وكان خبره في القرآن مذكورا في مواضع لأنه من آيات الربوبية وقد ذكر سبحانه ﷿ من استحياه ألف سنة إلا خمسين عاما وجعله آية فكيف لا يذكر جل وعلا من استحياه أضعاف ذلك، الخامس أن القول بحياة الخضر قول على الله تعالى بغير علم وهو حرام بنص القرآن، أما المقدمة الثانية فظاهرة، وأما الأولى فلأن حياته لو كانت ثابتة لدل عليها القرآن أو السنة أو إجماع الأمة فهذا كتاب الله تعالى فأين فيه حياة الخضر؟ وهذه سنة رسوله ﷺ فأين فيها ما يدل على ذلك بوجه، وهؤلاء علماء الأمة فمتى أجمعوا على حياته، السادس أن غاية ما يتمسك به في حياته حكايات منقولة يخبر الرجل بها أنه رأى الخضر فيالله تعالى العجب هل للخضر علامة يعرفه بها من رآه؟ وكثير من زاعمي رؤيته يغتر بقوله أنا الخضر ومعلوم أنه لا يجوز تصديق قائل ذلك بلا برهان من الله تعالى فمن أين للرائي أن المخبر له صادق لا يكذب؟ السابع أن الخضر فارق موسى بن عمران كليم الرحمن ولم يصاحبه وقال هذا فِراقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ [الكهف: ٧٨] فكيف يرضى لنفسه بمفارقة مثل موسى ﵇ ثم يجتمع بجهلة العباد الخارجين عن الشريعة الذين لا يحضرون جمعة ولا جماعة ولا مجلس علم وكل منهم يقول: قال لي الخضر جاءني الخضر أوصاني الخضر- فيا عجبا له يفارق الكليم ويدور على صحبة جاهل لا يصحبه إلا شيطان رجيم سبحانك هذا بهتان عظيم.
Üçüncüsü: Âlimler ittifak etmişlerdir ki Nûh aleyhisselâm gemiden çıktığında beraberindekiler vefat etmiş ve onun neslinden başkası kalmamıştır. Bunun delili de Allah Sübhânehu'nun: { وَجَعَلْنا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْباقِينَ } “Onun zürriyetini ise geride kalanların ta kendileri kıldık” [Sâffât: 77] ayetidir. Dördüncüsü: Âdem'den dünyanın harap olmasına yakın zamana kadar bir insanın hayatta kalması sahih olsaydı, bu en büyük ayetlerden ve mucizelerden olurdu ve rubûbiyet ayetlerinden olduğu için Kur'an'da birçok yerde haberi zikredilirdi; zira Yüce Allah elli yılı müstesna bin sene yaşattığı kimseyi zikredip onu bir ayet/ibret kılmıştır; öyleyse bundan kat kat fazlasını yaşattığı kimseyi nasıl zikretmesin? Beşincisi: Hızır'ın hayatta olduğunu söylemek Allah Teâlâ hakkında ilimsizce söz söylemektir ki bu da Kur'an'ın nassı ile haramdır. İkinci öncül açıktır; birinciye gelince, şayet onun hayatı sabit olsaydı Kur'an, Sünnet yahut ümmetin icmâı buna delalet ederdi. İşte bu Allah Teâlâ'nın kitabıdır, içinde Hızır'ın hayatı nerede geçmektedir? İşte bu O'nun Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetidir, neresinde buna herhangi bir şekilde delalet eden bir şey vardır? İşte bunlar ümmetin âlimleridir, onun hayatı üzerinde ne zaman icmâ etmişlerdir? Altıncısı: Onun hayatı konusunda tutunulan nihai şey, bir adamın Hızır'ı gördüğünü haber verdiği nakledilen hikâyelerdir. Allah Teâlâ adına hayret doğrusu! Hızır'ın, onu görenin kendisiyle tanıyacağı bir alameti mi vardır? Onu gördüğünü iddia edenlerin çoğu, onun 'Ben Hızır'ım' demesine aldanmaktadır; oysa bilinmektedir ki Allah Teâlâ'dan bir bürhan/delil olmaksızın bunu söyleyeni tasdik etmek caiz değildir. O hâlde gören kişi, kendisine haber verenin yalan söylemeyen dürüst biri olduğunu nereden bilecektir? Yedincisi: Hızır, Rahmân'ın kelîmi Mûsâ b. İmrân'dan ayrılmış, onunla arkadaşlık etmemiş ve: { هذا فِراقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ } “İşte bu, benimle senin aramızın ayrılmasıdır” [Kehf: 78] demiştir. Nasıl olur da Mûsâ aleyhisselâm gibi bir zattan ayrılmayı kendine reva görür de sonra cuma, cemaat veya ilim meclisine katılmayan, her biri 'Hızır bana şöyle dedi, Hızır bana geldi, Hızır bana vasiyet etti' diyen şeriat dışı cahil âbidlerle bir araya gelir? Doğrusu ona hayret! Kelîm'den ayrılıyor da yanına ancak kovulmuş bir şeytanın gelebileceği cahilin arkadaşlığı peşinde koşuyor! Hâşâ, bu büyük bir iftiradır!
