وقال القاضي: هو الذي صعدت نفسه تارة بمراقي النظر في الحجج والآيات وأخرى بمعارج التصفية والرياضة إلى أوج العرفان حتى اطلع على الأشياء وأخبر عنها على ما هي عليه، ومقام الصديقية قيل: تحت مقام النبوة ليس بينهما مقام.
Kâdı şöyle demiştir: O, nefsi bazen deliller ve ayetler üzerinde tefekkür basamaklarıyla, bazen de tasfiye ve riyazet miraçlarıyla irfan zirvesine yükselen, nihayet eşyaya vakıf olup onlardan olduğu gibi haber veren kimsedir. Sıddîkıyet makamının, nübüvvet makamının altında olduğu ve ikisi arasında başka bir makam bulunmadığı söylenmiştir.
وعن الشيخ الأكبر قدس سره إثبات مقام بينهما وذكر أنه حصل لأبي بكر الصديق رضي الله تعالى عنه.
Şeyh-i Ekber'den (kuddise sirruh) ise bu ikisi arasında bir makamın varlığını kabul ettiği ve bunun Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu teâlâ anh için hâsıl olduğunu belirttiği nakledilmiştir.
والمشهور بهذا الوصف بين الصحابة رضي الله تعالى عنهم أبو بكر رضي الله تعالى عنه وليس ذلك مختصا به،
Sahâbe radıyallâhu teâlâ anhüm arasında bu vasıfla meşhur olan Hz. Ebû Bekir radıyallâhu teâlâ anh'tır; ancak bu durum sadece ona mahsus değildir.
فقد أخرج أبو نعيم في المعرفة وابن عساكر وابن مردويه من حديث عبد الرحمن بن أبيه أبي ليلى عن أبي ليلى الأنصاري عن النبي ﷺ قال: «الصديقون ثلاثة، حبيب النجار مؤمن آل يس الذي قال: يا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلِينَ، وحزقيل مؤمن آل فرعون الذي قال: أَتَقْتُلُونَ رَجُلًا أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللَّهُ وعلي بن أبي طالب رضي الله تعالى عنه وكرم وجهه وهو أفضلهم
Nitekim Ebû Nuaym el-Ma'rife'de, İbn Asâkir ve İbn Merdûye, Abdurrahman b. Ebî Leylâ'dan, o da babası Ebû Leylâ el-Ensârî'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: “Sıddîklar üçtür: ‘Ey kavmim! Elçilere uyun’ diyen Yâsîn ehlinin mümini Habîb en-Neccâr, ‘Rabbim Allah'tır dediği için bir adamı öldürecek misiniz?’ diyen Firavun ailesinin mümini Hazkîl ve [üçüncüsü de] Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu teâlâ anh ve kerremellâhu vecheh'tir; o, onların en faziletlisidir.”
إِذْ قالَ لِأَبِيهِ يا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ ما لا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً
{ إِذْ قالَ لِأَبِيهِ يا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ ما لا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً } “Hani o, babasına şöyle demişti: Babacığım! İşitmeyen, görmeyen ve sana hiçbir fayda sağlamayan şeylere niçin tapıyorsun?”
إلخ فيه من لطف الدعوة إلى اتباع الحق والإرشاد إليه ما لا يخفى. وهذا مطلوب في الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر لا سيما إذا كان ذلك مع الأقارب ونحوهم قال سَلامٌ عَلَيْكَ هذا سلام الإعراض عن الأغيار وتلطف الأبرار مع الجهال، قال أبو بكر بن طاهر: إنه لما بدا من آزر في خطابه ﵇ ما لا يبدو إلا من جاهل جعل جوابه السلام لأن الله تعالى قال: وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً [الفرقان: ٦٣] وَأَعْتَزِلُكُمْ وَما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أي أهاجر عنكم بديني، ويفهم منه استحباب هجر الأشرار.
