إن الحبيب من الأحباب مختلس ... لا يمنع الموت بواب ولا حرس
«Sevgili, sevdiklerinin arasından çekilip alınır... Ne kapıcı ne de nöbetçi ölümü engelleyebilir.
وكيف يفرح بالدنيا ولذتها ... فتى يعد عليه اللفظ والنفس
Sözleri ve nefesleri aleyhine sayılan bir genç, dünya ve onun lezzetiyle nasıl sevinebilir?»
وقيل: المراد إنما نعد أعمالهم لنجازيهم عليها يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمنِ وَفْداً أي ركبانا كما
Şöyle de denilmiştir: Maksat, kendilerine karşılıklarını vermek için amellerini saymaktayız demektir. { يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمنِ وَفْداً } “Takva sahiplerini Rahmân'ın huzurunda heyet halinde [binekli olarak] toplayacağımız gün” yani binekli süvariler olarak [toplayacağımız gün], nitekim
أخرجه جماعة عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وأخرج ابن أبي الدنيا في صفة الجنة. وابن أبي حاتم وابن مردويه من طرق عن علي كرم الله تعالى وجهه قال سألت رسول الله ﷺ عن هذه الآية فقلت: يا رسول الله هل الوفد إلا الركب؟ فقال ﵊: «والذي نفسي بيده إنهم إذا خرجوا من قبورهم استقبلوا بنوق بيض لها أجنحة وعليها رحال الذهب شرك نعالهم نور يتلألأ كل خطوة منها مثل مد البصر وينتهون إلى باب الجنة» الحديث
bir topluluk bunu İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet etmiştir. İbn Ebi'd-Dünyâ Sıfatü'l-Cenne'de, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye çeşitli yollardan Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bu ayeti sordum ve: «Ey Allah'ın Resûlü, vefd süvarilerden başkası mıdır?» dedim. Bunun üzerine aleyhisselâm şöyle buyurdu: «Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki onlar kabirlerinden çıktıklarında, kanatları olan ve üzerlerinde altından semerler bulunan beyaz develerle karşılanırlar; pabuçlarının bağları parıldayan bir nurdur, onların her bir adımı gözün gördüğü en son mesafe kadardır ve cennet kapısına kadar ulaşırlar.» hadisi...
، وهذه
Bu
النوق من الجنة كما صرح به في حديث أخرجه عبد الله بن الإمام أحمد. وغيره موقوفا على علي كرم الله تعالى وجهه
develer, İmam Ahmed'in oğlu Abdullah ve başkalarının Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten mevkuf olarak rivayet ettikleri hadiste açıkça belirtildiği üzere cennettendir.
،
Amr
وروي عن عمرو بن قيس أنهم يركبون على تماثيل من أعمالهم الصالحة هي في غاية الحسن
b. Kays'tan rivayet edildiğine göre onlar, salih amellerinden oluşan ve son derece güzel suretler taşıyan bineklerin üzerine binerler.
،
Rivayet
ويروى أنه يركب كل منهم ما أحب من إبل أو خيل أو سفن تجيء عائمة بهم
edildiğine göre onlardan her biri; deve, at veya kendilerini yüzerek taşıyan gemilerden dilediğine biner.
، وأصل الوفد جمع وافد كالوفود والأوفاد والوفد من وفد إليه وعليه يفد وفدا ووفودا ووفادة وإفادة قدم وورد.
Vefd (الوفد) kelimesinin aslı, vufûd ve evfâd gibi vâfid kelimesinin çoğuludur. Vefd; birine yönelmek, varmak ve gelmek anlamında 'vefede ileyhi ve aleyhi, yefidü vefden ve vufûden ve vefâdeten ve ifâdeten' kökünden gelir.
وفي النهاية الوفد هم القوم يجتمعون ويردون البلاد واحدهم وافد وكذلك الذين يقصدون الأمراء لزيارة واسترفاد وانتجاع وغير ذلك، وقال الراغب: الوفد والوفود هم الذين يقدمون على الملوك مستنجزين الحوائج، ومنه الوفد من الإبل وهو السابق لغيرها، وهذا المعنى الذي ذكره هو المشهور، ومن هنا قيل: إن لفظة الوفد مشعرة بالإكرام والتبجيل حيث آذنت بتشبيه حالة المتقين بحالة وفود الملوك وليس المراد حقيقة الوفادة من سائر الحيثيات لأنها تتضمن الانصراف من الموفود عليه والمتقون مقيمون أبدا في ثواب ربهم ﷿. والكلام على تقدير مضاف أي إلى كرامة الرحمن أو ثوابه وهو الجنة أو إلى دار كرامته أو نحو ذلك، وقيل: الحشر إلى الرحمن إيذانا بأنهم يجمعون من أماكن متفرقة وأقطار شاسعة إلى من يرحمهم. قال القاضي: ولاختيار الرحمن في هذه السورة شأن، ولعله أن مساق الكلام فيها لتعداد النعم الجسام وشرح حال الشاكرين لها والكافرين بها فكأنه قيل: هنا يوم نحشر المتقين إلى ربهم الذي غمرهم من قبل برحمته وشملهم برأفته وحاصله يوم نحشرهم إلى من عودهم الرحمة وفي ذلك من عظيم البشارة ما فيه، وقد قابل سبحانه ذلك بقوله جل وعلا وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ كما تساق البهائم إِلى جَهَنَّمَ وِرْداً أي عطاشا كما روي عن ابن عباس وأبي هريرة والحسن وقتادة ومجاهد، وأصله مصدر ورد أي سار إلى الماء، قال الراجز:
en-Nihâye'de şöyle denir: Vefd; toplanıp beldelere varan topluluktur, tekili vâfiddir. Aynı şekilde ziyaret, ihsan talep etme, otlak arama ve benzeri amaçlarla emirlere yönelen kimseler için de kullanılır. Râgıb ise şöyle demiştir: Vefd ve vufûd; ihtiyaçlarını karşılatmak üzere kralların huzuruna çıkan kimselerdir. Devenin diğerlerini geçip öne gidenine de bu kökten vefd denir. Râgıb'ın zikrettiği bu mana meşhur olandır. Buradan hareketle şöyle denilmiştir: Vefd lafzı ikram ve saygı ifade eder; çünkü takva sahiplerinin durumunu kralların huzuruna çıkan elçiler heyetinin durumuna benzetmeyi bildirmiştir. Bütün yönleriyle vefâdetin hakiki anlamı kastedilmemiştir; zira o, huzuruna varılan kimsenin yanından ayrılıp geri dönmeyi içerir, oysa takva sahipleri Rableri Azze ve Celle'nin mükafatında ebedi olarak kalıcıdırlar. Buradaki kelam hazfedilmiş bir muzaf takdirindedir; yani 'Rahmân'ın ikramına' yahut 'O'nun cennet olan mükafatına' veya 'O'nun keramet yurduna' veyahut benzeri bir manayadır. Şöyle de denilmiştir: Rahmân'a haşredilmek, onların birbirlerinden uzak ve dağınık yerlerden kendilerine merhamet edecek olana toplanacaklarını bildirmek içindir. Kādî şöyle demiştir: Bu surede Rahmân isminin seçilmesinin özel bir konumu vardır; zira bu suredeki sözün akışı büyük nimetleri saymak, bunlara şükredenler ile nankörlük edenlerin halini açıklamak içindir. Dolayısıyla sanki burada şöyle denilmiştir: 'Takva sahiplerini, daha önce kendilerini rahmetine boğmuş ve şefkatiyle kuşatmış olan Rablerine toplayacağımız gün...' Bunun özeti: 'Onları, kendilerine rahmet etmeyi adet kılmış olana toplayacağımız gün' demektir ki bunda çok büyük bir müjde vardır. Allah Sübhânehu bu durumu şu celil ve yüce buyruğu ile karşılamıştır: { وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ } “Günahkârları ise sevk edeceğimiz [gün]” hayvanların sürüldüğü gibi { إِلى جَهَنَّمَ وِرْداً } “susuz olarak cehenneme [süreceğimiz gün]” yani İbn Abbâs, Ebû Hüreyre, Hasan, Katâde ve Mücâhid'den rivayet edildiği üzere susamış olarak [sevk edeceğimiz gün]. Bu kelimenin aslı 'suya gitti' anlamındaki verd (ورد) masdarıdır. Recez şairi şöyle demiştir:
ردي ردي ورد قطاة صما ... كدرية أعجبها بردا لما
«Suya in, suya in; sağır, kül rengi bir bağırtlak kuşunun suyun serinliğine hayran olarak suya inişi gibi in.»
وإطلاقه على العطاش مجاز لعلاقة اللزوم لأن من يرد الماء لا يرده إلا لعطش، وجوز أن يكون المراد من الورد الدواب التي ترد الماء والكلام على التشبيه أي نسوقهم كالدواب التي ترد الماء، وفي الكشف في لفظ الورد تهكم واستخفاف عظيم لا سيما وقد جعل المورد جهنم أعاذنا الله تعالى منها برحمته فلينظر ما بين الجملتين من الفرق العظيم وقرأ الحسن والجحدري «يحشر المتّقون ويساق المجرمون» ببناء الفعلين للمفعول.
Bu kelimenin susuz kimseler için kullanılması lüzûm alakası sebebiyle mecazdır; zira suya varan kimse oraya ancak susuzluktan ötürü varır. Vird kelimesinden kastın suya gelen binek hayvanları olması ve kelamın teşbih üzere bulunması da caiz görülmüştür; yani 'onları suya varan hayvanlar gibi sevk ederiz' demektir. el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: 'Vird' lafzında büyük bir istihza ve aşağılama vardır; bilhassa varılacak yer cehennem kılınmışken! Allah Teâlâ rahmetiyle bizi ondan korusun. Bu iki cümle arasındaki muazzam farka bir bakılmalıdır! Hasan ve Cahderî, iki fiili de meçhul sığasıyla «يُحْشَرُ الْمُتَّقُونَ وَيُسَاقُ الْمُجْرِمُونَ» şeklinde okumuşlardır.
واستدل بالآية على أن أهوال القيامة تختص بالمجرمين لأن المتقين من الابتداء يحشرون مكرمين فكيف ينالهم بعد ذلك شدة وفي البحر الظاهر أن حشر المتقين إلى الرحمن وفد أبعد انقضاء الحساب وامتياز الفريقين وحكاه ابن الجوزي عن أبي سليمان الدمشقي وذكر ذلك النيسابوري احتمالا بحثا في الاستدلال السابق.
Ayetten, kıyamet dehşetlerinin günahkârlara mahsus olduğuna delil getirilmiştir; çünkü takva sahipleri ta başlangıçtan itibaren ikram edilerek haşredilirler, öyleyse bundan sonra kendilerine nasıl bir sıkıntı ulaşabilir ki? el-Bahr'da şöyle denilmiştir: Zahir olan şudur ki takva sahiplerinin Rahmân'a heyetler halinde haşredilmesi, hesabın bitmesinden ve iki fırkanın birbirinden ayrılmasından sonradır. İbnü'l-Cevzî bunu Ebû Süleyman ed-Dımaşkī'den nakletmiş, en-Nîsâbûrî de önceki delillendirmeye bir itiraz olarak bu ihtimali zikretmiştir.
وأنت تعلم أن ذلك لا يتأتى على ما سمعت في الخبر المروي عن علي كرم الله تعالى وجهه فإنه صريح في أنهم يركبون عند خروجهم من القبور وينتهون إلى باب الجنة وهو ظاهر في أنهم لا يحاسبون.
Sen de bilirsin ki bu [ihtimal], Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten rivayet edilen haberde işittiğin üzere uyuşmaz; zira o rivayet, onların kabirlerinden çıktıklarında bineklere binecekleri ve cennet kapısına varacakları hususunda açıktır ve onların hesaba çekilmeyecekleri konusunda da zahirdir.
وقال بعضهم: إن المراد بالمتقين الموصوفون بالتقوى الكاملة ولا يبعد أن يدخلوا الجنة بلا حساب فقد صحت الأخبار بدخول طائفة من هذه الأمة الجنة كذلك،
Bazıları şöyle demiştir: Takva sahiplerinden maksat, kâmil takva ile vasıflanan kimselerdir; bunların cennete hesapsız girmeleri uzak bir ihtimal değildir. Nitekim bu ümmetten bir grubun cennete bu şekilde hesapsız gireceğine dair sahih haberler varit olmuştur.