الثامن أن الأمة مجمعة على أن الذي يقول أنا الخضر لو قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: كذا وكذا لم يلتفت إلى قوله ولم يحتج به في الدين ولا مخلص للقائل بحياته عن ذلك إلا أن يقول: إنه لم يأت إلى الرسول ﵊ ولا بايعه أو يقول: إنه لم يرسل إليه وفي هذا من الكفر ما فيه، التاسع أنه لو كان حيا لكان جهاده الكفار ورباطه في سبيل الله تعالى ومقامه في الصف ساعة وحضوره الجمعة والجماعة وإرشاد جهلة الأمة أفضل بكثير من سياحته بين الوحوش في القفار والفلوات إلى غير ذلك، وسيأتي إن شاء الله تعالى ما له وما عليه. وشاع الاستدلال بخبر لو كان الخضر حيا لزارني وهو كما قال الحفاظ خبر موضوع لا أصل له ولو صح لأغنى عن القيل والقال ولا نقطع به الخصام والجدال وذهب جمهور العلماء إلى أنه حي موجود بين أظهرنا وذلك متفق عليه عند الصوفية قدست أسرارهم قاله النووي، ونقل عن الثعلبي المفسر أن الخضر نبي معمر على جميع الأقوال محجوب عن أبصار أكثر الرجال، وقال ابن الصلاح: هو حي اليوم عند جماهير العلماء والعامة معهم في ذلك وإنما ذهب إلى إنكار حياته بعض المحدثين واستدلوا على ذلك بأخبار كثيرة منها ما أخرجه الدارقطني في الأفراد وابن عساكر عن الضحاك عن ابن عباس أنه قال: الخضر ابن آدم لصلبه ونسيء له في أجله حتى يكذب الدجال ومثله لا يقال من قبل الرأي، ومنها ما
Sekizincisi: Ümmet icmâ etmiştir ki 'Ben Hızır'ım' diyen bir kimse 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle şöyle dediğini işittim' dese, onun sözüne itibar edilmez ve dinde delil sayılmaz. Onun hayatta olduğunu söyleyen için bundan kurtuluş yolu, ya onun Resûl aleyhisselâm'a gelmediğini ve ona biat etmediğini söylemek ya da Peygamber'in ona gönderilmediğini söylemektir ki bunda da ne büyük küfür bulunduğu ortadadır. Dokuzuncusu: Şayet hayatta olsaydı, kâfirlerle cihat etmesi, Allah Teâlâ yolunda nöbet tutması, bir saat safta durması, cuma ve cemaate katılması ve ümmetin cahillerini irşat etmesi; ıssız çöllerde ve sahralarda vahşi hayvanlar arasında dolaşmasından çok daha faziletli olurdu.' Lehinde ve aleyhinde olan deliller inşâallahu teâlâ gelecektir. 'Hızır hayatta olsaydı beni ziyaret ederdi' şeklindeki haberle delil getirmek yaygınlaşmıştır; oysa muhaddis hâfızların belirttiği gibi bu, aslı olmayan uydurma bir haberdir. Şayet sahih olsaydı dedikodulardan müstağni kılar, çekişme ve tartışmayı kökünden keserdi. Âlimlerin cumhûru ise onun hayatta olup aramızda mevcut bulunduğu görüşüne gitmiştir; Nevevî'nin belirttiği üzere bu husus -sırları mukaddes kılınsın- sûfîler katında müttefaktır. Müfessir Sa'lebî'den de bütün görüşlere göre Hızır'ın ömrü uzatılmış, insanların çoğunun gözünden gizlenmiş bir peygamber olduğu nakledilmiştir. İbnü's-Salâh şöyle demiştir: 'Âlimlerin cumhûruna göre o bugün hayattadır; avam da bu hususta onlarla beraberdir. Onun hayatta olduğunu inkâr etmeye sadece bazı muhaddisler gitmiştir.' Onlar buna dair pek çok rivayeti delil getirmişlerdir; bunlardan biri Dârekutnî'nin el-Efrâd'da ve İbn Asâkir'in ed-Dahhâk tarikiyle İbn Abbâs'tan rivayet ettiğidir; İbn Abbâs şöyle demiştir: 'Hızır, Âdem'in öz oğludur ve Deccâl'i yalanlayıncaya kadar eceli ertelenmiştir.' Bunun gibi bir söz re'y/şahsi görüş ile söylenemez. Yine bunlardan biri de
أخرجه ابن عساكر عن ابن إسحاق قال: حدثنا أصحابنا أن آدم ﵇ لما حضره الموت جمع بنيه فقال: يا بني إن الله تعالى منزل على أهل الأرض عذابا فليكن جسدي معكم في المغارة حتى إذا هبطتم فابعثوا بي وادفنوني بأرض الشام فكان جسده معهم فلما بعث الله تعالى نوحا ضم ذلك الجسد وأرسل الله تعالى الطوفان على الأرض فغرقت
