وأخرج الخطيب عن عكرمة أن معنى كان حتما مقضيا كان قسما واجبا، وروي ذلك أيضا عن ابن مسعود والحسن وقتادة، قيل: والمراد منه إنشاء القسم، وقيل: قد يقال: إن عَلى رَبِّكَ المقصود منه اليمين كما تقول: لله تعالى على كذا إذ لا معنى له إلا تأكد اللزوم والقسم لا يذكر إلا لمثله، وعلى ورد في كلامهم كثيرا للقسم كقوله:
Hatîb'in İkrime'den rivayet ettiğine göre { كانَ حَتْماً مَقْضِيًّا } ifadesinin anlamı: «Vacip/kesin bir yemindir.» Bu mana İbn Mes'ûd, el-Hasan ve Katâde'den de rivayet edilmiştir. Denildi ki: Bundan kasıt yeminin inşasıdır. Yine denildi ki: { عَلى رَبِّكَ } ifadesinden maksadın yemin olduğu söylenebilir; tıpkı senin: «Allah Teâlâ için üzerime şu olsun» demen gibi, çünkü bunun lüzumun teyit edilmesinden başka bir anlamı yoktur ve yemin de ancak böylesi durumlar için zikredilir. (Alâ / عَلَى) kelimesi onların kelamında yemin için çokça varid olmuştur; şairin şu sözünde olduğu gibi:
على إذا ما جئت ليلى أزورها ... زيارة بيت الله رجلان حافيا
«Leylâ'yı ziyarete geldiğimde, yalınayak ve yaya olarak Beytullah'ı ziyaret etmek üzerime [yemin/borç] olsun.»
فإن صيغة النذر قد يراد بها اليمين كما صرحوا به، ويجوز أن يكون المراد بهذه الجملة القسم كقولهم: عزمت عليك إلا فعلت كذا انتهى، ويعلم مما ذكر المراد من القسم فيما
Zira açıkça belirttikleri üzere nezir (adak) sîgasıyla yemin kastedilebilir. Bu cümleden kastedilenin, onların: «Şunu yapasın diye sana yemin verdim/azmettim» sözlerinde olduğu gibi yemin olması da caizdir, [ifade] bitti. Zikredilenlerden, şu rivayette geçen yeminle neyin kastedildiği anlaşılmaktadır:
أخرجه البخاري ومسلم والترمذي والنسائي وابن
Buhârî, Müslim, Tirmizî, Nesâî, İbn
ماجة وغيرهم عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: «لا يموت لمسلم ثلاثة من الولد فيلج النار إلا تجلة القسم» .
Mâce ve başkalarının Ebû Hureyre'den rivayet ettiklerine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Bir Müslümanın üç çocuğu ölür de yemin yerine gelecek kadar hariç cehenneme girmez.»
وقال أبو عبيدة. وابن عطية وتبعهما غير واحد: إن القسم في الخبر إشارة إلى القسم في المبتدأ أعني وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها، وصرح بعضهم أن الواو فيه للقسم، وتعقب ذلك أبو حيان بأنه لا يذهب نحوي إلى أن مثل هذه الواو واو قسم لأنه يلزم من ذلك حذف المجرور وإبقاء الجار وهو لا يجوز إلا أن وقع في شعر أو نادر كلام بشرط أن تقوم صفة المحذوف مقامه كما في قوله: والله ما ليلي ينام صاحبه.
Ebû Ubeyde, İbn Atıyye ve onlara uyan pek çok kimse şöyle demiştir: Haber [hadis]deki yemin, mübtedadaki yemine işarettir; yani { وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها } “İçinizden oraya uğramayacak hiçbir kimse yoktur” ifadesine. Bazıları da buradaki vav'ın yemin için olduğunu açıkça belirtmiştir. Ebû Hayyân bunu tenkit ederek şöyle demiştir: Hiçbir nahivci böyle bir vav'ın kasem (yemin) vav'ı olduğunu kabul etmez; çünkü bundan mecrûrun hazfedilip cer edatının bırakılması gerekir ki, bu da şairin «Vallahi gecemin sahibine uyku girmez» sözünde olduğu gibi mahzûfun sıfatının onun yerine geçmesi şartıyla şiirde veya nâdir kelamda vuku bulması müstesna caiz değildir.
وقال أيضا: نص النحويون على أنه لا يستغنى عن القسم بالجواب لدلالة المعنى إلا إذا كان الجواب باللام أو بأن وأين ذلك في الآية، وجعل ابن هشام تحلة القسم كناية عن القلة وقد شاع في ذلك، ومنه قول كعب:
[Ebû Hayyân] ayrıca şöyle demiştir: Nahivciler, mananın delaleti sebebiyle cevabın lâm veya inne ile gelmesi müstesna kasemden (yeminden) müstağni olunamayacağını belirtmişlerdir; ayette bu nerede var? İbn Hişâm ise «tahillete'l-kasem» (yeminin çözülmesi kadar) ifadesini azlıktan kinaye kılmıştır ve bu kullanım yaygındır. Kâ'b'ın şu sözü de bundandır:
تخذى على يسرات وهي لاحقة ... ذوابل مسهن الأرض تحليل
«Kolaylıkla hızla yürür; karınları içine çökmüş, incelmiş ayaklarının yere değmesi ise ancak yemin bozacak kadar azdır.»
فإن المعنى مسهن الأرض قليل كما يحلف الإنسان على شيء ليفعلنه فيفعل منه اليسير ليتحلل به من قسمه ثم قال: إن فيما قاله جماعة من المفسرين من أن القسم على الأصل وهو إشارة إلى قوله تعالى: وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها إلخ نظرا لأن الجملة لا قسم فيها إلا إن عطفت على الجمل التي أجيب بها القسم من قوله تعالى: فَوَ رَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ إلى آخرها وفيه بعد انتهى. والخفاجي جوز الحالية والعطف، وقال: حديث البعد غير مسموع لعدم تخلل الفاصل وهو كما ترى، ولعل الأسلم من القيل والقال جعل ذلك مجازا عن القلة وهو مجاز مشهور فيما ذكر، ولا يعكر على هذا ما
Zira mana: Ayaklarının yere dokunması pek azdır; tıpkı bir insanın bir şeyi kesinlikle yapacağına yemin edip de yemininden kurtulmak için ondan pek az bir şey yapması gibi. Sonra [İbn Hişâm] şöyle demiştir: Bir grup müfessirin yeminin asıl üzere olduğu ve Allah Teâlâ'nın { وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها } “İçinizden oraya uğramayacak hiçbir kimse yoktur...” kavline işaret ettiği yönündeki görüşlerinde bir nazar (eleştiriye açık yön) vardır; çünkü bu cümle, Allah Teâlâ'nın { فَوَ رَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ } “Rabbine andolsun ki biz onları elbette toplayacağız” ayetinden itibaren yemine cevap kılınan cümlelere matuf olmadıkça içinde yemin bulunmaz, bunda ise bir uzaklık vardır, [sözü] bitti. Hafâcî ise hâl olmayı ve atfı caiz görmüş ve: «Araya bir fasıla girmediği için uzaklık sözü kabul edilemez» demiştir; bu da gördüğün gibidir. Dedikodulardan en selametli olanı, bunun azlıktan mecaz kılınmasıdır ki bu, zikredilen hususta meşhur bir mecazdır. Şunun da buna bir zararı yoktur:
أخرجه أحمد والبخاري في تاريخه والطبراني وغيرهم عن معاذ بن أنس عن رسول الله ﷺ أنه قال: «من حرس من وراء المسلمين في سبيل الله تعالى متطوعا لا يأخذه سلطان لم ير النار بعينه إلا تحلة القسم فإن الله تعالى يقول: وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها.