ففي الصحيحين عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: خرج
Sahîhayn'da İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün yanımıza çıktı
إلينا رسول الله ﷺ ذات يوم فقال «عرضت على الأمم يمر النبي معه الرجل والنبي معه الرجلان والنبي ليس معه أحد والنبي معه الرهط فرأيت سوادا كثيرا فرجوت أن يكون أمتي فقيل: هذا موسى وقومه ثم قيل: انظر فرأيت سوادا كثيرا فقيل: هؤلاء أمتك ومع هؤلاء سبعون ألفا يدخلون الجنة بغير حساب فتفرق الناس ولم يبين لهم رسول الله ﷺ فتذاكر أصحابه فقالوا: أما نحن فولدنا في الشرك ولكن قد آمنا بالله تعالى ورسوله ﷺ هؤلاء أبناؤنا فقال رسول الله ﷺ: «هم الذين لا يسترقون ولا يكتوون ولا يتطيرون وعلى ربهم يتوكلون» والحديث.
ve şöyle buyurdu: «Bana ümmetler arz olundu; bir peygamber geçiyordu, yanında bir kişi vardı; bir peygamber vardı, yanında iki kişi vardı; bir peygamber vardı, yanında hiç kimse yoktu; bir peygamber vardı, yanında küçük bir topluluk vardı. Derken büyük bir karaltı gördüm ve bunun ümmetim olmasını umdum. Bana: 'Bu Mûsâ ve kavmidir' denildi. Sonra: 'Bak!' denildi, büyük bir karaltı gördüm. 'İşte bunlar senin ümmetindir ve bunlarla birlikte hesapsız cennete girecek yetmiş bin kişi vardır' denildi.» Bunun üzerine insanlar dağıldılar, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara [bunların kim olduğunu] açıklamadı. Ashabı kendi aralarında müzakere edip şöyle dediler: «Bize gelince, biz şirk içinde doğduk fakat Allah Teâlâ'ya ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman ettik; bunlar bizim çocuklarımız olmalıdır.» Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Onlar rukye talep etmeyen, dağlama yaptırmayan, uğursuzluğa inanmayan ve Rablerine tevekkül eden kimselerdir.» hadis...
وأخرج الترمذي وحسنه عن أبي أمامة رضي الله تعالى عنه قال: «سمعت رسول الله ﷺ يقول وعدني ربي أن يدخل الجنة من أمتي سبعين ألفا لا حساب عليهم ولا عذاب مع كل ألف سبعين ألفا وثلاث حثيات من حثيات ربي»
Tirmizî'nin rivayet edip hasen kabul ettiği hadiste Ebû Ümâme radıyallâhu teâlâ anh şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: Rabbim bana ümmetimden yetmiş bin kişinin üzerlerinde hiçbir hesap ve azap olmaksızın cennete gireceğini, her bin kişiyle birlikte yetmiş bin kişinin ve Rabbimin avuçlarından üç avucun daha [cennete gireceğini] vaad etti.»
وأخرج الإمام أحمد والبزار والطبراني عن عبد الرحمن بن أبي بكر الصديق رضي الله تعالى عنهما أن رسول الله ﷺ قال: «إن ربي أعطاني سبعين ألفا من أمتي يدخلون الجنة بغير حساب فقال عمر رضي الله تعالى عنه: هلا استزدته؟ قال قد استزدته فأعطاني هكذا وفرج بين يديه وبسط باعيه وجثى»
İmam Ahmed, Bezzâr ve Taberânî'nin Abdurrahman b. Ebî Bekr es-Sıddîk radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet ettiklerine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz Rabbim bana ümmetimden hesapsız cennete girecek yetmiş bin kişiyi verdi.» Bunun üzerine Ömer radıyallâhu teâlâ anh: «Ondan artırmasını istemedin mi?» dedi. Resûlullah: «Ondan artırmasını istedim, O da bana şöyle verdi» buyurdu ve ellerini açıp kollarını yana uzattı ve ellerini doldurup saçtı.
قال هشام: هذا من الله ﷿ لا يدري ما عدده
Hişâm şöyle demiştir: Bu, Allah Azze ve Celle'dendir; sayısının ne kadar olduğu bilinmez.
وأخرج الطبراني والبيهقي عن عمرو بن حزم الأنصاري رضى الله تعالى عنه قال: «احتبس عنا رسول الله ﷺ ثلاثا لا» يخرج إلا إلى صلاة مكتوبة ثم يرجع فلما كان اليوم الرابع خرج إلينا ﷺ فقلنا: يا رسول الله احتبست عنا حتى ظننا أنه حدث حدث قال: لم يحدث الأخير إن ربي وعدني أن يدخل من أمتي الجنة سبعين ألفا لا حساب وإني سألت ربي في هذه الثلاث أيام المزيد فوجدت ربي ماجدا كريما فأعطاني مع كل واحد سبعين ألفا» الخبر
Taberânî ve Beyhakī, Amr b. Hazm el-Ensârî radıyallâhu teâlâ anh'tan şöyle rivayet etmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem üç gün boyunca yanımıza çıkmayıp kendini tuttu; farz namaz haricinde dışarı çıkmıyor, sonra geri dönüyordu. Dördüncü gün olunca yanımıza çıktı sallallâhu aleyhi ve sellem. Biz: 'Ey Allah'ın Resûlü, bir olay meydana geldiğini zannedecek kadar bizden uzak kaldın' dedik. Şöyle buyurdu: 'Yeni bir şey olmadı, ancak Rabbim bana ümmetimden yetmiş bin kişinin hesapsız cennete gireceğini vaad etmişti; ben de bu üç gün boyunca Rabbimden artırmasını istedim ve Rabbimi pek yüce ve cömert buldum; böylece bana her bir kişiyle birlikte yetmiş bin kişi daha verdi.'» haberi...
إلى غير ذلك من الأخبار وفي بعضها ذكر من يدخل الجنة بغير حساب بوصفه كالحامدين الله تعالى شأنه في السراء والضراء وكالذين تتجافى جنوبهم عن المضاجع وكالذين لا تلهيهم تجارة ولا بيع عن ذكر الله تعالى وكالذي يموت في طريق مكة ذاهبا أو راجعا وكطالب العلم والمرأة المطيعة لزوجها والولد البار بوالديه وكالرحيم الصبور وغير ذلك، ووجه الجمع بين الأخبار ظاهر ويلزم. على تخصيص المتقين بالموصوفين بالتقوى الكاملة دخول عصاة المؤمنين في المجرمين أو عدم احتمال الآية على بيان حالهم، واستدل بعضهم بالآية على ما روي من الخبر على عدم إحضار المتقين جثيا حول جهنم فما يدل على العموم مخصص بمثل ذلك فتأمل والله تعالى الموفق. ونصب يَوْمَ على الظرفية بفعل محذوف مؤخر أي يوم نحشر ونسوق نفعل بالفريقين من الأفعال ما لا يحيط ببيانه نطاق المقال، وقيل: على المفعولية بمحذوف مقدم خوطب به سيد المخاطبين ﷺ أي اذكر لهم بطريق الترغيب والترهيب يوم نحشر إلخ، وقيل: على الظرفية بنعد باعتبار معنى المجازاة، وقيل: بقوله ﷾ سَيَكْفُرُونَ بِعِبادَتِهِمْ.
Bunlardan başka pek çok haber de mevcuttur. Bazı rivayetlerde cennete hesapsız girecek kimseler vasıflarıyla zikredilmiştir; bollukta ve darlıkta şanı yüce Allah'a hamdedenler, yanları yataklardan uzaklaşanlar, ticaret ve alışverişin kendilerini Allah Teâlâ'yı anmaktan alıkoymadığı kimseler, Mekke yolunda giderken veya dönerken vefat eden kimse, ilim talibi, kocasına itaatkâr kadın, ana-babasına iyi davranan evlat, merhametli ve sabırlı kimse ve benzerleri gibi... Bu rivayetlerin arasını cem etme ciheti açıktır. Takva sahiplerini kâmil takva ile vasıflananlara tahsis etmekten, günahkâr müminlerin mücrimler kapsamına girmesi yahut ayetin onların durumunu açıklamayı kapsamaması sonucu doğar. Bazıları bu ayetten ve rivayet edilen hadisten, takva sahiplerinin cehennemin etrafında diz üstü çökmüş olarak hazır bulundurulmayacaklarına delil getirmişlerdir; dolayısıyla umuma delalet eden nasslar bunun gibi delillerle tahsis edilmiştir, iyi düşün! Muvaffak kılan Allah Teâlâ'dır. { يَوْمَ } “o gün” kelimesi, muahhar ve mahzuf bir fiille zarf olarak mansub kılınmıştır; yani 'haşredeceğimiz ve sevk edeceğimiz gün, her iki gruba söz kalıplarının kuşatamayacağı muameleler yaparız' takdirindedir. Şöyle de denilmiştir: Muhatapların efendisi sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitaben mukaddem ve mahzuf bir fiille mef'ul olarak mansubdur; yani 'onlara rağbet ettirme ve korkutma yoluyla haşredeceğimiz günü hatırlat...' demektir. Bir görüşe göre karşılık verme manası dikkate alınarak 'ne'uddü' fiiliyle zarfiyet üzere mansubdur. Bir görüşe göre ise Azze ve Celle olan Allah'ın: { سَيَكْفُرُونَ بِعِبادَتِهِمْ } “Onların ibadetlerini inkâr edecekler” buyruğu iledir.
وقيل بقوله جل وعلا يَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا، وقيل: بقوله تعالى شأنه: لا يَمْلِكُونَ الشَّفاعَةَ والذي يقتضيه مقام التهويل وتستدعيه جزالة التنزيل أن ينتصب بأحد الوجهين الأولين ويكون هذا استئنافا مبينا لبعض ما في ذلك اليوم من الأمور الدالة على هوله، وضمير الجمع لما يعم المتقين والمجرمين أي العباد مطلقا وقيل: للمتقين، وقيل:
Bir görüşe göre Celil ve Yüce olan Allah'ın: { يَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا } “onların aleyhine bir hasım olacaklar” buyruğu ile mansubdur; bir görüşe göre de şanı yüce Allah'ın: { لا يَمْلِكُونَ الشَّفاعَةَ } “Şefaate malik olamazlar” buyruğu iledir. Dehşet ve azamet makamının gerektirdiği ve tenzilin fesahatinin davet ettiği tercih, ilk iki vecihten biriyle mansub olması ve bu cümlenin o gündeki dehşete delalet eden hususlardan bir kısmını açıklayan bir istînâf olmasıdır. Cemaat zamiri, takva sahipleri ve mücrimleri içine alan umumi kitleye, yani mutlak olarak kullara aittir. Bir görüşe göre takva sahiplerine aittir. Bir görüşe göre ise
للمجرمين من أهل الإيمان وأهل الكفر والشَّفاعَةَ، على الأولين مصدر المبني للفاعل وعلى الثالث ينبغي أن يكون مصدر المبني للمفعول.
iman ehlinden ve küfür ehlinden olan mücrimlere aittir. { الشَّفاعَةَ } “şefaate” lafzı, ilk iki görüşe göre mâlûm (etken) yapılı fiilin masdarıdır; üçüncü görüşe göre ise meçhul (edilgen) yapılı fiilin masdarı olması gerekir.
وقوله تعالى إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً استثناء متصل من الضمير على الأول ومحل المستثنى إما الرفع على البدل أو النصب على أصل الاستثناء، والمعنى لا يملك العباد أن يشفعوا لغيرهم إلا من اتصف منهم بما يستأهل معه أن يشفع وهو المراد بالعهد، وفسره ابن عباس بشهادة أن لا إله إلا الله والتبري من الحول والقوة عدم رجاء أحد إلا الله تعالى،
Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً } “ancak Rahmân'ın katında bir söz almış olan kimse müstesnadır” buyruğu, ilk görüşe göre zamirden muttasıl bir istisnadır. Müstesnanın iraptaki yeri ya bedel olarak merfû yahut asıl istisna üzere mansubdur. Mana şöyledir: Kullar başkasına şefaat etmeye malik olamazlar; ancak kendisinde şefaat etmeye hak kazanacak vasıf bulunan kimse müstesnadır ki 'ahd' ile kastedilen de budur. İbn Abbâs bunu; Allah'tan başka ilah olmadığına şehadet etmek, güç ve kuvvetten teberri etmek ve Allah Teâlâ'dan başkasından hiçbir şey ummamak şeklinde tefsir etmiştir.
وأخرج ابن أبي شيبة وابن أبي حاتم والطبراني وابن مردويه والحاكم وصححه عن ابن مسعود أنه قرأ
İbn Ebî Şeybe, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, İbn Merdûye ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Mes'ûd'dan rivayet etmişlerdir; o bu ayeti okumuş
الآية وقال: إن الله تعالى يقول يوم القيامة: «من كان له عندي عهد فليقم فلا يقوم إلا من قال هذا في الدنيا: اللهم فاطر السموات والأرض عالم الغيب والشهادة إني أعهد إليك في هذه الحياة الدنيا أنك إن تكلني إلى نفسي تقربني من الشر وتباعدني من الخير وإني لا أثق إلا برحمتك فاجعله لي عهدا عندك تؤديه إلى يوم القيامة إنك لا تخلف الميعاد» ،
ve şöyle demiştir: Allah Teâlâ kıyamet gününde şöyle buyurur: «Kimin katımda bir ahdi varsa kalksın!» Dünyada iken şu duayı okumuş kimseden başkası kalkmaz: «Ey gökleri ve yeri yoktan var eden, gaybı ve görünen alemi bilen Allahım! Bu dünya hayatında Sana ahdediyorum ki; şayet beni nefsime bırakırsan beni şerre yaklaştırır, hayırdan uzaklaştırırsın. Ben ancak Senin rahmetine güvenirim. Bunu katında kıyamet gününde bana tastamam ödeyeceğin bir ahit kıl; şüphesiz Sen vaadinden dönmezsin.»