İbn Asâkir'in İbn İshâk'tan rivayet ettiği şu haberdir: Ashabımız bize rivayet etti ki Âdem aleyhisselâm'a ölüm yaklaştığında oğullarını toplayıp şöyle dedi: 'Ey oğullarım! Şüphesiz Allah Teâlâ yeryüzü halkına bir azap indirecektir; bedenim mağarada sizinle beraber olsun, ta ki [gemiden] indiğinizde beni götürüp Şam topraklarına defnedin.' Böylece bedeni onların yanındaydı. Allah Teâlâ Nûh'u peygamber gönderdiğinde o bedeni yanına aldı ve Allah Teâlâ yeryüzüne tufanı gönderdi; yeryüzü
زمانا فجاء نوح حتى نزل بابل وأوصى بنيه الثلاثة أن يذهبوا بجسده إلى المغار الذي أمرهم أن يدفنوه به فقالوا: الأرض وحشة لا أنيس بها ولا نهتدي الطريق ولكن كف حتى يأمن الناس ويكثروا فقال لهم نوح: إن آدم قد دعا الله تعالى أن يطيل عمر الذي يدفنه إلى يوم القيامة فلم يزل جسد آدم حتى كان الخضر هو الذي تولى دفنه فأنجز الله تعالى له ما وعده فهو يحيا إلى ما شاء الله تعالى له أن يحيا
bir müddet sulara gömüldü. Sonra Nûh gelip Bâbil'e indi ve üç oğluna Âdem'in cesedini kendilerini defnetmelerini emrettiği mağaraya götürmelerini vasiyet etti. Onlar: 'Yeryüzü ıssızdır, hiç kimse yoktur ve biz yolu bilmiyoruz; insanlar emniyete kavuşup çoğalıncaya kadar bekle' dediler. Nûh onlara: 'Şüphesiz Âdem, kendisini defnedecek kimsenin ömrünü kıyamet gününe kadar uzatması için Allah Teâlâ'ya dua etmiştir' dedi. Âdem'in cesedi öylece kaldı; nihayet onun defnini üstlenen Hızır oldu. Böylece Allah Teâlâ ona vadettiğini yerine getirdi; o da Allah Teâlâ'nın yaşamasını dilediği zamana kadar yaşamaktadır
، وفي هذا سبب طول بقائه وكأنه سبب بعيد وإلا فالمشهور فيه أنه شرب من عين الحياة حين دخل الظلمة مع ذي القرنين وكان على مقدمته، ومنها ما
. Bunda onun uzun süre kalışının sebebi zikredilmektedir, fakat bu uzak bir sebep gibidir; zira bu hususta meşhur olan, Zülkarneyn ile birlikte karanlığa girdiğinde -ki onun öncü birliğinin başındaydı- hayat pınarından içmiş olmasıdır. Yine bu delillerden biri de
أخرجه الخطيب وابن عساكر عن علي رضي الله تعالى عنه وكرم وجهه قال: بينا أنا أطوف بالبيت إذا رجل متعلق بأستار الكعبة يقول: يا من لا يشغله سمع عن سمع ويا من لا تغلطه المسائل ويا من لا يتبرم بإلحاح الملحين أذقني برد عفوك وحلاوة رحمتك قلت: يا عبد الله أعد الكلام قال: أسمعته؟ قلت: نعم قال: والذي نفس الخضر بيده- وكان هو الخضر- لا يقولهن عبد دبر الصلاة المكتوبة إلا غفرت ذنوبه وإن كانت مثل رمل عالج وعدد المطر وورق الشجر.
Hatîb ve İbn Asâkir'in Ali radıyallâhu anh ve kerremallâhu vecheh'ten rivayet ettiğidir: O şöyle demiştir: 'Ben Beytullah'ı tavaf ederken Kâbe'nin örtülerine tutunmuş bir adam gördüm, şöyle diyordu: «Ey bir işitme kendisini diğer bir işitmeden alıkoymayan, ey istekler kendisini yanıltmayan ve ey ısrar edenlerin ısrarından bıkıp usanmayan [Allahım]! Bana affının serinliğini ve rahmetinin tatlılığını tattır.» Ben: Ey Allah'ın kulu! Bu sözleri tekrar et, dedim. O: İşittin mi? dedi. Ben: Evet, dedim. Dedi ki: Hızır'ın nefsi elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki -o bizzat Hızır idi- farz namazın ardından bir kul bu sözleri söylerse, günahları Âlic kumları kadar, yağmur damlaları ve ağaç yaprakları sayısınca bile olsa mutlaka bağışlanır.'