vb. [ayetlerde], hakka uymaya ve ona irşat etmeye yönelik davetteki zarafet gizlenemeyecek kadar açıktır. Bu, iyiliği emredip kötülükten sakındırma hususunda, bilhassa da akrabalar ve benzerleriyle muhatap olunurken aranan bir tutumdur. { قال سَلامٌ عَلَيْكَ } “[İbrâhim] dedi ki: Selam sana olsun!”; bu, masivadan yüz çevirme selamı ve ebrârın (iyilerin) cahillere karşı gösterdiği bir nezakettir. Ebû Bekir b. Tâhir şöyle demiştir: Âzer'in ona aleyhisselâm hitabında ancak bir cahilden sadır olabilecek şeyler zuhur edince, o cevabını selam kıldı; çünkü Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً } “Cahiller onlara hitap ettiği zaman ‘Selam!’ derler” [Furkân: 63]. { وَأَعْتَزِلُكُمْ وَما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Sizden ve Allah'tan başka yalvardıklarınızdan uzaklaşıyorum”; yani 'Dinimle sizden hicret ediyorum' [demektir]. Bundan, şerlileri terk etmenin müstehap olduğu anlaşılır.
وعن أبي تراب النخشبي صحبة الأشرار تورث سوء الظن بالأخيار، وقد تضافرت الأدلة السمعية والتجربة على أن مصاحبتهم تورث القسوة وتثبط عن الخير وَأَدْعُوا رَبِّي عَسى أَلَّا أَكُونَ بِدُعاءِ رَبِّي شَقِيًّا فيه من الدلالة على مزيد أدبه ﵇ مع ربه ﷿ ما فيه، ومقام الخلة يقتضي ذلك فإن من لا أدب له لا يصلح أن يتخذ خليلا فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَما يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ كأن ذلك كان عوضا عمن اعتزل من أبيه وقومه لئلا يضيق صدره كما قيل: ولما اعتزل نبينا ﷺ الكون أجمع ما زاغ البصر وما طغى عوض ﵊ بأن قال له سبحانه: إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ [الفتح: ١٠] .
Ebû Türâb en-Nahşebî'den şöyle nakledilmiştir: “Şerlilerle arkadaşlık etmek, hayırlılara karşı suizanda bulunmayı doğurur.” Naklî deliller ve tecrübe, onlarla arkadaşlık etmenin kalbe katılık verdiğini ve hayırdan alıkoyduğunu teyit etmiştir. { وَأَدْعُوا رَبِّي عَسى أَلَّا أَكُونَ بِدُعاءِ رَبِّي شَقِيًّا } “Rabbime dua ediyorum; umulur ki Rabbime dua etmekle mahrum ve bedbaht olmam”; bu ifadede onun aleyhisselâm Rabbi azze ve celle ile olan yüksek edebine açık bir delalet vardır; zira dostluk makamı bunu gerektirir, edebi olmayanın dost edinilmesi uygun düşmez. { فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَما يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ } “Onlardan ve Allah'tan başka taptıklarından uzaklaşınca, ona İshak'ı ve Yakub'u bağışladık”; bu, göğsü daralmasın diye kendilerinden uzaklaştığı babasına ve kavmine bir bedel kılınmış gibidir. Nitekim denildiği gibi: Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem bütün kainatı terk ettiğinde, [gözü] kaymadı ve haddi aşmadı; buna bedel olarak Sübhânehu ona aleyhisselâm şöyle buyurdu: { إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ } “Sana biat edenler ancak Allah'a biat etmiş olurlar; Allah'ın eli onların ellerinin üzerindedir” [Fetih: 10].