وأخرج ابن أبي شيبة عن مقاتل أنه قال: العهد الصلاح، وروي نحوه عن السدي وابن جريج، وقال الليث: هو حفظ كتاب الله تعالى، وتسمية ما ذكر عهدا على سبيل التشبيه، وقيل: المراد بالعهد الأمر والإذن من قولهم: عهد الأمير إلى فلان بكذا إذا أمره به أي لا يملك العباد أن يشفعوا إلا من أذن الله ﷿ له بالشفاعة وأمره بها فإنه يملك ذلك، ولا يأبى عِنْدَ الاتخاذ أصلا فإنه كما يقال: أخذت الإذن في كذا يقال: اتخذته، نعم في قوله تعالى عِنْدَ الرَّحْمنِ نوع إباء عنه مع أن الجمهور على الأول، والمراد بالشفاعة على القولين ما يعم الشفاعة في دخول الجنة والشفاعة في غيره ونازع في ذلك المعتزلة فلم يجوزوا الشفاعة في دخول الجنة والأخبار تكذبهم،
İbn Ebî Şeybe Mukātil'den, onun: «Ahid, salah (doğruluk ve dindarlık)tır» dediğini rivayet etmiştir; benzeri es-Süddî ve İbn Cüreyc'den de rivayet olunmuştur. Leys ise: «O, Allah Teâlâ'nın Kitabını ezberleyip korumaktır» demiştir. Zikredilen hususların ahid olarak isimlendirilmesi teşbih yoluyladır. Şöyle de denilmiştir: Ahidden maksat, 'Emir falan kimseye şunu ahdetti' yani emretti denilmesinde olduğu gibi emir ve izindir; yani kullar şefaat etmeye malik olamazlar, ancak Allah Azze ve Celle'nin kendisine şefaat için izin verdiği ve bunu emrettiği kimse müstesnadır, o buna malik olur. { عِنْدَ } “katında” lafzı ittihaz fiiline kesinlikle engel değildir; zira 'falan hususta izin aldım' denildiği gibi 'o izni edindim (ittihaz ettim)' de denilir. Evet, Allah Teâlâ'nın { عِنْدَ الرَّحْمنِ } buyruğunda buna dair bir miktar uzaklık bulunsa da cumhur birinci görüş üzeredir. Her iki görüşe göre de şefaatten maksat, hem cennete giriş hususundaki şefaati hem de bunun dışındaki hususlardaki şefaati kapsayan genel manadır. Mutezile bu konuda ihtilaf etmiş ve cennete giriş için şefaati caiz görmemiştir; ancak rivayet edilen haberler onları yalanlamaktadır.
فعن أبي سعيد الخدري قال:
Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir:
«قال رسول الله ﷺ: إن الرجل من أمتي ليشفع للفئام» (١)
«Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: Ümmetimden bir kişi insanlardan büyük bir topluluğa şefaat eder,
من الناس فيدخلون الجنة بشفاعته وإن الرجل ليشفع للرجل وأهل بيته فيدخلون الجنة بشفاعته
onlar da onun şefaatiyle cennete girerler. Yine bir kişi bir adama ve onun ev halkına şefaat eder, onlar da onun şefaatiyle cennete girerler.»
، وجوز ابن عطية أن يراد بالشفاعة الشفاعة العامة في فصل القضاء وبمن اتخذ النبي ﷺ وبالعهد الوعد بذلك في قوله ﷾: عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً [الإسراء: ٧٩] وهو خلاف الظاهر جدا، وعلى الوجه الثاني في ضمير الجمع الاستثناء من الشفاعة بتقدير مضاف وهو متصل أيضا. وفي المستثنى الوجهان السابقان أي لا يملك المتقون الشفاعة إلا شفاعة من اتخذ عند الرحمن عهدا، والمراد به الإيمان، وإضافة المصدر إلى المفعول. وقيل: المستثنى منه محذوف على هذا الوجه أي لا يملك المتقون الشفاعة لأحد إلا من اتخذ إلخ أي إلا لمن اتصف بالإيمان. وجوز أن يكون الاستثناء من الشفاعة بتقدير المضاف على الوجه الأول في الضمير أيضا، وإن يكون المصدر مضافا لفاعله أو مضافا لمفعوله. وجوز عليه أيضا أن يكون المستثنى منه محذوفا كما سمعت، وعلى الوجه الثالث الاستثناء من الضمير وهو متصل أيضا، وفي المستثنى الوجهان أي لا يملك المجرمون أن يشفع لهم إلا من كان مؤمنا فإنه يملك أن يشفع له. وقيل: الاستثناء على تقدير رجوع الضمير إلى المجرمين منقطع لأن المراد بهم الكفار، وحمل ذلك على العصاة والكفار بعيد كما قال أبو حيان، والمستثنى حينئذ لازم النصب عند الحجازيين جائز نصبه وإبداله عند تميم.
İbn Atıyye; şefaatten kastın hükmün verilmesi sırasındaki umumi şefaat, ahid edinen kimseden kastın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, ahidden kastın ise Azze ve Celle olan Allah'ın: { عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً } “Rabbinin seni Makām-ı Mahmûd'a ulaştırması umulur” [el-İsrâ: 79] buyruğundaki vaat olmasını caiz görmüştür ki bu zahire oldukça aykırıdır. Cemaat zamirindeki ikinci veche göre istisna, muzafın takdiriyle şefaatten yapılmıştır ve yine muttasıldır. Müstesnada önceki iki vecih geçerlidir; yani 'Takva sahipleri, Rahmân'ın katında bir ahid edinmiş olan kimsenin şefaatinden başkasına malik olamazlar' demektir. Buradaki ahid ile kastedilen imandır ve masdar mef'ulüne muzaf kılınmıştır. Bu veche göre müstesna minh'in mahzuf olduğu da söylenmiştir; yani 'Takva sahipleri hiç kimseye şefaat etmeye malik olamazlar, ancak ahid edinmiş kimseye şefaat edebilirler' demektir; yani iman vasfını taşıyan kimse müstesnadır. Zamirdeki birinci veche göre de muzafın takdiriyle istisnanın şefaatten yapılması, masdarın failine veya mef'ulüne muzaf olması caiz görülmüştür. Yine bu görüşe göre müstesna minh'in işittiğin üzere mahzuf olması da caizdir. Üçüncü veche göre istisna zamirden yapılmıştır ve yine muttasıldır; müstesnada ise iki vecih geçerlidir, yani 'Mücrimler kendilerine şefaat edilmesine malik olamazlar; ancak mümin olan kimse müstesnadır, zira ona şefaat edilmesine malik olunur.' Zamirin mücrimlere dönmesi takdirinde istisnanın munkatı olduğu da söylenmiştir; çünkü onlardan maksat kâfirlerdir. Ebû Hayyân'ın belirttiği gibi bunu günahkârlara ve kâfirlere hamletmek uzaktır. Bu durumda müstesna Hicazlılara göre zorunlu olarak mansub, Temîmlilere göre ise mansub olması da bedel kılınması da caizdir.
وجوز الزمخشري أن تكون الواو في لا يَمْلِكُونَ علامة الجمع كالتي في- أكلوني البراغيث- والفاعل مَنِ اتَّخَذَ لأنه في معنى الجمع. وتعقبه أبو حيان بقوله: لا ينبغي حمل القرآن على هذه اللغة القليلة مع وضوح جعل الواو ضميرا. وذكر الأستاذ أبو الحسن بن عصفور أنها لغة ضعيفة، وأيضا فالواو والألف والنون التي تكون علامات لا يحفظ ما يجيء بعدها فاعلا إلا بصريح الجمع وصريح التثنية أو العطف إما أن يأتي بلفظ مفرد يطلق على جمع أو مثنى فيحتاج في إثباته إلى نقل، وأما عود الضمائر مثناة ومجموعة على مفرد في اللفظ يراد به المثنى والمجموع فمسموع معروف في لسان العرب فيمكن قياس هذه العلامات على تلك الضمائر ولكن الأحوط أن لا يقال ذلك إلا بسماع انتهى. وتعقبه أيضا ابن المنير بأن فيه تعسفا لأنه إذا جعل الواو علامة لمن ثم أعاد على لفظها بالإفراد ضمير اتَّخَذَ كان ذلك إجمالا بعد إيضاح وهو تعكيس في طريق البلاغة التي هي الإيضاح بعد الإجمال والواو على إعرابه وإن لم نكن عائدة على من إلا أنها كاشفة لمعناها كشف الضمير العائد لها ثم قال: فتنبه لهذا النقد فإنه أروج من النقد. وفي
Zemahşerî, { لا يَمْلِكُونَ } ifadesindeki vâv harfinin -tıpkı "Ekelûnî'l-berâġîs" (Beni pireler yedi) [lügatinde] olduğu gibi- çoğul alameti olmasını ve fâilin de çoğul anlamında olduğu için { مَنِ اتَّخَذَ } olmasını caiz görmüştür. Ebû Hayyân ise onu şu sözüyle eleştirmiştir: "Vâv harfinin zamir kılınması gayet açık ve belirgin iken, Kur'an'ı bu az [kullanılan] lügate hamletmek uygun düşmez." Üstat Ebu'l-Hasen b. Usfûr da bunun zayıf bir lügat olduğunu zikretmiş ve [şöyle demiştir]: "Ayrıca alamet olan vâv, elif ve nûn harflerinden sonra gelen fâil, ancak sarih çoğul, sarih tesniye (ikil) veya atıf şeklinde nakledilmiştir. Çoğula veya tesniyeye ıtlak olunan müfred (tekil) bir lafızla gelmesine gelince, bunun ispatı için [ayrıca] bir nakle ihtiyaç vardır. Lafızda müfred olup kendisiyle tesniye veya çoğul kastedilen bir kelimeye zamirlerin tesniye ve cemi olarak dönmesi ise Arap dilinde işitilmiş ve bilinen bir husustur. Dolayısıyla bu alametleri söz konusu zamirlere kıyas etmek mümkün olsa da en ihtiyatlı olanı, bunun ancak bir semâ (nakil) ile söylenmesidir." [İbn Usfûr'un sözü] bitti. İbnü'l-Münîr de bunda bir zorlama (taassuf) bulunduğu gerekçesiyle onu eleştirmiş ve [şöyle demiştir]: "Çünkü vâv harfi 'men' için bir [çoğul] alameti kılınır, ardından { اتَّخَذَ } fiilinin zamiri lafzına binaen müfred (tekil) olarak ona döndürülürse, bu durum açıklamadan sonra kapalılık (icmâl) olur. Bu ise kapalılıktan sonra açıklama (îzâh) [yapma esasına dayanan] belâgat yöntemini tersyüz etmektir. Vâv harfi, onun irabına göre her ne kadar 'men' lafzına dönen bir zamir olmasa da ona dönen bir zamir gibi onun anlamını açığa çıkarmaktadır." Sonra da şöyle demiştir: "Bu tenkide dikkat et; zira o, nakit paradan daha revaçtadır (geçerlidir). Ve
عنق الحسناء يستحسن العقد انتهى، ومنه يعلم القول بجواز رجوع الضمير لها أولا باعتبار معناها وثانيا باعتبار لفظها لا يخلو عن كدر.
boynunda gerdanlık pek hoş karşılanır.' Buradan anlaşılmaktadır ki, zamirin 'men' lafzına önce manası itibarıyla, sonra da lafzı itibarıyla döndürülmesinin caiz olduğunu söylemek kusurdan uzak değildir.
وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً حكاية لجناية القائلين عزير ابن الله وعيسى ابن الله والملائكة بنات الله من اليهود والنصارى والعرب تعالى شأنه عما يقولون علوا كبيرا إثر حكاية جناية من عبد ما عبد من دونه ﷿ بطريق عطف القصة على القصة فالضمير راجع لمن علمت وإن لم يذكر صريحا لظهور الأمر.
{ وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً } “Ve dediler ki: 'Rahmân çocuk edindi'” buyruğu; yahudilerden, hristiyanlardan ve Araplardan 'Üzeyir Allah'ın oğludur', 'İsa Allah'ın oğludur' ve 'Melekler Allah'ın kızlarıdır' diyenlerin cinayetlerini hikaye etmektedir -O'nun şânı onların söylediklerinden son derece yücedir-. Bu, kıssanın kıssaya atfedilmesi yoluyla Azze ve Celle olan Allah'tan başka şeylere tapan kimselerin cinayetlerinin nakledilmesinin hemen ardından gelmiştir. Durumun açıklığından ötürü açıkça zikredilmese de zamir bildiğin kimselere dönmektedir.