ومنها ما
Yine onlardan biri de
نقله الثعلبي عن ابن عباس قال: قال علي كرم الله تعالى وجهه: إن رسول الله ﷺ لما توفي وأخذنا في جهازه خرج الناس وخلا الموضع فلما وضعته على المغتسل إذا بهاتف يهتف من زاوية البيت بأعلى صوته لا تغسلوا محمدا فإنه طاهر طهر فوقع في قلبي شيء من ذلك وقلت: ويلك من أنت فإن النبي ﷺ بهذا أمرنا وهذه سنته وإذا بهاتف آخر يهتف بي من زاوية البيت بأعلى صوته غسلوا محمدا فإن الهاتف الأول كان إبليس الملعون حسد محمدا ﷺ أن يدخل قبره مغسولا فقلت: جزاك الله تعالى خيرا قد أخبرتني بأن ذلك إبليس فمن أنت؟ قال: أنا الخضر حضرت جنازة محمد ﷺ
Sa'lebî'nin İbn Abbâs'tan naklettiği şu haberdir: Ali kerremallâhu teâlâ vecheh şöyle dedi: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat edip de teçhizine başladığımızda insanlar dışarı çıktı ve orası boşaldı. Onu yıkama yerine koyduğumda evin bir köşesinden gaipten bir ses yüksek sesle: «Muhammed'i yıkamayın, zira o tertemizdir, temizlenmiştir» diye seslendi. Bundan dolayı kalbime bir şüphe düştü ve: Yazıklar olsun sana, sen kimsin? Şüphesiz Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bize bunu emretti ve sünneti de budur, dedim. Birden evin bir köşesinden başka bir ses yüksek sesle bana: «Muhammed'i yıkayın; zira ilk seslenen mel'un İblis idi; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in kabrine yıkanmış olarak girmesini kıskandı» diye seslendi. Ben de: Allah Teâlâ sana hayır versin, onun İblis olduğunu bana haber verdin; peki sen kimsin? dedim. Dedi ki: «Ben Hızır'ım, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in cenazesinde hazır bulundum.»'
، ومنها ما
Yine onlardan biri de
أخرجه الحاكم في المستدرك عن جابر قال: لما توفي رسول الله ﷺ واجتمع الصحابة دخل رجل أشهب اللحية جسيم صبيح فتخطى رقابهم فبكى ثم التفت إلى الصحابة فقال: إن في الله تعالى عزاء من كل مصيبة وعوضا من كل فائت وخلفا من كل هالك فإلى الله تعالى فأنيبوا وإليه تعالى فارغبوا ونظره سبحانه إليكم في البلاء فانظروا فإنما المصاب من لم يجبر فقال أبو بكر وعلي رضي الله تعالى عنهما: هذا الخضر ﵇
Hâkim'in el-Müstedrek'te Câbir'den rivayet ettiğidir: Câbir şöyle demiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat edip de sahabe toplandığında, kır sakallı, iri yapılı ve güzel yüzlü bir adam girdi; onların omuzları arasından geçti, ağladı; sonra sahabelere dönüp şöyle dedi: «Şüphesiz her musibete karşı Allah Teâlâ'da bir teselli, elden çıkan her şeye bir karşılık ve her helak olana bir halef vardır. O hâlde Allah Teâlâ'ya yönelin ve O'na rağbet edin. İmtihan anında O Sübhânehu'nun size bakışını gözetin; zira asıl musibete uğrayan, sevaptan mahrum kalandır.» Bunun üzerine Ebû Bekir ve Ali radıyallâhu teâlâ anhümâ: «Bu Hızır aleyhisselâm'dır» dediler.'
ومنها ما
Yine onlardan biri de
أخرجه ابن عساكر أن الياس والخضر يصومان شهر رمضان في بيت المقدس ويحجان في كل سنة ويشربان من زمزم شربة تكفيهما إلى مثلها من قابل
İbn Asâkir'in rivayet ettiği; İlyâs ile Hızır'ın ramazan ayını Beytülmakdis'te oruçla geçirdikleri, her sene hac yaptıkları ve Zemzem'den kendilerine gelecek yılın aynı vaktine kadar yetecek bir yudum içtikleri [haberidir].
، ومنها ما
Yine onlardan biri de