Ahmed, Târîh'inde Buhârî, Taberânî ve başkalarının Muâz b. Enes'ten rivayet ettiklerine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kim Allah Teâlâ yolunda, bir sultanın zorlaması olmaksızın gönüllü olarak Müslümanların arkasından nöbet tutarsa, yemin kefareti miktarı müstesna ateşi gözüyle görmez; zira Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها } “İçinizden oraya uğramayacak hiçbir kimse yoktur”.»
فإن التعليل صحيح مع إرادة القلة من ذلك أيضا فكأنه قيل: لم ير النار إلا قليلا لأن الله تعالى أخبر بورود كل أحد إياها ولا بد من وقوع ما أخبر به ولولا ذلك لجاز أن لا يراها أصلا ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا بالإخراج منها على ما ذهب إليه الجمع الكثير وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا على ركبهم كما روي عن ابن عباس ومجاهد وقتادة وابن زيد، وهذه الآية ظاهرة عندي في أن المراد بالورود الدخول وهو الأمر المشترك.
Zira bundan azlık kastedildiğinde de gerekçelendirme sahihtir; adeta şöyle denilmiştir: «Ateşi pek az görmüştür, çünkü Allah Teâlâ herkesin oraya varacağını haber vermiştir ve O'nun haber verdiği şeyin vuku bulması kaçınılmazdır; şayet böyle olmasaydı onu hiç görmemesi caiz olurdu.» { ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا } pek çok âlimin benimsediği görüşe göre oradan çıkararak kurtarırız, { وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا } “Sonra takva sahiplerini kurtarırız; zalimleri ise diz üstü çökmüş vaziyette orada bırakırız” İbn Abbâs, Mücâhid, Katâde ve İbn Zeyd'den rivayet edildiği üzere dizleri üzerinde [bırakırız]. Bu ayet bana göre vürûddan kastın ortak nokta olan girmek olduğuna açıktır.
وقال بعضهم: إنها دليل على أن المراد بالورود الجثو حواليها وذلك لأن ننجي. وَنَذَرُ تفصيل للجنس فكأنه قيل ننجي هؤلاء ونترك هؤلاء على حالهم الذي أحضروا فيه جاثين، ولا بد على هذا من أن يكون التقدير في حواليها، وأنت تعلم أن الظاهر عدم التقدير والجثو لا يوجب ذلك، وخولف بين قوله تعالى: اتَّقَوْا وقوله سبحانه الظَّالِمِينَ ليؤذن بترجيح جانب الرحمة وأن التوحيد هو المنجي والإشراك هو المردي فكأنه قيل: ثم ننجي من وجد منه تقوى ما وهو الاحتراز من الشرك ونهلك من اتصف بالظلم أي بالشرك وثبت عليه، وفي إيقاع نَذَرُ مقابلا لننجي إشعار بتلك اللطيفة أيضا، وقال الراغب: يقال فلان يذر الشيء أي يقذفه لقلة اعتداده به. ومن ذلك قيل لقطعة اللحم التي لا يعتد بها وذر، وجيء بثم للإيذان بالتفاوت بين فعل الخلق هو وورودهم النار وفعل الحق سبحان وهو النجاة والدمار زمانا ورتبة قاله العلامة الطيبي طيب الله تعالى ثراه، والذي تقتضيه الآثار الواردة في عصاة المؤمنين أن يقال: إن التنجية المذكورة ليست دفعية بل تحصل أولا فأولا على حسب قوة التقوى وضعفها حتى يخرج من النار من في قلبه وزن ذرة من خير وذلك بعد العذاب حسب معصيته وما ظاهره من الأخبار كخبر جابر السابق إن المؤمن لا تضره النار مؤول بحمل المؤمن على المؤمن الكامل لكثرة الأخبار الدالة على أن بعض المؤمنين يعذبون.
Bazıları da şöyle demiştir: Bu ayet, vürûddan kastın onun etrafında diz üstü çökmek olduğuna delildir; çünkü { ننجي } ve { وَنَذَرُ } cinsin tafsilidir. Sanki şöyle denilmiştir: Şunları kurtarırız, şunları da diz çökmüş olarak getirildikleri hal üzere bırakırız. Buna göre takdirin «onun etrafında» şeklinde olması gerekir. Sen de bilirsin ki zahir olan takdirin olmamasıdır ve diz üstü çökmüş olmak bunu gerektirmez. Allah Teâlâ'nın { اتَّقَوْا } buyruğu ile { الظَّالِمِينَ } buyruğu arasında farklılık gözetilmesi, rahmet tarafının tercih edildiğini, kurtaranın tevhid ve helak edenin şirk olduğunu bildirmek içindir; adeta şöyle denilmiştir: «Sonra kendisinden bir miktar takva, yani şirkten sakınma sadır olan kimseyi kurtarırız; zulümle yani şirkle nitelenip onda ısrar edeni ise helak ederiz.» { نَذَرُ } fiilinin { ننجي } fiilinin karşılığına konulmasında da bu latif manaya bir işaret vardır. Râgıb şöyle demiştir: «Filan kimse bir şeyi terk etti/fırlattı denir ki bu, ona az değer verdiği içindir. Bundan dolayı değersiz et parçasına 'vezer' denilmiştir.» (Sümme / ثُمَّ) edatı, mahlukatın fiili olan ateşe varmaları ile Hakk Teâlâ'nın fiili olan kurtuluş ve helak arasındaki zaman ve mertebe farkını bildirmek için getirilmiştir; bunu Allâme et-Tîbî -Allah Teâlâ kabrini nurlandırsın- söylemiştir. Müminlerin asileri hakkında gelen rivayetlerin gerektirdiği şudur ki: Zikredilen kurtarma bir anda olmayıp, takvanın kuvvetine ve zayıflığına göre peyderpey gerçekleşir; ta ki kalbinde zerre ağırlığınca hayır bulunan kimse, günahı miktarınca azap gördükten sonra ateşten çıkıncaya kadar. Câbir'in daha önce geçen rivayeti gibi zahirinde müminin ateşten zarar görmeyeceğini belirten haberler ise müminlerin bir kısmının azap göreceğine delalet eden haberlerin çokluğundan ötürü kâmil mümine hamletmek suretiyle tevil edilmiştir.
ومن ذلك ما
Bu kabilden olan bir rivayet de şudur:
أخرجه الترمذي عن جابر رضي الله تعالى عنه أيضا قال: قال رسول الله ﷺ «يعذب ناس من أهل
Tirmizî'nin yine Câbir radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Tevhid ehlinden bazı insanlar
التوحيد في النار حتى يكونوا حمما ثم تدركهم الرحمة فيخرجون فيطرحون على أبواب الجنة فيرش عليهم أهل الجنة الماء فينبتون كما ينبت الغثاء في حميل السيل»
kömür gibi oluncaya kadar ateşte azap görürler; sonra rahmet onlara ulaşır, çıkarılır ve cennet kapılarının önüne bırakılırlar. Cennet ehli onların üzerine su serper de selintinin getirdiği süprüntüde biten [tohumlar] gibi biterler.»
