أخرجه ابن عساكر أيضا والعقيلي والدارقطني في الأفراد عن ابن عباس عن النبي ﷺ قال: يلتقي الخضر والياس كل عام في الموسم فيحلق كل واحد منهما رأس صاحبه ويتفرقان عن هذه الكلمات باسم الله ما شاء الله لا يسوق الخير إلا الله ما شاء الله لا حول ولا قوة إلا بالله.
yine İbn Asâkir'in, Ukaylî'nin ve el-Efrâd'da Dârekutnî'nin İbn Abbâs'tan, onun da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğidir: 'Hızır ile İlyâs her yıl hac mevsiminde buluşurlar, birbirlerinin başını tıraş ederler ve şu kelimelerle ayrılırlar: Bismillâh, mâşâallâh, iyiliği ancak Allah sevk eder. Mâşâallâh, lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh.'
ومنها ما أخرجه ابن عساكر بسنده عن محمد بن المنكدر قال: بينما عمر بن الخطاب يصلي على جنازة إذا بهاتف يهتف من خلفه لا تسبقنا بالصلاة يرحمك الله تعالى فانتظره حتى حق بالصف الأول فكبر عمر وكبر الناس معه فقال الهاتف: إن تعذبه فكثيرا عصاك وإن تغفر له ففقير إلى رحمتك فنظر عمر وأصحابه إلى الرجل فلما دفن الميت وسوي عليه التراب قال: طوبى لك يا صاحب القبر ان لم تكن عريفا أو جابيا أو خازنا أو كاتبا أو شرطيا فقال عمر:
Yine onlardan biri de İbn Asâkir'in senediyle Muhammed b. el-Münkedir'den rivayet ettiği şu haberdir: Ömer b. el-Hattâb bir cenaze namazı kıldırırken birden arkasından gaipten bir ses: 'Namazda önümüze geçme, Allah Teâlâ sana rahmet etsin!' diye seslendi. Ömer birinci safa ulaşıncaya kadar onu bekledi. Ömer tekbir aldı, cemaat de onunla birlikte tekbir aldı. Gaipten seslenen kimse: 'Eğer ona azap edersen şüphesiz o Sana çokça isyan etmiştir; eğer onu bağışlarsan şüphesiz o Senin rahmetine muhtaçtır' dedi. Ömer ve arkadaşları adama baktılar. Cenaze defnedilip üzerine toprak düzeltilince o kimse: 'Ne mutlu sana ey kabir sahibi, eğer a‘rîf (kabile reisi), tahsildar, hazinedar, kâtip veya polis olmadıysan!' dedi. Bunun üzerine Ömer:
خذوا لي الرجل نسأله عن صلاته وكلامه هذا عمن هو فتوارى عنهم فنظروا فإذا أثر قدمه ذراع فقال عمر: هذا والله الذي حدثنا عنه النبي ﷺ. والاستدلال بهذا مبني على أنه عنى بالمحدث عنه الخضر ﵇ إلى غير ذلك.
'Şu adamı bana getirin de namazını ve bu sözünü kimden naklettiğini soralım' dedi. Fakat adam gözden kayboldu. Baktıklarında ayak izinin bir arşın olduğunu gördüler. Bunun üzerine Ömer: 'Vallahi bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bize bahsettiği kimsedir' dedi. Bu rivayetle delil getirilmesi, kendisinden bahsedilen kimsenin Hızır aleyhisselâm olduğu kabulüne dayanmaktadır; ve benzeri rivayetler.
وكثير مما ذكر وإن لم يدل على أنه حي اليوم بل يدل على أنه كان حيا في زمنه ﷺ ولا يلزم من حياته إذ ذاك حياته اليوم إلا أنه يكفي في رد الخصم إذ هو ينفي حياته إذ ذاك كما ينفي حياته اليوم، نعم إذا كان عندنا من يثبتها إذ ذاك وينفيها الآن لم ينفع ما ذكر معه لكن ليس عندنا من هو كذلك، وحكايات الصالحين من التابعين والصوفية في الاجتماع به والأخذ عنه في سائر الأعصار أكثر من أن تحصر وأشهر من أن تذكر. نعم أجمع المحدثون القائلون
Zikredilen bu rivayetlerin çoğu, onun bugün hayatta olduğuna delalet etmeyip bilakis onun sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında hayatta olduğuna delalet etse de ve o zamanki hayatından bugünkü hayatı zorunlu olarak çıkmasa da, hasmı reddetmede yeterlidir; zira hasım, bugünkü hayatını inkâr ettiği gibi o zamanki hayatını da inkâr etmektedir. Evet, şayet aramızda onun o zamanki hayatını kabul edip şimdikini inkâr eden biri bulunsaydı zikredilenler ona karşı fayda vermezdi; fakat aramızda böyle düşünen kimse yoktur. Tâbiîn'den ve sûfiyeden salih kimselerin bütün asırlarda onunla buluşup kendisinden ilim aldıklarına dair anlatılanlar sayılamayacak kadar çok ve zikredilmeye gerek duyulmayacak kadar meşhurdur. Bununla birlikte, onun hayatını kabul eden muhaddisler,
بحياته ﵇ على أنه ليس له رواية عن النبي ﷺ كما صرح به العراقي في تخريج أحاديث الأحياء. وهذا خلاف ما عند الصوفية فقد ادعى الشيخ علاء الدين استفادة الأحاديث النبوية عنه بلا واسطة.
Irakî'nin Tahrîcu Ehâdîsi'l-İhyâ'da açıkça belirttiği gibi, onun aleyhisselâm Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den herhangi bir rivayetinin bulunmadığı hususunda icmâ etmişlerdir. Bu ise sûfilerin görüşüne aykırıdır; zira Şeyh Alâeddin, Nebevî hadisleri vasıtasız olarak bizzat ondan öğrendiğini iddia etmiştir.
وذكر السهروردي في السر المكتوم أن الخضر ﵇ حدثنا بثلاثمائة حديث سمعه من النبي ﷺ شفاها، واستدل بعض الذاهبين إلى حياته الآن بالاستصحاب فإنه قد تحققت من قبل بالدليل فتبقى على ذلك إلى أن يقوم الدليل على خلافها ولم يقم. وأجابوا عما استدل به الخصم مما تقدم. فأجابوا عما ذكره البخاري من الحديث الذي لا يوجب نفي حياته في زمانه ﷺ وإنما يوجب بظاهره نفيها بعد مائة سنة من زمان القول بأنه لم يكن حينئذ على ظهر الأرض بل كان على وجه الماء. وبأن الحديث عام فيما يشاهده الناس بدليل استثناء الملائكة ﵈ وإخراج الشيطان، وحاصله انخرام القرن الأول، نعم هو نص في الرد على مدعي التعمير كرتن بن عبد الله الهندي التبريزي الذي ظهر في القرن السابع وادعى الصحبة وروى الأحاديث.
Sühreverdî es-Sırru'l-Mektûm'da Hızır aleyhisselâm'ın, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bizzat şifahî olarak işittiği üç yüz hadisi kendilerine rivayet ettiğini zikretmiştir. Onun şu anda hayatta olduğunu savunanlardan bazıları istıshâb deliline tutunmuşlardır; zira onun hayatı daha önce delille sabit olmuştur, aksine bir delil ortaya konuluncaya kadar bu hal üzere devam eder, nitekim aksine bir delil de ikame edilmemiştir. Hasmın daha önce geçen delillerine de cevap vermişlerdir. Buhârî'nin zikrettiği ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zamanındaki hayatını nefyetmeyip zahiri itibarıyla sözün söylendiği andan yüz sene sonraki hayatını nefyeden hadise şöyle cevap vermişlerdir: O vakitte Hızır yeryüzünde değil, suyun yüzeyindeydi. Ayrıca meleklerin aleyhimüsselâm istisna edilmesi ve şeytanın hariç tutulması deliliyle hadis, insanların gördükleri kimseler hakkında geneldir; hadisin özü ise birinci asrın sona ermesidir. Evet hadis, yedinci asırda ortaya çıkıp sahabilik iddia eden ve hadisler rivayet eden Reten b. Abdillâh el-Hindî et-Tebrîzî gibi uzun ömür iddiasında bulunanları reddetmede açık bir nastır.
وفيه أن الظاهر ممن على ظهر الأرض من هو من أهل الأرض ومتوطن فيها عرفا ولا شك أن هذا شامل لمن كان في البحر ولو لم يعد من في البحر ممن هو على ظهر الأرض لم يكن الحديث نصا في الرد على رتن وأضرابه لجواز أن يكونوا حين القول في البحر بل متى قبل هذا التأويل خرج كثير من الناس من عموم الحديث، وضعف العموم في قوله تعالى: وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِما كَسَبُوا ما تَرَكَ عَلى ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ [فاطر: ٤٥] ولينظر في قول من قال:
Buna karşı şu itiraz vardır: Yeryüzünde olandan kastedilenin zahiri, örfen yer ehlinden olup orada ikamet eden kimsedir; şüphesiz bu ifade denizde olanı da kapsar. Şayet denizde olan kimse yeryüzünde olanlardan sayılmasaydı, hadis Reten ve benzerlerini reddetmede kesin bir delil olmazdı; çünkü sözün söylendiği anda onların denizde olmaları caiz olurdu. Bilakis bu tevil kabul edildiğinde insanların pek çoğu hadisin genel kapsamından çıkmış olur ve Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِمَا كَسَبُوا مَا تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا مِنْ دَابَّةٍ } “Eğer Allah insanları kazandıkları yüzünden cezalandırsaydı, onun (yeryüzünün) sırtında hiçbir canlı bırakmazdı” ayetindeki umumilik zayıflardı. Şu sözü söyleyenin görüşüne de bakılmalıdır:
يحتمل أنه كان وقت القول في الهواء ففيه أيضا ما لا يخفى على الناظر. ويرد على الجواب الثاني أن الخضر لو كان موجودا لكان ممن يشاهده الناس كما هو الأمر المعتاد في البشر، وكونه ﵇ خارجا عن ذلك لا يثبت إلا بدليل وأنى هو فتأمل، وأجابوا عما قاله الشيخ ابن تيمية بأن وجوب الإتيان ممنوع فكم من مؤمن به ﷺ في زمانه لم يأته ﵊ فهذا خير التابعين أويس القرني رضي الله تعالى عنه لم يتيسر له الإتيان والمرافقة في الجهاد ولا التعلم من غير واسطة وكذا النجاشي رضي الله تعالى عنه. على أنا نقول: إن الخضر ﵇ كان يأتيه ويتعلم منه ﷺ لكن على وجه الخفاء لعدم كونه مأمورا بإتيان العلانية لحكمة إلهية اقتضت ذلك. وأما الحضور في الجهاد
Hadisin söylendiği vakitte havada olması muhtemeldir; bu görüşte de dikkat eden birine gizli kalmayacak sakıncalar vardır. İkinci cevaba ise şöyle karşı çıkılır: Hızır var olsaydı, beşerde âdet olduğu üzere insanların gördüğü kimselerden olurdu; onun aleyhisselâm bunun dışında kalması ise ancak bir delille sabit olur, delil nerede? Düşün! Şeyh İbn Teymiyye'nin sözüne ise şöyle cevap vermişlerdir: Peygamber'in yanına gelmenin vacip olduğu kabul edilemez; zira onun sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında ona iman eden nice kimseler vardı ki onun aleyhisselâm yanına gelmemişlerdir. İşte Tâbiîn'in en hayırlısı Üveys el-Karanî radıyallâhu teâlâ anh; onun yanına gelmek, cihadda ona yoldaşlık etmek ve vasıtasız olarak ilim öğrenmek ona nasip olmadı. Necaşî radıyallâhu teâlâ anh da böyledir. Bununla birlikte biz deriz ki: Hızır aleyhisselâm onun yanına gelir ve ondan sallallâhu aleyhi ve sellem öğrenirdi; fakat bunu gerektiren ilâhî bir hikmet sebebiyle açıktan gelmesi emredilmediği için gizlilik yoluyla yapardı. Cihada katılmasına gelince,
فقد روى ابن بشكوال في كتاب المستغيثين بالله تعالى عن عبد الله بن المبارك أنه قال: كنت في غزوة فوقع فرسي ميتا فرأيت رجلا حسن الوجه طيب الرائحة قال: أتحب أن تركب فرسك؟ قلت: نعم فوضع يده على جبهة الفرس حتى انتهى إلى مؤخره وقال: أقسمت عليك أيتها العلة بعزة عزة الله وبعظمة الله وبجلال جلال الله وبقدرة قدرة الله وبسلطان سلطان الله وبلا إله إلا الله وبما جرى به القلم من عند الله وبلا حول ولا قوة إلا بالله إلا انصرفت فوثب الفرس قائما بإذن الله تعالى وأخذ الرجل بركابي وقال: اركب فركبت ولحقت بأصحابي فلما كان من غداة غد وظهرنا على العدو فإذا هو بين أيدينا فقلت: ألست صاحبي بالأمس؟ قال: بلى فقلت: سألتك بالله تعالى من أنت؟
İbn Beşküvâl, Kitâbü'l-Müstegîsîne billâhi Teâlâ adlı eserinde Abdullah b. el-Mübarek'ten şöyle rivayet etmiştir: 'Bir gazvedeydim, atım ölüverdi. Güzel yüzlü, hoş kokulu bir adam gördüm; «Atına binmek ister misin?» dedi. «Evet» dedim. Elini atın alnına koyup kuyruk sokumuna kadar gezdirdi ve: «Sana yemin veriyorum ey hastalık; Allah'ın izzetinin izzetiyle, Allah'ın azametiyle, Allah'ın celâlinin celâliyle, Allah'ın kudretinin kudretiyle, Allah'ın saltanatının saltanatıyla, lâ ilâhe illallâh ile, Allah katından kalemin yazdığı şeylerle ve lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh ile defolup gidesin!» dedi. At, Allah Teâlâ'nın izniyle birden ayağa fırladı. Adam üzengimi tuttu ve «Bin!» dedi. Bindim ve arkadaşlarıma yetiştim. Ertesi sabah düşmana galip geldiğimizde bir de baktım ki o adam önümüzde! «Dün yanımdaki arkadaşım sen değil miydin?» dedim. «Evet» dedi. Ben de: «Allah Teâlâ aşkına söyle, sen kimsin?» dedim.'
فوثب قائما فاهتزت الأرض تحته خضراء فقال: أنا الخضر
Bunun üzerine hemen ayağa kalktı, bastığı yer yemyeşil olup dalgalandı ve: 'Ben Hızır'ım' dedi.
فهذا صريح في أنه قد يحضر بعض المعارك، وأما
İşte bu rivayet, onun bazı savaşlarda hazır bulunabildiğine dair açıktır. Peygamber'in
قوله ﷺ في بدر: «اللهم إن تهلك هذه العصابة لا تعبد في الأرض»
Bedir günü söylediği: { اللَّهُمَّ إِنْ تَهْلِكْ هَذِهِ الْعِصَابَةُ لَا تُعْبَدْ فِي الْأَرْضِ } “Allah'ım! Eğer bu topluluk helak olursa, artık yeryüzünde Sana ibadet edilmez” sözüne gelince,
فمعناه لا تعبد على وجه الظهور والغلبة وقوة الأمة وإلا فكم من مؤمن كان بالمدينة وغيرها ولم يحضر بدرا، ولا يخفى أن نظم الخضر ﵇ في سلك أويس القرني والنجاشي وأضرابهما ممن لم يمكنه الإتيان إليه ﷺ بعيد عن الإنصاف وإن لم نقل بوجوب الإتيان عليه ﵇، وكيف يقول منصف بإمامته ﷺ لجميع الأنبياء ﵈ واقتداء جميعهم به ليلة المعراج ولا يرى لزوم الإتيان على الخضر ﵇ والاجتماع معه ﷺ مع أنه لا مانع له من ذلك بحسب الظاهر، ومتى زعم أحد أن نسبته إلى نبينا ﷺ كنسبته إلى موسى ﵇ فليجدد إسلامه، ودعوى أنه كان يأتي ويتعلم خفية لعدم أمره بذلك علانية
Bunun manası: Üstünlük, galebe ve ümmetin gücü şeklinde Sana ibadet edilmez demektir; aksi takdirde Medine'de ve başka yerlerde bulunup da Bedir'de hazır bulunmayan nice müminler vardı. Hızır aleyhisselâm'ı, yanına sallallâhu aleyhi ve sellem gelmesi mümkün olmayan Üveys el-Karanî, Necaşî ve benzerlerinin sırasına koymanın, onun aleyhisselâm gelmesinin vacip olduğunu söylemesek bile hakkaniyetten uzak olduğu gizli değildir. İnsaflı bir kimse, onun sallallâhu aleyhi ve sellem bütün peygamberlere aleyhimüsselâm imam olduğunu ve Mirac gecesinde hepsinin ona uyduğunu söylerken; zahirde kendisine hiçbir engel bulunmadığı halde Hızır aleyhisselâm'ın onun yanına gelmesini ve onunla sallallâhu aleyhi ve sellem buluşmasını nasıl gerekli görmez? Bir kimse Hızır'ın Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'e nispetinin, Musa aleyhisselâm'a olan nispeti gibi olduğunu iddia ederse Müslümanlığını yenilesin! Onun açıktan emrolunmadığı için ilâhî bir hikmet gereği gizlice gelip öğrendiği iddiası ise,
لحكمة إلهية مما لم يقم عليها الدليل، على أنه لو كان كذلك لذكره ﷺ ولو مرة وأين الدليل على الذكر؟ وأيضا لا تظهر الحكمة في منعه عن الإتيان مرة أو مرتين على نحو إتيان جبريل ﵇ في صورة دحية الكلبي رضي الله تعالى عنه، وإن قيل إن هذه الدعوى مجرد احتمال، قيل لا يلتفت إلى مثله إلا عند الضرورة ولا تتحقق إلا بعد تحقق وجوده إذ ذاك بالدليل ووجوده كوجوده عندنا، وأما ما روي عن ابن المدرك فلا نسلم ثبوته عنه، وأنت إذا أمعنت النظر في ألفاظ القصة استبعدت صحتها، ومن أنصف يعلم أن حضوره ﵇ يوم
üzerine hiçbir delil bulunmayan hususlardandır. Kaldı ki durum böyle olsaydı, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunu bir defa olsun zikrederdi; zikrettiğine dair delil nerede? Ayrıca, Cebrail aleyhisselâm'ın Dıhye el-Kelbî radıyallâhu teâlâ anh suretinde gelişi gibi, onun bir veya iki kez gelmesinin engellenmesindeki hikmet de açık değildir. Bu iddianın sadece bir ihtimal olduğu söylenirse; böylesi ihtimallere ancak zaruret anında itibar edileceği ve bu zaruretin de ancak o zamanki varlığının delille kesinleşmesinden sonra gerçekleşeceği söylenir; oysa onun varlığı bizim nezdimizde varlığı [kadar meçhuldür]. İbnu'l-Müdrik'ten rivayet edilene gelince, bunun ondan sübutunu kabul etmiyoruz; sen kıssanın lafızlarını derinlemesine düşündüğünde sıhhatini uzak görürsün. İnsaf sahibi kimse bilir ki onun aleyhisselâm,
قال النبي ﷺ لسعد رضي الله تعالى عنه: ارم فداك أبي وأمي
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Sa'd radıyallâhu teâlâ anh'a: { ارْمِ فِدَاكَ أَبِي وَأُمِّي } “At! Anam babam sana feda olsun” dediği gün hazır bulunması,
كان أهم من حضوره مع ابن المبارك، واحتمال أنه حضر ولم يره أحد شبه شيء بالسفسطة، وأما ما ذكروه في معنى الحديث فلقائل أن يقول: إنه بعيد فمن الظاهر منه نفي أن يعبد سبحانه إن أهلك تلك العصابة مطلقا على معنى أنهم إن أهملوا والإسلام غض ارتد الباقون ولم يكد يؤمن أحد بعد فلا يعبده سبحانه أحد من البشر في الأرض حينئذ، وقد لا يوسط حديث الارتداد بأن يكون المعنى اللهم إن تهلك هذه العصابة الذين هم تاج رأس الإسلام استولى الكفار على سائر المسلمين بعدهم فأهلكوهم فلا يعبدك أحد من البشر حينئذ، وأيّا ما كان فالاستدلال بالحديث على عدم وجود الخضر ﵇ له وجه، فإن أجابوا عنه بأن المراد نفي أن يشاهد من يعبده تعالى بعد والخضر ﵇ لا يشاهد ورد عليه ما تقدم. وأجابوا عن الاستدلال بقوله تعالى: وَما جَعَلْنا لِبَشَرٍ مِنْ قَبْلِكَ الْخُلْدَ [الأنبياء: ٣٤] بأن المراد من الخلد الدوام الأبدي والقائلون بوجوده اليوم لا يقولون بتأبيده بل منهم من يقول: إنه يقاتل الدجال ويموت، ومنهم من يقول: إنه يموت زمان رفع القرآن، ومنهم من يقول: إنه يموت في آخر الزمان ومراده أحد هذين الأمرين أو ما يقاربهما.
İbnü'l-Mübarek ile birlikte hazır bulunmasından daha mühimdi. Orada bulunup da kimsenin onu görmediği ihtimali ise safsataya benzer bir şeydir. Hadisin manası hakkında zikrettiklerine gelince, bir kimse bunun uzak olduğunu söyleyebilir; hadisten açıkça anlaşılan mana, o topluluk helak olursa O Sübhânehu'ya mutlak manada ibadet edilmeyeceğinin nefyedilmesidir; yani İslam henüz tazeyken onlar helak edilirse geride kalanlar dinden döner ve bundan sonra neredeyse hiç kimse iman etmez, dolayısıyla o zaman yeryüzündeki hiçbir beşer O Sübhânehu'ya ibadet etmez. İrtidat meselesi araya sokulmaksızın mana şöyle de olabilir: 'Allah'ım! İslam'ın baş tacı olan bu topluluk helak olursa, kâfirler onlardan sonraki diğer Müslümanları da istila edip helak ederler ve o takdirde beşerden hiç kimse Sana ibadet etmez.' Her hâlükârda, hadisle Hızır aleyhisselâm'ın bulunmadığına delil getirilmesinin bir tutar yanı vardır. Şayet buna, 'Kastedilen, bundan sonra Allah Teâlâ'ya ibadet eden kimsenin görülmesini nefyetmektir; Hızır aleyhisselâm ise görülmemektedir' diye cevap verirlerse, daha önce geçen itiraz buna da yöneltilir. Allah Teâlâ'nın: { وَمَا جَعَلْنَا لِبَشَرٍ مِنْ قَبْلِكَ الْخُلْدَ } “Senden önce de hiçbir insana ebedîlik vermedik” ayetiyle yapılan istidlale ise şöyle cevap vermişlerdir: Huld'dan maksat ebedî devamlılıktır; bugün onun varlığını söyleyenler onun ebedîliğini iddia etmemektedirler. Bilakis onlardan kimi onun Deccal ile savaşıp öleceğini, kimi Kur'an'ın kaldırıldığı zamanda öleceğini, kimi de ahir zamanda öleceğini söylemektedir ki maksadı bu iki durumdan biri veya bunlara yakın bir şeydir.