وَاذْكُرْ أيها الحبيب فِي الْكِتابِ مُوسى الكليم إِنَّهُ كانَ مُخْلَصاً لله تعالى في سائر شؤونه، قال الترمذي: المخلص على الحقيقة من يكون مثل موسى ﵇ ذهب إلى الخضر على السلام ليتأدب به فلم يسامحه في شيء ظهر له منه وَنادَيْناهُ مِنْ جانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ وَقَرَّبْناهُ نَجِيًّا قالوا النداء بداية والنجوى نهاية، النداء مقام الشوق والنجوى مقام كشف السر وَوَهَبْنا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنا أَخاهُ هارُونَ نَبِيًّا قيل: علم الله تعالى ثقل الأسرار على موسى ﵇ فاختار له أخاه هارون مستودعا لها فهارون ﵇ مستودع سر موسى ﵇، وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِسْماعِيلَ إِنَّهُ كانَ صادِقَ الْوَعْدِ بالصبر على بذل نفسه أو بما وعد به استعداده من كمال التقوى لربه جل وعلا والتحلي بما يرضيه سبحانه من الأخلاق وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِدْرِيسَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا وَرَفَعْناهُ مَكاناً عَلِيًّا وهو نوع من القرب من الله تعالى به عليه ﵇. وقيل: السماء الرابعة والتفضل عليه بذلك لما فيه من كشف بعض أسرار الملكوت أولئك الذين أنعم الله عليهم بما لا يحيط نطاق الحصر به من النعم الجليلة إِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُ الرَّحْمنِ خَرُّوا سُجَّداً مما كشف لهم من آياته تعالى، وقد ذكر أن القرآن أعظم مجلي لله ﷿ وَبُكِيًّا من مزيد فرحهم بما وجدوه أو من خوف عدم استمرار ما حصل لهم من التجلي:
[Ey sevgili!] { وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ مُوسى } “Kitap'ta Mûsâ'yı da an” —Kelîm'i [an]—; { إِنَّهُ كانَ مُخْلَصاً } “Şüphesiz o, ihlasa erdirilmişti”; bütün işlerinde Allah Teâlâ'ya [tam bir ihlasla bağlanmıştı]. Tirmizî şöyle demiştir: Hakiki muhlis, Mûsâ aleyhisselâm gibi olan kimsedir; o, edebini öğrenmek için Hızır'a aleyhisselâm gitti ve kendisinden sadır olan hiçbir hususta onu müsamaha ile karşılamadı. { وَنادَيْناهُ مِنْ جانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ وَقَرَّبْناهُ نَجِيًّا } “Ona Tûr'un sağ yanından seslendik ve onu hususi bir münacat için yaklaştırdık”; [âlimler] şöyle demişlerdir: Nidâ başlangıç, necvâ (fısıltılı münacat) ise nihayettir; nidâ şevk makamı, necvâ ise sırrın keşfedilme makamıdır. { وَوَهَبْنا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنا أَخاهُ هارُونَ نَبِيًّا } “Rahmetimizden ona bir peygamber olarak kardeşi Hârûn'u bağışladık”; denildi ki: Allah Teâlâ sırların ağırlığının Mûsâ'ya aleyhisselâm [ağır geleceğini] bildi ve kardeşi Hârûn'u onlar için bir emanet mahalli olarak seçti; dolayısıyla Hârûn aleyhisselâm, Mûsâ'nın aleyhisselâm sırrının emanet edildiği kimsedir. { وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِسْماعِيلَ إِنَّهُ كانَ صادِقَ الْوَعْدِ } “Kitap'ta İsmâil'i de an; şüphesiz o, sözüne sadıktı”; canını feda etmeye sabretme hususunda yahut Rabbine celle ve alâ karşı kamil bir takvaya ermek ve O'nu sübhânehu razı edecek ahlakla bezenmek üzere fıtri istidadının vaad ettiği şeyde [sadıktı]. { وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِدْرِيسَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا } “Kitap'ta İdrîs'i de an; şüphesiz o, son derece doğru bir kimse, bir peygamberdi”. { وَرَفَعْناهُ مَكاناً عَلِيًّا } “Biz onu yüce bir mekana yükselttik”; bu, Allah Teâlâ'nın ona aleyhisselâm lütfettiği bir nevi yakınlıktır. Bir görüşe göre dördüncü semadır ve melekût aleminin bazı sırlarının keşfini içerdiği için kendisine bu lütufta bulunulmuştur. [Onlar] { أُولئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ } “İşte bunlar, Allah'ın kendilerine nimet verdiği kimselerdir”; sınırlandırılamayacak kadar yüce nimetlerle [nimetlendirmiştir]. { إِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُ الرَّحْمنِ خَرُّوا سُجَّداً } “Onlara Rahmân'ın ayetleri okunduğu zaman secdeye kapanırlar”; Allah Teâlâ'nın ayetlerinden kendilerine keşfolunan şeyler sebebiyle [secdeye kapanırlar]. Nitekim Kur'an'ın Allah azze ve celle için en büyük tecelli mahalli olduğu zikredilmiştir. { وَبُكِيًّا } “ve ağlarlardı”; buldukları şeyden ötürü duydukları aşırı sevinçten yahut kendilerine hasıl olan tecellinin devam etmemesi korkusundan [ağlarlardı]:
ونبكي إن نأوا شوقا إليهم ... ونبكي إن دنوا خوف الفراق
Uzaklaşırlarsa onlara duyduğumuz şevkten ağlarız... Yaklaşırlarsa ayrılık korkusundan ağlarız.
وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيها بُكْرَةً وَعَشِيًّا قيل: الرزق هاهنا مشاهدة الحق سبحانه ورؤيته ﷿ وهذا لعموم أهل الجنة وأما المحبوبون والمشتاقون فلا تنقطع عنهم المشاهدة لمحة ولو حجبوا لماتوا من ألم الحجاب رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما فَاعْبُدْهُ وَاصْطَبِرْ لِعِبادَتِهِ هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا مثلا يلتفت إليه ويطلب منه شيء، وقال الحسين بن الفضل: هل يستحق أحد أن يسمى باسم من أسمائه تعالى على الحقيقة وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها كانَ
{ وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيها بُكْرَةً وَعَشِيًّا } “Orada sabah akşam onların rızıkları da vardır”; denildi ki: Buradaki rızık, Hakk Sübhânehu'yu müşahede etmek ve O'nu azze ve celle görmektir. Bu, genel cennet ehli içindir. Sevilenler ve aşıklar için ise bir an olsun müşahede kesilmez; şayet perdelenselerdi, perdelenmenin acısından ölürlerdi. { رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما فَاعْبُدْهُ وَاصْطَبِرْ لِعِبادَتِهِ هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا } “[O], göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbidir. O halde O'na kulluk et ve O'na ibadette sabırlı ol! O'nun bir adaşı olduğunu biliyor musun?”; [yani] kendisine yönelinecek ve kendisinden bir şey istenecek bir benzeri [var mıdır?]. Hüseyin b. el-Fadl şöyle demiştir: Hiç kimse hakiki manada Allah Teâlâ'nın isimlerinden biriyle isimlendirilmeyi hak edebilir mi? { وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها كانَ
عَلى رَبِّكَ حَتْماً مَقْضِيًّا
عَلى رَبِّكَ حَتْماً مَقْضِيًّا } “İçinizden oraya uğramayacak hiç kimse yoktur. Bu, Rabbinin üzerinde kesinleşmiş kesin bir hükümdür.”
وذلك لتظهر عظمة قهره ﷻ وآثار سطوته لجميع خلقه ﷿ ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا جزاء تقواهم وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا جزاء ظلمهم، وهذه الآية كم أجرت من عيون العيون العيون.
Bu da bütün yaratılmışlarına O'nun celle celâlüh kahrının azametinin ve galebesinin eserlerinin görünmesi içindir. { ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا } “Sonra takva sahiplerini kurtarırız”; takvalarının bir mükafatı olarak; { وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا } “ve zalimleri orada diz üstü çökmüş olarak bırakırız”; zulümlerinin bir cezası olarak. Bu ayet, [korkudan] göz pınarlarından nice gözyaşları akıtmıştır!
فعن عبد الله بن رواحة رضي الله تعالى عنه أنه كان يبكي ويقول: قد علمت أني وارد النار ولا أدري كيف الصدر بعد الورود، وعن الحسن كان أصحاب رسول الله ﷺ إذا التقوا يقول الرجل لصاحبه: هل أتاك أنك وارد؟
Abdullah b. Revâha radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet edildiğine göre o ağlar ve şöyle derdi: “Cehenneme uğrayacağımı kesin olarak bildim; fakat bu uğramadan sonra oradan nasıl çıkılacağını bilmiyorum.” Hasen'den [nakledildiğine göre] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı karşılaştıklarında kişi arkadaşına şöyle derdi: “Oraya uğrayacağın sana ulaştı mı?”
فيقول: نعم فيقول: هل أتاك أنك خارج؟ فيقول لا فيقول: ففيم الضحك إذن؟ قُلْ مَنْ كانَ فِي الضَّلالَةِ فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمنُ مَدًّا لما افتخروا بحظوظ الدنيا التي لا يفتخر بها إلا ذوو الهمم الدنية رد الله تعالى عليهم بأن ذلك استدراج ليس بإكرام والإشارة فيه أن كل ما يشغل عن الله تعالى والتوجه إليه ﷿ فهو شر لصاحبه يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمنِ وَفْداً ركبانا على نجائب النور،
O da: “Evet” derdi. Bunun üzerine: “Peki oradan çıkacağın sana ulaştı mı?” derdi. O da: “Hayır” deyince: “O halde bu gülmek niye?” derdi. { قُلْ مَنْ كانَ فِي الضَّلالَةِ فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمنُ مَدًّا } “De ki: Kim sapıklık içindeyse, Rahmân ona mühlet verdikçe versin!”; onlar ancak aşağı himmet sahiplerinin övüneceği dünya menfaatleriyle övündüklerinde, Allah Teâlâ bunun bir ikram değil istidraç olduğunu belirterek onlara cevap vermiştir. Bundaki işari mana şudur: Allah Teâlâ'dan ve O'na azze ve celle yönelmekten alıkoyan her şey, sahibi için bir şerdir. { يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمنِ وَفْداً } “O gün takva sahiplerini Rahmân'ın huzurunda bir heyet olarak toplayacağız”; nurdan seçkin binekler üzerinde süvariler olarak [toplayacağız].