ومن هنا حظر بعض العلماء أن يقال في الدعاء: اللهم اغفر لجميع أمة محمد ﷺ جميع ذنوبهم أو اللهم لا تعذب أحدا من أمة محمد ﷺ هذا، وقال بعضهم: إن المراد من التنجية على تقدير أن الخطاب خاص بالكفرة أن يساق الذين اتقوا إلى الجنة بعد أن كانوا على شفير النار، وجيء بثم لبيان التفاوت بين ورود الكافرين النار وسوق المذكورين إلى الجنة وأن الأول للإهانة والآخر للكرامة، وأنت تعلم أن الذين يذهب بهم إلى الجنة من الذين اتقوا من غير دخول في النار أصلا ليسوا إلا الخواص. والمعتزلة خصوا الذين اتقوا بغير أصحاب الكبائر وأدخلوهم في الظالمين واستدلوا بالآية على خلودهم في النار وكانوا ظالمين.
İşte bundan dolayı bazı âlimler duada: «Allah'ım, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in bütün ümmetinin bütün günahlarını bağışla» veya «Allah'ım, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinden hiç kimseye azap etme» denilmesini yasaklamışlardır. Bazıları ise şöyle demiştir: Hitabın kâfirlere mahsus olduğu takdirde kurtarmaktan maksat, takva sahiplerinin cehennemin kıyısında bulunduktan sonra cennete sevk edilmeleridir. (Sümme / ثُمَّ) edatı, kâfirlerin ateşe varmaları ile zikredilen kimselerin cennete sevk edilmeleri arasındaki farkı; birincisinin aşağılama, ikincisinin ise ikram için olduğunu beyan etmek üzere getirilmiştir. Bilirsin ki, takva sahiplerinden ateşe hiç girmeksizin cennete götürülenler ancak havas (özel kullar) zümresidir. Mu'tezile ise takva sahiplerini büyük günah işlemeyenlere tahsis etmiş, onları zalimlerin içine dahil etmiş ve bu ayeti onların cehennemde ebedî kalacaklarına delil getirmişlerdir; zira onlar zalim idiler.
وقرأ علي كرم الله تعالى وجهه وابن عباس وابن مسعود وأبي رضي الله تعالى عنهم والجحدري ومعاوية بن قرة ويعقوب «ثمّ» بفتح الثاء أي هناك وابن أبي ليلى «ثمّة» بالفتح مع هاء السكت وهو ظرف متعلق بما بعده وقرأ يحيى والأعمش. والكسائي وابن محيصن ويعقوب «ننجي» بتخفيف الجيم. وقرىء «ينجي» و «ينجّي» بالتشديد والتخفيف مع البناء للمفعول، وقرأت فرقة «نجّي» بنون واحدة مضمومة وجيم مشددة،
Ali kerremallâhu teâlâ vecheh, İbn Abbâs, İbn Mes'ûd, Übeyy radıyallâhu teâlâ anhüm, el-Cahderî, Muâviye b. Kurre ve Ya'kûb se harfinin fethasıyla «Sümme / ثَمَّ» (orada) şeklinde okumuşlardır. İbn Ebî Leylâ ise fetha ve sekt he'si ile «Semmete / ثَمَّةَ» okumuştur ki bu, sonrasına müteallık bir zarftır. Yahyâ, el-A'meş, el-Kisâî, İbn Muhaysın ve Ya'kûb «Nüncî / نُنْجِي» lafzını cîm'in tahfifiyle (şeddesiz) okumuşlardır. Meçhul bina ile şeddeli ve şeddesiz olarak «Yüncâ / يُنْجَى» ve «Yüneccâ / يُنَجَّى» şeklinde de okunmuştur. Bir grup ise tek dammeli nûn ve şeddeli cîm ile «Nüccî / نُجِّي» şeklinde okumuştur.
وقرأ علي كرم الله تعالى وجهه «ننحي» بحاء مهملة
Ali kerremallâhu teâlâ vecheh noktasız hâ ile «Nünahhhî / نُنَحِّي» şeklinde okumuştur.
، وهذه القراءة تؤيد بظاهرها تفسير الورود بالقرب والحضور وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ الآية إلى آخرها حكاية لما قالوا عند سماع الآيات الناعية عليهم فظاعة حالهم ووخامة مآلهم أي وإذا تتلى على المشركين آياتُنا التي من جملتها الآيات السابقة بَيِّناتٍ أي ظاهرات الإعجاز تحدي بها فلم يقدر على معارضتها أو مرتلات الألفاظ ملخصات المعنى مبينات المقاصد أما محكمات أو متشابهات قد تبعها البيان بالمحكمات أو تبيين الرسول ﷺ قولا أو فعلا، والوجه كما في الكشاف أن يكون بَيِّناتٍ حالا مؤكدة لمضمون الجملة وإن لم يكن عقدها من اسمين لأن المعنى عليه.
Bu kıraat, zahiri itibarıyla vürûdun yaklaşmak ve hazır bulunmak şeklindeki tefsirini teyit etmektedir. { وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ } ayeti sonuna kadar, durumlarının vahametini ve akıbetlerinin kötülüğünü kendilerine bildiren ayetleri işittiklerinde söyledikleri sözlerin hikayesidir. Yani müşriklere, öncekilerin de dahil olduğu { آياتُنا } ayetlerimiz { بَيِّناتٍ } “Kendilerine apaçık ayetlerimiz okunduğu zaman...” yani mucizeliği apaçık, kendisiyle meydan okunup da denginin getirilemediği yahut lafızları tertil üzere, manası veciz, maksatları beyan edilmiş olarak; ya muhkem ya da muhkemlerle yahut Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözlü ya da fiilî açıklamasıyla peşinden açıklanmış müteşâbih olarak okunduğunda... Keşşâf'ta geçtiği üzere uygun olan, mana buna dayandığı için iki isimden oluşmasa bile { بَيِّناتٍ } kelimesinin cümlenin mazmununu teyit eden bir hâl olmasıdır.
وقرأ أبو حيوة والأعرج وابن محيصن «وإذا يتلى» بالياء التحتية لأن المرفوع مجازي التأنيث مع وجود الفاصل قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا أي قالوا. ووضع الموصول موضع الضمير للتنبيه على أنهم قالوا ما قالوا كافرين بما يتلى عليهم رادين له أو قال الذين مردوا منهم على الكفر وأصروا على العتو والعناد وهم النضر بن الحارث وأتباعه الفجرة فإن الآية نزلت فيهم. واللام في قوله تعالى لِلَّذِينَ آمَنُوا للتبليغ كما في قلت له كذا إذا خاطبته به، وقيل لام الأجل أي قالوا لأجلهم وفي حقهم، ورجح الأول بأن قولهم ليس في حق المؤمنين فقط كما ينطق به قوله تعالى أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أي المؤمنين والكافرين كأنهم قالوا: أينا خَيْرٌ نحن أو أنتم مَقاماً أي مكانا ومنزلا، وأصله موضع القيام ثم استعمل لمطلق المكان. وقرأ ابن كثير وابن محيصن وحميد والجعفي وأبو حاتم عن أبي عمرو «مقاما» بضم الميم وأصله موضع الإقامة، والمراد به أيضا المنزل والمكان فتتوافق القراءتان.