وقيل: راجع للمجرمين وقيل: للكافرين وقيل: للظالمين وقيل: للعباد المدلول عليه بذكر الفريقين المتقين والمجرمين. وفيه إسناد ما للبعض إلى الكل مع أنهم لم يرضوه وقد تقدم البحث فيه.
Şöyle de denilmiştir: Mücrimlere dönmektedir; kâfirlere dönmektedir; zalimlere dönmektedir; takva sahipleri ve mücrimler şeklinde iki fırkanın zikredilmesiyle delalet edilen kullara dönmektedir. Bunda, bir kısmın fiilini -onlar buna razı olmadıkları halde- bütüne isnat etme durumu vardır; buna dair inceleme daha önce geçmişti.
وقوله تعالى: لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئاً إِدًّا رد لمقالتهم الباطلة وتهويل لأمرها بطريق الالتفات من الغيبة إلى الخطاب المنبئ عن كمال السخط وشدة الغضب المفصح عن غاية التشنيع والتقبيح وتسجيل عليهم بنهاية الوقاحة والجهل والجرأة، وقيل: لا التفات والكلام بتقدير قل لهم لقد جئتم إلخ، والإد بكسر الهمزة كما في قراءة الجمهور وبفتحها كما قرأ السلمي العجب كما قال ابن خالويه. وقيل: العظيم المنكر والإدة الشدة وأدني الأمر وآدني الأمر وآدني أثقلني وعظم علي. وقال الراغب: الاد المنكر فيه جلبة من قولهم: أدت الناقة تئد أي رجعت حنينها ترجيعا شديدا. وقيل: الاد بالفتح مصدر وبالكسر اسم أي فعلتم أمرا عجبا أو منكرا شديدا لا يقادر قدره فإن جاء وأتى يستعملان بمعنى فعل فيتعديان تعديته. وقال الطبرسي: هو من باب الحذف والإيصال أي جئتم بشيء إد تَكادُ السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ في موضع الصفة ل «إدّا» أو استئناف لبيان عظم شأنه في الشدة والهول، والتفطر على ما ذكره الكثير التشقق مطلقا، وعلى ما يدل عليه كلام الراغب التشقق طولا حيث فسر الفطر وهو منه بالشق كذلك، وموارد الاستعمال تقتضي عدم التقييد بما ذكر. نعم قيل: إنها تقتضي أن يكون الفطر من عوارض الجسم الصلب فإنه يقال: إناء مفطور ولا يقال: ثوب مفطور بل مشقوق، وهو عندي في أعراف الرد والقبول وعليه يكون في نسبة التفطر إلى السموات والانشقاق إلى الأرض في قوله تعالى: وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ إشارة إلى أن السماء أصلب من الأرض، والتكثير الذي تدل عليه صيغة التفعل قيل في الفعل لأنه الأوفق بالمقام، وقيل: في متعلقه ورجح بأنه قد قرأ أبو عمرو وابن عامر وحمزة وأبو بكر عن عاصم ويعقوب وأبو بحرية والزهري وطلحة وحميد واليزيدي وأبو عبيد «ينفطرن» مضارع انفطر وتوافق القراءتين يقتضي ذلك، وبأنه قد اختير الانفعال في تنشق الأرض حيث لا كثرة في المفعول ولذا أول وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ [الطلاق: ١٢] بالأقاليم ونحوه كما سيأتي إن شاء الله تعالى. ووجه بعضهم اختلاف الصيغة على القول بأن التكثير في الفعل بأن السموات لكونها مقدسة لم يعص الله تعالى فيها أصلا نوعا ما من العصيان لم يكن لها ألف ما بالمعصية ولا كذلك الأرض فهي تتأثر من عظم المعصية ما لا تتأثر الأرض.
Allah Teâlâ'nın: { لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئاً إِدًّا } “Andolsun ki siz çok çirkin/korkunç bir şey ortaya koydunuz” buyruğu, onların batıl iddialarına bir reddiyedir ve gaib siygasından muhatap siygasına iltifat yoluyla meselenin vahametini bildirmektedir. Bu iltifat tam bir gazabı, şiddetli bir öfkeyi gösterir; son derece çirkin görmeyi ve kınamayı açıkça ifade eder ve onların son derece hayasız, cahil ve cüretkâr olduklarını tesciller. Şöyle de denilmiştir: İltifat yoktur ve kelam 'onlara de ki: Andolsun ki siz geldiniz...' takdirindedir. İdd (الْإِدُّ) kelimesi; cumhurun kıraatinde hemzenin kesresiyle, Sülemî'nin kıraatinde ise fethasıyla olup İbn Hâleveyh'in belirttiği gibi 'tuhaf ve şaşırtıcı şey' demektir. Büyük ve münker şey olduğu da söylenmiştir. el-İdde (الإدة) şiddet demektir. 'Eddeni'l-emru ve âdenî' denildiğinde; iş bana ağır geldi ve üzerime çok büyüdü anlamına gelir. Râgıb şöyle demiştir: İdd; içinde gürültü ve karmaşa bulunan münker şeydir. Bu, devenin şiddetle inlemesi ve sesini tekrar etmesi anlamındaki 'eddeti'n-nâkatu teiddü' sözünden gelir. Bir görüşe göre fetha ile 'edd' masdar, kesre ile 'idd' isimdir; yani 'Sizler ölçüsü takdir edilemeyecek kadar tuhaf veya son derece çirkin bir iş yaptınız' demektir. Zira 'câe' ve 'etâ' fiilleri 'fe'ale' (yaptı) anlamında kullanılır ve onun gibi müteaddi olurlar. Tabersî şöyle demiştir: Bu hazif ve isâl kabilindendir; yani 'idd bir şey ile geldiniz' demektir. { تَكادُ السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ } “Neredeyse gökler bundan dolayı parça parça çatlayacak” cümlesi 'idden' kelimesinin sıfatı konumundadır veya şiddet ve dehşet bakımından durumun büyüklüğünü açıklamak üzere müstakil bir cümledir (istînâftır). Tefattur, pek çok âlimin belirttiği üzere mutlak anlamda parçalanıp yarılmaktır; Râgıb'ın kelamının delalet ettiğine göre ise uzunlamasına yarılmaktır, zira kendisinden türediği fatr lafzını bu şekilde yarılmakla tefsir etmiştir. Kelimenin kullanıldığı yerler ise zikredilenle kayıtlanmamayı gerektirmektedir. Evet, kullanım yerlerinin fatrın sert cisimlerin arazlarından olmasını gerektirdiği söylenmiştir; nitekim 'kırık/çatlak kap' denilir de 'çatlak elbise' denilmez, bilakis 'yırtık elbise' denilir. Bu bana göre kabul ve red sınırındadır. Buna göre Allah Teâlâ'nın: { وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ } “yer yarılacak” buyruğunda tefatturun göklere, inşikakın ise yere nispet edilmesinde göğün yerden daha sert ve sağlam olduğuna bir işaret bulunmaktadır. Tefâ'ul kalıbının delalet ettiği çokluk manasının fiilde olduğu söylenmiştir; zira makama en uygun olan budur. Çokluğun fiilin müteallakında (bağlantılı olduğu şeyde) olduğu da söylenmiştir; Ebû Amr, İbn Âmir, Hamza, Âsım'dan Ebû Bekir, Ya'kūb, Ebû Bahriyye, ez-Zührî, Talha, Humeyd, Yezîdî ve Ebû Ubeyd'in 'infetara' fiilinin muzarisi olarak «يَنْفَطِرْنَ» şeklinde okumaları bunu desteklemiştir; iki kıraatin uyumu da bunu gerektirir. Ayrıca 'yerin yarılması' ifadesinde mef'ulde çokluk bulunmadığı için infiâl babı tercih edilmiştir; bu sebeple inşaallah geleceği üzere { وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ } [et-Talâk: 12] ayeti iklimler ve benzeri şeklinde tevil edilmiştir. Bazıları çokluğun fiilde olduğu görüşüne dayanarak sıyga farklılığını şöyle gerekçelendirmiştir: Gökler mukaddes olmaları ve içlerinde Allah Teâlâ'ya hiçbir şekilde isyan edilmemiş olması sebebiyle günaha hiçbir alışkanlıkları yoktur; oysa yeryüzü böyle değildir. Bu sebeple gökler, günahın büyüklüğünden yerin etkilenmediği derecede etkilenirler.
وقرأ ابن مسعود «يتصدعن» قال في البحر: وينبغي أن يجعل ذلك تفسيرا لا قراءة لمخالفته سواد المصحف المجمع عليه ولرواية الثقات عنه أنه قرأ كالجمهور انتهى. ولا يخفى عليك أن في ذلك كيفما كان تأييدا لمن ادعى أن الفطر من عوارض الجسم الصلب بناء على ما في القاموس من أن الصدع شق في شيء صلب.
İbn Mes'ûd «يَتَصَدَّعْنَ» şeklinde okumuştur. el-Bahr'da şöyle denilmiştir: 'İcma edilen Mushaf hattına aykırı olması ve güvenilir ravilerin onun cumhur gibi okuduğunu rivayet etmeleri sebebiyle bunu bir kıraat değil tefsir saymak gerekir.' Bu durumun her halükarda, Kāmûs'ta 'sed'' kelimesinin sert bir şeydeki yarık olarak açıklanmasına dayanarak fatrın sert cisimlerin arazlarından olduğunu iddia eden kimseye bir destek olduğu sana gizli kalmaz.
وقرأ نافع والكسائي وأبو حيوة والأعمش «يكاد» بالياء من تحت وَتَخِرُّ الْجِبالُ تسقط وتنهد هَدًّا نصب على أنه مفعول مطلق لتخر لأنه بمعنى تنهد كما أشرنا إليه وإليه ذهب ابن النحاس وجوز أن يكون مفعولا مطلقا لتنهد مقدرا والجملة في موضع الحال، وقيل: هو مصدر بمعنى المفعول منصوب على الحال من هد المتعدي أي مهدودة. وجوز أن يكون مفعولا له أي لأنها تنهد على أنه من هد اللازم بمعنى انهدم ومجيئه لازما مما صرح به أبو
Nâfi', Kisâî, Ebû Hayve ve A'meş alttan yâ ile «يَكَادُ» şeklinde okumuşlardır. { وَتَخِرُّ الْجِبالُ } “ve dağlar yıkılıp düşecek” yani düşecek ve yıkılacaktır; { هَدًّا } “çöküntüyle” lafzı, işaret ettiğimiz üzere yıkılmak anlamında olduğu için 'tehırru' fiilinin mef'ul-i mutlakı olarak mansubdur; İbnü'n-Nehhâs bu görüşe meyletmiştir. Mukadder bir 'tenheddü' fiilinin mef'ul-i mutlakı olması ve cümlenin hal konumunda bulunması da caiz görülmüştür. Şöyle de denilmiştir: O, müteaddi olan 'hedde' fiilinden 'mehdûdeh' (yıkılmış olarak) manasında mef'ul anlamında bir masdar olup hal olarak mansubdur. Yıkılmak anlamındaki lâzım 'hedde' fiilinden 'yıkılacakları için' manasında mef'ulün leh olması da caiz görülmüştür; zira onun lâzım olarak gelişi dil
حيان وهو إمام اللغة. والنحو فلا عبرة ممن أنكره، وحينئذ يكون الهد من فعل الجبال فيتحد فاعل المصدر والفعل المعلل به، وقيل: إنه ليس من فعلها لكنها إذا هدها أحد يحصل لها الهد فصح أن يكون مفعولا له، وفي الكلام تقرير لكون ذلك إدا والكيدودة فيه على ظاهرها من مقاربة الشيء. وفسرها الأخفش هنا. وفي قوله تعالى: أَكادُ أُخْفِيها [طه: ١٥] بالإرادة وأنشد شاهدا على ذلك قول الشاعر:
ve nahiv imamı olan Ebû Hayyân'ın açıkça belirttiği hususlardandır, dolayısıyla bunu inkâr edene itibar edilmez. Bu durumda yıkılma fiili dağların eylemi olur, böylece masdarın faili ile kendisiyle gerekçelendirilen fiilin faili birleşmiş olur. Şöyle de denilmiştir: Yıkılma onların fiili değildir; fakat bir kimse onları yıktığı zaman onlarda yıkılma meydana gelir, bu sebeple mef'ulün leh olması sahih olmuştur. Bu ifadede, söz konusu iddianın korkunç ve dehşetli bir şey olduğunun pekiştirilmesi vardır. Buradaki 'kâde' fiili zahiri üzere bir şeye yaklaşmak anlamındadır. Ahfeş ise hem burada hem de Allah Teâlâ'nın: { أَكادُ أُخْفِيها } “Neredeyse onu gizleyeceğim” [Tâhâ: 15] buyruğunda bunu irade (istemek) ile tefsir etmiş ve buna şairin şu sözünü delil getirmiştir:
كادت وكذت وتلك خير إرادة ... لو عاد من زمن الصبابة ما مضى
«O istedi, ben de istedim; şayet gençlik ve aşk günlerinden geçmiş olanlar geri dönseydi bu ne güzel bir istek olurdu!»