وقال ابن عطاء: بلغني عن الصادق رضي الله تعالى عنه أنه قال: ركبانا على متون المعرفة إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمنِ عَبْداً فقيرا ذليلا منقادا مسلوب الأنانية بالكلية إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا في القلوب المفطورة على حب الله تعالى
İbn Atâ şöyle demiştir: [Ca'fer] es-Sâdık radıyallâhu teâlâ anh'tan bana şöyle dediği ulaştı: “Marifetin sırtına binmiş süvariler olarak.” { إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمنِ عَبْداً } “Göklerde ve yerde olan herkes Rahmân'ın huzuruna ancak birer kul olarak gelecektir”; fakir, zelil, boyun eğmiş ve benliği tamamen elinden alınmış olarak [gelecektir]. { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا } “Şüphesiz iman edip salih ameller işleyenler için Rahmân bir sevgi var edecektir”; Allah Teâlâ'nın sevgisi üzerine yaratılmış kalplerde [bir sevgi var edecektir].
وذلك أثر محبته سبحانه لهم،
Bu da Sübhânehu'nun onları sevmesinin bir eseridir.
وفي الحديث «لا يزال عبدي يتقرب إلي بالنوافل حتى أحبه فإذا أحببته كنت سمعه الذي يسمع به وبصره الذي يبصر به»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Kulum bana nafilelerle yaklaşmaya devam eder, nihayet onu severim. Onu sevdiğim zaman da onun işiten kulağı ve gören gözü olurum...”
إلخ، ولا يشكل على هذا أنا نرى كثيرا من الذين آمنوا وعملوا الصالحات ممقوتين لأن الذين يمقتونهم قد فطرت قلوبهم على الشر وإن لم يشعروا بذلك، ومن هنا يعلم أن بغض الصالحين علامة خبث الباطن رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا وَلِإِخْوانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونا بِالْإِيمانِ وَلا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنا غِلًّا لِلَّذِينَ آمَنُوا [الحشر: ١٠] وقيل: معنى سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا سيجعل لهم لذة وحلاوة في الطاعة، والأخبار تؤيد ما تقدم والله تعالى أعلم وله الحمد على إتمام تفسير سورة مريم ونسأله جل شأنه التوفيق لإتمام تفسير سائر سور كتابه المعظم بحرمة نبيه ﷺ.
vb. İman edip salih amel işleyenlerden birçoğunun sevilmediğini/buğzedildiğini görmemiz buna bir müşkil teşkil etmez; çünkü onlara buğzedenlerin kalpleri -kendileri bunun farkında olmasalar bile- kötülük üzere yaratılmıştır. Buradan hareketle salih insanlara buğzetmenin bâtının kötülüğüne bir alamet olduğu anlaşılır: { رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا وَلِإِخْوانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونا بِالْإِيمانِ وَلا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنا غِلًّا لِلَّذِينَ آمَنُوا } “Rabbimiz! Bizi ve bizden önce iman etmiş olan kardeşlerimizi bağışla; kalplerimizde iman edenlere karşı hiçbir kin bırakma!” [Haşr: 10]. Bir görüşe göre: { سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا } “Rahmân onlar için bir sevgi var edecektir” ayetinin manası: Onlara itaatte bir lezzet ve tatlılık verecektir, demektir. Rivayetler önceki manayı desteklemektedir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir. Meryem Sûresi tefsirinin tamamlanmasından ötürü hamd O'na mahsustur; Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem hürmetine Yüce Kitabı'nın diğer sûrelerinin tefsirini de tamamlamaya muvaffak kılmasını O'ndan celle şânüh dileriz.