وتعقب بأن الخلد بمعنى الخلود وهو على ما يقتضيه ظاهر قوله تعالى خالِدِينَ فِيها أَبَداً [النساء: ٥٧ وغيرها] حقيقة في طول المكث لا في دوام البقاء فإن الظاهر التأسيس لا التأكيد، وقد قال الراغب: كل ما يتباطأ عنه التغير والفساد تصفه العرب بالخلود كقولهم للأثافي خوالد وذلك لطول مكثها لا لدوامها وبقائها انتهى.
Buna şöyle itiraz edilmiştir: Huld, hulûd (uzun süre kalmak) manasındadır; bu da Allah Teâlâ'nın { خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا } “Orada ebedî kalıcılar olarak” kavlinin zahirinin gerektirdiği üzere, devamlı var olmakta değil uzun süre kalmakta hakikattir; zira aslolan [ebedâ kelimesinin] tekit değil kurucu bir anlam ifade etmesidir. Râgıb şöyle demiştir: 'Araplar değişmesi ve bozulması geciken her şeyi hulûd ile nitelerler; tencere ayaklarına devamlı ve baki kaldıkları için değil, uzun süre kaldıkları için havâlid (kalıcılar) demeleri gibi.' Sözü bitti.
وأنت تعلم قوة الجواب لأن المكث الطويل ثبت لبعض البشر كنوح ﵇. وأجابوا عما نقل عن ابن الجوزي من الوجوه العقلية، أما عن الأول من وجهي فساد القول بأنه ابن آدم ﵇ بعد تسليم صحة الرواية فبأن البعد العادي لا يضر القائل بتعميره هذه المدة المديدة لأن ذلك عنده من خرق العادات، وأما على الثاني فبأن ما ذكر من عظم خلقة المتقدمين خارج مخرج الغالب وإلا فيأجوج ومأجوج من صلب يافث بن نوح وفيهم من طوله قدر شبر كما روي في الآثار، على أنه لا بدع في أن يكون الخضر ﵇ قد أعطى قوة التشكل والتصور بأي صورة شاء كجبريل ﵊، وقد أثبت الصوفية قدست أسرارهم هذه القوة للأولياء ولهم في ذلك حكايات مشهورة، وأنت تعلم أن ما ذكر عن يأجوج ومأجوج من أن فيهم من طوله قدر شبر بعد تسليمه لقائل أن يقول فيه: إن ذلك حين يفتح السد وهو في آخر الزمان ولا يتم الاستناد بحالهم إلا إذا ثبت أن فيهم من هو كذلك في الزمن القديم، وما ذكر من إعطائه من قوة التشكل احتمال بعيد وفي ثبوته للأولياء خلاف كثير من المحدثين. وقال بعض الناس: لو أعطى أحد من البشر هذه القوة لأعطيها ﷺ يوم الهجرة فاستغنى بها عن الغار وجعلها حجابا له عن الكفار، وللبحث في هذا مجال. وعن الثاني من الوجوه بأنه لا يلزم من عدم نقل كونه في السفينة إن قلنا بأنه ﵇ كان قبل نوح ﵇ عدم وجوده لجواز أنه كان ولم ينقل مع أنه يحتمل أن يكون قد ركب ولم يشاهد وهذا كما ترى. وقال بعض الناس: إذا كان احتمال إعطاء قوة التشكل قائما عند القائلين بالتعمير فليقولوا: يحتمل أنه ﵇ قد تشكل فصار في غاية من الطول بحيث خاض في الماء ولم يحتج إلى الركوب في السفينة على نحو ما يزعمه أهل الخرافات في
Cevabın kuvvetini bilirsin; zira Nuh aleyhisselâm gibi bazı insanlarda uzun süre kalma durumu sabit olmuştur. İbnü'l-Cevzî'den nakledilen aklî vecihlere de cevap vermişlerdir: Onun Âdem aleyhisselâm'ın oğlu olduğu görüşünün bozukluğuna dair iki vecihten birincisine -rivayetin sıhhati kabul edildikten sonra- şöyle cevap verilmiştir: Âdete göre uzak oluşu, onun bu kadar uzun bir süre yaşatıldığını savunan kimseye zarar vermez; çünkü bu durum ona göre harikulade hallerdendir. İkinci veche ise şöyle cevap vermişlerdir: Öncekilerin yaratılışının büyüklüğü hakkında zikredilenler çoğunluk kabilindendir; aksi halde Ye'cûc ve Me'cûc Nuh'un oğlu Yâfes'in sulbündendir ve rivayetlerde geldiği üzere içlerinde boyu bir karış kadar olanlar vardır. Kaldı ki Hızır aleyhisselâm'a, Cebrail aleyhisselâm gibi dilediği surete girme ve şekil alma gücünün verilmiş olmasında şaşılacak bir şey yoktur. Sırları kudsî kılınası sûfiler bu gücü veliler için de ispat etmişler ve bu hususta meşhur menkıbeler nakletmişlerdir. Bilirsin ki Ye'cûc ve Me'cûc hakkında içlerinde boyu bir karış olanların bulunduğu rivayeti kabul edilse bile, bir kimse bunun seddin açıldığı ahir zamanda olacağını söyleyebilir; onların durumuyla delil getirmek ise ancak eski zamanlarda da içlerinde böylelerinin bulunduğu sabit olursa tamam olur. Kendisine şekil değiştirme gücü verilmesi hakkında zikredilenler ise uzak bir ihtimaldir ve bunun veliler için sübutunda muhaddislerin çoğunun ihtilafı vardır. Bazı kimseler şöyle demiştir: 'İnsanlardan birine bu güç verilmiş olsaydı, Hicret günü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e verilir, o da bu sayede mağaraya ihtiyaç duymaz ve bunu kâfirlere karşı kendisine bir perde yapardı.' Bu konuda araştırma yapmaya imkân vardır. Vecihlerden ikincisine ise şöyle cevap verilmiştir: Şayet onun aleyhisselâm Nuh aleyhisselâm'dan önce olduğunu söylersek, gemide olduğunun nakledilmemiş olmasından onun var olmadığı sonucu çıkmaz; çünkü var olup da nakledilmemiş olması caizdir; kaldı ki binmiş olup da görülmemiş olması da muhtemeldir; bu da gördüğün gibi bir cevaptır. Bazı kimseler de şöyle demiştir: 'Şekil alma gücünün verilmesi ihtimali uzun ömürlü olduğunu savunanların nezdinde geçerliyse, o halde şöyle desinler: Onun aleyhisselâm suret değiştirip son derece uzun bir boya ulaştığı, böylece suda yürüdüğü ve hurafecilerin
عوج بن عوق، وأيضا هم يقولون: له قدرة الكون في الهواء فما منعهم من أن يقولوا بأنه يحتمل أنه لم يركب وتحفظ عن الماء بالهواء كما قالوا باحتمال أنه كان في الهواء في الجواب عن حديث البخاري، وأيضا ذكر بعضهم عن العلامي في تفسيره أن الخضر يدور في البحار يهدي من ضل فيها والياس يدور في الجبال يهدي من ضل فيها هذا دأبهما في النهار وفي الليل يجتمعان عند سد يأجوج ومأجوج يحفظانه فلم لم يقولوا: إنه ﵇ بقي في البحر حين ركب غيره السفينة ولعلهم إنما لم يقولوا ذلك لأن ما ذكر
Ûc b. Ûnuk hakkında iddia ettikleri gibi gemiye binmeye ihtiyaç duymadığı muhtemeldir.' Yine onlar, onun havada bulunma kudretine sahip olduğunu söylemektedirler; öyleyse Buhârî'nin hadisine cevap verirken havada bulunmuş olmasının muhtemel olduğunu söyledikleri gibi, gemiye binmeyip havada kalarak sudan korunduğu ihtimalini söylemelerine ne engel oldu? Ayrıca onlardan bazıları Allâmî'den tefsirinde şunu nakletmişlerdir: Hızır denizlerde dolaşır, orada yolunu kaybedenlere yol gösterir; İlyâs da dağlarda dolaşır, orada yolunu kaybedenlere yol gösterir. Gündüzleri âdetleri budur, geceleri ise Ye'cûc ve Me'cûc seddinin yanında toplanıp onu korurlar. Öyleyse başkaları gemiye bindiğinde onun aleyhisselâm denizde kaldığını niçin söylemediler? Muhtemelen bunu söylememelerinin sebebi, zikredilen hususun
قد روى قريبا منه الحارث بن أبي أسامة في مسنده عن أنس مرفوعا ولفظه «إن الخضر في البحر والياس في البر يجتمعان كل ليلة عند الردم الذي بناه ذو القرنين» الخبر
bir benzerini Hâris b. Ebî Üsâme'nin Müsned'inde Enes'ten merfû olarak şu lafızla rivayet etmiş olmasıdır: «Şüphesiz Hızır denizde, İlyâs ise karadadır; her gece Zülkarneyn'in inşa ettiği seddin yanında toplanırlar...»
، وقد قالوا: إن سنده واه أو لأنهم لا يثبتون له هذه الخدمة الإلهية في ذلك الوقت، ويوشك أن يقولوا في إعطائه قوة التشكل والكون في الهواء كذلك. وعن الثالث بأنه لا نسلم الاتفاق على أنه مات كل أهل السفينة ولم يبق بعد الخروج منها غير نسل نوح ﵇ والخصر في الآية إضافي بالنسبة إلى المكذبين بنوح ﵇. وأيضا المراد أنه مات كل من كان ظاهرا مشاهدا غير نسله ﵇ بدليل أن الشيطان كان أيضا في السفينة. وأيضا المراد من الآية بقاء ذريته ﵇ على وجه التناسل وهو لا ينفي بقاء من عداهم من غير تناسل ونحن ندعي ذلك في الخضر على أن القول بأنه كان قبل نوح ﵉ قول ضعيف والمعتمد كونه بعد ذلك ولا يخفى ما في بعض ما ذكر من الكلام.
Hadisçiler bu hadisin senedinin çürük olduğunu söylemişlerdir; ya da o vakitte ona bu ilâhî vazifeyi nispet etmediklerinden dolayıdır. Neredeyse şekil değiştirme ve havada bulunma gücünün ona verilmesi hususunda da aynı şeyi söyleyeceklerdir. Üçüncü veche ise şöyle cevap vermişlerdir: Gemi ehlinin hepsinin öldüğü ve gemiden çıkıştan sonra Nuh aleyhisselâm'ın neslinden başkasının kalmadığı hususundaki icmâyı kabul etmiyoruz; ayetteki hasr (sınırlandırma), Nuh aleyhisselâm'ı yalanlayanlara nispetle izâfîdir. Ayrıca kastedilen mana, nesli aleyhisselâm dışında açıkta ve görünürde olan herkesin öldüğüdür; nitekim şeytan da gemideydi. Yine ayetten maksat, neslinin aleyhisselâm üreme yoluyla baki kalmasıdır; bu da onların dışındakilerin üreme olmaksızın baki kalmasını nefyetmez, nitekim biz bunu Hızır hakkında iddia etmekteyiz. Kaldı ki onun Nuh'tan aleyhimesselâm önce olduğu görüşü zayıf bir görüştür, muteber olan ise ondan sonra olduğudur; zikredilenlerin bazısındaki itirazlar gizli değildir.
وعن الرابع بأنه لا يلزم من كون تعميره من أعظم الآيات أن يذكر في القرآن العظيم كرات، وإنما ذكر سبحانه نوحا ﵇ تسلية لنبينا ﷺ بما لاقى من قومه في هذه المدة مع بقائهم مصرين على الكفر حتى أغرقوا ولا توجد هذه الفائدة في ذكر عمر الخضر ﵇ لو ذكر، على أنه قد يقال: من ذكر طول عمر نوح ﵇ تصريحا يفهم تجويز عمر أطول من ذلك تلويحا.
Dördüncü veche ise şöyle cevap vermişlerdir: Onun uzun ömürlü olmasının en büyük ayetlerden olmasından, Yüce Kur'an'da defalarca zikredilmesi gerekmez. Allah Teâlâ, Nuh aleyhisselâm'ı sırf Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'e, kavminden bu süre boyunca çektiği sıkıntılara ve onların suda boğuluncaya kadar küfürde ısrar etmelerine karşı bir teselli olsun diye zikretmiştir; Hızır aleyhisselâm'ın ömrü zikredilseydi bu fayda bulunmazdı. Kaldı ki şöyle de denilebilir: Nuh aleyhisselâm'ın uzun ömrünün açıkça zikredilmesinden, ima yoluyla bundan daha uzun bir ömrün caiz olduğu da anlaşılır.
وتعقب بأن لنا أن نعود فنقول: لا أقل من أن يذكر هذا الأمر العظيم في القرآن العظيم مرة لأنه من آيات الربوبية في النوع الإنساني، وليس المراد أنه يلزم عقلا من كونه كذلك ذكره بل ندعي أن ذكر ذلك أمر استحساني لا سيما وقد ذكر تعمير عدو الله تعالى إبليس عليه اللعنة فإذا ذكر يكون القرآن مشتملا على ذكر معمر من الجن مبعد وذكر معمر من الإنس مقرب ولا يخفى حسنه، وربما يقال: إن فيه أيضا إدخال السرور على النبي ﷺ، وبأن التجويز المذكور في حيز العلاوة مما لا كلام فيه إنما الكلام في الوقوع ودون إثباته الظفر بماء الحياة، وأجاب بعضهم بأن في قوله تعالى: آتَيْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا إشارة إلى طول عمره ﵇ على ما سمعت عن بعض في تفسيره. ورد بأن تفسيره بذلك مبني على القول بالتعمير فإن قبل قبل وإلا فلا، وعن الخامس بأنا نختار أنه ثابت بالسنة وقد تقدم لك طرف منها.
Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bizim dönüp şöyle deme hakkımız vardır: Bu büyük mesele insan türündeki rubûbiyyet ayetlerinden biri olduğu için Yüce Kur'an'da en azından bir kere zikredilmeliydi. Böyle olmasından dolayı zikredilmesinin aklen zorunlu olduğu kastedilmemektedir; bilakis biz bunun zikredilmesinin istihsânen uygun bir şey olduğunu iddia ediyoruz. Hele ki Allah Teâlâ'nın düşmanı lanetli İblis'in uzun ömürlü olduğu zikredilmişken; o takdirde Kur'an, cinlerden kovulmuş uzun ömürlü birinin zikri ile insanlardan yakınlaştırılmış uzun ömürlü birinin zikr庖ni kapsardı ki bunun güzelliği gizli değildir. Hatta bunda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kalbine sevinç vermenin de bulunduğu söylenebilir. Söz konusu imkânın zikredilmesinin fazladan bir husus olduğu ve bunda tartışma bulunmadığı, asıl tartışmanın vuku bulup bulmadığında olduğu ve bunu ispat etmenin ise âb-ı hayatı elde etmek kadar zor olduğu belirtilmiştir. Onlardan bazıları Allah Teâlâ'nın: { آتَيْنَاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا } “Katımızdan kendisine bir rahmet verdiğimiz” kavlinde, tefsirinde bazılarından işittiğin üzere onun aleyhisselâm uzun ömrüne işaret bulunduğuna cevap vermişlerdir. Buna da şöyle karşı çıkılmıştır: Ayetin bununla tefsir edilmesi, uzun ömürlü olduğu görüşüne dayanır; bu kabul edilirse tefsir kabul edilir, aksi takdirde edilmez. Beşinci veche ise, bunun sünnetle sabit olduğunu tercih ettiğimiz şeklinde cevap vermişlerdir; nitekim sünnetten bir kısmı sana daha önce geçti.
وتعقب بما نقله عن القارئ عن ابن قيم الجوزية أنه قال: إن الأحاديث التي يذكر فيها الخضر ﵇ وحياته كلها كذب ولا يصح في حياته حديث واحد ومن ادعى الصحة فعليه البيان، وقيل: يكفي في ثبوته إجماع المشايخ العظام وجماهير العلماء الأعلام. وقد نقل هذا الإجماع ابن الصلاح والنووي وغيرهما من الأجلة الفخام، وتعقب بأن إجماع المشايخ غير مسلم فقد نقل الشيخ صدر الدين إسحاق القونوي في تبصرة المبتدي وتذكرة المنتهي أن وجود الخضر ﵇ في عالم المثال.
Buna, Kârî'nin İbn Kayyim el-Cevziyye'den naklettiği şu sözle itiraz edilmiştir: 'Hızır aleyhisselâm'ın ve hayatının zikredildiği hadislerin hepsi yalandır; onun hayatı hakkında tek bir hadis bile sahih değildir, sıhhat iddia edenin bunu açıklaması gerekir.' Şöyle de denilmiştir: Onun sübutu için büyük meşâyihin ve seçkin âlimler çoğunluğunun icmâsı yeterlidir. Bu icmâyı İbnü's-Salâh, Nevevî ve diğer büyük âlimler nakletmiştir. Buna da şöyle itiraz edilmiştir: Meşâyihin icmâsı kabul edilmemiştir; zira Şeyh Sadreddîn İshak el-Konevî Tebsıratü'l-Mübtedî ve Tezkiratü'l-Müntehî'de Hızır aleyhisselâm'ın varlığının misal âleminde olduğunu nakletmiştir.
وذهب عبد الرزاق الكاشي إلى أن الخضر عبارة عن البسط والياس عن القبض، وذهب بعضهم إلى أن الخضرية رتبة يتولاها بعض الصالحين على قدم الخضر الذي كان في زمان موسى ﵉، ومع وجود هذه الأقوال لا يتم الإجماع، وكونها غير مقبولة عند المحققين منهم لا يتممه أيضا، وإجماع جماهير العلماء على ما نقل ابن الصلاح
Abdürrezzâk el-Kâşî ise Hızır'ın bast (açılma/ferahlık), İlyâs'ın ise kabz (daralma/tutulma) halinden ibaret olduğu görüşüne varmıştır. Bazıları da Hızırlığın, Musa aleyhimesselâm zamanında yaşamış olan Hızır'ın meşrebi üzere bazı salih kimselerin üstlendiği bir rütbe olduğu görüşüne varmışlardır. Bu görüşlerin varlığı karşısında icmâ tamam olmaz; bunların muhakkik sûfiler katında makbul olmaması da icmâyı tamamlamaz. İbnü's-Salâh
والنووي مسلم لكنه ليس الإجماع الذي هو أحد الأدلة الشرعية والخصم لا يقنع إلا به وهو الذي نفاه فأنى بإثباته، ولعل الخصم لا يعتبر أيضا إجماع المشايخ قدست أسرارهم إجماعا هو أحد الأدلة، وعن السادس بأن له علامات عند أهله ككون الأرض تخضر عند قدمه وأن طول قدمه ذراع وربما يظهر منه بعض خوارق العادات بما يشهد بصدقه، على أن المؤمن يصدق بقوله بناء على حسن الظن به، وقد شاع بين زاعمي رؤيته ﵇ أن من علاماته أن إبهام يده اليمنى لا عظم فيه وأن بؤبؤ إحدى عينيه يتحرك كالزئبق، وتعقب بأنه بأي دليل ثبت أن هذه علاماته قل هاتوا برهانكم إن كنتم صادقين.
ve Nevevî'nin naklettiği üzere ulema cumhurunun icmâsı kabul edilse bile, bu şer'î delillerden biri olan icmâ değildir; hasım ise ancak onunla ikna olur ve bizzat onu inkâr etmiştir, öyleyse onu ispat etmek nerede? Belki de hasım, sırları kudsî kılınası meşâyihin icmâsını da şer'î delillerden biri olan bir icmâ saymaz. Altıncı veche ise şöyle cevap verilmiştir: Ehline göre onun alametleri vardır; bastığı yerin yeşermesi, ayak uzunluğunun bir arşın olması gibi. Hatta bazen onun doğruluğuna tanıklık edecek bazı harikulade haller zuhur eder; kaldı ki mümin, ona olan hüsnüzannına dayanarak onun sözünü doğrular. Onu gördüğünü iddia edenler arasında şu alametler yaygınlaşmıştır: Sağ elinin başparmağında kemik yoktur ve bir gözünün bebeği cıva gibi hareket eder. Buna ise şöyle karşı çıkılmıştır: Bunların onun alametleri olduğu hangi delille sabittir? { قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ } “De ki: Eğer doğru söyleyenler iseniz delilinizi getirin!”
والذي ثبت في الحديث الصحيح أنه إنما سمي الخضر لأنه جلس على فروة بيضاء فإذا هي تهتز من خلفه خضراء وأين فيه ثبوت ذلك له دائما، وكون طول قدمه ذراعا إنما جاء في خبر محمد بن المنكدر السابق عن عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه ولا نسلم صحته، على أن زاعمي رؤيته يزعمون أنهم يرونه في صور مختلفة ولا يكاد يستقر له ﵇ قدم على صورة واحدة، وظهور الخوارق مشترك بينه وبين غيره من أولياء الأمة فيمكن أن يظهر ولي خارقا ويقول: أنا الخضر مجازا لأنه على قدمه أو لاعتبار آخر ويدعوه لذلك داع شرعي،
Sahih hadiste sabit olan husus ise, ancak kuru ve beyaz bir ot yığını üzerine oturduğunda altından yemyeşil olarak dalgalanıp yeşermesinden dolayı kendisine Hızır adı verildiğidir; bunda bu halin onun için sürekli sabit olduğuna dair nerede bir delil vardır? Ayak uzunluğunun bir arşın olması ise ancak Muhammed b. el-Münkedir'in Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu teâlâ anh'tan geçen haberinde gelmiştir ki onun sıhhatini de kabul etmiyoruz. Kaldı ki onu gördüğünü iddia edenler, onu farklı suretlerde gördüklerini öne sürmektedirler ve onun aleyhisselâm tek bir suret üzerinde ayağı neredeyse sabit durmamaktadır. Harikulade hallerin zuhuru ise onunla ümmetin diğer velileri arasında ortaktır; dolayısıyla bir veli keramet gösterip onun meşrebi üzere olduğu için veya başka bir mülahazayla mecazen 'Ben Hızır'ım' diyebilir ve şer'î bir sebep onu buna sevk edebilir.