Ebû Hayve, el-A'rec ve İbn Muhaysın, merfû kelimenin araya fasıla girmesiyle birlikte mecazi müennes olması sebebiyle alt iki noktalı yâ ile «Ve-izâ yütlâ / وَإِذَا يُتْلَى» okumuşlardır. { قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “O inkâr edenler dediler ki” yani dediler; ism-i mevsûlün zamir yerine getirilmesi, kendilerine okunanı inkâr edip reddederek bu sözü söylediklerine ya da onlardan küfürde haddi aşan, azgınlık ve inatta ısrar eden kimselerin bunu söylediklerine dikkat çekmek içindir ki onlar en-Nadr b. el-Hâris ve onun fâcir tâbileridir; zira ayet onlar hakkında inmiştir. Allah Teâlâ'nın { لِلَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenlere” buyruğundaki lâm, birine hitap ettiğinde söylediğin «ona şöyle dedim» sözündeki gibi tebliğ (hitap) içindir. Bir rivayete göre ise illet lâmıdır; yani onlar için ve onlar hakkında söylediler demektir. Birincisi tercih edilmiştir; çünkü onların sözü, Allah Teâlâ'nın { أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ } yani müminler ve kâfirler buyruğunun ifade ettiği üzere sadece müminler hakkında değildir; adeta şöyle demişlerdir: Hangimiz { خَيْرٌ } “daha hayırlıdır”, biz mi siz mi, { مَقاماً } “makam/konum bakımından” yani mekân ve konaklama yeri olarak. Aslı kıyam yeri (durulacak yer)dir, sonra mutlak mekân için kullanılmıştır. İbn Kesîr, İbn Muhaysın, Humeyd, el-Cu'fî ve Ebû Amr'dan Ebû Hâtim, mîm'in dammesiyle «Mukāmen / مُقَامًا» okumuşlardır; aslı ikamet yeridir, bununla da konak ve mekân kastedilir; böylece iki kıraat birbiriyle uyumlu olur.
وجوز في البحر احتمال المفتوح والمضموم للمصدرية على أن الأصل مصدر قام يقوم، والثاني مصدر أقام يقيم، ورأيت في بعض المجموعات كلاما ينسب لأبي السعود عليه الرحمة في الفرق بين المقام بالفتح والمقام بالضم وقد سأله بعضهم عن ذلك بقوله:
el-Bahr'da, fethalı ve dammeli okunuşun masdar olma ihtimali caiz görülmüştür; buna göre birincisi 'kāme yekūmu'nun masdarı, ikincisi ise 'ekāme yükīmu'nun masdarıdır. Bazı mecmualarda Ebüssuûd'a -rahmetullahi aleyh- nispet edilen, fethalı makam ile dammeli mükām arasındaki farka dair bir söz gördüm; birisi ona bunu şu beyitle sormuştur:
يا وحيد الدهر يا شيخ الأنام ... نبتغي فرق المقام والمقام
«Ey asrın teki, ey insanların şeyhi! Makam ile mükām arasındaki farkı [öğrenmek] istiyoruz.»
وهو أن الأول يعني المفتوح الميم موضع قيام الشيء أعم من أن يكون قيامه فيه بنفسه أو بإقامة غيره ومن أن يكون ذلك بطريق المكثف فيه أو بدونه، والثاني موضع إقامة الغير إياه أو موضع قيامه بنفسه قياما ممتدا، فإن كان الفعل الناصب ثلاثيا فمقتضى المقام هو الأول، وكذا إن كان رباعيا ولم يقصد بيان كون المقام موضع قيام المضاف
O [cevap] şudur: Birincisi yani mîm'i fethalı olanı, bir şeyin kıyam ettiği yerdir; bu kıyamın kendiliğinden veya başkasının ikamesiyle olması ve orada kalma yoluyla yahut kalmaksızın olması bakımından daha geneldir. İkincisi ise başkasının onu ikame ettiği yer yahut bizzat kendisinin uzun süreli kıyam ettiği yerdir. Şayet nasb eden fiil sülâsî (üç harfli) ise makamın gereği birincisidir. Aynı şekilde rubâî (dört harfli) olup da makamın muzafun
إليه بإقامة غيره أو موضع قيامه الممتد، وأما إذا قصد ذلك فمقتضاه الثاني كما إذا قلت: أقيمت تاء القسم مقام الواو تنبيها على أنها خلف عن الباء التي هي الأصل من أحرف القسم.
ileyh'in başkası tarafından ikame edildiği yer veya onun uzun süreli kıyam yeri olduğunu açıklamak kastedilmemişse yine böyledir. Fakat bu kastedilmişse gereği ikincisidir; nitekim «Kasem tâ'sı, kasem harflerinin aslı olan bâ'nın halefi olduğuna dikkat çekmek için vav'ın yerine (makāmına) kaim kılındı» demen gibi.
ومقامات الكلمات كلها وإن كانت منوطة بوضع الواضع لكن مقامها المنوط بأصل الوضع لكونه مقاما أصليا لها قد نزل منزلة موضع قيامها بأنفسها وجعل مقامها المنوط بالاستعمال الطارئ جاريا مجرى المقام الاضطراري لذوات الاختيار، هذا إذا كان المقام ظرفا أما إذا كان مصدرا ميميا والفعل الناصب رباعي فحقه ضم الميم انتهى المراد منه.
Kelimelerin bütün makamları vaz' edenin vaz'ına bağlı olsa da, asıl vaz'a bağlı makamı onun için aslî bir makam olduğundan bizzat kendi kıyam yeri menzilesine indirilmiş; ârızî kullanıma bağlı makamı ise irade sahipleri için ıztırârî makam yerine konulmuştur. Bu durum, makam zarf olduğu zamandır; şayet mîm'li masdar olur ve nasb eden fiil de rubâî olursa, hakkı mîm'in dammelenmesidir, [kastedilen söz] bitti.
وأنت تعلم أنه في هذا المقام ليس منصوبا على الظرفية ولا على المصدرية بل منصوب على التمييز وهو محول عن المبتدأ على ما قيل: أي أي الفريقين مقامه خير وَأَحْسَنُ نَدِيًّا أي مجلسا ومجتمعا، وفي البحر هو المجلس الذي يجتمع فيه لحادثة أو مشورة، وقيل: مجلس أهل الندى أي الكرم. وكذا النادي يروي أنهم كانوا يرجلون شعورهم ويدهنونها ويتطيبون ويلبسون مفاخر الملابس ثم يقولون ذلك لفقراء المؤمنين الذين لا يقدرون على ذلك إذا تليت عليهم الآيات، قال الإمام: ومرادهم من ذلك معارضة المؤمنين كأنهم قالوا: لو كنتم على الحق وكنا على الباطل كان حالكم في الدنيا أحسن وأطيب من حالنا لأن الحكيم لا يليق به أن يوقع أولياءه المخلصين في العذاب والذل وأعداءه المعرضين عن خدمته في العز والراحة لكن الكفار كانوا في النعمة والراحة والمؤمنين كانوا بعكس ذلك فعلم أن الحق ليس مع المؤمنين، وهذا مع ظهور أنه قياس عقيم ناشىء من رأى سقيم نقضه الله تعالى وأبطله بقوله سبحانه وَكَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَحْسَنُ أَثاثاً وَرِءْياً.