ولا حجة له فيه، والمعنى إن هول تلك الكلمة الشنعاء وعظمها بحيث لو تصور بصورة محسوسة لم تتحملها هذه الأجرام العظام وتفرقت أجزاؤها من شدتها أو أن حق تلك الكلمة لو فهمتها تلك الكلمة لو فهمتها تلك الجمادات العظام أن تتفطر وتنشق وتخر من فظاعتها، وقيل: المعنى كادت القيامة أن تقوم فإن هذه الأشياء تكون حقيقة يوم القيامة، وقيل:
Fakat bunda onun için bir delil yoktur. Mana şöyledir: O çirkin sözün dehşeti ve büyüklüğü öylesine bir derecededir ki, şayet somut bir surette tasavvur edilseydi bu muazzam cisimler ona dayanamaz ve şiddetinden parçaları darmadağın olurdu; yahut o büyük cansız varlıklar o sözü anlayabilselerdi, onun çirkinliğinden parçalanır, yarılır ve yıkılıp düşerlerdi. Şöyle de denilmiştir: Mana; neredeyse kıyamet kopacaktı demektir, zira bu hadiseler kıyamet gününde hakikaten vuku bulacaktır. Bir görüşe göre de
الكلام كناية عن غضب الله تعالى على قائل تلك الكلمة وأنه لولا حلمه ﷾ لوقع ذلك وهلك القائل وغيره أي كدت أفعل ذلك غضبا لولا حلمي.
bu söz, Allah Teâlâ'nın o sözü söyleyen kimseye olan gazabından kinayedir; şayet O Azze ve Celle'nin hilmi olmasaydı bu durum gerçekleşir ve o sözü söyleyen de başkaları da helak olurdu; yani 'Hilmim olmasaydı gazabımdan ötürü bunu yapmaya yaklaşmıştım' demektir.
وأخرج ابن جرير وابن المنذر وابن أبي حاتم عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: إن الشرك فزعت منه السموات والأرض والجبال وجميع الخلائق إلا الثقلين وكدن أن يزلن منه تعظيما لله تعالى وفيه إثبات فهم لتلك الأجرام والأجسام لائق بهن. وقد تقدم ما يتعلق بذلك. وفي الدر المنثور في الكلام على هذه الآية، أخرج أحمد في الزهد وابن المبارك وسعيد بن منصور وابن أبي شيبة وأبو الشيخ في العظمة وابن أبي حاتم والطبراني والبيهقي في شعب الإيمان من طريق عون عن ابن مسعود قال: إن الجبل لينادي الجبل باسمه يا فلان هل مر بك اليوم أحد ذاكر لله تعالى فإذا قال: نعم استبشر قال عون: أفلا يسمعن الزور إذا قيل ولا يسمعن الخير هن للخير أسمع وقرأ وَقالُوا الآيات اه وهو ظاهر في الفهم.
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Şirkten ötürü gökler, yer, dağlar ve iki ağırlık (insanlar ve cinler) dışındaki bütün mahlukat dehşete kapılmış ve Allah Teâlâ'yı tazimden ötürü neredeyse yerlerinden zail olacaklardı.» Bu rivayette, o cisimler ve kütleler için kendilerine layık bir idrakin varlığı sabittir; buna dair açıklamalar daha önce geçmişti. ed-Dürrü'l-Mensûr'da bu ayetin tefsirinde şöyle denilmektedir: Ahmed ez-Zühd'de, İbnü'l-Mübarek, Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakī, Avn yoluyla İbn Mes'ûd'dan rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: «Dağ mutlaka diğer dağa ismiyle seslenir: 'Ey falan, bugün senin yanından Allah Teâlâ'yı zikreden biri geçti mi?' O: 'Evet' deyince sevinir.» Avn şöyle dedi: «Söylendiği zaman yalanı ve batılı işitmezler de hayrı mı işitmezler? Onlar hayrı daha çok işitirler» dedi ve { وَقالُوا } ayetlerini okudu. Bu rivayet idrak hususunda açıktır.
وقال ابن المنير: يظهر لي في الآية معنى لم أره لغيري وذلك أن الله ﷾ قد استعار لدلالة هذه الأجرام على وجوده ﷿ موصوفا بصفات الكمال الواجبة له سبحانه أن جعلها مسبحة بحمده قال تعالى: تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ [الإسراء: ٤٤] ومما دلت عليه السموات والأرض والجبال بل وكل ذرة من ذراتها أن الله تعالى مقدس عن نسبة الولد إليه:
İbnü'l-Münîr şöyle demiştir: Ayette başkasında görmediğim bir mana bana zahir olmaktadır; o da şudur: Allah Azze ve Celle bu cisimlerin, kendisi için vacip olan kâmil sıfatlarla muttasıf olarak O'nun varlığına delalet etmelerini, onları hamdiyle tesbih eder kılarak istiare yoluyla ifade buyurmuştur. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ } “Yedi gök, yer ve bunların içindekiler O'nu tesbih eder; hiçbir şey yoktur ki O'nu överek tesbih etmesin” [el-İsrâ: 44]. Göklerin, yerin, dağların, bilakis onların her bir zerresinin delalet ettiği hakikatlerden biri de Allah Teâlâ'nın çocuk isnadından münezzeh ve mukaddes olduğudur:
وفي كل شيء له آية ... تدل على أنه واحد
«Her şeyde O'nun bir olduğuna delalet eden bir alamet/ayet vardır.»
فالمعتقد نسبة الولد إليه ﷿ قد عطل دلالة هذه الموجودات على تنزيه الله تعالى وتقديسه فاستعير لإبطال ما فيها من روح الدلالة التي خلقت لأجلها إبطال صورها بالهد والانفطار والانشقاق اه.
Dolayısıyla O Azze ve Celle'ye çocuk nispet eden kimse, bu varlıkların Allah Teâlâ'yı tenzih ve takdis etmeye olan delaletlerini iptal etmiş olur; böylece yaratılış gayeleri olan delalet ruhunu iptal etmeleri yerine, onların suretlerinin yıkılma, yarılma ve parçalanma ile iptal edilmesi istiare yoluyla ifade buyrulmuştur.
واعترض عليه بأن الموجودات إنما تدل على خالق قادر عالم حكيم لدلالة الأثر على المؤثر والقدرة على المقدور وإتقان العلم يدل على العلم والحكمة وأما دلالتها على الوحدانية فلا وجه له ولا يثبت مثله بالشعر. ورد بأنها لو لم تدل جاء حديث التمانع كما حققه المولى الخيالي في حواشيه على شرح عقائد النسفي للعلامة الثاني.
Buna karşı şöyle itiraz edilmiştir: Mevcudat; eserin müessire, kudretin makdura delaleti ve bilginin mükemmelliğinin ilim ve hikmete delalet etmesi sebebiyle ancak kādir, alîm ve hakîm bir yaratıcıya delalet eder. Varlığın birliğe delaletine gelince, bunun bir tutar yanı yoktur ve benzeri bir husus şiirle sabit olmaz. Buna da şöyle cevap verilmiştir: Eğer delalet etmeseydi, ikinci allame Sa'düddin et-Teftâzânî'nin Şerhu'l-Akāid'i üzerine Molla Hayâlî'nin haşiyelerinde tahkik ettiği üzere temanü' delili bahis konusu olurdu.
وقال بعضهم: إنها تدل على عظم شأنه تعالى وأنه لا يشابهه ولا يدانيه شيء فلزم أن لا يكون له شريك ولا ولد لأنه لو كان كذلك لكان نظيرا ﷿. ولذا عبر عن هذه الدلالة بالتسبيح والتنزيه.
Bazıları da şöyle demiştir: [Mevcudat], Allah Teâlâ'nın şanının yüceliğine, hiçbir şeyin O'na benzemeyeceğine ve O'na denk olamayacağına delalet eder; dolayısıyla O'nun bir ortağının ve çocuğunun bulunmaması zorunlu olur. Çünkü böyle olsaydı, O Azze ve Celle'nin bir benzeri olurdu. Bu sebeple bu delalet tesbih ve tenzih ile ifade edilmiştir.
ولعل ما أشرنا إليه أولى وأدق، وليس مراد من نسب الولد إليه ﷿ إلا الشرك فتأمل، والجمهور على أن
İşaret ettiğimiz mana muhtemelen daha evla ve daha dakiktir. O Azze ve Celle'ye çocuk isnat edenin kastı da şirkten başka bir şey değildir; iyi düşün! Cumhurun görüşüne göre ise,
الكلام لبيان بشاعة تلك الكلمة على معنى أنها لو فهمتها الجمادات لاستعظمتها وتفتت من بشاعتها. ونحو هذا مهيع للعرب، قال الشاعر:
Söz, o ifadenin çirkinliğini beyan etmek içindir; şu manadadır ki, şayet cansız varlıklar bunu anlasalardı, onu pek büyük bir cürüm sayarlar ve çirkinliğinden paramparça olurlardı. Bu tür bir anlatım Arapların tuttuğu bir yoldur; nitekim şair şöyle demiştir:
لما أتى خبر الزبير تواضعت ... سور المدينة والجبال الخشع
«Zübeyr'in haberi gelince boyun büktü... Şehrin surları ve huşu içindeki dağlar.»
وقال الآخر:
Bir diğeri de şöyle demiştir:
ألم تر صدعا في السماء مبينا ... على ابن لبينى الحارث بن هشام
«Görmedin mi gökte apaçık bir yarığı... Lübeynâ'nın oğlu el-Hâris b. Hişâm için oluşan?»
إلى غير ذلك وهو نوع من المبالغة ويقبل إذا اقترن بنحو كاد في الآية الكريمة، وقد بين ذلك في محله.
Ve benzeri [örnekler]. Bu bir tür mübalağadır ve kerim ayetteki kâde (neredeyse) gibi lafızlarla bir arada bulunduğunda makbuldür; bu husus kendi yerinde açıklanmıştır.
أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمنِ وَلَداً بتقدير اللام التعليلية. ومحله بعد الحذف نصب عند سيبويه وجر عند الخليل والكسائي، وهو علة للعلية التي تضمنها مِنْهُ لكن باعتبار ما تدل عليه الحال أعني قوله تعالى:
{ أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمنِ وَلَداً } “Rahmân'a çocuk isnat ettiler diye” [ifadesi], ta'lîl (gerekçe bildiren) lâm harfinin takdiriyle [okunur]. Harfin hazfinden sonraki mahalli Sîbeveyh'e göre nasb, Halîl ve Kisâî'ye göre ise cerdir. Bu, { مِنْهُ } “ondan ötürü” ifadesinin içerdiği illet olmanın illetidir; ancak hâlin delalet ettiği şey yani Allah Teâlâ'nın şu kavli itibarıyladır:
وَما يَنْبَغِي لِلرَّحْمنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً وقيل: علة لتكاد إلخ، واعترض بأن كون تَكادُ إلخ معللا بذلك قد علم من إِدًّا فيلزم التكرار. وأجيب بما لا يخلو عن نظر. وقيل: علة لهذا وهو علة للخرور، وقيل: ليس هناك لام مقدرة بل إن وما بعدها في تأويل مصدر مجرور بالإبدال من الهاء في منه كما في قوله:
{ وَما يَنْبَغِي لِلرَّحْمنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً } “Rahmân'a bir çocuk edinmek yakışmaz”. Bir görüşe göre, tekâdü... ifadesinin illetidir. Tekâdü... ifadesinin bununla illetlendirilmiş olduğunun { إِدًّا } kelimesinden zaten anlaşılmış olması sebebiyle bunun tekrarı gerektireceği ileri sürülerek itiraz edilmiştir. Buna tartışmaya açık bir şekilde cevap verilmiştir. Bir görüşe göre, bunun illetidir, bu da parçalanıp yıkılmanın illetidir. Bir görüşe göre ise, burada takdir edilen bir lâm yoktur; bilakis { أَنْ } ve sonrası, şairin şu sözünde olduğu gibi { مِنْهُ } ifadesindeki zamirden bedel olmak suretiyle cer konumunda masdar tevilindedir:
على حالة لو أن في القوم حاتما ... على جوده لضن بالماء حاتم
«Öyle bir hâl üzere ki, cömertliği dillere destan Hâtim o kavmin içinde olsaydı, cömertliğine rağmen suyu esirgerdi Hâtim.»