وقد صح في حديث الهجرة أنه ﷺ لما قيل له ممن القوم؟ قال: من ما فظن السائل أن ما اسم قبيلة
Nitekim Hicret hadisinde sahih olarak rivayet edilmiştir ki, kendisine sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Siz hangi kavimdenseniz?' diye sorulduğunda: 'Sudan' buyurmuş, soran kişi ise 'Mâ' kelimesini bir kabile ismi sanmıştır.
ولم يعن ﷺ إلا أنهم خلقوا من ماء دافق، وقد يقال للصوفي: إن أنا الخضر مع ظهور الخوارق لا تيقن منه أن القائل هو الخضر بالمعنى المتبادر في نفس الأمر لجواز أن يكون ذلك القائل ممن هو فان فيه لاتحاد المشرب، وكثيرا ما يقول الفاني في شيخه أنا فلان ويذكر اسم شيخه، وأيضا متى وقع من بعضهم قول: أنا الحق وما في الجبة إلا الله لم يبعد أن يقع أنا الخضر، وقد ثبت عن كثير منهم نظما ونثرا قول: أنا آدم أنا نوح أنا إبراهيم أنا موسى أنا عيسى أنا محمد إلى غير ذلك مما لا يخفى عليك وذكروا له محملا صحيحا عندهم فليكن قول: أنا الخضر ممن ليس بالخضر على هذا الطرز، ومع قيام هذا الاحتمال كيف يحصل اليقين؟ وحسن الظن لا يحصل منه ذلك.
Halbuki o sallallâhu aleyhi ve sellem atılan bir sudan yaratıldıklarını kastetmişti. Sûfiye şöyle denilebilir: Harikulade hallerin zuhuruyla birlikte 'Ben Hızır'ım' denilmesinden, meşrep birliği sebebiyle o söyleyenin onda fâni olmuş kimselerden olması caiz olduğundan, söyleyenin işin aslında akla ilk gelen manada Hızır olduğu kesin olarak anlaşılamaz. Şeyhinde fâni olan kimse çok kere 'Ben falanım' der ve şeyhinin ismini zikreder. Yine onlardan bazısından 'Ene'l-Hakk' ve 'Cübbemin içinde Allah'tan başkası yoktur' sözleri vaki olmuşken, 'Ben Hızır'ım' sözünün vaki olması da uzak değildir. Nitekim onlardan pek çoğundan nazım ve nesir olarak 'Ben Âdem'im, ben Nuh'um, ben İbrahim'im, ben Musa'yım, ben İsa'yım, ben Muhammed'im' gibi sana gizli olmayan sözler sübut bulmuştur ve onlar bunun için kendi nezdlerinde sahih bir tevil zikretmişlerdir; öyleyse Hızır olmayan birinin 'Ben Hızır'ım' demesi de bu tarzda kabul edilsin. Bu ihtimal mevcutken nasıl kesin bilgi hasıl olur? Hüsnüzan ile de bu elde edilemez.
وعن السابع بأنا لا نسلم اجتماعه بجهلة العباد الخارجين عن الشريعة ولا يلتفت إلى قولهم فالكذابون الدجالون يكذبون على الله تعالى وعلى رسوله ﷺ فلا يبعد أن يكذبوا على الخضر ﵇ ويقولوا قال وجاء إنما القول باجتماعه بأكابر الصوفية والعباد المحافظين على الحدود الشرعية فإنه قد شاع اجتماعه بهم حتى أن منهم من طلب الخضر مرافقته فأبى، وروي ذلك عن علي الخواص رحمة الله تعالى عليه في سفر حجه، وسئل عن سبب إبائه فقال:
Yedinci veche ise şöyle cevap verilmiştir: Şeriatın dışına çıkmış cahil ibadet ehliyle buluştuğunu kabul etmiyoruz ve onların sözlerine itibar edilmez; zira yalancı ve sahtekârlar Allah Teâlâ'ya ve Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem iftira atmaktadırlar, dolayısıyla Hızır aleyhisselâm'a da iftira atıp 'Şöyle dedi, böyle geldi' demeleri uzak değildir. Söz ancak büyük sûfilerle ve şer'î sınırlara riayet eden ibadet ehliyle buluşması hakkındadır; zira onlarla buluştuğu o kadar yaygındır ki hatta onlardan bazıları Hızır'ın kendisiyle yoldaşlık talebini reddetmiştir. Bu durum hac yolculuğunda Ali el-Havvâs rahmetullâhi teâlâ aleyh'ten rivayet edilmiş, reddetme sebebi sorulduğunda şöyle demiştir:
خفت من النقص في توكلي حيث اعتمد على وجوده معي.
'Onun benimle bulunmasına güvenerek tevekkülümde bir eksiklik meydana gelmesinden korktum.'
وتعقب بأن اجتماعه بهم واجتماعهم به يحتمل أن يكون من قبيل ما يذكرونه من اجتماعهم بالنبي ﷺ واجتماعه ﵊ بهم، وذلك أن الأرواح المقدسة قد تظهر متشكلة ويجتمع بها الكاملون من العباد، وقد صح أنه ﷺ رأى موسى ﵇ قائما يصلي في قبره ورآه في السماء ورآه يطوف بالبيت. وادعى الشيخ الأكبر قدس سره الاجتماع مع أكثر الأنبياء ﵈ لا سيما مع إدريس ﵇ فقد ذكر أنه اجتمع به مرارا وأخذ منه علما كثيرا بل قد يجتمع الكامل بمن لم يولد بعد كالمهدي، وقد ذكر الشيخ الأكبر أيضا اجتماعه معه، وهذا ظاهر عند من يقول: إن الأزل والأبد نقطة واحدة والفرق بينهما بالاعتبار عند المتجردين عن جلابيب أبدانهم، ولعل كثرة هذا الظهور والتشكل من خصوصيات الخضر ﵇، ومع قيام هذا الاحتمال لا يحصل يقين أيضا بأن الخضر المرئي موجود في الخارج كوجود سائر الناس فيه كما لا يخفى.
Buna şöyle itiraz edilmiştir: Onun onlarla ve onların onunla buluşması, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile buluşmaları ve onun aleyhisselâm kendileriyle buluşması hakkında zikrettikleri kabilinden olması muhtemeldir. Şöyle ki, mukaddes ruhlar bazen tecessüm edip surete bürünerek tezahür edebilir ve kâmil kullar onlarla buluşabilir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Musa aleyhisselâm'ı kabrinde ayakta namaz kılarken gördüğü, onu semada gördüğü ve Beytullah'ı tavaf ederken gördüğü sahih olarak sabittir. Şeyhü'l-Ekber kuddise sırruh, peygamberlerin aleyhimüsselâm çoğuyla, bilhassa İdris aleyhisselâm ile buluştuğunu iddia etmiş ve onunla defalarca buluşup kendisinden çok ilim aldığını zikretmiştir; hatta kâmil insan, Mehdi gibi henüz doğmamış kimselerle de buluşabilir; Şeyhü'l-Ekber onunla da buluştuğunu zikretmiştir. Bu durum, ezel ile ebedin tek bir nokta olduğunu ve beden elbiselerinden soyutlananlar nezdinde ikisi arasındaki farkın itibârî olduğunu söyleyen kimseye göre açıktır. Bu tezahür ve tecessümün çokluğu belki de Hızır aleyhisselâm'ın hususiyetlerindendir. Bu ihtimal varken, gizli kalmayacağı üzere, görülen Hızır'ın diğer insanların varlığı gibi dış âlemde mevcut olduğuna dair kesin bir bilgi de hasıl olmaz.
ومما يبنى على اجتماعه ﵇ بالكاملين من أهل الله تعالى بعض طرق إجازتنا بالصلاة البشيشية فإني
Onun aleyhisselâm Allah Teâlâ'nın kâmil velileriyle buluşması esasına dayanan hususlardan biri de Şâzelî salatına dair icazetimizin bazı tarikleridir; nitekim ben
أرويها من بعض الطرق عن شيخي علاء الدين علي أفندي الموصلي عن شيخه ووالده صلاح الدين يوسف أفندي الموصلي عن شيخه خاتمة المرشدين السيد علي البندنيجي عن نبي الله تعالى الخضر ﵇ عن الولي الكامل الشيخ عبد السلام بن بشيش قدس سره. وعن الثامن بأنا لا نسلم أن القول بعدم إرساله ﷺ إليه ﵇ كفر، وبفرض أنه ليس بكفر هو قول باطل إجماعا، ونختار أنه أتى وبايع لكن باطنا حيث لا يشعر به أحد وقد عده جماعة من أرباب الأصول في الصحابة، ولعل عدم قبول روايته لعدم القطع في وجوده وشهوده في حال رؤيته وهو كما ترى.
onu bazı tarikler üzerinden şeyhim Alâeddin Ali Efendi el-Mevsılî'den, o şeyhi ve babası Salâhaddîn Yûsuf Efendi el-Mevsılî'den, o mürşidlerin sonuncusu Seyyid Ali el-Bendencî'den, o Allah Teâlâ'nın nebisi Hızır aleyhisselâm'dan, o da kâmil veli Şeyh Abdüsselâm b. Meşîş kuddise sırruh'tan rivayet etmekteyim. Sekizinci veche ise şöyle cevap verilmiştir: Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ona aleyhisselâm gönderilmediğini söylemenin küfür olduğunu kabul etmiyoruz; küfür olmadığı farz edilse bile bu söz icmâ ile bâtıldır. Biz onun gelip biat ettiğini, fakat kimsenin fark edemeyeceği şekilde bâtınî olarak biat ettiğini benimsiyoruz; nitekim usul âlimlerinden bir grup onu sahabeden saymıştır. Rivayetinin kabul edilmeyişi ise, belki de varlığının ve görülme anında şahitliğinin kesin olmayışındandır; bu da gördüğün gibidir.
وعن التاسع بأنه مجازفة في الكلام فإنه من أين يعلم نفي ما ذكره من حضور الجهاد وغيره عن الخضر ﵇ مع أن العالم بالعلم اللدني لا يكون مشتغلا إلا بما علمه الله تعالى في كل مكان وزمان بحسب ما يقتضي الأمر والشأن، وتعقب بأن النفي مستند إلى عدم الدليل فنحن نقول به إلى أن يقوم الدليل ولعله لا يقوم حتى يقوم الناس لرب العالمين، وسيأتي إن شاء الله تعالى الكلام في العلم اللدني والعالم به، وبالجملة قد ظهر لك حال معظم أدلة الفريقين وبقي ما استدل به البعض من الاستصحاب. وأنت تعلم أنه حجة عند الشافعي والمزني وأبي بكر الصيرفي في كل شيء نفيا وإثباتا ثبت تحققه بدليل ثم وقع الشك في بقائه إن لم يقع ظن بعدمه، وأما عندنا وكذا عند المتكلمين فهو من الحجج القاصرة التي لا تصلح للإثبات وإنما تصلح للدفع بمعنى أن لا يثبت حكم وعدم الحكم مستند إلى عدم دليله والأصل في العدم الاستمرار حتى يظهر دليل الوجود فالمفقود يرث عنده لا عندنا لأن الإرث من باب الإثبات فلا يثبت به ولا يورث لأن عدم الإرث من باب الدفع فيثبت به، ويتفرع على هذا الخلاف فروع أخر ليس هذا محل ذكرها، وإذا كان حكم الاستصحاب عندنا ما ذكر فاستدلال الحنفي به على إثبات حياة الخضر ﵇ اليوم وأنها متيقنة لا يخلو عن شيء بل استدلال الشافعي به على ذلك أيضا كذلك بناء على أن صحة الاستدلال به مشروط بعدم وقوع ظن بالعدم فإن العادة قاضية بعدم بقاء الآدمي تلك المدة المديدة والأحقاب العديدة، وقد قيل: إن العادة دليل معتبر ولولا ذلك لم يؤثر خرق العادة بالمعجزة في وجوب الاعتقاد والاتباع فإن لم تفد يقينا بالعدم فيما نحن فيه أفادت الظن به فلا يتحقق شرط صحة الاستدلال، وعلى هذا فالمعول عليه الخالص من شوب الكدر الاستدلال بأحد الأدلة الأربعة وقد علمت حال استدلالهم بالكتاب والسنة وما سموه إجماعا، وأما الاستدلال بالقياس هنا فمما لا يقدم عليه عاقل فضلا عن فاضل «ثم اعلم» بعد كل حساب أن الأخبار الصحيحة النبوية والمقدمات الراجحة العقلية تساعد القائلين بوفاته ﵇ أي مساعدة وتعاضدهم على دعواهم أي معاضدة، ولا مقتضى للعدول عن ظواهر تلك الأخبار إلا مراعاة ظواهر الحكايات المروية والله تعالى أعلم بصحتها عن بعض الصالحين الأخيار وحسن الظن ببعض السادة الصوفية فإنهم قالوا بوجوده إلى آخر الزمان على وجه لا يقبل التأويل السابق، ففي الباب الثالث والسبعين من الفتوحات المكية اعلم أن لله تعالى في كل نوع من المخلوقات خصائص وصفوة، وأعلى الخواص فيه من العباد الرسل ﵈ ولهم مقام الرسالة والنبوة والولاية والإيمان فهم أركان بيت هذا النوع، والرسول أفضلهم مقاما وأعلاهم حالا بمعنى أن المقام الذي أرسل منه أعلى منزلة عند الله تعالى من سائر المقامات وهم الأقطاب والأئمة والأوتاد الذين يحفظ الله تعالى بهم العالم ويصون بهم بيت الدين القائم بالأركان الأربعة الرسالة والنبوة والولاية والإيمان، والرسالة هي الركن الجامع وهي المقصودة من هذا النوع فلا يخلو من أن يكون فيه رسول كما لا يزال دين الله تعالى، وذلك الرسول هو القطب الذي هو موضع نظر الحق وبه يبقى النوع في هذه الدار ولو كفر الجميع، ولا يصح هذا الاسم على إنسان إلا أن يكون ذا جسم طبيعي وروح ويكون موجودا في هذا النوع في هذه الدار بجسده وروحه يتغذى، وهو مجلي الحق من آدم ﵇ إلى يوم القيامة، ولما توفي رسول الله ﷺ بعد ما قرر الدين الذي لا ينسخ والشرع الذي لا يبدل، ودخل الرسل كلهم ﵈ في ذلك الدين وكانت الأرض لا تخلو من
Dokuzuncu veche ise, bunun ölçüsüz bir söz olduğu şeklinde cevap verilmiştir; zira ledünnî ilme sahip bir âlim her mekân ve zamanda durumun ve hikmetin gerektirdiği üzere ancak Allah Teâlâ'nın kendisine öğrettiği şeyle meşgul olurken, Hızır aleyhisselâm hakkında cihada katılma ve benzeri şeylerin zikredilmediğini nereden bilebilir? Buna ise şöyle itiraz edilmiştir: Bu inkâr delilin bulunmayışına dayanmaktadır; delil ortaya konuluncaya kadar biz bunu söyleriz, belki de insanlar Âlemlerin Rabbi için ayağa kalkıncaya kadar o delil ikame edilemeyecektir. İnşâallahu Teâlâ ledünnî ilim ve ledün ilmi ehline dair bahis ileride gelecektir. Hülasa, iki grubun delillerinin çoğunun durumu sana zahir oldu; geriye bazılarının istıshâb ile getirdiği delil kaldı. Bilirsin ki istıshâb, Şâfiî, Müzenî ve Ebû Bekir es-Sayrafî nezdinde, delille sübutu kesinleşip de ardından yokluğuna dair bir zan oluşmadıkça varlığının devamında şüpheye düşülen her şeyde hem olumsuz hem olumlu olarak bir hüccettir. Bizim katımızda ve kelamcılar nezdinde ise sübut için elverişli olmayıp sadece defetmeye (mevcut durumu korumaya) yarayan noksan hüccetlerdendir; yani bir hüküm sabit olmaz ve hükmün yokluğu delilinin bulunmayışına dayanır, yoklukta ise varlık delili ortaya çıkıncaya kadar devamlılık esastır; dolayısıyla gaip olan kimse Şâfiî nezdinde mirasçı olur, bizim nezdimizde olmaz; çünkü miras almak sübut kabilindendir, istıshâbla sabit olmaz; fakat ona mirasçı olunamaz, çünkü miras bırakmamak defetme kabilindendir ve istıshâbla sabit olur. Bu ihtilafa zikredilme yeri burası olmayan başka fıkhî dallar da terettüp eder. İstıshâbın bizim nezdimizdeki hükmü zikredildiği gibi olduğuna göre, bir Hanefî'nin Hızır aleyhisselâm'ın bugünkü hayatını ve onun kesin olduğunu ispatlamak için bununla delil getirmesi tenkitten uzak değildir; hatta istıshâbla delil getirmenin sıhhati yokluk zannının vaki olmaması şartına bağlı olduğundan bir Şâfiî'nin bununla delil getirmesi de böyledir; zira âdet, bir insanın bunca uzun bir müddet ve sayısız çağlar boyunca baki kalmayacağına hükmetmektedir. Âdetin muteber bir delil olduğu söylenmiştir; aksi takdirde mucizeyle âdetin bozulması, inanmanın ve tabi olmanın vacip kılınmasında tesirli olmazdı. Şayet âdet, üzerinde bulunduğumuz konuda yokluğa dair kesin bir bilgi vermese bile bir zan ifade eder, dolayısıyla istıshâbın sıhhat şartı gerçekleşmemiş olur. Buna göre, bulanıklıktan arınmış güvenilir yol, dört delilden biriyle delil getirmektir; sen onların Kitap, Sünnet ve icmâ adını verdikleri şeylerle getirdikleri delillerin durumunu öğrendin. Burada kıyasla delil getirmeye gelince, fazilet sahibi şöyle dursun hiçbir akıl sahibi buna cüret etmez. Bütün bu hesaplardan «sonra bil ki», sahih nebevî haberler ve kuvvetli aklî öncüller, onun aleyhisselâm vefat ettiğini söyleyenlere son derece destek olmakta ve iddialarını alabildiğine güçlendirmektedir. Nakledilen kıssaların zahirlerine -ki sıhhatlerini Allah Teâlâ daha iyi bilir- riayet etmek ve bazı sûfi efendilere hüsnüzan beslemek dışında bu haberlerin zahirlerinden dönmeyi gerektiren bir sebep yoktur; zira sûfiler onun ahir zamana kadar var olduğunu önceki tevili kabul etmeyecek bir tarzda ifade etmişlerdir. Nitekim el-Fütûhâtü'l-Mekkiyye'nin yetmiş üçüncü babında şöyle denmektedir: 'Bil ki Allah Teâlâ'nın her yaratılmış türünde seçkinleri ve özü vardır; o türdeki kulların en üstün seçkinleri ise resullerdir aleyhimüsselâm. Onlar risalet, nübüvvet, velayet ve iman makamına sahiptirler; onlar bu türün beytinin (binasının) rükünleridir. Resul ise makam bakımından onların en faziletlisi, hal bakımından en yücesidir; yani kendisinden gönderildiği makam, Allah Teâlâ katında diğer bütün makamlardan daha üstün bir mertebedir. Onlar; Allah Teâlâ'nın kendileriyle âlemi koruduğu ve risalet, nübüvvet, velayet ve imandan ibaret dört rükünle ayakta duran din beytini muhafaza ettiği kutublar, imamlar ve evtâddır. Risalet toplayıcı rükündür ve bu türden kastedilen odur; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın dini baki kaldığı sürece, insan türü içinde bir resulün bulunmasından geri kalınamaz. İşte o resul, Hakk'ın nazar mahalli olan ve bütün insanlar kâfir olsa bile kendisi sebebiyle türün bu diyarda baki kaldığı kutubdur. Bu isim bir insana ancak tabiî bir bedene ve ruha sahip olması, bu diyarda bedeni ve ruhuyla beslenerek bu tür içinde bulunması şartıyla sahih olur; o, Âdem aleyhisselâm'dan kıyamet gününe kadar Hakk'ın tecelligâhıdır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem neshedilmeyecek dini ve değiştirilmeyecek şeriatı yerleştirdikten ve resullerin hepsi aleyhimüsselâm o dine girdikten sonra vefat edince; yeryüzü de bedenî olarak
رسول حسي بجسمه لأنه قطب العالم الإنساني وإن تعدد الرسل كان واحد منهم هو المقصود أبقى الله تعالى بعد وفاته ﵊ من الرسل الأحياء بأجسادهم في هذه الدار أربعة إدريس والياس وعيسى والخضر ﵈، والثلاثة الأول متفق عليهم والأخير مختلف فيه عند غيرنا لا عندنا فأسكن سبحانه إدريس في السماء الرابعة، وهي وسائر السموات السبع من الدار الدنيا لأنها تتبدل في الدار الأخرى كما تتبدل هذه النشأة الترابية منا
hissî bir resulden boş kalamayacağı için -çünkü o insanlık âleminin kutbudur; resuller çoğalsa bile onlardan biri asıl kastedilendir- Allah Teâlâ onun aleyhisselâm vefatından sonra bu dünyada bedenleriyle diri olan resullerden dördünü baki kılmıştır: İdris, İlyâs, İsa ve Hızır aleyhimüsselâm. İlk üçü üzerinde ittifak edilmiştir; sonuncusu ise bizim katımızda değil başkaları nezdinde ihtilaflıdır. Allah Teâlâ İdris'i dördüncü semaya yerleştirmiştir; o ve diğer yedi sema dünya yurdundandır, çünkü bu topraktan yaratılışımız
بنشأة أخرى، وأبقى الآخرين في الأرض فهم كلهم باقون بأجسامهم في الدار الدنيا، وكلهم الأوتاد، واثنان منهم الإمامان، وواحد منهم القطب الذي هو موضع نظر الحق من العالم، وهو ركن الحجر الأسود من أركان بيت الدين، فما زال المرسلون ولا يزالون في هذه الدار إلى يوم القيامة وإن كانوا على شرع نبينا ﷺ ولكن أكثر الناس لا يعلمون، وبالواحد منهم يحفظ الله تعالى الإيمان وبالثاني الولاية وبالثالث النبوة وبالرابع الرسالة وبالمجموع الدين الحنيفي، والقطب من هؤلاء لا يموت أبدا أي لا يصعق. وهذه المعرفة لا يعرفها من أهل طريقتنا إلا الأفراد الأمناء، ولكل واحد منهم من هذه الأمة في كل زمان شخص على قلبه مع وجودهم ويقال لهم النواب، وأكثر الأولياء من عامة أصحابنا لا يعرفون إلا أولئك النواب ولا يعرفون أولئك المرسلين، ولذا يتطاول كل واحد من الأمة لنيل مقام القطبية والإمامية والوتدية فإذا خصوا بها عرفوا أنهم نواب عن أولئك المرسلين ﵈. ومن كرامة نبينا ﷺ أن جعل من أمته وأتباعه رسلا وإن لم يرسلوا فيهم من أهل هذا المقام الذي منه يرسلون وقد كانوا أرسلوا، فلهذا صلى ﷺ ليلة الإسراء بالأنبياء ﵈ لتصح له الإمامة على الجميع حيا بجسمانيته وجسمه، فلما انتقل ﵊ بقي الأمر محفوظا بهؤلاء الرسل ﵈، فثبت الدين قائما بحمد الله تعالى وإن ظهر الفساد في العالم إلى أن يرث الله تعالى الأرض ومن عليها، وهذه نكتة فاعرف قدرها فإنك لا تراها في كلام أحد غيرنا. ولولا ما ألقى عندي من إظهارها ما أظهرتها لسر يعلمه الله تعالى ما أعلمنا به. ولا يعرف ما ذكرناه إلا نوابهم دون غيرهم من الأولياء، فاحمدوا الله تعالى يا إخواننا حيث جعلكم الله تعالى ممن قرع سمعه أسرار الله تعالى المخبوءة في خلقه التي اختص بها من شاء من عباده، فكونوا لها قابلين وبها مؤمنين ولا تحرموا التصديق بها فتحرموا خيرها انتهى.