Sen de bilirsin ki bu makamda kelime, zarf veya masdar olarak mansûb olmayıp temyiz olarak mansûbdur; denildiğine göre müptedadan dönüştürülmüştür; yani: «İki fırkadan hangisinin makamı daha hayırlıdır?» { وَأَحْسَنُ نَدِيًّا } “ve meclis bakımından daha güzeldir?” yani meclis ve toplanma yeri olarak. el-Bahr'da: «Bir hadise veya istişare için toplanılan meclistir» denilmiştir. Bir rivayette: «Nedâ yani kerem ehlinin meclisidir» denmiştir. 'en-Nâdî' de böyledir. Rivayet edilir ki onlar saçlarını tarar, yağlar, kokulanır, en gösterişli elbiselerini giyer, sonra ayetler kendilerine okunduğunda bunlara güç yetiremeyen fakir müminlere böyle söylerlerdi. İmam [Râzî] şöyle demiştir: «Bundan maksatları müminlere karşı çıkmaktır; adeta şöyle demişlerdir: Şayet siz hak üzere, biz de batıl üzere olsaydık, dünyadaki haliniz bizim halimizden daha güzel ve daha hoş olurdu; çünkü Hakîm olan zata, ihlaslı dostlarını azap ve zillet içine düşürmesi, hizmetinden yüz çeviren düşmanlarını ise izzet ve rahat içinde kılması yakışmaz. Oysa kâfirler nimet ve rahat içinde, müminler ise bunun aksinedir; böylece hakkın müminlerle beraber olmadığı anlaşılmıştır.» Bunun, sakat bir görüşten kaynaklanan kısır bir kıyas olduğu açık olmakla beraber Allah Teâlâ onu: { وَكَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَحْسَنُ أَثاثاً وَرِءْياً } “Biz onlardan önce, mal ve gösterişçe kendilerinden daha güzel olan nice nesilleri helak ettik” kavliyle çürütmüş ve iptal etmiştir.
وحاصله أن كثيرا ممن كان أعظم نعمة منكم في الدنيا كعاد. وثمود. وأضرابهم من الأمم العاتية قد أهلكهم الله تعالى فلو دل حصول نعمة الدنيا للإنسان على كونه مكرما عند الله تعالى وجب أن لا يهلك أحدا من المتنعمين في الدنيا، وفيه من التهديد والوعيد ما لا يخفى كأنه قيل فلينظر هؤلاء أيضا مثل ذلك، وكَمْ خبرية للتكثير مفعول أَهْلَكْنا، وقدمت لصدارتها، وقيل: استفهامية والأول هو الظاهر ومِنْ قَرْنٍ بيان لإبهامها. والقرن أهل كل عصر، وقد اختلف في مدته وهو من قرن الدابة سمي به لتقدمه، ومنه قرن الشمس لأول ما يطلع منها. و «هم أحسن» في حيز النصب على ما ذهب إليه الزمخشري وتبعه أبو البقاء صفة لكم ورده أبو حيان بأنه قد صرح الأصحاب بأن كم سواء كانت خبرية أو استفهامية لا توصف ولا يوصف بها، وجعله صفة قَرْنٍ وضمير الجمع لاشتمال القرن على أفراد كثيرة ولو أفرد الضمير لكان عربيا أيضا. ولا يرد عليه كما قال الخفاجي: كم من رجل قام وكم من قرية هلكت بناء على أن الجار والمجرور يتعين تعلقه بمحذوف هو صفة لكم كما ادعى بعضهم أن الرضي أشار إليه لأنه يجوز في الجار والمجرور أن يكون خبرا لمبتدأ محذوف والجملة مفسرة لا محل لها من الإعراب فما ادعى غير مسلم عنده، وأَثاثاً تمييز وهو متاع البيت من الفرش والثياب وغيرها واحدها أثاثة، وقيل: لا واحد لها وقيل: الأثاث ماجد من المتاع والخرثي ما قدم وبلى، وأنشد الحسن بن علي الطوسي:
Bunun özeti şudur: Dünyada sizden daha büyük nimet içinde olan Âd, Semûd ve onlar gibi azgın ümmetlerden nicelerini Allah Teâlâ helak etmiştir. Eğer insana dünya nimetinin verilmesi onun Allah Teâlâ katında değerli olduğuna delalet etseydi, dünyada nimet içinde yüzen hiç kimseyi helak etmemesi gerekirdi. Bunda gizli olmayan bir tehdit ve vaîd (korkutma) vardır; sanki «Bunlar da benzerine baksınlar» denilmiştir. { كَمْ } çokluk bildiren haberiyedir ve { أَهْلَكْنا } fiilinin mef'ûlüdür; cümlenin başında bulunması gerektiği için öne geçmiştir. İstifhâmiye olduğu da söylenmiştir; ancak birincisi zahirdir. { مِنْ قَرْنٍ } ise onun kapalılığının beyanıdır. Karn, her bir asrın ehlidir; süresi hakkında ihtilaf edilmiştir. Hayvanın boynuzundan (karn) türetilmiştir, önde olduğu için böyle isimlendirilmiştir; güneşin ilk doğan kısmına da 'karnü'ş-şems' denmesi bundandır. Zemahşerî'nin benimsediği ve Ebü'l-Bekâ'nın da ona uyduğu görüşe göre { هُمْ أَحْسَنُ } ifadesi nasb mahallinde olup { كَمْ }'in sıfatıdır. Ebû Hayyân bunu reddederek, dilcilerin ister haberiye ister istifhâmiye olsun 'kem'in sıfat alamayacağını ve sıfat olamayacağını açıkça belirttiklerini söylemiş ve onu { قَرْنٍ } kelimesinin sıfatı yapmıştır; karn kelimesi pek çok ferdi kapsadığı için cemi zamiri kullanılmıştır, zamir müfred gelseydi bu da Arapça kurallarına uygun olurdu. Hafâcî'nin dediği gibi, bazı kimselerin er-Radî'nin işaret ettiğini iddia ettikleri üzere câr ve mecrûrun 'kem'in sıfatı olan mahzûf bir kelimeye taalluk etmesinin zorunlu olduğuna dayanılarak «Nice adamlar kalktı» ve «Nice şehirler helak oldu» sözleri buna bir itiraz teşkil etmez; çünkü câr ve mecrûrun mahzûf bir mübtedanın haberi olması caizdir ve cümle de iraptan mahalli olmayan müfessire bir cümledir, dolayısıyla iddia edilen şey ona göre kabul edilmiş değildir. { أَثاثاً } temyizdir; sergi, elbise ve benzeri ev eşyasıdır; tekili 'esâse'dir. Tekilinin olmadığı da söylenmiştir. Bir görüşe göre esâs, yeni ev eşyası; 'hursî' ise eski ve yıpranmış olandır. el-Hasan b. Ali et-Tûsî şu beyti okumuştur:
تقادم العهد من أم الوليد بنا ... دهرا وصار أثاث البيت خرثيا
«Ümmü'l-Velîd ile aramızdaki ahdin üzerinden uzun zaman geçti ve evin yeni eşyaları eskidi, yıprandı.»