يجر حاتم بالإبدال من الهاء في جوده، واستبعده أبو حيان للفصل بجملتين بين البدل والمبدل منه، وقيل:
[Burada] Hâtim, cûdihî (جوده) ifadesindeki zamirden bedel yapılarak mecrur okunur. Ebû Hayyân, bedel ile mübdelün minh arasına iki cümle girdiği gerekçesiyle bu görüşü uzak görmüştür. Bir görüşe göre ise:
المصدر مرفوع على أنه خبر محذوف أي الموجب لذلك دعاؤهم للرحمن ولدا وفيه بحث. وقيل: هو مرفوع على أنه فاعل هذا ويعتبر مصدرا مبنيا للفاعل أي هدها دعاؤهم للرحمن ولدا. وتعقبه أبو حيان بأن فيه بعدا لأن الظاهر كون هذا المصدر تأكيديا والمصدر التأكيدي لا يعمل ولو فرض غير تأكيدي لم يعمل بقياس إلا إذا كان أمرا كضربا زيدا أو بعد استفهام كاضربا زيدا وما هنا ليس أحد الأمرين وما جاء عاملا وليس أحدهما كقوله: وقوفا بها صحبي على مطيهم نادر. والتزام كون ما هنا من النادر لا يدفع البعد. ولعل ما ذكرناه أدق الأوجه وأولاها فتدبر والله تعالى الهادي إلى سواء السبيل. ووَلَداً عند الأكثرين بمعنى سموا. والدعاء بمعنى التسمية يتعدى لمفعولين بنفسه كما في قوله:
Masdar, mahzuf bir [mübtedanın] haberi olarak merfûdur; yani 'Buna sebep olan şey, Rahmân'a çocuk isnat etmeleridir' demektir ki bu görüşte tartışma vardır. Bir görüşe göre, hedden (bu yıkılış) fiilinin fâili olarak merfûdur ve fâiline isnat edilmiş bir masdar kabul edilir; yani 'Onların Rahmân'a çocuk isnat etmeleri onu yıkar' demektir. Ebû Hayyân buna şöyle itiraz etmiştir: Bunda uzaklık vardır; zira zâhir olan bu masdarın tekit edici olmasıdır; tekit masdarı ise amel etmez. Şayet tekit dışı olduğu farz edilse bile kural gereği ancak 'Zeyd'e vur' (ضربا زيدا) gibi bir emir fiil olduğunda veya 'Zeyd'e vurmak mı?' (أضربا زيدا) gibi bir istifhamdan sonra geldiğinde amel eder. Buradaki ise bu iki durumdan biri değildir; bu ikisinden biri olmaksızın amil olarak gelmesi ise 'Dostlarım binekleri üzerinde orada dikilerek...' (وقوفا بها صحبي على مطيهم) beytindeki gibi nadirdir. Buradakinin nadirattan kabul edilmesini benimsemek de uzaklığı ortadan kaldırmaz. Bizim zikrettiğimiz vecih muhtemelen en dakik ve en evla olanıdır; iyi düşün, Allah Teâlâ dosdoğru yola iletendir. Çoğunluğa göre { وَلَداً } ifadesi, 'isimlendirdiler' anlamındadır. İsimlendirme anlamındaki duâ (çağırma/isimlendirme) fiili, şairin şu sözünde olduğu gibi bizzat iki mef'ûle geçişli olur:
دعتني أخاها أم عمرو ولم أكن ... أخاها ولم أرضع لها بلبان
«Ümmü Amr beni kardeşi olarak çağırdı; oysa ben onun kardeşi değildim ve onun sütünden de emmemiştim.»
وقد يتعدى للثاني بالباء فيقال دعوت ولدي بزيد واقتصر هنا على الثاني وحذف الأول دلالة على العموم والإحاطة لكل ما دعي له ﷿ ولدا من عيسى. وعزير ﵉ وغيرهما. وجوز أن يكون من دعا بمعنى نسب الذي مطاوعه ما في
Bazen de ikinci mef'ûle bâ harf-i cerriyle geçişli olur; nitekim 'Çocuğumu Zeyd diye isimlendirdim/çağırdım' (دعوت ولدي بزيد) denilir. Burada ikinciyle yetinilmiş ve İsa ile Üzeyir aleyhisselâm ve başkaları gibi O Azze ve Celle'ye çocuk olarak çağrılan/isimlendirilen her şeyi kapsamasını ve umum ifade etmesini temin için birinci mef'ûl hazfedilmiştir. Şu hadisteki mutavaatında olduğu gibi:
قوله ﷺ «من ادعى إلى غير مواليه»
Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in «Kim mevalisinden başkasına intisap ederse (nesep iddia ederse)» kavlinde
وقول الشاعر:
ve şairin şu sözünde geçen,
إنا بني نهشل لا ندعي لأب ... عنه ولا هو بالأبناء يشرينا
«Biz Nehşeloğulları, bir babadan başkasına nesep bağı iddia etmeyiz; o da bizi başka evlatlarla değişmez»
فيتعدى لواحد، والجار والمجرور جوز أن يكون متعلقا بمحذوف وقع حالا من وَلَداً وأن يكون متعلقا بما عنده، وجملة ما يَنْبَغِي حال من فاعل دَعَوْا، وقيل: من فاعل قالُوا، ويَنْبَغِي مضارع انبغى مطاوع بغى بمعنى طلب وقد سمع ماضيه فهو فعل متصرف في الجملة، وعده ابن مالك في التسهيل من الأفعال التي لا تتصرف وغلطه في ذلك أبو حيان، ويمكن أن يقال: مراده أنه لا يتصرف تاما، وأَنْ يَتَّخِذَ في تأويل مصدر فاعله، والمراد لا يليق به سبحانه اتخاذ الولد ولا يتطلب له ﷿ لاستحالة ذلك في نفسه لاقتضائه الجزئية أو المجانسة واستحالة
nispet etti anlamındaki de'â (دعا) fiilinden olması da caiz görülmüştür. Bu durumda tek bir mef'ûle geçişli olur. Câr ve mecrûrun ({ لِلرَّحْمنِ }), { وَلَداً } kelimesinden hâl olan mahzuf bir kelimeye müteallik olması da nezdindeki fiile müteallik olması da caiz görülmüştür. { ما يَنْبَغِي } cümlesi { دَعَوْا } fiilinin fâilinden hâldir; bir görüşe göre { قالُوا } fiilinin fâilinden hâldir. { يَنْبَغِي } kelimesi, talep etti manasındaki bağā (بغى) fiilinin mutavaatı olan inbağā (انبغى) fiilinin muzârisidir; mazi kipi de işitilmiştir, dolayısıyla bu fiil genel olarak çekimli bir fiildir. İbn Mâlik et-Teshîl'de bunu çekimsiz fiillerden saymış, Ebû Hayyân ise bu hususta onun yanıldığını belirtmiştir. Denilebilir ki: Onun muradı tam bir çekime sahip olmadığıdır. { أَنْ يَتَّخِذَ } ifadesi masdar tevilinde olup onun fâilidir. Kastedilen mana; çocuk edinmek O Sübhâne'ye yakışmaz ve O Azze ve Celle için talep olunamaz; çünkü O'nun zâtı hakkında bu durum imkânsızdır, zira cüz oluşu veya cins birliğini gerektirir; bu ikisinin her birinin imkânsızlığı
كل ظاهرة، ووضع الرحمن موضع الضمير للإشعار بعلة الحكم بالتنبيه على أن كل ما سواه تعالى إما نعمة أو منعم عليه وأين ذلك ممن هو مبدأ النعم وموالي أصولها وفروعها.
ise apaçıktır. Zamir yerine er-Rahmân isminin konulması, Allah Teâlâ'nın dışındaki her şeyin ya bir nimet ya da nimete mazhar kılınmış bir varlık olduğuna dikkat çekerek hükmün illetini hissettirmek içindir; nerede [yaratılanlar], nerede nimetlerin başlangıcı olan ve onların asılları ile furûunu peş peşe ihsan eden Zât!
وقد أشير إلى ذلك بقوله سبحانه إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أي ما منهم أحد من الملائكة والثقلين إِلَّا آتِي الرَّحْمنِ عَبْداً أي إلا وهو مملوك له تعالى يأوي إليه ﷿ بالعبودية والانقياد لقضائه وقدره ﷾ فالإتيان معنوي، وقيل: هو حسي، والمراد إلا آتى محل حكمه وهو أرض المحشر منقادا لا يدعي لنفسه شيئا مما نسبوه إليه وليس بذاك كما لا يخفى، ومَنْ موصولة بمعنى الذي وكُلُّ تدخل عليه لأنه يراد منه الجنس كما قيل في قوله تعالى وَالَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ [الزمر: ٣٣] وقوله: وكل الذي حملتني أتحمل وقيل: موصوفة لأنها وقعت بعد كُلُّ نكرة وقوعها بعد رب في قوله:
Buna O Sübhâne'nin şu kavliyle de işaret edilmiştir: { إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } yani meleklerden ve iki ağırlıktan (insanlar ve cinler) hiçbiri müstesna olmaksızın { إِلَّا آتِي الرَّحْمنِ عَبْداً } “Göklerde ve yerde bulunan herkes, Rahmân'a ancak birer kul olarak gelecektir”; yani hepsi Allah Teâlâ'nın mülküdür, kullukla ve O Azze ve Celle'nin kaza ve kaderine boyun eğerek O'na yönelirler; dolayısıyla geliş manevîdir. Bir görüşe göre maddîdir; murat, boyun eğmiş olarak ve O'na isnat ettikleri şeylerden hiçbirini kendi nefsine iddia etmeksizin O'nun hüküm yerine yani mahşer meydanına gelecektir demektir ki gizli olmadığı üzere bu [zayıf bir tevildir]. { مَنْ } kelimesi ellezî (الذي) manasında ism-i mevsûldür; { كُلُّ } kelimesi, cins kastedildiği için onun başına gelir; nitekim Allah Teâlâ'nın { وَالَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ } [ez-Zümer: 33] kavlinde ve şairin 'Bana yüklediğin her şeyi yüklenirim' sözünde böyle denilmiştir. Bir görüşe göre ise mevsûfedir; çünkü { كُلُّ } kelimesinden sonra nekire olarak gelmiştir, tıpkı şairin şu sözünde rubbe (رب) lafzından sonra geldiği gibi:
رب من أنضجت غيظا صدره ... قد تمنى لي موتا لم يطع
«Göğsünü öfkeyle kaynattığım nice kimseler vardır ki... Benim için ölüm temenni etmişler de dilekleri yerine gelmemiştir.»
ورجح في البحر الأول بأن مجيئها موصوفة بالنسبة إلى مجيئها موصولة قليل: وقرأ عبد الله وابن الزبير وأبو حيوة وطلحة وأبو بحرية وابن أبي عبلة ويعقوب «آت» بالتنوين «الرحمن» بالنصب على الأصل.
el-Bahr'da birinci görüş tercih edilmiştir; zira onun mevsûle olarak gelmesine kıyasla mevsûfe olarak gelişi azdır. Abdullah, İbnü'z-Zübeyr, Ebû Hayve, Talha, Ebû Bahriyye, İbn Ebî Able ve Ya'kūb, asıl üzere { آتِ } kelimesini tenvinle, { الرَّحْمنِ } ismini ise nasb ile okumuşlardır.
ونصب «عبدا» في القراءتين على الحال. واستدل بالآية على أن الوالد لا يملك ولده وأنه يعتق عليه إذا ملكه.
Her iki kıraatte de «abden» (عبدا) kelimesi hâl olarak mansubdur. Bu ayetle, babanın kendi çocuğuna mâlik olamayacağına ve şayet ona mâlik olursa çocuğun kendiliğinden azat olacağına delil getirilmiştir.
لَقَدْ أَحْصاهُمْ حصرهم وأحاط بهم بحيث لا يكاد يخرج أحد منهم من حيطة علمه وقبضة قدرته ﷻ.
{ لَقَدْ أَحْصاهُمْ } “Andolsun ki O, onları kuşatmış”; onları sayıp sınırlandırmış ve onları öyle kuşatmıştır ki, onlardan hiçbir ferdin O Celle Celâluhû'nun ilim sınırından ve kudret kabzasından dışarı çıkması mümkün değildir.
وَعَدَّهُمْ عَدًّا أي عد أشخاصهم وأنفاسهم وأفعالهم فإن كل شيء عنده تعالى بمقدار.
{ وَعَدَّهُمْ عَدًّا } “ve tek tek saymıştır”; yani onların şahıslarını, nefeslerini ve amellerini tek tek saymıştır; zira Allah Teâlâ katında her şey bir ölçü iledir.
وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَرْداً أي منفردا من الأتباع والأنصار منقطعا إليه تعالى غاية الانقطاع محتاجا إلى إعانته ورحمته ﷿ فكيف يجانسه ويناسبه ليتخذه ولدا وليشرك به سبحانه وتعالى عما يقول الظالمون علوا كبيرا، وقيل: أي كل واحد من أهل السموات والأرض العابدين والمعبودين آتيه ﷿ منفردا عن الآخر فينفرد العابدون عن الآلهة التي زعموا أنها أنصار أو شفعاء والمعبودون عن الأتباع الذين عبدوهم وذلك يقتضي عدم النفع وينتفي بذلك المجانسة لمن بيده ملكوت كل شيء ﵎، وفي آتِيهِ من الدلالة على إتيانهم كذلك البتة ما ليس في يأتيه فلذا اختير عليه وهو خبر كُلُّهُمْ وكل إذا أضيف إلى معرفة ملفوظ بها نحو كلهم أو كل الناس فالمنقول أنه يجوز عود الضمير عليه مفردا مراعاة للفظه فيقال كلكم ذاهب، ويجوز عوده عليه جمعا مراعاة لمعناه فيقال: كلكم ذاهبون.
{ وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَرْداً } “Ve onların hepsi kıyamet günü O'na tek başına gelecektir”; yani tâbilerden ve yardımcılardan soyutlanmış olarak, Allah Teâlâ'ya son derece muhtaç ve yönelmiş, O Azze ve Celle'nin yardımına ve rahmetine muhtaç bir vaziyette gelecektir. Artık O'na nasıl türdeş ve denk olabilir ki O, onu çocuk edinsin ve O'na ortak koşulsun? Zâlimlerin söylediklerinden O Sübhânehu ve Teâlâ son derece yücedir, münezzehtir. Bir görüşe göre mana şöyledir: Göklerin ve yerin ehlinden ibadet edenlerin ve kendilerine ibadet edilenlerin her biri O Azze ve Celle'ye birbirinden ayrı olarak gelecektir; böylece tapanlar, kendilerine yardımcı veya şefaatçi sandıkları ilahlardan, tapılanlar da kendilerine ibadet eden tâbilerden ayrılacaktır. Bu durum, faydasızlığı gerektirir ve bununla her şeyin mülkü ve hükümranlığı elinde olan Zât'a celle ve alâ türdeş olma vasfı nefyedilmiş olur. { آتِيهِ } ifadesinde, onların kesinlikle bu şekilde geleceklerine dair öyle bir delalet vardır ki bu ye'tîhi (يأتيه) ifadesinde yoktur; bu sebeple o lafza tercih edilmiştir ve bu kelime { كُلُّهُمْ } mübtedasının haberidir. Küll (كُلُّ) kelimesi, küllühüm (كلهم) veya küllü'n-nâsi (كل الناس) gibi lafzen zikredilmiş bir marifeye muzaf olduğunda; nakledildiğine göre lafzına riayet edilerek zamirin ona tekil olarak dönmesi caizdir, nitekim küllüküm zâhibün (كلكم ذاهب) denilir; manasına riayet edilerek cemî olarak dönmesi de caizdir, nitekim küllüküm zâhibûne (كلكم ذاهبون) denilir.
وحكى إبراهيم بن أصبغ في كتاب رؤوس المسائل الاتفاق على جواز الأمرين، وقال أبو زيد السهيلي: إن كلا إذا ابتدئ به وكان مضافا لفظا أي إلى معرفة لم يحسن إلا إفراد الخبر حملا على المعنى لأن معنى كلكم ذاهب مثلا كل واحد منكم ذاهب وليس ذلك مراعاة للفظ وإلا لجاز القوم ذاهب لأن كلّا من كل والقوم اسم جمع مفرد اللفظ اه وفي البحر يحتاج في إثبات كلكم ذاهبون بالجمع إلى نقل عن العرب. والزمخشري في تفسير هذه الآية استعمل الجمع وحسن الظن فيه أنه وجد ذلك في كلامهم، وإذا حذف المضاف إليه المعرفة فالمسموع من العرب الوجهان ولا كلام في ذلك.
İbrâhim b. Asbağ, Kitâbü Ruûsi'l-Mesâil'de her iki durumun caiz olduğu hususunda icma nakletmiştir. Ebû Zeyd es-Süheylî ise şöyle demiştir: Küll kelimesi ile söze başlandığında ve lafzen marife bir kelimeye muzaf olduğunda, manaya hamledilerek haberin ancak müfret getirilmesi güzel olur; çünkü örneğin 'küllüküm zâhibün' sözünün manası 'her biriniz gidicidir' demektir, bu lafza riayet değildir; aksi takdirde 'el-kavmü zâhibün' (قوم ذاهب) demek de caiz olurdu, zira küll ve kavm kelimelerinin her biri lafzı müfret birer ism-i cem'dir. el-Bahr'da şöyle denilmiştir: 'Küllüküm zâhibûne' ifadesinin cemî ile gelişini ispatlamak için Araplardan bir nakle ihtiyaç vardır. Zemahşerî bu ayetin tefsirinde cemî kipi kullanmıştır; ona hüsnüzan besleyerek bunu Arapların kelamında bulmuş olduğu düşünülür. Muzafun ileyh olan marife hazfedildiğinde ise Araplardan işitilen her iki vecihtir ve bunda bir ihtilaf yoktur.
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا أي مودة في القلوب لإيمانهم وعملهم الصالح، والمشهور أن ذلك الجعل في الدنيا.
{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا } “Şüphesiz iman edip salih ameller işleyenler için Rahmân bir sevgi var edecektir”; yani imanları ve salih amelleri sebebiyle kalplerde bir sevgi kılacaktır. Meşhur olan görüşe göre bu sevgi kılma işi dünyadadır.
فقد أخرج البخاري ومسلم والترمذي وعبد بن حميد وغيرهم عن أبي
Nitekim Buhârî, Müslim, Tirmizî, Abd b. Humeyd ve diğerleri Ebû
هريرة أن رسول الله ﷺ قال: «إذا أحب الله تعالى عبدا نادى جبريل إني قد أحببت فلانا فأحبه فينادي في السماء ثم تنزل له المحبة في الأرض فذلك قول الله تعالى إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا الآية»
Hüreyre'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Allah Teâlâ bir kulu sevdiği zaman Cebrail'e: 'Ben falanı sevdim, sen de onu sev' diye seslenir. O da gökte seslenir; sonra yeryüzünde onun için sevgi konulur. İşte bu, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا } ayetidir.»
والتعرض لعنوان الرحمانية لما أن الموعود من آثارها، والسين لأن السورة مكية وكانوا ممقوتين حينئذ بين الكفرة فوعدهم سبحانه ذلك، ثم نجزه حين كثر الإسلام وقوي بعد الهجرة، وذكر أن الآية نزلت في المهاجرين إلى الحبشة مع جعفر بن أبي طالب رضي الله تعالى عنه وعد سبحانه أن يجعل لهم محبة في قلب النجاشي.
Rahmâniyyet vasfına yer verilmesi, vaad edilen şeyin O'nun eserlerinden olması sebebiyledir. Sîn (سَـ) harfi ise surenin Mekkî olması ve o sırada kâfirler arasında müminlerin nefretle karşılanıyor bulunması sebebiyledir; Allah Sübhânehu onlara bunu vaad etmiş, hicretten sonra İslam çoğalıp güçlenince bu vaadini gerçekleştirmiştir. Ayetin, Ca'fer b. Ebî Tâlib radıyallâhu teâlâ anh ile birlikte Habeşistan'a hicret edenler hakkında indiği ve Sübhânehu'nun Necaşî'nin kalbinde onlara karşı bir sevgi var edeceğini vaad ettiği zikredilmiştir.
وأخرج ابن جرير وابن المنذر وابن مردويه عن عبد الرحمن بن عوف أنه لما هاجر إلى المدينة وجد في نفسه على فراق أصحابه بمكة منهم شيبة بن ربيعة وعقبة بن ربيعة وأمية بن خلف فأنزل الله تعالى هذه الآية وعلى هذا تكون الآية مدنية،
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Merdûye, Abdurrahman b. Avf'tan şöyle rivayet etmişlerdir: O, Medine'ye hicret ettiğinde aralarında Şeybe b. Rebîa, Utbe b. Rebîa ve Ümeyye b. Halef'in de bulunduğu Mekke'deki arkadaşlarından ayrıldığı için içinde bir keder hissetti; bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi. Buna göre ayet Medenî olur.
وأخرج ابن مردويه والديلمي عن البراء قال: «قال رسول الله ﷺ لعلي كرم الله تعالى وجهه: قل اللهم اجعل لي عندك عهدا واجعل لي في صدور المؤمنين ودّا فأنزل الله سبحانه هذه الآية
İbn Merdûye ve Deylemî, Berâ'dan şöyle rivayet etmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'e: 'De ki: Allah'ım, katında bana bir ahit kıl ve müminlerin kalplerinde bana bir sevgi var et' buyurdu. Bunun üzerine Allah Sübhânehu bu ayeti indirdi.»
، وكان محمد بن الحنفية رضي الله تعالى عنه يقول: لاتجد مؤمنا إلا وهو يحب عليا كرم الله تعالى وجهه وأهل بيته.
Muhammed b. el-Hanefiyye radıyallâhu teâlâ anh şöyle derdi: «Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'i ve Ehl-i Beyt'ini seven kimseler dışında hiçbir mümin bulamazsın.»
وروى الإمامية خبر نزولها في علي كرم الله تعالى وجهه عن ابن عباس، والباقر، وأيدوا ذلك بما
İmâmiyye, ayetin Ali kerremallâhu teâlâ vecheh hakkında indiği haberini İbn Abbâs'tan ve el-Bâkır'dan rivayet etmiş ve bu görüşlerini,
صح عندهم أنه كرم الله تعالى وجهه قال: لو ضربت خيشوم المؤمن بسيفي هذا على أن يبغضني ما أبغضني ولو صببت الدنيا بجملتها على المنافق على أن يحبني ما أحبني وذلك أنه قضى فانقضى على لسان النبي ﷺ أنه قال «لا يبغضك مؤمن ولا يحبك منافق»
onlar nezdinde sahih olan şu rivayetle desteklemişlerdir: O kerremallâhu teâlâ vecheh şöyle demiştir: «Bana buğzetmesi için şu kılıcımla müminin burnuna vursam yine de bana buğzetmez; beni sevmesi için bütün dünyayı münafığın önüne döksem yine de beni sevmez. Çünkü bu durum, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in dilinde: 'Sana mümin buğzetmez, münafık da seni sevmez' buyurmasıyla hükme bağlanıp kesinleşmiştir.»
والمراد المحبة الشرعية التي لا غلو فيه، وزعم بعض النصارى حبه كرم الله تعالى وجهه، فقد أنشد الإمام اللغوي رضي الدين أبو عبد الله محمد بن علي بن يوسف الأنصاري الشاطبي لابن إسحاق النصراني الرسعني:
Kastedilen, içinde aşırılık bulunmayan şer'î sevgidir. Bazı Hristiyanlar Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'i sevdiklerini iddia etmişlerdir; nitekim lügat âlimi Radıyyüddin Ebû Abdillâh Muhammed b. Ali b. Yûsuf el-Ensârî eş-Şâtıbî, Hristiyan İbn İshak er-Res'anî'ye ait şu beyitleri inşad etmiştir:
عديّ وتيم لا أحاول ذكرهم ... بسوء ولكني محبّ لهاشم
«Adî ve Teym'i kötü anmaya yeltenmem... Lakin Hâşimoğulları'nın aşığıyım ben.»
وما تعتريني في عليّ ورهطه ... إذا ذكروا في الله لومة لائم
«Ali ve soyu Allah yolunda anıldığında... Asla kınayanın kınaması tutmaz beni.»
يقولون ما بال النصارى تحبهم ... وأهل النهى من أعرب وأعاجم
«Derler ki: 'Ne oluyor Hristiyanlara ki onları severler... Arap'tan ve Acem'den akıl sahipleri de?'»
فقلت لهم إني لأحسب حبهم ... سرى في قلوب الخلق حتى البهائم
«Onlara dedim ki: Sanırım onların sevgisi... Mahlukatın, hatta hayvanların kalplerine dahi sirayet etti.»
وأنت تعلم أنه إذا صح الحديث ثبت كذبه، وأظن أن نسبة هذه الأبيات للنصراني لا أصل لها وهي من أبيات الشيعة بيت الكذب، وكم لهم مثل هذه المكائد كما بين في التحفة الاثني عشرية، والظاهر أن الآية على هذا مدينة أيضا. ثم العبرة على سائر الروايات في سبب النزول بعموم اللفظ لا بخصوص السبب.
Sen bilirsin ki hadis sahih olduğunda onun yalanı sabit olur. Zannımca bu beyitlerin o Hristiyana nispet edilmesinin bir aslı yoktur; bunlar yalan yuvası olan Şîa'nın beyitlerindendir. et-Tuhfetü'l-İsnâ Aşeriyye'de açıklandığı üzere onların bu kabil nice tuzakları vardır. Zâhir olan odur ki ayet bu rivayete göre de Medenîdir. Nüzul sebebi hakkındaki diğer rivayetlere göre de itibar sebebin hususiliğine değil lafzın umumiliğinedir.