başka bir yaratılışa tebdil olacağı gibi onlar da ahiret yurdunda tebdil olunacaktır. Diğerlerini ise yeryüzünde baki kılmıştır; böylece hepsi dünya yurdunda bedenleriyle bakidirler. Onların hepsi evtâddır; ikisi imamlardır, biri ise âlemden Hakk'ın nazar mahalli olan kutubdur; o, din beytinin rükünlerinden Hacer-i Esved rüknüdür. Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in şeriatı üzere olsalar da resuller kıyamet gününe kadar bu diyarda devam etmişlerdir ve devam edeceklerdir; fakat insanların çoğu bilmezler. Onlardan biriyle Allah Teâlâ imanı, ikincisiyle velayeti, üçüncüsüyle nübüvveti, dördüncüsüyle risaleti ve hepsinin toplamıyla da Hanîf dinini muhafaza eder. Bunlardan kutub olanı asla ölmez, yani çarpılıp bayılmaz (sa'k yaşamaz). Bu marifeti tarikatımız ehlinden ancak seçkin emin kimseler (efrâd) bilir. Onlar var olmakla birlikte bu ümmetten her zamanda her birinin kalbi üzere bir şahıs bulunur ve bunlara nüvvâb (vekiller) denir. Ashabımızın avamından olan velilerin çoğu ancak o vekilleri bilirler, o resulleri bilmezler. Bu yüzden ümmetten herkes kutubluk, imamlık ve evtâdlık makamına ulaşmaya can atar; kendilerine bu makam tahsis edildiğinde ise o resullerin aleyhimüsselâm vekilleri olduklarını anlarlar. Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in bir kerameti de, kendilerine gönderilmemiş olsalar bile ümmetinden ve tâbilerinden, resullerin gönderildiği bu makam ehlinden resuller kılmış olmasıdır; nitekim onlar daha önce gönderilmişlerdi. İşte bu sebeple o sallallâhu aleyhi ve sellem, cismâniyeti ve bedeniyle diri olarak hepsine imamlığı sahih olsun diye İsrâ gecesinde peygamberlere aleyhimüsselâm namaz kıldırdı. O aleyhisselâm irtihal edince bu iş söz konusu resullerle aleyhimüsselâm korunmuş olarak kaldı; böylece Allah Teâlâ yeryüzüne ve üzerindekilere vâris oluncaya kadar, âlemde fesat zuhur etse bile Allah'a hamdolsun din ayakta sabit kaldı. Bu ince bir nüktedir, kadrini bil; zira bunu bizden başkasının kelamında göremezsin. Onu açıklamaya dair bana ilham olunan şey olmasaydı, Allah Teâlâ'nın bildiği ve bize bildirmediği bir sırdan dolayı onu açıklamazdım. Zikrettiğimizi diğer veliler değil ancak onların vekilleri bilir. Ey kardeşlerimiz! Allah Teâlâ sizi, kullarından dilediğine tahsis ettiği ve yarattıklarında gizlediği sırları işiten kimselerden kıldığı için Allah Teâlâ'ya hamdedin. O sırlara kabul gösteren ve onlara inanan kimseler olun; onları tasdik etmekten mahrum kalıp da hayırlarından mahrum olmayın.' Sözü bitti.
وعلم منه القول برسالة الخضر ﵇ وهو قول مرجوح عند جمهور العلماء والقول بحياته وبقائه إلى يوم القيامة وكذا بقاء عيسى ﵇، والمشهور أنه بعد نزوله إلى الأرض يتزوج ويولد له ويتوفى ويدفن في الحجرة الشريفة مع رسول الله ﷺ، ولينظر ما وجه قوله قدس سره بإبقاء عيسى ﵇ في الأرض وهو اليوم في السماء كإدريس ﵇، ثم إنك إن اعتبرت مثل هذه الأقوال وتلقيتها بالقبول لمجرد جلالة قائلها وحسن الظن فيه فقل بحياة الخضر ﵇ إلى يوم القيامة، وإن لم تعتبر ذلك وجعلت الدليل وجودا وعدما مدارا للقبول والرد ولم تغرك جلالة القائل إذ كل أحد يؤخذ من قوله ويرد ما عدا رسول الله ﷺ.
Bundan Hızır aleyhisselâm'ın resul olduğu görüşü anlaşılmaktadır ki bu görüş ulema cumhuru nezdinde mercûhtur; yine onun hayatta olduğu, kıyamet gününe kadar baki kalacağı ve İsa aleyhisselâm'ın da baki kaldığı anlaşılmaktadır. Meşhur olan ise, İsa'nın yeryüzüne indikten sonra evleneceği, çocuğunun olacağı, vefat edip Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Hücre-i Şerife'ye defnedileceğidir. Şeyhin kuddise sırruh, İsa aleyhisselâm bugün İdris aleyhisselâm gibi semada olduğu halde onun yeryüzünde bırakıldığını söylemesinin vechinin ne olduğuna bakılmalıdır. Sonra, şayet sen bu gibi sözleri sırf söyleyeninin büyüklüğü ve ona olan hüsnüzan sebebiyle muteber sayıp kabulle karşılarsan, Hızır aleyhisselâm'ın kıyamet gününe kadar hayatta olduğunu söyle! Eğer bunu muteber saymayıp delilin varlığını ve yokluğunu kabul ile reddin esası kılarsan ve söyleyenin büyüklüğü seni aldatmazsa -zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem müstesna herkesin sözü alınabilir de terk de edilebilir-
وعن علي كرم الله تعالى وجهه أنه قال: لا تنظر إلى من قال وانظر ما قال
ve Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: 'Söyleyene bakma, ne söylediğine bak!'
فاستفت قلبك بعد الوقوف على أدلة الطرفين وما لها وما عليها ثم اعمل بما يفتيك. وأنا أرى كثيرا من الناس اليوم بل في كثير من الأعصار يسمون من يخالف الصوفية في أي أمر ذهبوا إليه منكرا ويعدونه سيىء العقيدة ويعتقدون بمن يوافقهم ويؤمن بقولهم الخير، وفي كلام الصوفية أيضا نحو هذا فقد نقل الشيخ الأكبر قدس سره في الباب السابق عن أبي يزيد البسطامي قدس سره أنه قال لأبي موسى الدبيلي: يا أبا موسى إذا رأيت من يؤمن بكلام أهل هذه الطريقة فقل له يدعو لك فإنه مجاب الدعوة، وذكر أيضا أنه سمع أبا عمران موسى بن عمران الإشبيلي يقول لأبي القاسم بن عفير الخطيب وقد أنكر ما يذكر أهل الطريقة يا أبا القاسم لا تفعل فإنك إن فعلت هذا جمعنا بين حرمانين لا ندري ذلك من نفوسنا ولا نؤمن به من غيرنا وما ثم دليل يرده ولا قادح يقدح فيه شرعا أو عقلا انتهى.
O halde her iki tarafın delillerini, lehlerine ve aleyhlerine olan hususları öğrendikten sonra kalbine danış, sonra da sana fetva verdiği hükümle amel et! Ben bugün, hatta birçok asırda insanların çoğunun, sûfilerin benimsediği herhangi bir görüşe muhalefet eden kimseyi inkârcı olarak isimlendirdiklerini, onu kötü itikatlı saydıklarını; onlara muvafakat edip sözlerine inanan kimsenin ise hayır üzere olduğuna inandıklarını görüyorum. Sûfilerin sözlerinde de buna benzer ifadeler vardır; nitekim Şeyhü'l-Ekber kuddise sırruh bir önceki babda Ebû Yezîd el-Bistâmî'den kuddise sırruh nakletmiştir ki o, Ebû Mûsâ ed-Debîlî'ye şöyle demiştir: 'Ey Ebû Mûsâ! Bu tarikat ehlinin sözüne inanan birini gördüğün zaman ona söyle senin için dua etsin; zira onun duası makbuldür.' Yine Şeyh, Ebû İmrân Mûsâ b. İmrân el-İşbîlî'nin, tarikat ehlinin bahsettiği şeyleri inkâr eden Hatip Ebü'l-Kâsım b. Afîr'e şöyle dediğini işittiğini zikretmiştir: 'Ey Ebü'l-Kâsım, yapma! Çünkü sen bunu yaparsan iki mahrumiyeti birden yaşamış oluruz: Bunu ne kendi nefislerimizden biliriz ne de başkasından geldiğinde inanırız; halbuki şer'an veya aklen onu reddeden bir delil ya da ona leke sürecek bir kusur yoktur.' Sözü bitti.
ويفهم منه أن ما يرده الدليل الشرعي أو العقلي لا يقبل وهو الذي إليه أذهب وبه أقول، وأسأل الله تعالى أن يوفقني وإياك لكل ما هو مرضي لديه سبحانه ومقبول، والتنوين في قوله تعالى: رَحْمَةً للتفخيم وكذا في قوله سبحانه: وَعَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً أي علما لا يكتنه كنهه ولا يقادر قدره وهو علم الغيوب وأسرار العلوم الخفية، وذكر لَدُنَّا قيل لأن العلم من أخص صفاته تعالى الذاتية وقد قالوا: إن القدرة لا تتعلق بشيء ما لم تتعلق الإرادة وهي لا تتعلق ما لم يتعلق العلم فالشيء يعلم أولا فيراد فتتعلق به القدرة فيوجد.
Buradan anlaşılmaktadır ki şer'î veya aklî delilin reddettiği şey kabul edilmez; benim benimsediğim ve söylediğim de budur. Allah Teâlâ'dan beni ve seni O Sübhânehu'nun katında razı olunan ve kabul gören her şeye muvaffak kılmasını dilerim. Allah Teâlâ'nın { رَحْمَةً } kelimesindeki tenvin tazim (büyüklük) içindir; O Sübhânehu'nun: { وَعَلَّمْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْمًا } kavlinde de böyledir; yani mahiyetinin künhüne varılamayan ve kadrine paha biçilemeyen bir ilim [öğrettik ki] o da gayblar ilmi ve gizli ilimlerin sırlarıdır. { لَدُنَّا } ifadesinin zikredilmesi, ilmin Allah Teâlâ'nın en has zâtî sıfatlarından olması sebebiyledir denilmiştir. Nitekim şöyle demişlerdir: İrade taalluk etmedikçe kudret bir şeye taalluk etmez; ilim taalluk etmedikçe de irade taalluk etmez. Dolayısıyla şey önce bilinir, sonra irade edilir, ardından ona kudret taalluk eder ve böylece var olur.
وذكر أنه يفهم من فحوى مِنْ لَدُنَّا أو من تقديمه على عِلْماً اختصاص ذلك بالله تعالى كأنه قيل علما يختص بنا ولا يعلم إلا بتوقيفنا، وفي اختيار عَلَّمْناهُ على آتيناه من الإشارة إلى تعظيم أمر هذا العلم ما فيه، وهذا التعليم يحتمل أن يكون بواسطة الوحي المسموع بلسان الملك وهو القسم الأول من أقسام الوحي الظاهري كما وقع لنبينا ﷺ في أخباره عن الغيب الذي أوحاه الله تعالى إليه في القرآن الكريم، وأن يكون بواسطة الوحي الحاصل بإشارة الملك من غير بيان بالكلام وهو القسم الثاني من ذلك ويسمى بالنفث كما
{ مِنْ لَدُنَّا } ifadesinin lafzından veya { عِلْمًا } kelimesinin önüne takdim edilmesinden, bu ilmin Allah Teâlâ'ya has olduğunun anlaşıldığı zikredilmiştir; sanki 'bize has olan ve ancak bizim bildirmemizle bilinen bir ilim' denilmektedir. { عَلَّمْنَاهُ } fiilinin آتيناه (ona verdik) ifadesine tercih edilmesinde ise bu ilmin büyüklüğüne işaret vardır. Bu öğretmenin, meleğin lisanıyla işitilen vahiy vasıtasıyla olması muhtemeldir ki bu, Allah Teâlâ'nın Kur'ân-ı Kerîm'de vahyettiği gayba dair haber vermesinde Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in başına geldiği gibi zahirî vahyin birinci kısmıdır; ya da sözle bir açıklama olmaksızın meleğin işaretiyle hâsıl olan vahiy vasıtasıyla olması muhtemeldir ki bu da vahyin ikinci kısmıdır ve nefes etmek (nefs) olarak adlandırılır;
في حديث إن روح القدس نفث في روعي أنه لن تموت نفس حتى تستكمل رزقها
nitekim { إِنَّ رُوحَ الْقُدُسِ نَفَثَ فِي رَوْعِي أَنَّهُ لَنْ تَمُوتَ نَفْسٌ حَتَّى تَسْتَكْمِلَ رِزْقَهَا } “Rûhu'l-Kudüs kalbime fısıldadı ki hiçbir nefis rızkını tastamam almadıkça asla ölmeyecektir;”
فاتقوا الله تعالى واجملوا في الطلب والإلهام على ما يشير إليه بعض عبارات القوم من هذا النوع، ويثبتون له ملكا يسمونه ملك الإلهام، ويكون للأنبياء ﵈ ولغيرهم بالإجماع، ولهم في الوقوف على المغيبات طرق تتشعب من تزكية الباطن.
o halde Allah Teâlâ'dan korkun ve rızkı güzel yoldan talep edin' hadisinde böyledir. Tasavvuf ehlinin bazı ifadelerinin işaret ettiği ilham da bu türdendir; onlar bunun için ilham meleği adını verdikleri bir melek kabul ederler. Bu ilham icmâ ile peygamberlere aleyhimüsselâm ve başkalarına verilir; gaybî sırlara vâkıf olma hususunda bâtın tasfiyesinden dallanıp budaklanan yolları vardır.
والآية عندهم أصل في إثبات العلم اللدني، وشاع إطلاق علم الحقيقة والعلم الباطن عليه ولم يرتض بعضهم هذا الإطلاق، قال العارف بالله تعالى الشيخ عبد الوهاب الشعراني عليه الرحمة في كتابة المسمى بالدرر المنثورة في بيان زبد العلوم المشهورة ما لفظه: وأما زبدة علم التصوف الذي وضع القوم فيه رسائلهم فهو نتيجة العمل بالكتاب والسنة فمن عمل بما علم تكلم بما تكلموا وصار جميع ما قالوه بعض ما عنده لأنه كلما ترقى العبد في باب الأدب مع الله تعالى دق كلامه على الافهام، حتى قال بعضهم لشيخه: إن كلام أخي فلان يدق على فهمه فقال: لأن لك قميصين وله قميص واحد فهو أعلى مرتبة منك، وهذا هو الذي دعا الفقهاء ونحوهم من أهل الحجاب إلى تسمية علم الصوفية بالعلم الباطن وليس ذلك بباطن إذ الباطن إنما هو علم الله تعالى وأما جميع ما علمه الخلق على اختلاف طبقاتهم فهو من العلم الظاهر لأنه ظهر للخلق فاعلم ذلك انتهى.
Bu ayet onlara göre ledünnî ilmi ispat etmede asıldır; buna hakikat ilmi ve bâtın ilmi denmesi yaygınlaşmıştır. Onlardan bazıları ise bu isimlendirmeye razı olmamıştır. Ârif billâh Şeyh Abdülvehhâb eş-Şa'rânî aleyhirrahme, ed-Dürerü'l-Mensûre fî Beyâni Zübedi'l-Ulûmi'l-Meşhûre adlı eserinde aynen şöyle demiştir: 'Tasavvuf ehlinin risaleler kaleme aldığı tasavvuf ilminin özüne gelince, o Kitap ve Sünnet'le amel etmenin bir neticesidir. Kim bildiğiyle amel ederse onların konuştuğu gibi konuşur ve onların söylediği her şey onun nezdindeki ilmin bir parçası haline gelir; çünkü kul, Allah Teâlâ ile edep kapısında her yükselişinde sözü anlayışlara daha ince ve derin gelir. Hatta onlardan biri şeyhine: «Falan kardeşimin sözü anlayışıma ince geliyor» dediğinde şeyhi: «Çünkü senin iki gömleğin var, onun ise tek gömleği var; o makamca senden daha üstündür» demiştir. İşte fakihleri ve perde ehli benzerlerini sûfilerin ilmini «bâtın ilmi» olarak adlandırmaya sevk eden sebep budur; oysa bu bâtın değildir, zira asıl bâtın ancak Allah Teâlâ'nın ilmidir; mahlûkatın farklı tabakalarıyla bildiği her ilim ise mahlûkata zahir olduğu için zahir ilimlerdendir, bunu böylece bil!' Sözü bitti.
والحق أن إطلاق العلم الباطن اصطلاحا على ما وقفوا عليه صحيح ولا مشاحة في الاصطلاح، ووجهه أنه غير ظاهر على أكثر الناس ويتوقف حصوله على القوة القدسية دون المقدمات الفكرية وإن كان كل علم يتصف بكونه باطنا وكونه ظاهرا بالنسبة للجاهل به والعالم به، وهذا كإطلاق العلم الغريب على علم الأوفاق والطلسمات والجفر وذلك لقلة وجوده والعارفين به فاعرف ذلك. وزعم بعضهم أن أحكام العلم الباطن وعلم الحقيقة مخالفة لأحكام الظاهر وعلم الشريعة وهو زعم باطل عاطل وخيال فاسد كاسد، وسيأتي إن شاء الله تعالى نقل نصوص القوم فيما يرده وأنه لا مستند لهم في قصة موسى والخضر ﵉.
İşin doğrusu, vakıf oldukları bu ilme ıstılah olarak bâtın ilmi denmesi sahihtir ve ıstılahta tartışma olmaz. Bunun sebebi, insanların çoğuna gizli kalması ve hâsıl olmasının fikrî öncüllere değil kudsî bir kuvvete dayanmasıdır; gerçi her ilim, onu bilmeyene göre bâtın, bilene göre ise zahir olma niteliğine sahiptir. Bu durum, az bulunması ve bilenlerinin azlığı sebebiyle vefkler, tılsımlar ve cefr ilmine garip ilim denilmesine benzer; bunu böylece bil! Onlardan bazıları bâtın ilminin ve hakikat ilminin hükümlerinin zahir hükümlerine ve şeriat ilmine zıt olduğunu iddia etmiştir ki bu temelsiz, batıl bir iddia ve kokuşmuş, fasit bir hayaldir. İnşâallahu Teâlâ bunu reddeden tasavvuf ehlinin metinlerinin nakli ve Musa ile Hızır aleyhimesselâm kıssasında onlar için hiçbir dayanak bulunmadığı ileride gelecektir.