والرئي المنظر كما قال ابن عباس. وغيره، وهو فعل بمعنى مفعول من الرؤية كالطحن والسقي. وقرأ الزهري وأبو جعفر وشيبة وطلحة في رواية الهمداني وأيوب وابن سعدان وابن ذكوان وقالوا «ريا» بتشديد الياء من غير همز فاحتمل أن يكون من ذلك على قلب الهمزة ياء وإدغامها. واحتمل أن يكون من الري ضد العطش والمراد به النضارة والحسن.
{ وَرِءْياً } İbn Abbâs ve başkalarının dediği gibi manzara/görünüş demektir; 'tahn' (öğütülmüş) ve 'seky' (sulanmış) gibi rü'yet (görme) kökünden mef'ûl anlamında 'fi'l' veznindedir. ez-Zührî, Ebû Ca'fer, Şeybe, el-Hemedânî rivayetinde Talha, Eyyûb, İbn Sa'dân, İbn Zekvân ve Kālûn hemzesiz olarak yâ'nın şeddesiyle «Riyyen / رِيًّا» okumuşlardır; bu kıraatin, hemzenin yâ'ya kalbedilip idğam edilmesiyle bundan [yani görünüşten] olması muhtemeldir. Susuzluğun zıddı olan 'reyy' (suya kanmışlık) kökünden olması da muhtemeldir ki bununla tazelik ve güzellik kastedilir.
وقرأ أبو بكر في رواية الأعمش «ريئا» بياء ساكنة بعدها همزة وهو على القلب ووزنه فلعا، وقرىء «رياء» بياء بعدها ألف
Ebû Bekr, el-A'meş rivayetinde sakin bir yâ ve ardından hemze ile «Rî'en / رِيئًا» okumuştur; bu kalb (harf yer değiştirmesi) iledir ve vezni 'fi'len'dir. Yâ'dan sonra elif
بعدها همزة حكاها اليزيدي. ومعناها كما في الدر المصون مراءاة بعضهم بعضا.
ve ardından hemze ile el-Yezîdî'nin naklettiği «Riyâen / رِيَاءً» şeklinde de okunmuştur. ed-Dürrü'l-Masûn'da belirtildiği üzere bunun anlamı, birbirlerine gösteriş yapmalarıdır.
وقرأ ابن عباس رضي الله تعالى عنهما «ريا» بحذف الهمزة والقصر فتجاسر بعض الناس وقال: هي لحن، وليس كذلك بل خرجت على وجهين أحدهما أن يكون الأصل «ريّا» بتشديد الياء فخفف بحذف إحدى الياءين وهي الثانية لأنها التي حصل بها الثقل ولأن الآخر محل التغيير وذلك كما حذفت في لا سيما. والثاني أن يكون الأصل «ريئا» بياء ساكنة بعدها همزة فنقلت حركة الهمزة إلى الياء ثم حذفت على القاعدة المعروفة.
İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ hemzenin hazfi ve kasr ile «Riyen / رِيًا» okumuştur; bazı kimseler cüret ederek bunun dil hatası (lahn) olduğunu söylemişlerdir, fakat öyle değildir; aksine iki veçhe göre açıklanmıştır: Birincisi, aslının yâ'nın şeddesiyle «Riyyen / رِيًّا» olması, ardından ağırlık meydana getirdiği ve son harf de değişim mahalli olduğu için iki yâ'dan birinin -ikincisinin- hazfedilerek hafifletilmesidir; nitekim «lâ siyyemâ» lafzında da hazfedilmiştir. İkincisi ise aslının sakin bir yâ'dan sonra hemze ile «Rî'en / رِيئًا» olması, sonra hemzenin harekesinin yâ'ya nakledilip bilinen kural gereğince hazfedilmiş olmasıdır.
وقرأ ابن عباس أيضا وابن جبير ويزيد البربري والأعصم المكي «زيّا» بالزاي وتشديد الياء وهو المحاسن المجموعة يقال: زواه زيا بالفتح أي جمعه، ويراد منه الأثاث أيضا كما ذكره المبرد في قول الثقفي:
İbn Abbâs -yine-, İbn Cübeyr, Yezîd el-Berberî ve el-A'sam el-Mekkî, zâ harfi ve yâ'nın şeddesiyle «Ziyyen / زِيًّا» okumuşlardır; bu, bir araya getirilmiş güzellikler demektir. Fetha ile 'Zevâhu ziyyen' denir, yani onu topladı demektir. el-Müberred'in es-Sekafî'nin şu sözünde belirttiği gibi bundan ev eşyası da kastedilir:
أشاقتك الظعائن يوم بانوا ... بذي الزي الجميل من الأثاث
«Göçüp gittikleri gün, güzel eşya zinetiyle yüklü develer sana şevk ve hasret mi verdi?»
والظاهر في الآية المعنى الأول قُلْ مَنْ كانَ فِي الضَّلالَةِ إلخ أمر منه تعالى لرسوله ﷺ بأن يجيب هؤلاء المفتخرين بما لهم من الحظوظ الدنيوية على المؤمنين ببيان مآل أمر الفريقين إما على وجه كلي متناول لهم ولغيرهم من المنهمكين في اللذة الفانية المبتهجين بها على أن من على عمومها، وإما على وجه خاص بهم على أنها عبارة عنهم. ووصفهم بالتمكن في الضلالة لذمهم والإشعار بعلة الحكم أي من كان مستقرا في الضلالة مغمورا بالجهل والغفلة عن عواقب الأمور فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمنُ مَدًّا أي يمد سبحانه له ويمهله بطول العمر وإعطاء المال والتمكن من التصرفات فالطلب في معنى الخبر، واختير للإيذان بأن ذلك مما ينبغي أن يفعل بموجب الحكمة لقطع المعاذير كما ينبىء عنه قوله تعالى: أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ ما يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ [فاطر: ٣٧] فيكون حاصل المعنى من كان في الضلالة فلا عذر له فقد أمهله الرحمن ومد له مدا، وجوز أن يكون ذلك للاستدراج كما ينطق به قوله تعالى: إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً [آل عمران: ١٧٨] وحاصل المعنى من كان في الضلالة فعادة الله تعالى أن يمد له ويستدر جه ليزداد إثما، وقيل: المراد الدعاء بالمد إظهارا لعدم بقاء عذر بعد هذا البيان الواضح فهو على أسلوب رَبَّنا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ [يونس: ٨٨] إن حمل على الدعاء، قال في الكشف: الوجه الأول أوفق بهذا المقام، والتعرض لعنوان الرحمانية لما أن المدن أحكامها حَتَّى إِذا رَأَوْا ما يُوعَدُونَ إلى آخره غاية للمد وجمع الضمير في الفعلين باعتبار معنى من كما أن الأفراد في الضميرين الأولين باعتبار لفظها، وما اسم موصول والجملة بعده صلة والعائد محذوف أي الذي يوعدونه، واعتبار ما مصدرية خلاف الظاهر.