وذهب الجبائي إلى أن ذلك في الآخرة فقيل في الجنة إذ يكونون إخوانا على سرر متقابلين، وقيل: حين تعرض حسناتهم على رؤوس الأشهاد وأمر السين على ذلك ظاهر. ولعل أفراد هذا الوعد من بين ما سيولون يوم القيامة من الكرامات السنية لما أن الكفرة سيقع بينهم يومئذ تباغض وتضاد وتقاطع وتلاعن، وذكر في وجه الربط أنه لما فصلت قبائح أحوال الكفرة عقب ذلك بذكر محاسن أحوال المؤمنين، وقد يقال فيه بناء على أن ذلك في الآخرة: إنه جل شأنه لما أخبر بإتيان كل من أهل السموات والأرض إليه سبحانه يوم القيامة فردا آنس المؤمنين بأنه جل وعلا يجعل لهم ذلك اليوم ودا، وفسره ابن عطية على هذا الوجه بمحبته تعالى إياهم وأراد منها إكرامه تعالى إياهم ومغفرته ﷾ ذنوبهم، وجوز أن يكون الوعد يجعل الود في الدنيا والآخرة ولا أراه بعيدا عن الصواب. ولا يأبى هذا ولا ما قبله التعرض لعنوان الرحمانية لجواز أن يدعى العموم فقد جاء يا رحمن الدنيا والآخرة ورحيمهما.
Cübbâî bunun ahirette olacağı görüşüne gitmiştir; cennette tahtlar üzerinde karşılıklı oturan kardeşler oldukları zaman denilmiştir. Bir görüşe göre, şahitlerin huzurunda sevapları arz edildiği vakittir; bu durumda sîn harfinin gelişi açıktır. Bu vaadin, kıyamet gününde onlara bahşedilecek yüce ikramlar arasından tek başına zikredilmesi, muhtemelen o gün kâfirler arasında kin, düşmanlık, kopuş ve lanetleşmenin vuku bulacak olması sebebiyledir. Âyetlerin irtibat vechi olarak şu zikredilmiştir: Kâfirlerin çirkin hâlleri tafsilatıyla anlatılınca, hemen ardından müminlerin güzel hâlleri zikredilmiştir. Bunun ahirette olacağı esasına binaen şöyle de denilebilir: O Şânı Yüce olan, kıyamet günü gök ve yer ehlinin her birinin Sübhânehu'ya tek başına geleceğini haber verince; o gün müminler için bir sevgi kılacağını bildirerek onların gönüllerini ferahlatmıştır. İbn Atıyye bu vecih üzere ifadeyi Allah Teâlâ'nın onları sevmesi olarak tefsir etmiş ve bununla Allah Teâlâ'nın onlara ikramda bulunmasını ve O Azze ve Celle'nin onların günahlarını bağışlamasını kastetmiştir. Vaadin dünyada ve ahirette sevgi kılınması şeklinde olması da caiz görülmüştür ki bunu isabetten uzak görmüyorum. Ne bu görüş ne de önceki görüş, umumilik iddia edilebileceğinden dolayı Rahmâniyyet vasfına yer verilmesine engel teşkil etmez; nitekim 'Ey dünyanın ve ahiretin Rahmânı ve her ikisinin Rahîmi' ifadesi varid olmuştur.
وقرأ أبو الحارث الحنفي «ودّا» بفتح الواو. وقرأ جناح بن حبيش «ودّا» بكسرها وكل ذلك لغة فيه وكذا في
Ebü'l-Hâris el-Hanefî, vav harfinin fethasıyla «vedden» (وَدّاً) şeklinde okumuştur. Cenâh b. Hubeyş ise kesresiyle «vidden» (وِدّاً) şeklinde okumuştur; bütün bunlar onda birer lügattir; aynı şekilde
الوداد فَإِنَّما يَسَّرْناهُ أي القرآن بأن أنزلناه بِلِسانِكَ أي بلغتك وهو في ذلك مجاز مشهور والباء بمعنى على أو على أصله وهو الإلصاق لتضمين «يسرنا» معنى أنزلنا أي يسرناه منزلين له بلغتك، والفاء لتعليل أمر ينساق إليه النظم الكريم كأنه قيل: بعد إيحاء هذه السورة الكريمة بلغ هذا المنزل وأبشر به وأنذر فإنما يسرناه بلسانك العربي المبين لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ المتصفين بالتقوى لامتثال ما فيه من الأمر والنهي أو الصائرين إليها على أنه من مجاز الأول وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْماً لُدًّا لا يؤمنون به لجاجا وعنادا، واللد جمع الألد وهو كما قال الراغب: الخصم الشديد التأبي، وأصله الشديد اللديد أي صفحة العنق وذلك إذ لم يمكن صرفه عما يريده.
vidâd (وداد) kelimesinde de böyledir. { فَإِنَّما يَسَّرْناهُ } “Biz onu ancak kolaylaştırdık” yani Kur'an'ı indirmek suretiyle kolaylaştırdık; { بِلِسانِكَ } “senin dilinle” yani senin lügatınla indirdik; buradaki dil kelimesi bu manada meşhur bir mecazdır. Bâ harfi, alâ (üzerine) manasındadır veya 'kolaylaştırdık' (يسرنا) fiilinin 'indirdik' (أنزلنا) manasını tazammun etmesi sebebiyle asıl manası olan ilsâk (bitişme) anlamındadır; yani 'onu senin dilinle indirerek kolaylaştırdık' demektir. Fâ harfi, kerim nazmın sevk edildiği bir hususun illetlendirilmesi içindir; sanki şöyle denilmiştir: Bu kerim sure vahyolunduktan sonra, indirilen bu vahyi tebliğ et, onunla müjdele ve uyar; zira biz onu apaçık Arap lisanınla ancak { لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ } “onunla takva sahiplerini müjdeleyesin” diye kolaylaştırdık; [yani] içindeki emir ve nehiyleri yerine getirdikleri için takva vasfıyla muttasıf olanları veya gelecekte takvaya erecek olanları -ki bu ilk manadan bir mecazdır- müjdeleyesin; { وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْماً لُدًّا } “ve inatçı bir topluluğu onunla uyarasın diye”; [yani] çekişme ve inatçılık sebebiyle ona inanmayanları uyarasın. Lüd (لد), eledd (الألد) kelimesinin çoğuludur; Râgıb'ın dediği gibi o, 'direnci ve çekişmesi şiddetli olan hasım' demektir. Aslı ise boyun tarafı pek sert olan anlamındaki 'şedîdü'l-ledîd' (الشديد اللديد) ifadesinden gelir; bu da istediği şeyden vazgeçirilmesi mümkün olmadığında söylenir.
وعن قتادة اللد ذوو الجدل بالباطل الآخذون في كل لديد أي جانب بالمراء، وعن ابن عباس تفسير اللد بالظلمة، وعن مجاهد تفسيره بالفجار، وعن الحسن تفسيره بالصم، وعن أبي صالح تفسيره بالعوج وكل ذلك تفسير باللازم والمراد بهم أهل مكة كما روي عن قتادة وَكَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ وعد لرسول الله ﷺ في ضمن وعيد هؤلاء القوم بالإهلاك وحث له ﵊ على الإنذار أي قرنا كثيرا أهلكنا قبل هؤلاء المعاندين هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ استئناف مقرر لمضمون ما قبله، والاستفهام في معنى النفي أي ما تشعر بأحد منهم.
Katâde'den [nakledildiğine göre] lüd; bâtıl ile mücadele edenler, münakaşayla her tarafa (ledîd) sapanlar demektir. İbn Abbâs'tan lüd kelimesinin zalimler olarak, Mücâhid'den fâcirler olarak, Hasen'den sağırlar olarak, Ebû Sâlih'ten ise eğri kimseler olarak tefsir edildiği nakledilmiştir; bütün bunlar lüzûmî mana ile tefsirdir. Katâde'den rivayet edildiği üzere onlarla kastedilenler Mekke ehlidir. { وَكَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ } “Biz onlardan önce nice nesilleri helak ettik”; bu kavmi helak etme tehdidi zımnında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için bir vaad ve O'na aleyhisselâm uyarmada bulunması hususunda bir teşviktir; yani 'Bu inatçılardan önce nice nesilleri helak ettik' demektir. { هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ } “Hiç onlardan birini hissediyor musun?” ifadesi, kendisinden öncekilerin muhtevasını pekiştiren bir istinaftır. İstifham, nefy manasındadır; yani 'Onlardan hiçbirini hissetmiyorsun' demektir.
وقرأ أبو حيوة وأبو بحرية وابن أبي عبلة وأبو جعفر المدني «تحسّ» بفتح التاء وضم الحاء أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزاً أي صوتا خفيا وأصل التركيب هو الخفاء ومنه ركز الرمح إذا غيب طرفه في الأرض والركاز للمال المدفون، وخص بعضهم الركز بالصوت الخفي دون نطق بحروف ولا فم، والأكثرون على الأول، وخص الصوت الخفي لأنه الأصل الأكثر ولأن الأثر الخفي إذا زال فزوال غيره بطريق الأولى.
Ebû Hayve, Ebû Bahriyye, İbn Ebî Able ve Medineli Ebû Ca'fer, tâ harfinin fethası ve hâ harfinin dammesiyle «tahussü» (تَحُسُّ) şeklinde okumuşlardır. { أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزاً } “Yahut onlara ait gizli bir ses işitiyor musun?” yani gizli bir ses. Kelimenin asıl kökü gizliliktir; nitekim mızrağın ucunu toprağa gizlediğinde 'mızrağı sapladı' (ركز الرمح), gömülü mala da 'rikâz' (الركاز) denir. Bazıları rikzi, harf ve ağızla telaffuz edilen bir nutuk olmaksızın sadece gizli sese tahsis etmişlerdir; çoğunluk ise birinci görüş üzeredir. Gizli ses özellikle zikredilmiştir; zira asıl ve galip olan odur, ayrıca gizli bir eser dahi yok olduğunda diğerlerinin yok olması evleviyetle sabittir.
والمعنى أهلكناهم بالكلية واستأصلناهم بحيث لا ترى منهم أحدا ولا تسمع منهم صوتا خفيا فضلا عن غيره، وقيل: المعنى أهلكناهم بالكلية بحيث لا ترى منهم أحدا ولا تسمع من يخبر عنهم ويذكرهم بصوت خفي، والحاصل أهلكناهم فلا عين ولا خبر، والخطاب إما لسيد المخاطبين ﷺ أو لكل من يصلح للخطاب.
Mana şöyledir: Onları tamamen helak ettik ve köklerini kazıdık; öyle ki onlardan ne bir kimse görürsün ne de bırak başkalarını, gizli bir seslerini dahi işitirsin. Bir görüşe göre mana: Onları tamamen helak ettik; öyle ki onlardan ne bir fert görürsün ne de onlardan haber veren ve onları fısıltıyla anan birini işitirsin. Netice olarak onları helak ettik, ne bir iz ne de bir haber kaldı. Hitap ya muhatapların efendisi sallallâhu aleyhi ve sellem'edir ya da hitaba muhatap olmaya elverişli olan her ferdedir.
وقرأ حنظلة «تسّمّع» مضارع أسمعت مبنيا للمفعول والله تعالى أعلم.
Hanzale, meçhul yapısıyla esme'te fiilinin muzârisi olarak «tüssemme'u» (تُسَّمَّعُ) şeklinde okumuştur. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
«ومن باب الإشارة في الآيات» وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِبْراهِيمَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا أمر للحبيب أن يذكر الخليل وما من الله تعالى به عليه من أحكام الخلة ليستشير المستعدين إلى التحلي بما أمكن لهم منها. والصديق على ما قال ابن عطاء القائم مع ربه سبحانه على حد الصدق في جميع الأوقات لا يعارضه في صدقه معارض بحال، وقال أبو سعيد الخزاز: الصديق الآخذ بأتم الحظوظ من كل مقام سني حتى يقرب من درجات الأنبياء ﵈، وقال بعضهم: من تواترت أنوار المشاهدة واليقين عليه وأحاطت به أنوار العصمة.
«Ayetlerdeki İşarî Manalar Babından» { وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِبْراهِيمَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا } “Kitap'ta İbrâhim'i de an; şüphesiz o, son derece doğru bir kimse, bir peygamberdi”; Sevgili Peygamberimiz'e, istidat sahiplerini dostluk vasıflarından güçleri yettiğince bezenmeye teşvik etmek üzere Halîl'i [Hz. İbrâhim'i] ve Allah Teâlâ'nın dostluk (hulle) ahkâmından ona lütfettiklerini anmasını emretmektedir. İbn Atâ'nın belirttiğine göre sıddîk: Bütün vakitlerde Rabbi Sübhânehu ile sıdk hududu üzere kaim olan, hiçbir durumda sıdkına bir engel çıkmayan kimsedir. Ebû Saîd el-Harrâz şöyle demiştir: Sıddîk, nebilerin aleyhimüsselâm derecelerine yaklaşacak şekilde her yüce makamdan en kamil nasibi alan kimsedir. Bazıları da şöyle demiştir: [Sıddîk,] müşahede ve yakîn nurlarının peş peşe üzerine geldiği ve kendisini ismet nurlarının kuşattığı kimsedir.