وقرأ أبو زيد عن أبي عمرو «لدنا» بتخفيف النون وهي إحدى اللغات في لدن قالَ لَهُ مُوسى استئناف مبني على سؤال نشأ من السياق كأنه قيل فما جرى بينهما من الكلام؟ فقيل: قال له موسى ﵇ هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلى أَنْ تُعَلِّمَنِ استئذان منه ﵇ في اتباعه له بشرط التعليم، ويفهم ذلك من عَلى فقد قال الأصوليون: إن على قد تستعمل في معنى يفهم منه كون ما بعدها شرطا لما قبلها كقوله تعالى: يُبايِعْنَكَ عَلى أَنْ لا يُشْرِكْنَ [الممتحنة: ١٢] أي بشرط عدم الإشراك، وكونها للشرط بمنزلة الحقيقة عند الفقهاء كما في التلويح لأنها في أصل الوضع للإلزام والجزاء لازم للشرط، ويلوح بهذا أيضا كلام الفناري في بدائع الأصول وهو ظاهر في أنها ليست حقيقة
Ebû Zeyd, Ebû Amr'dan nun harfinin şeddesiz haliyle «lednâ» şeklinde okumuştur ki bu, ledün kelimesindeki lügatlerden biridir. { قَالَ لَهُ مُوسَى } ifadesi, bağlamdan doğan bir soruya dayanan istînâfiyye cümlesidir; sanki 'Aralarında nasıl bir konuşma geçti?' denilmiş, buna karşılık 'Musa aleyhisselâm ona dedi ki' denilmiştir. { هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِ } ifadesi, تعليم (öğretme) şartıyla ona tâbi olmak hususunda ondan aleyhisselâm izin istemesidir. Bu şart anlamı { عَلَى } edatından anlaşılmaktadır; zira fıkıh usulü âlimleri şöyle demişlerdir: Alâ edatı bazen kendisinden sonrasının kendisinden öncesine şart kılındığı manasında kullanılır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { يُبَايِعْنَكَ عَلَى أَنْ لَا يُشْرِكْنَ } “Şirk koşmamak üzere sana biat ederler” kavlinde böyledir; yani şirk koşmamaları şartıyla demektir. et-Telvîh'te belirtildiği gibi, fakihler nezdinde alâ edatının şart için olması hakikat mesabesindedir; çünkü asıl vaz'ında ilzam içindir ve ceza şarta lazımdır. Fenârî'nin Bedâi'u'l-Usûl'deki kelamı da buna işaret etmektedir ve onun hakikat olmadığı zahirdir
في الشرط، وذكر السرخسي أنه معنى حقيقي لها لكن النحاة لم يتعرضوا له، وقد تردد السبكي في وروده في كلام العرب، والحق أنه استعمال صحيح يشهد به الكتاب حقيقة كان أو مجازا ولا ينافي انفهام الشرطية تعلق الحرف بالفعل الذي قبله كما قالوا فيما ذكرنا من الآية كما أنه لا ينافيه تعلقه بمحذوف يقع حالا كما قيل به هنا فيكون المعنى هل اتبعك باذلا تعليمك إياي مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْداً أي علما ذا رشد وهو إصابة الخير وقرأ أبو عمرو والحسن والزهري وأبو بحرية وابن محيصن وابن مناذر ويعقوب وأبو عبيد واليزيدي «رشدا» بفتحتين وأكثر السبعة بالضم والسكون وهما لغتان كالبخل والبخل، ونصبه في الأصل على أنه صفة للمفعول الثاني لتعلمني ووصف به للمبالغة لكن أقيم مقامه بعد حذفه والمفعول الثاني لعلمت الضمير العائد على ما الموصولة أي من الذي علمته، والفعلان مأخوذان من علم المتعدي إلى مفعول واحد، وجوز أن يكون مِمَّا عُلِّمْتَ هو المفعول الثاني لتعلمني و «رشدا» بدل منه وهو خلاف الظاهر، وأن يكون رُشْداً مفعولا له لأتبعك أي هل أتبعك لأجل إصابة الخير فيتعين أن يكون المفعول الثاني لتعلمني مِمَّا عُلِّمْتَ لتأويله ببعض ما علمت أو علما مما علمت، وأن يكون مصدرا بإضمار فعله أي أرشد رشدا والجملة استئنافية والمفعول الثاني مِمَّا عُلِّمْتَ أيضا. واستشكل طلبه ﵇ التعليم بأنه رسول من أولي العزم فكيف يتعلم من غيره والرسول لا بد أن يكون أعلم أهل زمانه، ومن هنا قال نوف وأضرابه: إن موسى هذا ليس هو ابن عمران وإن كان ظاهر إطلاقه يقتضي أن يكون إياه. وأجيب بأن اللازم في الرسول أن يكون أعلم في العقائد وما يتعلق بشريعته لا مطلقا ولذا
şart hususunda; Serahsî ise bunun onun için hakiki bir mana olduğunu, fakat nahivcilerin buna değinmediğini zikretmiştir. Sübkî ise Arap kelamında bunun vürudu hususunda tereddüt etmiştir. Doğrusu, ister hakikat ister mecaz olsun Kur'an'ın şahitlik ettiği sahih bir kullanımdır. Şart manasının anlaşılması, harfin kendisinden önceki fiile taalluk etmesine mani değildir; nitekim zikrettiğimiz ayette de böyle demişlerdir. Aynı şekilde burada söylendiği gibi hâl makamındaki mahzuf bir kelimeye taalluk etmesine de engel olmaz; bu takdirde mana: 'Bana öğretmen karşılığında sana tabi olayım mı?' şeklinde olur. { مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا } yani rüşd (doğruluk) sahibi bir ilim ki o da hayra isabet etmektir. Ebû Amr, Hasan, Zührî, Ebû Bahriyye, İbn Muhaysın, İbn Münâzir, Ya'kûb, Ebû Ubeyd ve Yezîdî her iki harfin fethasıyla «raşeden» şeklinde okumuşlardır; Yedi kıraat imamının çoğu ise zamme ve sükûn ile «rüşden» okumuştur; bunlar buhl ve bahal gibi iki lügattir. Rüşden kelimesinin mansub oluşu, asılda tuallimenî fiilinin ikinci mefulünün sıfatı olması sebebiyledir ve mübalağa kastıyla bununla nitelenmiştir; ancak meful hazfedilince onun makamına kaim kılınmıştır. Ulimte fiilinin ikinci mefulü ise mâ-i mevsûleye dönen zamirdir; yani 'sana öğretilen şeyden' demektir. İki fiil de tek bir mefule müteaddî olan 'alime' fiilinden türemiştir. { مِمَّا عُلِّمْتَ } ifadesinin tuallimenî fiilinin ikinci mefulü, «rüşden» kelimesinin ise ondan bedel olması da caiz görülmüştür ki bu zahire aykırıdır; ayrıca { رُشْدًا } kelimesinin ettebiuke fiilinin mefulün lieclih'i olması da caizdir, yani 'hayra isabet etmek için sana tabi olayım mı?' manasında olur ki bu takdirde sana öğretilenin bir kısmı veya sana öğretilenlerden bir ilim diye tevil edilerek tuallimenî fiilinin ikinci mefulünün { مِمَّا عُلِّمْتَ } olması tayin eder; fiili gizlenmiş bir mastar (meful-i mutlak) olması da caizdir, yani 'beni tam bir irşad ile irşad edesin' manasında olup cümle istînâfiyye olur ve ikinci meful yine { مِمَّا عُلِّمْتَ } ifadesidir. Onun aleyhisselâm ilim talep etmesi; kendisi ulü'l-azm bir resul iken başkasından nasıl öğrenir, zira resulün zamanının en bilgini olması gerekir denilerek müşkil görülmüştür. Buradan hareketle Nevf ve benzerleri: 'Açıkça mutlak olarak zikredilmesi öyle olmasını gerektirse de bu Musa, İbn İmrân değildir' demişlerdir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Resulde lazım olan, mutlak olarak değil akaidde ve kendi şeriatıyla ilgili hususlarda en âlim olmasıdır; bundan dolayıdır ki
قال نبينا ﷺ «أنتم أعلم بأمور دنياكم»
Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem: { أَنْتُمْ أَعْلَمُ بِأُمُورِ دُنْيَاكُمْ } “Siz dünya işlerinizi daha iyi bilirsiniz” buyurmuştur.
فلا يضر في منصبه أن يتعلم علوما غيبية وأسرارا خفية لا تعلق لها بذلك من غيره لا سيما إذا كان ذلك الغير نبيا أو رسولا أيضا كما قيل في الخضر ﵇، ونظير ما ذكر من وجه تعلم عالم مجتهد كأبي حنيفة والشافعي رضي الله تعالى عنهما علم الجفر مثلا ممن دونه فإنه لا يخل بمقامه، وإنكار ذلك مكابرة.
Dolayısıyla, bununla ilgisi olmayan gaybî ilimleri ve gizli sırları başkasından öğrenmesi onun makamına bir halel getirmez; hele de o başkası Hızır aleyhisselâm hakkında söylendiği gibi bir peygamber veya bir resul ise. Zikredilen bu durumun bir yönden benzeri, Ebû Hanîfe ve Şâfiî radıyallâhu teâlâ anhümâ gibi müctehid bir âlimin, kendisinden daha alt seviyedeki bir kimseden mesela cifr ilmini öğrenmesidir; zira bu onun makamına noksanlık vermez. Bunu inkâr etmek ise sırf bir inatlaşmadır.
ولا يرد على هذا أن علم الغيب ليس علما ذا رشد أي إصابة خير وموسى ﵇ كان بصدد تعلم علم يصيب به خيرا لقوله تعالى: قل لَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لَاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ وَما مَسَّنِيَ السُّوءُ [الأعراف: ١٨٨] وقال بعضهم: اللازم كون الرسول أعلم من أمته والخضر ﵇ نبي لم يرسل إليه ولا هو مأمور باتباع شريعته فلا ينكر تفرده بما لم يعلمه غيره، ولا يخفى أنه على هذا ليس الخضر ﵇ من بني إسرائيل لأن الظاهر إرسال موسى ﵇ إليهم جميعا كذا قيل. ثم إن الذي أميل إليه أن لموسى ﵇ علما بعلم الحقيقة المسمى بالعلم الباطن والعلم اللدني إلا أن الخضر أعلم به منه وللخضر ﵇ سواء كان نبيا أو رسولا علما بعلم الشريعة المسمى بالعلم الظاهر إلا أن موسى ﵇ أعلم به منه فكل منهما أعلم من صاحبه من وجه، ونعت الخضر ﵇ في الأحاديث السابقة بأنه أعلم من موسى ﵇ ليس على معنى أنه أعلم منه من كل وجه بل على معنى أنه أعلم من بعض الوجوه وفي بعض العلوم لكن لما كان الكلام خارجا مخرج العتب والتأديب أخرج على وجه ظاهره العموم، ونظير هذا آيات الوعيد على ما قيل من أنها مقيدة بالمشيئة لكنها لم تذكر لمزيد الإرهاب، وأفعل التفضيل وإن كان للزيادة في حقيقة الفعل إلا أن ذلك على وجه يعم الزيادة في فرد منه، ويدل على ذلك صحة التقييد بقسم خاص كما تقول زيد أعلم من عمرو في الطب وعمرو أعلم منه في الفلاحة، ولو كان معناه الزيادة في مطلق العلم كان قولك زيد أعلم من عمرو مستلزما لأن لا يكون عمرو أعلم منه في شيء من العلوم فلا يصح تفضيل عمرو عليه في علم الفلاحة، وإنكار صدق الأعلم المطلق مع صدق المقيد التزام لصدق المقيد بدون المطلق، وقد جاء إطلاق أفعل التفضيل والمراد منه التفضيل من وجه على ما ذكره الشيخ ابن الحاجب في أمالي القرآن ضمن عداد الأوجه في حل الإشكال المشهور في قوله تعالى: وَما نُرِيهِمْ مِنْ آيَةٍ إِلَّا هِيَ أَكْبَرُ مِنْ أُخْتِها [الزخرف: ٤٨] من أن المراد إلا هي
Buna karşı, gayb ilminin doğru yolu gösteren (rüşd sahibi), yani hayra isabet ettiren bir ilim olmadığı ve Musa aleyhisselâm'ın da Yüce Allah'ın: { قُلْ لَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لَاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ وَما مَسَّنِيَ السُّوءُ } “De ki: 'Eğer gaybı bilseydim, elbette daha çok hayır elde ederdim ve bana hiçbir kötülük dokunmazdı'” [el-A'râf 188] buyruğu gereğince kendisiyle hayra erişeceği bir ilmi öğrenme peşinde olduğu söylenerek itiraz edilemez. Bazıları da şöyle demiştir: Bir resulün kendi ümmetinden daha âlim olması lazımdır; Hızır aleyhisselâm ise ona gönderilmiş bir peygamber olmadığı gibi onun şeriatına uymakla da emrolunmamıştır. Bu sebeple başkasının bilmediği şeylerde tek kalması inkâr edilemez. Aşikârdır ki bu görüşe göre Hızır aleyhisselâm İsrâiloğulları'ndan değildir; zira zâhir olan, Musa aleyhisselâm'ın onların hepsine gönderilmiş olmasıdır; nitekim böyle denilmiştir. Benim meylettiğim görüşe gelince: Musa aleyhisselâm'ın bâtın ilmi ve ledün ilmi diye adlandırılan hakikat ilmine dair bir ilmi vardı; ancak Hızır bu ilimde ondan daha âlimdi. Hızır aleyhisselâm'ın da –ister nebi olsun ister resul– zâhir ilmi diye adlandırılan şeriat ilmine dair bir ilmi vardı; ancak Musa aleyhisselâm bu ilimde ondan daha âlimdi. Dolayısıyla her biri bir yönden diğerinden daha âlimdir. Önceki hadislerde Hızır aleyhisselâm'ın Musa aleyhisselâm'dan daha âlim olarak nitelenmesi, onun her yönden daha âlim olduğu manasında değil, bazı yönlerden ve bazı ilimlerde daha âlim olduğu manasındadır. Ancak söz bir sitem ve terbiye üslubuyla çıktığı için zahiri umumi olan bir biçimde sevk edilmiştir. Bunun benzeri, azap tehdidi içeren ayetlerin meşîete (Allah'ın dilemesine) bağlı olduğu, ancak korkutmayı artırmak için bunun zikredilmediği şeklindeki açıklamadır. İsm-i tafdil fiilin aslında bir fazlalık ifade etse de bu, o fiilin bir ferdindeki fazlalığı da kapsayacak bir şekildedir. Nitekim: 'Zeyd tıp ilminde Amr'dan daha âlimdir, Amr da ziraat ilminde ondan daha âlimdir' denilmesinde olduğu gibi, özel bir kısımla sınırlandırılmasının caiz oluşu buna delalet eder. Eğer bunun manası mutlak ilimdeki fazlalık olsaydı, 'Zeyd Amr'dan daha âlimdir' sözün, Amr'ın hiçbir ilimde ondan daha âlim olmamasını gerektirirdi; böylece ziraat ilminde Amr'ın ona üstün tutulması sahih olmazdı. Mukayyed (kayıtlı) olan doğru iken mutlak 'daha âlim' vasfının doğruluğunu inkâr etmek, mukayyedin mutlak olmaksızın doğruluğunu kabul etmek demektir. Nitekim Şeyh İbnü'l-Hâcib'in Emâli'l-Kur'ân'ında, Yüce Allah'ın: { وَما نُرِيهِمْ مِنْ آيَةٍ إِلَّا هِيَ أَكْبَرُ مِنْ أُخْتِها } “Onlara gösterdiğimiz her bir ayet mutlaka diğerinden daha büyüktü” [ez-Zuhruf 48] ayetindeki meşhur müşkili çözme vecihleri arasında zikrettiği üzere, ism-i tafdil mutlak olarak zikredilip de bununla bir yönden üstünlük kastedildiği vârid olmuştur; yani
أكبر من أختها من وجه ثم قال: وقد يكون الشيئان كل واحد منهما أفضل من الآخر من وجه، وقد أشبع الكلام في هذا المقام مولانا جلال الدين الدواني فيما كتبه على الشرح الجديد للتجريد وحققه بما لا مزيد عليه، ومما يدل على أن لموسى ﵇ علما ليس عند الخضر ﵇ ما
bir yönden diğerinden daha büyüktür demektir. Sonra şöyle demiştir: 'Bazen iki şeyden her biri diğerinden bir yönden daha faziletli olabilir.' Mevlânâ Celâleddîn ed-Devvânî, Şerh-i Cedîd ale't-Tecrîd üzerine yazdığı haşiyede bu makamda sözü etraflıca ele almış ve bunu ziyadesi olmayacak şekilde tahkik etmiştir. Musa aleyhisselâm'ın, Hızır aleyhisselâm'ın yanında bulunmayan bir ilme sahip olduğuna delalet eden hususlardan biri de şudur:
أخرجه البخاري ومسلم والترمذي والنسائي من حديث ابن عباس مرفوعا أن الخضر ﵇ قال: يا موسى إني على علم من علم الله تعالى علمنيه لا تعلمه أنت وأنت على علم من علم الله تعالى علمك الله سبحانه لا أعلمه
Buhârî, Müslim, Tirmizî ve Nesâî'nin İbn Abbâs'tan merfû olarak rivayet ettiklerine göre Hızır aleyhisselâm şöyle demiştir: 'Ey Musa! Şüphesiz ben Allah Teâlâ'nın ilminden bir ilim üzereyim ki onu bana O öğretti, sen onu bilmezsin; sen de Allah Teâlâ'nın ilminden bir ilim üzeresin ki onu da sana Allah Sübhânehu öğretti, ben onu bilmem.'
، وأنت تعلم أنه لو لم يكن قوله تعالى لموسى ﵇ المذكور في الأحاديث السابقة إن لي عبدا بمجمع البحرين هو أعلم منك على معنى أعلم في بعض العلوم بل كان على معنى أعلم في كل العلوم أشكل الجمع بينه وبين ما ذكرنا من كلام الخضر ﵇، ثم على ما ذكرنا ينبغي أن يراد من العلم الذي ذكر الخضر أنه يعلمه هو ولا يعلمه موسى ﵉ بعض علم الحقيقة ومن العلم الذي ذكر أنه يعلمه موسى ولا يعلمه هو ﵉ بعض علم الشريعة، فلكل من موسى والخضر ﵉ علم بالشريعة والحقيقة إلا أن موسى ﵇ أزيد بعلم الشريعة والخضر ﵇ أزيد بعلم الحقيقة، ولكن نظرا للحالة الحاضرة كما ستعلم وجهه إن شاء الله تعالى وعدم علم كل ببعض ما عند صاحبه لا يضر بمقامه. وينبغي أن يحمل قول من قال كالجلال السيوطي ما جمعت الحقيقة والشريعة إلا لنبينا ﷺ ولم يكن للأنبياء إلا أحدهما على معنى أنها ما جمعت على الوجه الأكمل إلا له ﷺ ولم يكن للأنبياء ﵈ على ذلك الوجه إلا أحدهما، والحمل على أنهما لم يجمعا على وجه الأمر بالتبليغ إلا لنبينا ﷺ فإنه ﵊ مأمور بتبليغ الحقيقة كما هو مأمور بتبليغ الشريعة لكن للمستعدين لذلك لا يخلو عن شيء ويفهم من كلام بعض الأكابر أن علم الحقيقة من علوم الولاية وحينئذ لا بد أن يكون لكل نبي حظ منه ولا يلزم التساوي في علومها.
Bilirsin ki, Allah Teâlâ'nın önceki hadislerde geçen Musa aleyhisselâm'a yönelik 'İki denizin birleştiği yerde bir kulum vardır ki o senden daha âlimdir' buyruğu, bazı ilimlerde daha âlim olduğu manasına gelmeyip bütün ilimlerde daha âlim olduğu manasına gelseydi, bu buyruk ile Hızır aleyhisselâm'ın zikrettiğimiz sözünü bağdaştırmak müşkil olurdu. Zikrettiğimiz açıklamaya göre, Hızır'ın kendisinin bildiğini ve Musa'nın aleyhimesselâm bilmediğini söylediği ilimden hakikat ilminin bir kısmı; Musa'nın bildiğini ve kendisinin bilmediğini söylediği ilimden ise şeriat ilminin bir kısmı kastedilmiş olmalıdır. Dolayısıyla hem Musa'nın hem de Hızır'ın aleyhimesselâm şeriata ve hakikate dair ilmi vardır; ancak Musa aleyhisselâm şeriat ilminde daha ziyade, Hızır aleyhisselâm ise hakikat ilminde daha ziyadedir. Fakat Yüce Allah dilerse vechini öğreneceğin üzere bu mevcut duruma göredir; yoksa her birinin diğerinde olanın bir kısmını bilmemesi makamlarına halel getirmez. Celâl es-Süyûtî gibi 'Hakikat ve şeriat sadece Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem için bir arada toplanmıştır, diğer peygamberlerde ise bu ikisinden sadece biri bulunmuştur' diyenlerin sözü de bu ikisinin en kâmil manada ancak Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem için toplandığı, diğer peygamberler aleyhimüsselâm için ise bu yetkinlikte sadece birinin bulunduğu şeklinde yorumlanmalıdır. Bu sözü, tebliğle emrolunma yönünden bu ikisinin ancak Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'de toplandığı –zira o aleyhisselâm şeriatı tebliğle emrolunduğu gibi, buna istidatlı olanlara hakikati de tebliğle emrolunmuştur– şeklinde yorumlamak da birtakım sakıncalardan uzak değildir. Bazı büyüklerin sözlerinden hakikat ilminin velayet ilimlerinden olduğu anlaşılmaktadır; bu durumda her peygamberin bundan bir nasibi olması kaçınılmazdır, fakat bu ilimlerde eşit olmaları gerekmez.
ففي الجواهر والدرر قلت للخواص عليه الرحمة: هل يتفاضل الرسل في العلم؟ فقال: العلم تابع للرسالة فإنه ليس عند كل رسول من العلم إلا بقدر ما تحتاج إليه أمته فقط فقلت له: هذا من حيث كونهم رسلا فهل حالهم من حيث كونهم أولياء كذلك؟ فقال: لا قد يكون لأحدهم من علوم الولاية ما هو أكثر من علوم ولاية أولي العزم من الرسل الذين هم أعلى منهم انتهى، وأنا أرى أن ما يحصل لهم من علم الحقيقة بناء على القول بأنه من علوم الولاية أكثر مما يحصل للأولياء الذين ليسوا بأنبياء، ولا تراني أفضل وليا ليس بنبي في علم الحقيقة على ولي هو نبي ولا أقول بولاية الخضر ﵇ دون نبوته، وقائلو ذلك يلزمهم ظاهرا القول بأن ما عنده من علم الحقيقة مع كونه وليا أكثر مما عند موسى ﵇ منه إن أثبتوا له ﵇ شيئا من ذلك مع كونه نبيا ولكنهم لا يرون في ذلك حطا لقدر موسى عليه السالم، وظاهر كلام بعضهم أنه ﵇ لم يؤت شيئا من علم الحقيقة أصلا ومع هذا لا ينحط قدره عن قدر الخضر ﵉ إذ له جهات فضل أخر، وسيأتي إن شاء الله تعالى تحقيق ما يقوله الذاهبون إلى ولايته ﵇.