Ayette zahir olan birinci manadır. { قُلْ مَنْ كانَ فِي الضَّلالَةِ } “De ki: Kim sapıklık içindeyse...” ayeti, Allah Teâlâ'dan Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e, sahip oldukları dünyalık paylarla müminlere karşı övünen bu kimselere iki fırkanın akıbetini beyan ederek cevap vermesi için bir emirdir; bu ya 'men' lafzının umumiliği üzere hem onları hem de fâni lezzetlere dalıp onlarla sevinen diğer kimseleri içine alan küllî bir tarzda yahut bizzat kendilerinden kinaye olması üzere onlara has bir tarzda olur. Sapıklıkta yerleşik olmakla nitelenmeleri, onları yermek ve hükmün illetini bildirmek içindir; yani kim sapıklıkta karar kılmış, cehalete ve işlerin akıbetinden gaflete gömülmüş ise, { فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمنُ مَدًّا } “Rahmân ona mühlet verdikçe versin” yani Sübhânehu ona ömrünü uzatarak, mal vererek ve dilediği gibi tasarruf imkânı sağlayarak mühlet verir; dolayısıyla talep kipinde gelen ifade haber anlamındadır. Mazeretlerin kesilmesi için hikmet gereği böyle yapılması gerektiğine işaret etmek üzere bu sîga seçilmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın { أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ ما يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ } “Öğüt alacak kimsenin öğüt alabileceği kadar sizi yaşatmadık mı?” kavli de bunu haber vermektedir. Buna göre mananın özeti: «Kim sapıklıkta ise onun hiçbir mazereti yoktur; zira Rahmân ona mühlet vermiş ve imkânını genişlettikçe genişletmiştir.» Bunun, Allah Teâlâ'nın { إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً } “Onlara ancak günahlarını artırsınlar diye mühlet veriyoruz” kavlinin açıkça bildirdiği üzere istidrâc (derece derece helake yaklaştırma) için olması da caiz görülmüştür. Buna göre mananın özeti: «Kim sapıklıkta ise, günahını artırsın diye Allah Teâlâ'nın âdeti ona mühlet vermek ve onu istidrâc ile helake sürüklemektir.» Bir rivayete göre ise kastedilen, bu apaçık beyandan sonra hiçbir mazeretin kalmadığını ortaya koymak için mühlet verilmesine beddua etmektir; şayet bedduaya hamledilirse bu, { رَبَّنا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ } “Rabbimiz, senin yolundan saptırsınlar diye...” ayetinin üslubu üzeredir. el-Keşf'te: «Birinci vecih bu makama daha uygundur» denilmiştir. Rahmâniyet unvanının zikredilmesi, mühlet vermenin Rahmân isminin tecellilerinden olmasındandır. { حَتَّى إِذا رَأَوْا ما يُوعَدُونَ } “Nihayet tehdit olundukları şeyi gördükleri zaman...” ifadesi uzatmanın gayesidir (son sınırıdır). İki fiildeki zamirin cemi getirilmesi 'men'in manası itibarıyladır; nitekim önceki iki zamirin müfred getirilmesi de lafzı itibarıyladır. { ما } ism-i mevsûldür, sonrasındaki cümle sıladır ve aid zamiri mahzûftur; yani «kendilerine vadedilen şeyi». { ما }'nın masdariye kabul edilmesi ise zahire aykırıdır.
وقوله تعالى: إِمَّا الْعَذابَ وَإِمَّا السَّاعَةَ بدل من «ما» وتفصيل للموعود على طريقة منع الخلو، والمراد بالعذاب العذاب الدنيوي بغلبة المؤمنين واستيلائهم عليهم، والمراد بالساعة قيل: يوم القيامة وهو الظاهر.
Allah Teâlâ'nın { إِمَّا الْعَذابَ وَإِمَّا السَّاعَةَ } “ya azabı yahut kıyameti” kavli, { ما }'dan bedeldir ve vadedilen şeyin her iki ihtimalin de birden yok olamayacağı (men'-i hulüvv) tarzında tafsilidir. Azaptan kasıt, müminlerin galip gelmesi ve onlara üstünlük sağlamasıyla dünyadaki azaptır. Kıyametten maksat ise, denildiğine göre kıyamet günüdür ki zahir olan da budur.
وقيل: ما يشمل حين الموت ومعاينة العذاب ومن مات فقد قامت قيامته وذلك لتتصل الغاية بالمغيا فإن المد لا يتصل بيوم القيامة، وأجيب بأن أمر الفاصل سهل لأن أمور هذه الدنيا لزوالها وتقضيها لا تعد فاصلة كما قيل: ذلك في قوله تعالى: أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا ناراً [نوح: ٢٥] وقوله تعالى: فَسَيَعْلَمُونَ جواب الشرط وهما في الحقيقة الغاية إن قلنا: إن المجموع هو الكلام أو مفهومه فقط إن قلنا: إنه هو الكلام والشرط قيد له، وحَتَّى عند ابن مالك جارة وهي لمجرد الغاية لا جارة ولا عاطفة عند الجمهور وهكذا هي كلما دخلت على إذا الشرطية وهي منصوبة بالشرط أو الجزاء على الخلاف المشهور، والجملة مستأنفة لا محل لها من الإعراب، والمراد حتى إذا عاينوا ما يوعدون من العذاب الدنيوي أو الأخروي فقط فسيعلمون حينئذ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَكاناً من الفريقين بأن يشاهدوا الأمر على عكس ما كانوا يقدرونه فيعلمون أنهم شر مكانا لا خير مقاما، وفي التعبير بالمكان هنا دون المقام المعبر به هناك مبالغة في
Bir görüşe göre de ölüm anını ve azabın bizzat görülmesini içine alan şeydir; nitekim kim ölürse onun kıyameti kopmuştur; bu da gayenin (son sınırın) mugayyâya (sınırlanan şeye) bitişmesi içindir, zira mühlet verme kıyamet gününe kadar uzanmaz. Buna şöyle cevap verilmiştir: Araya giren fasıla meselesi basittir; çünkü bu dünya işleri zail olup tükendiği için bir fasıla sayılmaz; nitekim Allah Teâlâ'nın { أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا ناراً } “Suda boğuldular, hemen ateşe sokuldular” kavlinde de bu söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın { فَسَيَعْلَمُونَ } “hemen bilecekler” kavli şartın cevabıdır; şayet sözün tamamı tek bir kelamdır dersek ikisi hakikatte gayedir, yahut sözün sadece mefhumu kelamdır ve şart da onun kaydıdır dersek böyledir. İbn Mâlik'e göre { حَتَّى } cer edatıdır; cumhura göre ise ne cer ne de atıf edatıdır, yalnızca gaye içindir; şart bildiren 'izâ'nın başına her girdiğinde böyledir. Meşhur ihtilafa göre şart yahut ceza ile mansûbdur ve cümle iraptan mahalli olmayan müste'nefedir. Mana: «Nihayet kendilerine vadedilen dünyevî yahut uhrevî azabı bizzat gördüklerinde, işte o vakit iki fırkadan { مَنْ هُوَ شَرٌّ مَكاناً } “konumca kimin daha kötü olduğunu” bileceklerdir»; işi tahmin ettiklerinin tam aksine müşahede ederek makamca daha hayırlı değil, bilakis mekânca daha şerli olduklarını bileceklerdir. Burada, orada ifade edilen 'makam' yerine 'mekân' tabirinin kullanılması,
إظهار سوء حالهم وَأَضْعَفُ جُنْداً أي فئة وأنصارا لا أحسن نديا، ووجه التقابل أن حسن الندى باجتماع وجوه القوم وأعيانهم وظهور شوكتهم واستظهارهم.