Nitekim el-Cevâhir ve'd-Dürer'de şöyle denilmektedir: el-Havâs'a –üzerine rahmet olsun–: 'Resuller ilimde birbirlerine üstün kılınmışlar mıdır?' dedim. Şöyle dedi: 'İlim risalete tâbidir; zira her resulün yanında sadece ümmetinin ihtiyaç duyduğu kadar ilim vardır.' Ben ona: 'Bu onların resul olmaları yönündendir; peki onların veli olmaları yönünden durumları da böyle midir?' dedim. Şöyle dedi: 'Hayır, onlardan birinin velayet ilimleri, kendilerinden daha üstün olan ulü'l-azm resullerin velayet ilimlerinden daha çok olabilir.' [Sözü bitti]. Bana göre ise, velayet ilimlerinden olduğu görüşüne binaen resullere hâsıl olan hakikat ilmi, nebi olmayan velilere hâsıl olandan daha fazladır. Benim peygamber olmayan bir veliyi hakikat ilminde peygamber olan bir veliden üstün tuttuğumu göremezsin; ben Hızır aleyhisselâm'ın peygamberliğini nefyedip sadece veli olduğunu da söylemiyorum. Bunu söyleyenlerin, Musa aleyhisselâm'ın bir nebi olmasıyla beraber bu ilimden bir şeye sahip olduğunu kabul etseler dahi, Hızır'ın veli olmakla birlikte sahip olduğu hakikat ilminin Musa aleyhisselâm'dakinden daha çok olduğunu zâhiren söylemeleri gerekir; ne var ki onlar bunda Musa aleyhisselâm'ın kadrini düşürecek bir durum görmezler. Bazılarının sözünün zâhiri ise onun aleyhisselâm hakikat ilminden hiçbir şeye nail kılınmadığı yönündedir; bununla birlikte başka fazilet yönleri bulunduğu için onun kadri Hızır'ın aleyhimesselâm kadrinden aşağı düşmez. Hızır aleyhisselâm'ın sadece veli olduğu görüşünü benimseyenlerin sözlerinin tahkiki inşâallahu teâlâ gelecektir.
ثم ما أراه أنا ولله تعالى الحمد أبعد عن القول بما نقل عن بعض الصوفية من أن الولاية مطلقا أفضل من نبوة وإن كان الولي لا يبلغ درجة النبي، وهو مردود عند المحققين بلا تردد، نعم قد يقع تردد في نبوة النبي وولايته أيهما أفضل؟ فمن قائل بأن نبوته أفضل من ولايته، ومن قائل بأن ولايته أفضل.
Sonra benim benimsediğim ve Allah Teâlâ'ya hamdolsun ki üzerinde bulunduğum görüş; veli peygamber derecesine ulaşamasa bile velayetin mutlak olarak nübüvvetten daha faziletli olduğu yönünde bazı mutasavvıflardan nakledilen görüşten fersah fersah uzaktır; bu görüş muhakkikler katında tereddütsüz merduttur. Evet, bir peygamberin nübüvveti mi yoksa velayeti mi daha faziletlidir hususunda bir tereddüt meydana gelebilir: Kimi onun nübüvvetinin velayetinden daha faziletli olduğunu, kimi de velayetinin daha faziletli olduğunu söylemiştir.
واختار هذا بعض العرفاء معللا له بأن نبوة التشريع متعلقة بمصلحة الوقت والولاية لا تعلق لها بوقت دون وقت وهي في النبي على غاية الكمال. والمختار عندي الأول. وقد ضل الكرامية في هذا المقام فزعموا أن الولي قد يبلغ درجة النبي بل أعلى. ورده ظاهر. والاستدلال له بما في هذه القصة بناء على القول بولاية الخضر ﵇ ليس بشيء كما لا يخفى.
Âriflerden bazıları ikinci görüşü tercih etmiş ve bunu, teşri nübüvvetinin vaktin maslahatıyla bağlantılı olması, velayetin ise belirli bir vakitle sınırlı olmaması ve peygamberde son derece kâmil bir mertebede bulunması ile gerekçelendirmiştir. Benim katımda tercih edilen ise birinci görüştür. Kerrâmiyye fırkası bu makamda sapıtmış, velinin peygamber derecesine hatta daha üstüne ulaşabileceğini iddia etmiştir. Bunun reddi ise gayet açıktır. Hızır aleyhisselâm'ın veli olduğu görüşüne dayanarak bu kıssada geçenlerle buna delil getirmek, gizli kalmayacağı üzere bir hiçtir.
هذا ولا يخفى على من له أدنى ذوق بأساليب الكلام ما راعاه موسى ﵇ في سوق كلامه على علو مقامه من غاية التواضع مع الخضر ﵇ ونهاية الأدب واللطف، وقد عد الإمام من ذلك أنواعا كثيرة أوصلها إلى اثني عشر نوعا إن أردتها فارجع إلى تفسيره. وسيأتي إن شاء الله ﷿ ما تدل عليه هذه الآية في سرد ما تدل عليه آيات القصة بأسرها مما ذكر في كتب الحديث وغيرها.
Ayrıca söz üsluplarından asgari düzeyde zevk alan kimseye, Musa aleyhisselâm'ın makamının yüceliğine rağmen sözünü sevk ederken Hızır aleyhisselâm'a karşı son derece tevazu, nihai bir edep ve nezaket gözettiği gizli kalmaz. İmam [Râzî] bunlardan on iki türe ulaşan pek çok çeşidi saymıştır; şayet bunları istersen onun tefsirine müracaat et. Hadis kitaplarında ve diğer kaynaklarda zikredilen kıssanın bütün ayetlerinin delalet ettiği hususların sıralanışı içinde bu ayetin delalet ettiği hususlar da inşâallahu azze ve celle gelecektir.
قالَ أي الخضر لموسى ﵉ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً نفي لأن يصبر معه على أبلغ وجه حيث جيء بإن المفيدة للتأكيد وبلن ونفيها آكد من نفي غيرها، وعدل عن لن تصبر إلى لَنْ تَسْتَطِيعَ المفيد لنفي الصبر بطريق برهاني لأن الاستطاعة مما يتوقف عليه الفعل فيلزم من نفيه نفيه، ونكر صَبْراً في سياق النفي وذلك يفيد العموم أي لا تصبر معي أصلا شيئا من الصبر، وعلل ذلك بقوله:
[Hızır] Musa'ya aleyhimesselâm { قالَ } “Dedi ki:” { إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً } “Doğrusu sen benimle beraber sabretmeye asla güç yetiremezsin.” Bu, tekit ifade eden 'inne' ve olumsuzluğu diğer edatlardan daha kuvvetli kılan 'len' edatının getirilmesiyle onun kendisiyle birlikte sabretmesini en beliğ şekilde nefyetmektir. 'Sabredemezsin' (len tasbira) ifadesinden, sabrı bürhan yoluyla nefyetmeyi ifade eden { لَنْ تَسْتَطِيعَ } [ifadesine] dönülmüştür; zira güç yetirme (istitaat) fiilin kendisine bağlı olduğu hususlardandır, dolayısıyla onun nefyi fiilin de nefyini gerektirir. { صَبْراً } kelimesi nefy siyakında nekre kılınmıştır ki bu da umum ifade eder; yani 'benimle beraber sabırdan hiçbir şeye asla sabredemezsin' demektir. Bunu şu sözüyle gerekçelendirmiştir:
وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلى ما لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً إيذانا بأنه ﵇ يتولى أمورا خفية المراد منكرة الظواهر والرجل الصالح لا سيما صاحب الشريعة لا يتمالك أن يشمئز عند مشاهدتها وكأنه علم مع ذلك حدة موسى ﵇ ومزيد غيرته التي أوصلته إلى أن أخذ برأس أخيه يجره، ونصب خُبْراً على التمييز المحول عن الفاعل والأصل ما لم يحط به خبرك، وهو من خبر الثلاثي من باب نصر وعلم ومعناه عرف، وجوز أن يكون مصدرا وناصبه تُحِطْ لأنه يلاقيه في المعنى لأن الإحاطة تطلق إطلاقا شائعا على المعرفة فكأنه قيل لم تخبره خبرا وقرأ الحسن وابن هرمز «خبرا» بضم الباء. واستدلوا بالآية كما قال الإمام وغيره على أن الاستطاعة لا تحصل قبل الفعل قالوا: لو كانت الاستطاعة حاصلة قبل حصول الفعل لكانت الاستطاعة على الصبر حاصلة قبل حصول الصبر فيكون نفيها كذبا وهو باطل فتعين أن لا تكون قبل الفعل. وأجاب الجبائي بأن المراد من هذا القول أنه يثقل عليك الصبر كما يقال في العرف إن فلانا لا يستطيع أن يرى فلانا وأن يجالسه إذا كان يثقل عليه ذلك. وتعقبه الإمام بأنه عدول عن الظاهر وأيد الاستدلال بما أيد، والإنصاف أن الاستدلال بها على ما ذكر غير ظاهر لأن المراد ليس إلا نفي الصبر بنفي ما يتوقف هو عليه أعني الاستطاعة وهذا حاصل سواء كانت حاصلة قبل أو مقارنة، ثم إن القول بأن الاستطاعة قبل الفعل ليس خاصا بالمعتزلة بل المفهوم من كلام الشيخ إبراهيم الكوراني أنه مذهب السلف أيضا وتحقيق ذلك في محله قالَ موسى ﵇ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً معك غير معترض عليك وَلا أَعْصِي لَكَ أَمْراً عطف على صابِراً والفعل يعطف على المفرد المشتق كما في قوله تعالى: صافَّاتٍ وَيَقْبِضْنَ [الملك: ١٩] بتأويل أحدهما بالآخر، والأولى فيما نحن فيه التأويل في جانب المعطوف أي ستجدني صابرا وغير عاص، وفي وعد هذا الوجدان من المبالغة ما ليس في الوعد بنفس الصبر وترك العصيان أو على سَتَجِدُنِي والجملة على الأول في محل نصب لأنها معطوفة على المفعول الثاني للوجدان، وعلى الثاني لا محل لها من الإعراب على ما في الكشاف. واستشكل بأن الظاهر أن محلها النصب أيضا لتقدم القول. وأجيب بأن مقول القول هو مجموع المعطوف والمعطوف عليه فلا يكون لأجزائه محل باعتبار الأصل، وقيل: مراد الزمخشري بيان حال العطف في القول المحكي عن موسى ﵇، وقيل: مراده أنه ليس مؤولا بمفرد كما في الأول، وقيل: إنه مبني على أن مقول القول محذوف وهذه الجملة مفسرة له، والظاهر الجواب الأول، وأول الوجهين في العطف هو الأولى لما عرفت ولظهور تعلق المعطوف بالاستثناء عليه. وذكر المشيئة إن كان للتعليق فلا إشكال في عدم تحقق ما وعد به.
{ وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلى ما لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً } “İçyüzünü kavrayamadığın bir şeye nasıl sabredeceksin?” Bu, onun aleyhisselâm gayesi gizli, zâhiri ise münker işleri üstleneceğini; salih bir kimsenin, hele de bir şeriat sahibinin bunları gördüğünde tepkisiz kalamayıp infial duyacağını bildirmektir. Sanki bununla birlikte Musa aleyhisselâm'ın celâdetini ve kardeşinin başını tutup çekmesine vardıran aşırı gayretini (tavizsizliğini) de bilmiş gibidir. { خُبْراً } kelimesi, fâilden dönüştürülmüş temyiz olarak mansubdur; aslı 'haberinin/bilgintin onu kuşatmadığı şey' demektir. Nasr ve 'alime babından sülâsî olan 'habere' fiilinden gelir, manası 'bildi' demektir. Mastar olması ve nasb edenin { تُحِطْ } fiili olması da caiz görülmüştür; zira anlamca onunla örtüşür, çünkü ihâta kelimesi معرفة (bilme) manasında yaygın olarak kullanılır; sanki 'sen onu bihakkın bilmedin' denilmiş gibidir. Hasan ve İbn Hürmüz «hubran» şeklinde bâ harfinin zammesiyle okumuşlardır. İmam [Râzî] ve diğerlerinin belirttiği gibi, istitaatın (güç yetirmenin) fiilden önce hasıl olmadığına bu ayetle delil getirmişlerdir. Şöyle demişlerdir: Eğer güç yetirme fiilin meydana gelmesinden önce hasıl olsaydı, sabretmeye güç yetirme sabrın meydana gelmesinden önce var olurdu; bu durumda onun nefyedilmesi yalan olurdu ki bu bâtıldır; dolayısıyla [istitaatın] fiilden önce olmadığı sabit olur. Cübbâî buna şöyle cevap vermiştir: Bu sözden maksat, 'sana sabretmek ağır gelir' demektir; nitekim örfte bir kimseye bir şeyi yapmak ağır geldiğinde 'filanca filancayı görmeye ve onunla oturmaya güç yetiremez' denilir. İmam [Râzî] bunun zâhirî manadan sapma olduğunu belirterek peşini bırakmamış ve istidlali çeşitli gerekçelerle desteklemiştir. İnsafla bakılırsa, zikredilen hususa bu ayetle istidlal etmek zâhir değildir; zira kastedilen şey, sabrın dayandığı şey olan istitaatın nefyi yoluyla sabrı nefyetmekten ibarettir ve bu da ister [istitaat] fiilden önce olsun ister fiille beraber olsun gerçekleşir. Kaldı ki, istitaatın fiilden önce olduğu görüşü sadece Mu'tezile'ye has değildir; bilakis Şeyh İbrâhim el-Kûrânî'nin sözlerinden anlaşıldığına göre Selef'in de mezhebidir; bunun tahkiki kendi yerindedir. Musa aleyhisselâm { قالَ } “Dedi ki:” { سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً } “İnşâallah beni sabırlı bulacaksın;” yani seninle beraber ve sana itiraz etmeksizin. { وَلا أَعْصِي لَكَ أَمْراً } “ve senin hiçbir emrine karşı gelmeyeceğim.” [Bu ifade] { صابِراً } kelimesine matuftur; fiil, Yüce Allah'ın: { صافَّاتٍ وَيَقْبِضْنَ } “kanatlarını aça kapata” [el-Mülk 19] buyruğunda olduğu gibi, birinin diğeriyle tevil edilmesi suretiyle müştak müfrede matuf olabilir. Bizim konumuzda evlâ olan, matuf tarafında tevil yapılmasıdır; yani 'beni sabredici ve karşı gelmeyici bulacaksın' demektir. Bu 'bulma' vaadinde, bizzat sabretmeyi ve itaatsizliği terk etmeyi vadetmekte bulunmayan bir mübalağa vardır. Yahut [cümle] { سَتَجِدُنِي } üzerine matuftur; cümle birinci ihtimale göre vecd fiilinin ikinci mefulüne matuf olduğu için nasb mahallindedir, el-Keşşâf'ta belirtildiğine göre ikinci ihtimale göre ise iraptan mahalli yoktur. Öncesinde 'kāle' (dedi) fiili geçtiği için zâhiren mahallinin yine nasb olması gerektiği ileri sürülerek buna itiraz edilmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Sözün söylenen kısmı (makūlü'l-kavl), matuf ile matufun aleyhin toplamıdır; dolayısıyla asıl itibarıyla cüzlerinin iraptan mahalli olmaz. Denildi ki: Zemahşerî'nin maksadı, Musa aleyhisselâm'dan nakledilen sözdeki atfın durumunu açıklamaktır. Denildi ki: Maksadı, birincide olduğu gibi müfred ile tevil edilmemiş olmasıdır. Denildi ki: Bu, مقول القول (makūlü'l-kavl) hazfedilmiş olup bu cümlenin onu tefsir ettiği esasına dayanır. Zâhir olan birinci cevaptır. Atıftaki iki vecihten birincisi, öğrendiğin gerekçelerden ve bu takdirde matufun istisnaya (meşîete) taallukunun açık olması sebebiyle evlâdır. Meşîetin (inşâallah ifadesinin) zikredilmesi şarta bağlama kastıyla ise, vadettiği şeyin tahakkuk etmemesinde hiçbir müşkillik yoktur.
ولا يقال: إنه ﵇ أخلف وعده وإن كان للتيمن، فإن قلنا: إن الوعد كالوعيد إنشاء لا يحتمل الصدق والكذب أو أنه مقيد بقيد يعلم بقرينة المقام كأن أردت أو إن لم يمنع مانع شرعي أو غيره فكذلك لا إشكال، وإن قلنا:
Onun aleyhisselâm vaadinden döndüğü de söylenemez. Şayet [meşîet] teberrük kastıyla ise; vaadin vaîd (tehdit) gibi doğruluğa ve yalana ihtimali olmayan bir inşâ (dilek) olduğunu söylersek yahut 'eğer dilersen' veya 'şer'î ya da başka bir engel mani olmazsa' gibi makamın karinesinden bilinen bir kayıtla mukayyed olduğunu söylersek yine hiçbir müşkillik kalmaz. Şayet:
إنه خبر وإنه ليس على نية التقييد جاء الإشكال ظاهرا فإن الخلف حينئذ كذب وهو غير لائق مقام النبوة لمنافاته
bunun bir haber olduğunu ve kayıtlama niyetine dayanmadığını söylersek zâhiren müşkillik ortaya çıkar; zira bu durumda vaatten dönmek bir yalan olur ki bu da ismete aykırı olması sebebiyle peygamberlik makamına yakışmaz.
العصمة، وأجيب بأن ما صدر منه ﵇ في المرتين الأخيرتين كانا نسيانا كما في المرة الأولى ولا يضر مثل هذا الخلف بمقام النبوة لأن النسيان عذر. وتعقب بأنه لا نسلم النسيان في المرتين الأخيرتين ففي البخاري وشرحه لابن حجر وكانت الأولى نسيانا والثانية شرطا والثالثة عمدا، وفي رواية والثانية عمدا والثالثة فراقا، وقال بعضهم: لك أن تقول: لم يقع منه ﵇ ما يخل بمقامه لأن الخلف في المرة الأولى معفو عنه وحيث وقع لم تكن الأخيرتان خلفا وفيه تأمل، وقال القشيري: إن موسى ﵇ وعد من نفسه بشيئين بالصبر وقرنه بالمشيئة فصبر فيما كان من الخضر ﵇ من الفعل وبأن لا يعصيه فأطلق ولم يقرنه بالمشيئة فعصاه حيث قال: فلا تسألني فكان يسأله فما قرنه بالاستثناء لم يخلف فيه وما أطلقه وقع فيه الخلف انتهى، وهو مبني على أن العطف على سَتَجِدُنِي وقد علمت أنه خلاف الأولى، وأيضا المراد بالصبر الثبات والإقرار على الفعل وعدم الاعتراض كما ينبىء عنه المحاورة الآتية وهو لم يتحقق منه ﵇، وأيضا يبقى الكلام في الخلف كما لا يخفى، وأنت تعلم أنه يبعد من حال موسى ﵇ القطع بالصبر وعدم عصيان الأمر بعد أن أشار له الخضر ﵇ أنه سيصدر منه أمور منكرة مخالفة لقضية شريعته فلا يبعد منه اعتبار التعليق في الجملتين، ولم يأت به بعدهما بل وسطه بين مفعولي الوجدان من الجملة الأولى لمزيد الاعتناء بشأنه، وبه يرتفع الإشكال من غير احتياج إلى القيل والقال، وفيه دليل على أن أفعال العبد بمشيئته تعالى لأنه إذا صدر بعض الأفعال الاختيارية بمشيئته سبحانه لزم صدور الكل بها إذ لا قائل بالفرق.
Buna, son iki seferde ondan aleyhisselâm sâdır olan şeyin, tıpkı birinci seferde olduğu gibi unutma eseri olduğu ve böylesi bir vaatten dönmenin nübüvvet makamına zarar vermeyeceği, zira unutmanın bir mazeret olduğu şeklinde cevap verilmiştir. Fakat son iki seferde unutmanın kabul edilemeyeceği söylenerek buna itiraz edilmiştir; zira Buhârî'de ve İbn Hacer'in şerhinde: 'Birincisi unutma, ikincisi şart, üçüncüsü ise kasıt idi' denilmiştir; bir rivayette de: 'İkincisi kasıt, üçüncüsü ise ayrılık idi' denmektedir. Bazıları şöyle demiştir: Onun makamına halel getirecek bir şey vâki olmamıştır diyebilirsin; zira birinci seferdeki hilaf bağışlanmıştır, vâki olduğu için de sonraki iki sefer vaatten dönme sayılmaz. Ancak bu görüşte tereddüt vardır. Kuşeyrî ise şöyle demiştir: 'Musa aleyhisselâm kendisinden iki şey vadetti: Biri sabır idi ve onu meşîete bağladı; Hızır aleyhisselâm'ın fiili karşısında sabretti. Diğeri ise ona isyan etmemekti; bunu mutlak bıraktı ve meşîete bağlamadı, Hızır 'bana sorma' dediği halde ona soru sorarak ona karşı geldi. Dolayısıyla istisnaya bağladığı şeyde vaadinden dönmedi, mutlak bıraktığı şeyde ise vaadinden dönme vâki oldu.' [Sözü bitti]. Bu açıklama, atfın { سَتَجِدُنِي } üzerine olduğu esasına dayanır ki bunun evlâ olmadığını öğrenmiştin. Ayrıca sabırdan maksat, gelecek muhaverenin de haber verdiği üzere sebat göstermek, fiili ikrar etmek ve itirazı terk etmektir ki bu da ondan aleyhisselâm tahakkuk etmemiştir. Ayrıca vaatten dönme meselesi de gizli kalmayacağı üzere ortada kalmaktadır. Bilirsin ki, Hızır aleyhisselâm'ın şeriatının gereğine aykırı münker işlerin kendisinden sâdır olacağını ima etmesinden sonra Musa aleyhisselâm'ın durumundan sabra ve emre itaatsizlik etmemeye kesin hükmetmesi uzak bir ihtimaldir; dolayısıyla her iki cümlede de ta'lîki (şarta bağlamayı) gözetmiş olması uzak değildir. İstisnayı iki cümlenin sonrasında getirmeyip şanına daha fazla ihtimam göstermek için ilk cümlenin iki mefulü arasına yerleştirmiştir. Böylece hiçbir dedikoduya mahal kalmaksızın müşkillik ortadan kalkmış olur. Bunda, kulun fiillerinin Allah Teâlâ'nın dilemesiyle olduğuna delil vardır; zira bazı ihtiyarî fiiller O Sübhânehu'nun dilemesiyle sâdır olursa, aksini söyleyen bulunmadığı için hepsinin O'nun meşîetiyle sâdır olması gerekir.
والمعتزلة اختاروا أن ذكر المشيئة للتيمن وهو لا يدل على ما ذكر، وقال بعض المحققين: إن الاستدلال جار أيضا على احتمال التيمن لأنه لا وجه للتيمن بما لا حقيقة له، وقد أشار إلى ذلك الإمام أيضا فافهم، وقد استدل بالآية على أن الأمر للوجوب وفيه نظر، ثم إن الظاهر أنه لم يرد بالأمر مقابل النهي بل أريد مطلق الطلب وحاصل الآية نفى أن يعصيه في كل ما يطلبه قالَ الخضر ﵇ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي أذن له ﵇ في الاتباع بعد اللتيا والتي، والفاء لتفريع الشرطية على ما مر من وعد موسى ﵇ بالصبر والطاعة.
Mu'tezile ise meşîetin zikredilmesinin teberrük için olduğunu tercih etmiştir ki bu, zikredilen hususa delalet etmez. Bazı muhakkikler şöyle demiştir: Delil getirme, teberrük ihtimalinde de geçerlidir; zira hakikati olmayan bir şeyle teberrük etmenin bir anlamı yoktur. İmam [Râzî] de buna işaret etmiştir, iyi anla. Bu ayetle emrin vücub ifade ettiğine de delil getirilmiştir fakat bunda düşünülmesi gereken yönler vardır. Sonra zâhir olan şudur ki, emir ile nehyin zıddı kastedilmemiş, bilakis mutlak talep kastedilmiştir; ayetin özeti, talep ettiği hiçbir şeyde ona karşı gelmeyeceğini nefyetmesidir. Hızır aleyhisselâm { قالَ } “Dedi ki:” { فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي } “Eğer bana uyacaksan;” binbir tereddüt ve konuşmadan sonra onun aleyhisselâm tâbi olmasına izin verdi. Fâ harfi, şart cümlesini Musa aleyhisselâm'ın geçen sabır ve itaat vaadine bağlamak içindir.
فَلا تَسْئَلْنِي عَنْ شَيْءٍ تشاهده من أفعالي فضلا عن المناقشة والاعتراض حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْراً أي حتى أبتدئك ببيانه، والغاية على ما قيل مضروبة لما يفهم من الكلام كأنه قيل أنكر بقلبك على ما أفعل حتى أبينه لك أو هي لتأبيد ترك السؤال فإنه لا ينبغي السؤال بعد البيان بالطريق الأولى، وعلى الوجهين فيها إيذان بأن كل ما يصدر عنه فله حكمة وغاية حميدة البتة، وقيل: حتى للتعليل وليس بشيء.
{ فَلا تَسْئَلْنِي عَنْ شَيْءٍ } “Bana hiçbir şey hakkında soru sorma;” yani münakaşa ve itiraz bir yana, fiillerimden gördüğün hiçbir şeyi bana sorma { حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْراً } “tâ ki ben sana ondan bir söz açıncaya kadar;” yani onun açıklamasını sana kendim başlatıncaya kadar. Denildiğine göre bu gaye (hattâ), sözden anlaşılan manaya konulmuştur; sanki 'ben sana onu açıklayıncaya kadar yaptığım şeyi kalbinden inkâr et' denilmiş gibidir. Yahut soru sormayı ebediyen terk etmek içindir; zira açıklamadan sonra evleviyetle soru sormak gerekmez. Her iki veche göre de bunda, kendisinden sâdır olan her şeyin mutlaka bir hikmeti ve övgüye değer bir gayesi bulunduğunu bildirme vardır. 'Hattâ' edatının ta'lil için olduğu da söylenmiştir ki bu bir hiçtir.
وقرأ نافع وابن عامر «فلا تسألنّي» بالنون المثقلة مع الهمز، وعن أبي جعفر «فلا تسلني» بفتح السين واللام والنون المثقلة من غير همز، وكل القراء كما قال أبو بكر بياء في آخره، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما في حذف الياء خلاف غريب فَانْطَلَقا أي موسى والخضر ﵉ ولم يضم يوشع ﵇ لأنه في حكم التبع، وقيل رده موسى ﵇ إلى بني إسرائيل،
Nâfi ve İbn Âmir, hemze ile birlikte şeddeli nûn ile «felâ tes'elenne-nî» şeklinde okumuştur. Ebû Ca'fer'den ise sîn ve lâm'ın fethasıyla ve hemzesiz şeddeli nûn ile «felâ teselenne-nî» rivayet edilmiştir. Ebû Bekr'in belirttiği gibi bütün kurrâ sonunda yâ harfi ile okumuştur. İbn Abbâs'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ yâ harfinin hazfedilmesine dair garip bir rivayet nakledilmiştir. { فَانْطَلَقا } “Bunun üzerine ikisi yola koyuldular;” yani Musa ve Hızır aleyhimesselâm gittiler. Yûşa' aleyhisselâm tâbi hükmünde olduğu için zikre dâhil edilmemiştir; Musa aleyhisselâm'ın onu İsrâiloğulları'na geri gönderdiği de söylenmiştir.
أخرج البخاري ومسلم وغيرهما عن ابن عباس مرفوعا أنهما انطلقا يمشيان على ساحل البحر فمرت بهما سفينة فكلموهم أن يحملوهم فعرفوا الخضر فحملوهما بغير نول
Buhârî, Müslim ve diğerleri İbn Abbâs'tan merfû olarak şöyle rivayet etmişlerdir: İkisi deniz sahilinde yürüyerek yola koyuldular, yanlarından bir gemi geçti; kendilerini bindirmeleri için gemidekilerle konuştular. Gemidekiler Hızır'ı tanıdılar ve ikisini ücretsiz olarak bindirdiler.
،
,
وفي رواية أبي حاتم عن الربيع بن أنس أن أهل السفينة ظنوا أنهم لصوص لأن المكان كان مخوفا فأبوا أن يحملوهم فقال كبيرهم:
Ebû Hâtim'in Rebî' b. Enes'ten rivayetinde ise, yer korkutucu olduğu için gemi halkı onları hırsız sanıp bindirmekten kaçındılar; bunun üzerine onların reisi:
إني أرى رجالا على وجوههم النور لأحملنهم فحملهم
'Ben yüzlerinde nur olan adamlar görüyorum, onları kesinlikle bindireceğim' dedi ve onları bindirdi.
حَتَّى إِذا رَكِبا فِي السَّفِينَةِ أل فيها لتعريف الجنس إذ لم يتقدم عهد في سفينة مخصوصة، وكانت على ما في بعض الروايات سفينة جديدة وثيقة لم يمر بهما من السفن سفينة أحسن منها ولا أجمل ولا أوثق، وكانت أيضا على ما يدل عليه بعض الروايات الصحيحة من سفن صغار يحمل بها أهل هذا الساحل إلى أهل الساحل الآخر، وفي رواية أبي حاتم أنها كانت ذاهبة إلى أيلة،
{ حَتَّى إِذا رَكِبا فِي السَّفِينَةِ } “Nihayet gemiye bindiklerinde;” buradaki elif-lâm takısı cins içindir, zira belirli bir gemiye dair önceden bir bilgi geçmemiştir. Bazı rivayetlerde geçtiğine göre bu, yeni ve sağlam bir gemiydi; yanlarından geçen gemiler içinde ondan daha güzel, daha gösterişli ve daha sağlam bir gemi yoktu. Bazı sahih rivayetlerin delalet ettiğine göre bu gemi, bu sahilin ahalisini karşı sahile taşıyan küçük gemilerdendi. Ebû Hâtim'in rivayetinde ise onun Eyle'ye gitmekte olduğu zikredilmiştir.
وصح أنهما حين ركبا جاء عصفور حتى وقع على حرف السفينة ثم نقر في البحر فقال له الخضر: ما نقص علمي وعلمك من علم الله تعالى إلا
Sahih olarak rivayet edilmiştir ki, onlar bindikleri sırada bir serçe kuşu gelip geminin kenarına kondu, sonra denizden gagasıyla su aldı. Bunun üzerine Hızır ona şöyle dedi: 'Benim ilmim ve senin ilmin Allah Teâlâ'nın ilminden ancak
مثل ما نقص هذا العصفور من البحر
bu serçenin denizden eksilttiği kadar eksiltebilir.'
، وهو جار مجرى التمثيل واستعمال الركوب في أمثال هذه المواقع بكلمة فِي مع تجريده عنها في مثل قوله تعالى: لِتَرْكَبُوها وَزِينَةً [النحل: ٨] على ما يقتضيه تعديته بنفسه قد مرت الإشارة إلى وجهه في قوله تعالى وَقالَ ارْكَبُوا فِيها [هود: ٤١] وقيل إن ذلك لإرادة معنى الدخول كأنه قيل حتى إذا دخلا في السفينة خَرَقَها
Bu bir temsil kabilindendir. Bu gibi yerlerde binme (rukûb) fiilinin { فِي } harf-i cerri ile kullanılması, bizzat müteaddî olmasının gerektirdiği üzere Yüce Allah'ın: { لِتَرْكَبُوها وَزِينَةً } “onlara binesiniz diye ve bir ziynet olarak” [en-Nahl 8] buyruğundaki gibi harf-i cersiz kullanılmasına kıyasla, Yüce Allah'ın: { وَقالَ ارْكَبُوا فِيها } “Ona binin dedi” [Hûd 41] buyruğunda vechine daha önce işaret edilmişti. Bunun dâhil olma manası kastedildiği için olduğu da söylenmiştir; sanki 'nihayet geminin içine girdiklerinde' denilmiş gibidir. { خَرَقَها } “[Hızır] onu deldi.”
صح أنهما لما ركبا في السفينة لم يفجأ إلا والخضر قد قلع لوحا من ألواحها بالقدوم فقال له موسى ﵇: قوم حملونا بغير نول عمدت إلى سفينتهم فخرقتها
Sahih rivayette sabit olmuştur ki, onlar gemiye bindiklerinde aniden Hızır'ın keserle geminin tahtalarından bir tahtayı söküp çıkardığı görüldü. Bunun üzerine Musa aleyhisselâm ona: 'Bizi ücretsiz taşıyan bir kavmin gemisine kastettin de onu deldin' dedi.
،
,
وصح أيضا أنه ﵇ خرقها ووتد فيها وتدا
Yine sahih olarak rivayet edilmiştir ki, o aleyhisselâm gemiyi delmiş ve oraya bir kazık çakmıştır.
. وقيل قلع لوحين مما يلي الماء.
Suya yakın taraftan iki tahta söktüğü de söylenmiştir.
وفي رواية عن سعيد بن جبير عن ابن عباس مرفوعا أنهما لما ركبا واطمأنا فيها ولججت بهما مع أهلها أخرج مثقابا له ومطرقة ثم عمد إلى ناحية منها فضرب فيها بالمنقار حتى خرقها ثم أخذ لوحا فطبقه عليها ثم جلس عليها يرقعها
Saîd b. Cübeyr'in İbn Abbâs'tan merfû olarak rivayetinde ise şöyle geçmektedir: Onlar gemiye binip yerleştiklerinde ve gemi ahalisiyle birlikte denizin derinliklerine açıldığında, Hızır burgusunu ve çekicini çıkardı, sonra geminin bir tarafına yönelip keskiyle vurarak orayı deldi; sonra bir tahta alıp deliğin üzerine kapattı ve üzerine oturup deliği tıkamaya başladı.
. وهذه الرواية ظاهرة في أن خرقه إياها كان حين وصولها إلى لج البحر وهو معظم مائه، وفي الرواية عن الربيع أن أهل السفينة حملوهما فساروا حتى إذا شارفوا على الأرض خرقها، ويمكن الجمع بأن أول العزم كان وهي في اللج وتمام الفعل كان وقد شارفت على الأرض، وظاهر الأخبار يقتضي أنه ﵇ خرقها وأهلها فيها وهو ظاهر قوله تعالى قالَ موسى أَخَرَقْتَها لِتُغْرِقَ أَهْلَها سواء كانت اللام للعاقبة بناء على أن موسى ﵇ حسن الظن بالخضر أو للتعليل بناء على أنه الأنسب بمقام الإنكار، وبعضهم لم يجوز هذا توهما منه أن فيه سوء أدب وليس كذلك بل يوشك أن يتعين كونها للتعليل لأن الظاهر بناء الجواب عليه كما سنشير إليه إن شاء الله تعالى.
Bu rivayet, onun gemiyi delmesinin denizin enginine, yani suyun en bol olduğu yere ulaştıklarında gerçekleştiği hususunda açıktır. Rebî'den gelen rivayette ise, gemi halkı onları bindirip yol aldılar ve nihayet karaya yaklaştıklarında Hızır gemiyi deldi denilmektedir. İki rivayetin arasını şöyle bulmak mümkündür: İlk niyet ve teşebbüs denizin enginindeyken olmuş, fiilin tamamlanması ise karaya yaklaşıldığında gerçekleşmiştir. Rivayetlerin zâhiri, o aleyhisselâm gemiyi delerken gemi halkının da içinde olduğunu gerektirmektedir. Yüce Allah'ın: { قالَ } “[Musa] dedi ki:” { أَخَرَقْتَها لِتُغْرِقَ أَهْلَها } “İçindekileri boğmak için mi deldin?” buyruğunun zâhiri de budur; ister lâm harfi, Musa aleyhisselâm'ın Hızır hakkında hüsnüzan beslemesine binaen akıbet (lâm-ı âkıbet) için olsun, isterse inkâr makamına daha uygun olmasına binaen ta'lil için olsun. Bazıları bunda bir edep eksikliği olduğu vehmiyle bunun ta'lil olmasını caiz görmemiştir; ancak durum öyle değildir, bilakis inşâallahu teâlâ işaret edeceğimiz üzere cevabın buna bina edilmesi zâhir olduğundan ta'lil için olması neredeyse tayin etmektedir.
وفي حديث أخرجه عبد بن حميد ومسلم وابن مردويه قال: فانطلقا حتى إذا ركبا في السفينة فخرج من كان فيها وتخلف ليخرقها فقال له موسى: تخرقها لتغرق أهلها فقال له الخضر ما قص الله تعالى.
Abd b. Humeyd, Müslim ve İbn Merdûye'nin tahric ettiği bir hadiste şöyle denilmiştir: 'Yola koyuldular, nihayet gemiye bindiklerinde içindekiler çıktı, o ise delmek için geride kaldı. Musa ona: Gemidekileri boğmak için mi deliyorsun? dedi. Hızır da ona Allah Teâlâ'nın anlattığı cevabı verdi.'
وهذا ظاهر في أنه عزم على الحرق فاعترض عليه موسى ﵇ وهو خلاف ما تقتضيه الآية. فإن أول بأنه بتقدير وتخلف ليخرقها فخرقها وأن تعبير موسى ﵇ بالمضارع استحضارا للصورة أو قيل بأنه وقع من الخضر ﵇ أولا تصميم على الخرق وتهيئة لأسبابه وثانيا خرق بالفعل ووقع من موسى ﵇ اعتراض على الأول أولا وعلى الثاني ثانيا فنقل في الحديث أول ما وقع من كل في هذه المادة وفي الآية ثاني ما وقع من كل فيها بقي بين ظاهر الحديث وظاهر الآية مخالفة أيضا على ما قيل من حيث إن الأول يقتضي أن أهل السفينة لم يكونوا فيها إذ خرقت والثاني يقتضي أنهم كانوا فيها حينئذ، وأجيب أنه ليس في الحديث أكثر من أنهم خرجوا منها وتخلف للخرق وليس فيه أنهم خرجوا فخرقها فيمكن أن يكون ﵇ تخلف للخرق إذ خرجوا لكنه لم يفعله إلا بعد رجوعهم إليها وحصولهم فيها، وأنت تعلم أنه ينافي هذا ما قيل في وجه الجمع بين الرواية عن سعيد والرواية عن الربيع وبالجملة الجمع بين الأخبار الثلاثة وبينها وبين الآية صعب، وقال بعضهم في ذلك: إنه يحتمل أن السفينة لما لججت بهم صادفوا جزيرة في اللج فخرجوا لبعض حوائجهم وتخلف الخضر عازما على الخرق ومعه موسى ﵇ فأحس منه ذلك فعجل بالاعتراض ثم رجع أهلها وركبوا فيها والعزم هو العزم فأخذ ﵇ في مباشرة ما عزم عليه ولم يشعر موسى ﵇ حتى تم وقد شارفت على الأرض، ولا يخفى ما في ذلك من البعد، وذكر بعضهم أن ظاهر الآية يقتضي أن خرقه إياها وقع عقب الركوب لأن الجزاء يعقب الشرط. وأجيب بأن ذلك ليس بلازم وإنما اللازم تسبب الجزاء عن الشرط ووقوعه بعده ألا تراك تقول: إذا خرج زيد على السلطان قتله وإذا أعطيت السلطان قصيدة أعطاك جائزة مع أنه كثيرا ما لا يعقب القتل الخروج والإعطاء الإعطاء وقد صرح ابن الحاجب بأنه لا يلزم وقوع الشرط والجزاء في زمان واحد فيقال: إذا جئتني اليوم أكرمك غدا، وعلى ذلك قوله تعالى: أَإِذا ما مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا [مريم: ٦٦] ومن التزم ذلك كالرضي جعل الزمان المدلول عليه بإذا ممتدا وقدر في الآية المذكورة «أئذا ما مت وصرت رميما» وعليه أيضا لا يلزم التعقيب، نعم قال بعضهم: إن خبر لما ركبا في السفينة لم يفجأ إلا والخضر
Bu rivayet, Hızır'ın delmeye azmettiği ve Musa aleyhisselâm'ın buna itiraz ettiği hususunda açıktır ki bu da ayetin gerektirdiğine aykırıdır. Şayet bu rivayet, 'delmek için geride kaldı ve deldi' takdiriyle ve Musa aleyhisselâm'ın muzari fiille ifade etmesinin olayı zihinde canlandırma (istihzâr-ı sûret) kastıyla olduğu şeklinde tevil edilirse; yahut Hızır aleyhisselâm'dan önce delme azmi ve sebeplerini hazırlama, ikinci olarak da bizzat delme fiili vuku bulduğu, Musa aleyhisselâm'dan da önce birinci duruma, sonra da ikinci duruma itiraz geldiği ve böylece hadiste bu konuda her ikisinden ilk vuku bulan şeyin, ayette ise ikinci vuku bulan şeyin nakledildiği söylenirse [bile], denildiğine göre hadisin zâhiri ile ayetin zâhiri arasında yine bir muhalefet kalmaktadır; çünkü birincisi gemi delindiğinde gemi halkının içinde bulunmadığını, ikincisi ise o sırada içinde bulunduklarını gerektirmektedir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Hadiste onların gemiden çıktıkları ve Hızır'ın delmek için geride kaldığından fazla bir şey yoktur; çıktılar ve deldi denilmemektedir. Dolayısıyla onlar çıktıklarında delmek için geride kalmış, ancak bu fiili ancak onlar gemiye geri dönüp içine girdikten sonra yapmış olması mümkündür. Bilirsin ki bu açıklama, Saîd rivayeti ile Rebî' rivayetinin arasını bulma vechi olarak söylenen şeye aykırıdır. Hülasa, bu üç rivayetin kendi arasında ve rivayetler ile ayet arasında uzlaşma sağlamak zordur. Bazıları bu hususta şöyle demiştir: Muhtemeldir ki gemi denizin enginine açıldığında açık denizde bir adaya rastladılar ve bazı ihtiyaçları için dışarı çıktılar; Hızır yanında Musa aleyhisselâm olduğu halde delmeye azmederek geride kaldı, Musa ondan bunu hissedince hemen itiraz etti; sonra gemi halkı dönüp gemiye bindiler, Hızır'ın azmi ise aynı azimdi ve azmettiği şeyi bizzat icra etmeye başladı, Musa aleyhisselâm ise iş bitip gemi karaya yaklaşıncaya kadar bunu fark etmedi. Bu açıklamada ne denli bir uzaklık olduğu ise gizli değildir. Bazıları da ayetin zâhirinin, delme işinin binmenin hemen akabinde vuku bulduğunu gerektirdiğini zikretmiştir; zira ceza şartın hemen ardından gelir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu zorunlu değildir; zorunlu olan cezanın şarta sebep kılınması ve ondan sonra meydana gelmesidir. Görmez misin ki: 'Zeyd sultana başkaldırırsa sultan onu öldürür' ve 'Sultana kaside sunarsan sana ihsanda bulunur' dersin; halbuki çoğu zaman öldürme başkaldırının, ihsan da sunmanın hemen ardından gerçekleşmez. Nitekim İbnü'l-Hâcib şart ile cezanın aynı zamanda meydana gelmesinin zorunlu olmadığını açıkça belirtmiştir; zira 'Bugün bana gelirsen yarın sana ikram ederim' denilebilir. Yüce Allah'ın: { أَإِذا ما مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا } “Ben öldüğüm zaman mı diri olarak çıkarılacağım?” [Meryem 66] buyruğu da buna dayanır. Razî gibi bunu zorunlu görenler ise 'izâ' edatının delalet ettiği zamanı geniş bir zaman kabul etmiş ve mezkûr ayette 'Ölüp de kemik yığını haline geldiğim zaman mı' takdirinde bulunmuşlardır; bu takdire göre de hemen peş peşe gelmesi (ta'kîb) gerekmez. Evet, bazısı şöyle demiştir: 'Gemiye bindiklerinde aniden Hızır'
قد قلع لوحا من ألواحها يدل على تعقيب الخرق للركوب، وأيضا جعل غاية انطلاقهما مضمون الجملة الشرطية يقتضي ذلك إذ لو كان الخرق متراخيا عن الركوب لم يكن غاية الانطلاق مضمون الجملة لعدم انتهائه به. وأجيب بأن المبادرة التي دل عليها الخبر عرفته بمعنى أنه لم تمض أيام ونحوه، وبأنه لا مانع من كون الغاية أمرا ممتدا ويكون انتهاء المغيا بابتدائه كقولك: ملك فلان حتى كانت سنة كذا ملكه فتأمل.
tahtalarından bir tahtayı söküverdi' rivayeti, delmenin binmenin hemen peşinden gerçekleştiğine delalet eder. Ayrıca yola koyulmalarının gayesinin şart cümlesinin içeriği kılınması da bunu gerektirir; zira delme fiili binmeden çok sonra olsaydı, yola koyulmanın son bulması onunla nihayete ermeyeceği için bu gayesi olmazdı. Buna şöyle cevap verilmiştir: Haberin delalet ettiği bu acelelik, örfî anlamdadır; yani günler geçmedi vb. manasındadır; ayrıca gayenin uzayıp giden bir durum olmasına ve gayeye bağlanan şeyin son bulmasının onun başlangıcıyla gerçekleşmesine bir engel yoktur; nitekim 'Falanca falan yıla kadar hükümdar oldu, o yılda da hükümdarlık yaptı' demen gibidir; iyi düşün.
ثم إن في القلب من صحة رواية الربيع شيئا والله تعالى أعلم بصحتها، والظاهر أن أهل السفينة لم يروه لما باشر خرقها وإلا لما مكنوه وقد نص على ذلك علي القاري وأخرج ابن المنذر وابن أبي حاتم عن أبي العالية من طريق حماد ابن زيد عن شعيب بن الحبحاب أنه قال: كان الخضر عبدا لا تراه إلا عين من أراد الله تعالى أن يريه إياه فلم يره من القوم إلا موسى ﵇ ولو رآه القوم لحالوا بينه وبين خرق السفينة وكذا بينه وبين قتل الغلام، وليس هذا بالمرفوع والله تعالى أعلم بصحته، نعم سيأتي إن شاء الله تعالى قريبا عن الربيع أيضا أنهم علموا بعد ذلك أنه الفاعل، والظاهر أيضا أن موسى ﵇ لم يرد إدراج نفسه الشريفة في قوله لِتُغْرِقَ أَهْلَها وإن كان صالحا لأن يدرج فيه بناء على أن المراد من أهلها الراكبين فيها.
Kaldı ki Rebî' rivayetinin sıhhati hususunda kalpte bir şüphe vardır, sıhhatini Allah Teâlâ daha iyi bilir. Zâhir olan şudur ki, gemi ahalisi gemiyi delmeye başladığında onu görmediler; aksi takdirde ona fırsat vermezlerdi. Aliyyü'l-Kārî de bunu açıkça ifade etmiştir. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ebi'l-Âliye'den, Hammâd b. Zeyd tarikiyle Şuayb b. el-Habhâb'dan onun şöyle dediğini tahric etmişlerdir: 'Hızır öyle bir kul idi ki onu ancak Allah Teâlâ'nın göstermek istediği kimsenin gözü görürdü; bu sebeple o topluluktan onu Musa aleyhisselâm'dan başkası görmedi. Eğer topluluk onu görseydi, onunla gemiyi delmesi arasına ve aynı şekilde çocukla çocuğu öldürmesi arasına engel olurlardı.' Bu rivayet merfû değildir, sıhhatini Allah Teâlâ daha iyi bilir. Evet, inşâallahu teâlâ yakında yine Rebî'den onların daha sonra yapanın o olduğunu anladıkları nakledilecektir. Zâhir olan bir diğer husus da şudur ki, Musa aleyhisselâm geminin ahalisinden içindeki yolcular kastedildiği esasına binaen kendisi de bu kavrama dâhil olmaya elverişli olsa bile, { لِتُغْرِقَ أَهْلَها } “İçindekileri boğmak için mi?” sözünde kendi şerefli nefsini dâhil etmeyi kastetmemiştir.
وقرأ الحسن وأبو رجاء «لتغّرق» بالتشديد لتكثير المفعول، وقرأ حمزة والكسائي وزيد بن علي والأعمش وطلحة وابن أبي ليلى وخلف وأبو عبيد وابن سعدان وابن عيسى الأصبهاني «ليغرق أهلها» على إسناد الفعل إلى الأهل، وكون اللام على هذه القراءة للعاقبة ظاهر جدا لَقَدْ جِئْتَ أتيت وفعلت شَيْئاً إِمْراً أي داهيا منكرا من أمر الأمر بمعنى كثر قاله الكسائي فأصله كثير، والعرب كما قال ابن جني في سر الصناعة تصف الدواهي بالكثرة، وهو عند بعضهم في الأصل على وزن كبد فخفف قيل ولم يقل أمرا إمرا مع ما فيه من التجنيس لأنه تكلف لا يلتفت إلى مثله في الكلام البليغ كما صرح به الإمام المرزوقي في شرح قول السموأل:
Hasan ve Ebû Recâ, mefulün çokluğunu ifade etmek üzere şedde ile «li-tuğarrika» şeklinde okumuşlardır. Hamza, Kisâî, Zeyd b. Alî, A'meş, Talha, İbn Ebî Leylâ, Halef, Ebû Ubeyd, İbn Sa'dân ve İbn Îsâ el-İsfahânî ise fiili ehle isnat ederek «li-yeğraka ehlühâ» şeklinde okumuşlardır. Bu kıraate göre lâm harfinin âkıbet için olduğu pek açıktır. { لَقَدْ جِئْتَ } “Andolsun sen yaptın,” işledin ve meydana getirdin { شَيْئاً إِمْراً } “çok fena/korkunç bir iş;” yani büyük bir felaket ve münker bir şey yaptın. Kisâî'nin belirttiğine göre bu, bir şeyin çoğalması anlamındaki 'emira'l-emr' ifadesinden gelir; aslı 'pek çok' demektir. İbn Cinnî'nin Sırru Sınâati'l-İ'râb'da belirttiği gibi Araplar felaketleri çoklukla nitelerler. Bazılarına göre bu kelime asılda 'kebid' veznindedir de hafifletilmiştir. [Sözde] cinas bulunmasına rağmen 'emren imrâ' denilmemesinin sebebi, bunun beliğ kelamda iltifat edilmeyen bir külfet (zorlama) olmasıdır; nitekim İmam el-Merzûkî, Semev'el'in şu beytinin şerhinde bunu açıkça belirtmiştir:
يقرب حب الموت آجالنا لنا ... وتكرهه آجالهم فتطول
Ölüm sevgisi bizim ecellerimizi bize yaklaştırır, onların ecelleri ise ölümden hoşlanmaz da uzayıp gider.
ردا لاختيار بعضهم رواية يقصر حب الموت، وأيد ذلك بقول أبي ذؤيب الهذلي وشيك الفصول بعيد القفول حيث أمكن له أن يقول بطيء القفول ولم يقل، وربما يقال هنا: إنه لم يقل ذلك لما ذكر مع إيهامه خلاف المراد وقصوره عن درجة ما في النظم الجليل من زيادة التفظيع، وفي الرواية عن الربيع أن موسى ﵇ لما رأى من الخضر ما رأى امتلأ غضبا وشد عليه ثيابه وأراد أن يقذف الخضر ﵇ في البحر فقال أردت هلاكهم فستعلم أنك أول هالك وجعل كلما ازداد غضبا استعر البحر وكلما سكن كان البحر كالدهن، وأن يوشع بن نون قال له: ألا تذكر العهد والميثاق الذي جعلت على نفسك، وأن الخضر ﵇ أقبل عليه يذكره ما قاله من قبل قالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً وهو متضمن للإنكار على عدم وقوع الصبر منه ﵇ فأدركه عند ذلك الحلم قالَ لا تُؤاخِذْنِي بِما نَسِيتُ اعتذار بنسيان الوصية على أبلغ وجه كأن نسيانه أمر محقق عند الخضر ﵇ لا يحتاج أن يفيده إياه استقلالا وإنما يلتمس منه ترك المؤاخذة به فما مصدرية والباء صلة المؤاخذة أي لا تؤاخذ بنسياني وصيتك في ترك السؤال عن شيء حتى تحدث لي منه ذكرا، والتمس ترك المؤاخذة بالنسيان لأن الكامل قد يؤاخذ به وهي مؤاخذة بقلة التحفظ التي أدت إليه كما وقعت لأول ناس وهو أول الناس وإلا فالمؤاخذة به نفسه لا تصح لأنه غير مقدور، وقيل: الباء للسببية وهي متعلقة بالفعل، والنسيان وإن لم يكن سببا قريبا للمؤاخذة بل السبب القريب لها هو ترك العمل بالوصية لكنه سبب بعيد لأنه لولاه لم يكن الترك، وجوز أن تكون متعلقة بمعنى النهي كما قيل في بِنِعْمَةِ رَبِّكَ من قوله تعالى: ما أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِمَجْنُونٍ [القلم: ٢] إنه متعلق بمعنى النفي فيكون النسيان سببا للنهي عن المؤاخذة بترك العمل بالوصية، وزعم بعضهم تعين كونها للملابسة ويجوز في ما أن تكون موصولة وأن تكون موصوفة
[Merzûkî bu açıklamayı,] bazılarının 'ölüm sevgisi kısaltır' rivayetini tercih etmesini reddetmek için yapmıştır. Bunu da Ebû Züeyb el-Hüzelî'nin 'ayrılışı çabuk, dönüşü uzak' sözüyle desteklemiştir; zira şair isteseydi 'dönüşü yavaş' diyebilirdi fakat dememiştir. Burada da şöyle denilebilir: Zikredilen külfetin yanı sıra kastedilenin aksini vehmettirmesi ve Kur'an'ın yüce nazmındaki dehşeti artırma derecesine ulaşamaması sebebiyle öyle denilmemiştir. Rebî'den gelen rivayette şunlar anlatılır: Musa aleyhisselâm Hızır'dan gördüğü bu şeyi görünce öfkeyle doldu, elbiselerini üzerine topladı ve Hızır'ı aleyhisselâm denize atmak istedi; 'Onları helak etmek istedin, ama ilk helak olanın kendin olacağını yakında bileceksin!' dedi. Musa'nın öfkesi arttıkça deniz kabarıp dalgalanıyor, sakinleştikçe ise deniz yağ gibi dümdüz oluyordu. Yûşa' b. Nûn ona: 'Kendi üzerine aldığın ahdi ve mîsâkı hatırlamıyor musun?' dedi. Hızır aleyhisselâm da ona yönelip daha önce söylediği sözü hatırlatarak { قالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً } “Ben sana, benimle beraber sabretmeye asla güç yetiremezsin demedim mi? dedi.” Bu söz, kendisinden aleyhisselâm sabrın vuku bulmayışını kınamayı içermektedir. İşte o anda Musa'yı hilim kapladı; { قالَ } “[Musa] dedi ki:” { لا تُؤاخِذْنِي بِما نَسِيتُ } “Unuttuğum şeyden dolayı beni kınama;” bu, tavsiyeyi unutma hususunda en beliğ şekilde bir özür beyanıdır; sanki onun unutması Hızır aleyhisselâm katında kesinleşmiş bir durumdur da bunu ona müstakil olarak bildirmesine gerek yoktur, sadece bundan dolayı kendisini muaheze etmemesini talep etmektedir. Buradaki 'mâ' masdariyyedir, bâ harfi ise muahezenin sılasıdır; yani 'bana bir söz açıncaya kadar hiçbir şey sormama yönündeki tavsiyeni unutmamdan ötürü beni hesaba çekme' demektir. Unutmaktan ötürü hesaba çekilmemeyi talep etmiştir; çünkü kâmil bir kimse unutmaktan dolayı muaheze edilebilir ki bu da ilk unutan ve insanların ilki olan Âdem'in başına geldiği gibi unutmaya yol açan dikkatsizlik ve temkini elden bırakma sebebiyledir; yoksa bizzat unutmanın kendisinden ötürü muaheze sahih olmaz, zira o insanın kudreti dâhilinde değildir. Denildi ki: Bâ harfi sebebiyye içindir ve fiile taalluk eder. Unutmak muahezenin yakın sebebi olmayıp bilakis yakın sebep tavsiyeyle amel etmeyi terk etmek olsa da uzak sebebidir, çünkü o olmasaydı terk vâki olmazdı. Tıpkı Yüce Allah'ın: { ما أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِمَجْنُونٍ } “Sen Rabbinin nimeti sayesinde bir mecnun değilsin” [el-Kalem 2] buyruğundaki { بِنِعْمَةِ رَبِّكَ } ifadesinin nefy manasına taalluk ettiği söylendiği gibi, buradaki bâ harfinin de nehiy manasına taalluk etmesi caiz görülmüştür; bu durumda unutmak, tavsiyeyle amel etmeyi terk etmekten dolayı hesaba çekilmenin nehyedilmesinin sebebi olur. Bazıları ise bâ harfinin mülâbese (birliktelik) için olmasının tayin ettiğini iddia etmiştir. 'Mâ' edatının mevsûle veya mevsûfe olması da caizdir;
أي لا تؤاخذني بالذي أو بشيء نسيته وهو الوصية لكن يحتاج هذا ظاهرا إلى تقدير مضاف أي بترك ما نسيته لأن المؤاخذة بترك الوصية أي ترك العمل بها لا بنفس الوصية.
yani 'unuttuğum şeyle, yani o tavsiye ile beni muaheze etme' demektir; fakat bu zâhiren bir muzâf takdirini gerektirir, yani 'unuttuğum şeyi terk etmekle' demektir; zira muaheze tavsiyenin bizzat kendisiyle değil, tavsiyeyi terk etmekle, yani onunla amel etmeyi bırakmakla olur.
وقيل قد لا يحتاج إلى تقدير المضاف فإن الوصية سبب للمؤاخذة إذ لولاها لم يكن ترك العمل ولا المؤاخذة، ونظير ذلك ما قيل في قوله تعالى: فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ [الكهف: ٥٠] ثم كون ما ذكر اعتذارا بنسيان الوصية هو الظاهر وقد صح في البخاري أن المرة الأولى كانت نسيانا.
Muzâf takdirine ihtiyaç olmayabileceği de söylenmiştir; zira tavsiye muahezenin sebebidir, çünkü o olmasaydı ne amelin terki ne de muaheze olurdu. Bunun benzeri, Yüce Allah'ın: { فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ } “Rabbinin emrinden çıktı” [el-Kehf 50] buyruğunda söylenen husustur. Zikredilen bu sözün tavsiyeyi unutmaktan ötürü bir özür beyanı olduğu zâhirdir; nitekim Buhârî'de birinci seferin unutma eseri olduğu sahih olarak sabit olmuştur.
وزعم بعضهم أنه يحتمل أنه ﵇ لم ينس الوصية وإنما نهى عن مؤاخذته بالنسيان موهما أن ما صدر منه كان عن نسيانها مع أنه إنما عنى نسيان شيء آخر، وهذا من معاريض الكلام التي يتقي بها الكذب مع التوسل إلى الغرض كقول إبراهيم ﵇: هذه أختي وإني سقيم، وروى هذا ابن جرير عن أبي بن كعب وابن أبي حاتم عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما.
Bazıları ise onun aleyhisselâm tavsiyeyi unutmadığını, ancak başka bir şeyi unutmayı kastettiği halde kendisinden sâdır olan şeyin tavsiyeyi unutmaktan kaynaklandığı zannını vererek unutmadan ötürü hesaba çekilmesini nehyettiğini ileri sürmüştür. Bu, İbrâhim aleyhisselâm'ın 'Bu benim kız kardeşimdir' ve 'Ben hastayım' sözlerinde olduğu gibi, maksada ulaşmakla birlikte yalandan sakınmak için başvurulan üstü kapalı ve kinayeli (ma'ârîz) sözlerdendir. Bunu İbn Cerîr Übey b. Ka'b'dan, İbn Ebî Hâtim ise İbn Abbâs'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ rivayet etmiştir.
وجوز أن يكون النسيان مجازا عن الترك أي لا تؤاخذني بما تركت من وصيتك أول مرة وَلا تُرْهِقْنِي لا تغشني ولا تحملني مِنْ أَمْرِي وهو اتباعه إياه عُسْراً أي صعوبة وهو مفعول ثان لترهقني، والمراد لا تعسر علي متابعتك ويسرها علي بالإغضاء وترك المناقشة، وقرأ أبو جعفر «عسرا» بضمتين فَانْطَلَقا الفاء فصيحة أي فقبل عذره فخرجا من السفينة فانطلقا يمشيان على الساحل كما في الصحيح، وفي رواية أنهما مرا بقرية حَتَّى إِذا لَقِيا غُلاماً يزعمون كما قال البخاري أن اسمه جيسور بالجيم وروي بالحاء، وقيل اسمه جنبتور وقيل غير ذلك، وصح أنه كان يلعب مع الغلمان وكانوا على ما قيل عشرة وأنه لم يكن فيهم أحسن ولا أنظف منه فأخذه فَقَتَلَهُ
Unutmanın (nisyân), terketmekten mecaz olması da caiz görülmüştür; yani 'ilk seferde senin tavsiyenden terk ettiğim şey yüzünden beni muaheze etme' demektir. { وَلا تُرْهِقْنِي } “Beni zora koşma,” beni bürüme ve bana yükleme { مِنْ أَمْرِي } “bu işimde;” yani ona tâbi olma işimde { عُسْراً } “bir güçlük” yani zorluk [yükleme]. Bu kelime 'türhıknî' fiilinin ikinci mefulüdür. Maksat: 'Sana tâbi olmayı bana zorlaştırma; görmezden gelip teferruata girmeyerek onu bana kolaylaştır' demektir. Ebû Ca'fer iki zamme ile «usuran» okumuştur. { فَانْطَلَقا } “Bunun üzerine yine yola koyuldular;” fâ harfi fasîhadır; yani 'Hızır onun özrünü kabul etti, böylece gemiden çıktılar ve Sahih'te geçtiği üzere sahilde yürüyerek yola koyuldular' demektir. Bir rivayette bir köye uğradıkları zikredilmiştir. { حَتَّى إِذا لَقِيا غُلاماً } “Nihayet bir erkek çocuğa rastladıklarında;” Buhârî'nin belirttiği gibi onun adının cîm ile Ceysûr olduğu iddia edilir, hâ ile de rivayet edilmiştir; Cenbetûr veya başka isimler olduğu da söylenmiştir. Sahih rivayette sabit olduğuna göre o, çocuklarla oynuyordu ve denildiğine göre on kişiydiler; içlerinde ondan daha güzeli ve daha temizi yoktu. Hızır onu tuttu, { فَقَتَلَهُ } “ve onu hemen öldürdü.”
أخرج البخاري في رواية أنه ﵇ أخذ برأسه من أعلاه فاقتلعه بيده
Buhârî bir rivayette o aleyhisselâm'ın çocuğu başının üstünden tutup eliyle kopardığını tahric etmiştir.
،
,
وفي رواية أخرى أنه أخذه فأضجعه ثم ذبحه بالسكين
Başka bir rivayette ise onu tutup yatırdığı, sonra bıçakla boğazladığı rivayet edilmiştir.
، وقيل ضرب رأسه بالجدار حتى قتله، وقيل رضه بحجر، وقيل ضربه برجله فقتله، وقيل أدخل أصبعه في سرته فاقتلعها فمات، وجمع بين الروايات الثلاثة الأول بأنه ضرب رأسه بالجدار أولا ثم أضجعه وذبحه ثم اقتلع رأسه، وربما يجمع بين الكل وفي كلا الجمعين بعد، والظاهر أن الغلام لم يكن بالغا لأنه حقيقة الغلام الشائعة في الاستعمال وإلى ذلك ذهب الجمهور، وقيل كان بالغا شابا، وقد أخرج ابن أبي حاتم عن سعيد بن عبد العزيز أنه كان ابن عشرين سنة، والعرب تبقي على الشاب اسم الغلام، ومنه قول ليلى الأخيلية في الحجاج:
Başını duvara vurarak öldürdüğü de söylenmiştir; taşla ezdiği de söylenmiştir; ayağıyla vurup öldürdüğü de söylenmiştir; parmağını göbeğine sokup göbeğini kopardığı ve çocuğun öldüğü de söylenmiştir. İlk üç rivayetin arası şöyle cem edilmiştir: Önce başını duvara vurmuş, sonra yatırıp boğazlamış, sonra da başını koparmıştır. Bütün rivayetlerin arasını cem etmek de mümkündür; ancak her iki cemde de uzaklık vardır. Zâhir olan, çocuğun bülûğa ermemiş olmasıdır; zira 'gulâm' kelimesinin dildeki yaygın hakiki manası budur ve cumhur da bu görüşe gitmiştir. Büluğa ermiş bir genç olduğu da söylenmiştir; nitekim İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Abdilazîz'den onun yirmi yaşında olduğunu tahric etmiştir. Araplar genç delikanlıya da 'gulâm' ismini vermeye devam ederler. Leylâ el-Ahyeliyye'nin Haccâc hakkındaki şu sözü bundandır:
شفاها من الداء الذي قد أصابها ... غلام إذا هز القناة سقاها
Ona isabet eden dertten onu şifaya kavuşturdu ... mızrağı salladığında [düşmanı kanla] sulayan bir delikanlı (gulâm).
وقوله:
Ve şairin şu sözü de bundandır:
تلق ذباب السيف عني فإنني ... غلام إذا هو جيت لست بشاعر
Benden kılıcın keskin ucunu savuştur; çünkü ben ... hicvedildiğimde şairlik taslamayacak bir delikanlıyım (gulâm).
وقيل هو حقيقة في البالغ لأن أصله من الاغتلام وهو شدة الشبق وذلك إنما يكون فيمن بلغ الحلم، وإطلاقه على الصبي الصغير تجوز من باب تسمية الشيء باسم ما يؤول إليه، ويؤيد قول الأولين قوله تعالى قالَ أي موسى ﵇ أَقَتَلْتَ نَفْساً زَكِيَّةً أي طاهرة من الذنوب فإن البالغ قلما يزكو من الذنوب.
Kelimenin bülûğa eren hakkında hakiki olduğu da söylenmiştir; çünkü aslı şiddetli şehvet demek olan 'iğtilâm' kökünden gelir ve bu da ancak bülûğ çağına eren kimsede bulunur; küçük çocuğa ıtlak edilmesi ise bir şeyi varacağı son duruma göre isimlendirme (mecâz-ı mürsel) kabilindendir. İlk görüşte olanların sözünü Yüce Allah'ın şu buyruğu teyit etmektedir: [Musa] { قالَ } “Dedi ki:” { أَقَتَلْتَ نَفْساً زَكِيَّةً } “Tertemiz, masum bir cana mı kıydın?” Yani günahlardan arınmış, tertemiz bir cana mı kıydın? Zira bülûğa eren kimse günahlardan pek az arınmış olur.
وقد جاء في حديث عن ابن جبير عن ابن عباس مرفوعا تفسير زكية بصغيرة
İbn Cübeyr'in İbn Abbâs'tan merfû olarak rivayet ettiği bir hadiste "zekiyye" kelimesi "küçük [çocuk]" olarak tefsir edilmiştir.