onların kötü hallerini ortaya koymada ve meclisçe daha güzel değil, { وَأَضْعَفُ جُنْداً } “ve taraftarca daha zayıf” yani topluluk ve yardımcılar bakımından [daha zayıf olduklarını göstermede] mübalağa ifade eder. Karşıtlığın yönü şudur: Meclisin güzelliği, kavmin ileri gelenlerinin ve ileri simalarının toplanmasıyla, güç ve kuvvetlerinin açığa çıkıp yardımlaşmalarıyla olur.
وقيل: إن المراد من الندي هناك من فيه كما يقال المجلس العالي للتعظيم وليس المراد أن له ثمة جندا ضعيفا كلا وَلَمْ تَكُنْ لَهُ فِئَةٌ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَما كانَ مُنْتَصِراً [الكهف: ٤٣] وإنما ذكر ذلك ردا لما كانوا يزعمونه من أن لهم أعوانا من شركائهم، والظاهر أن من موصولة وهي في محل نصب مفعول «يعلمون» وتعدى إلى واحد لأن العلم بمعنى المعرفة، وجملة هُوَ شَرٌّ صلة الموصول. وجوز أبو حيان كونها استفهامية والعلم على بابه والجملة في موضع نصب سادة مسد المفعولين وهو عند أبي البقاء فصل لا مبتدأ.
Bir rivayete göre orada 'nediyy'den maksat, tazim için «yüksek meclis» denildiği gibi onun içindekilerdir; yoksa orada zayıf da olsa bir ordusunun bulunduğu kastedilmemiştir, asla! { وَلَمْ تَكُنْ لَهُ فِئَةٌ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَما كانَ مُنْتَصِراً } “Allah'tan başka ona yardım edecek bir topluluğu da yoktu, kendisi de yardım edebilecek durumda değildi.” Bu ancak onların, ortak koştukları varlıklardan yardımcıları bulunduğuna dair iddialarını reddetmek için zikredilmiştir. Zahir olan, { مَنْ } kelimesinin ism-i mevsûl olup { يعلمون } fiilinin mansûb mef'ûlü olmasıdır; ilim marifet anlamında olduğu için tek mef'ûle geçmiştir; { هُوَ شَرٌّ } cümlesi ise sıla-i mevsûldür. Ebû Hayyân ise onun istifhâmiye olmasını, ilmin de kendi asıl manasında kalmasını ve cümlenin iki mef'ûl yerine kaim olarak nasb mahallinde bulunmasını caiz görmüştür; [zamir] Ebü'l-Bekâ'ya göre müpteda değil, fasl zamiridir.
وجوز الزمخشري وظاهر صنيعه اختياره أن يكون ما تقدم غاية لقول الكفرة أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ إلخ.
Zemahşerî -ve uygulamasının zahirine göre tercihi- geçen kısımların kâfirlerin { أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ } “İki fırkadan hangisi daha hayırlıdır...” sözünün gayesi (ulaşacağı son nokta) olmasını caiz görmüştür.
وقوله تعالى: كَمْ أَهْلَكْنا إلخ وقُلْ مَنْ كانَ إلخ جملتان معترضتان للإنكار عليهم أي لا يبرحون يقولون هذا القول ويتولون به لا يتكافون عنه إلى أن يشاهدوا الموعود رأي عين إما العذاب في الدنيا بأيدي المؤمنين وإما يوم القيامة وما ينالهم فيه من الخزي والنكال فحينئذ يعلمون أن الأمر على عكس ما قدروه وتعقبه في البحر بأنه في غاية البعد لطول الفصل بين الغاية والمغيا مع أن الفصل بجملتي اعتراض فيه خلاف أبي علي فإنه لا يجيزه، وأنت تعلم أيضا بعد إصلاح أمر انقطاع القول حين الموت وعدم امتداده إلى يوم القيامة أن اعتبار استمرار القول وتكرره لا يتم بدون اعتبار استمرار التلاوة لوقوع القول في حيز جواب إذا وهو كما ترى.
Allah Teâlâ'nın { كَمْ أَهْلَكْنا } ve { قُلْ مَنْ كانَ } buyrukları, onları inkâr ve kınama sadedinde iki i'tirâziye (ara) cümlesidir; yani onlar, kendilerine vadedilen şeyi -ister dünyada müminlerin eliyle azap olsun, isterse kıyamet günü ve orada kendilerine erişecek olan rüsvalık ve ceza olsun- gözleriyle görünceye kadar bu sözü söyleyip dururlar, onunla oyalanırlar ve ondan vazgeçmezler; işte o zaman işin takdir ettiklerinin tam aksine olduğunu anlarlar. el-Bahr'da bu görüş tenkit edilerek gaye ile mugayyâ arasının çok uzamış olması sebebiyle son derece uzak bulunmuştur; üstelik iki ara cümle ile aranın açılması konusunda Ebû Ali'nin hilafı vardır, zira o buna cevaz vermez. Sen de bilirsin ki ölüm anında sözün kesilmesi ve kıyamet gününe kadar uzamaması meselesi düzeltildikten sonra, sözün devam ettiğinin ve tekrarlandığının kabul edilmesi, sözün 'izâ'nın cevabı dairesinde yer alması sebebiyle tilavetin de devam ettiğinin kabul edilmesi olmaksızın tam olmaz; bu da gördüğün gibidir.
وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدىً كلام مستأنف سيق لبيان حال المهتدين إثر بيان حال الضالين كما اختاره أبو السعود، واختار الزمخشري وتبعه أبو البقاء أنه عطف على موضع فَلْيَمْدُدْ إلخ ولم يجوزه أبو حيان سواء كان «فليمدد» دعاء أو خبرا في صورة الطلب لأنه في موضع الخبر إن كانت من موصولة، وفي موضع الجزاء إن كانت شرطية وموضع المعطوف موضع المعطوف عليه والجملة التي جعلت معطوفة خالية من ضمير يربط الخبر بالمبتدأ والجواب بالشرط، وقيل عليه أيضا: إن العطف غير مناسب من جهة المعنى كما أنه غير مناسب من جهة الإعراب إذ لا يتجه أن يقال: من كان في الضلالة يزيد الله الذين اهتدوا هدى. وأجيب عن هذا بأن المعنى من كان في الضلالة زيد في ضلالته وزيد في هداية أعدائه لأنه مما يغيظه وعما سبق بأن من شرطية لا موصولة. اشتراط ضمير يعود من الجزاء على اسم الشرط غير الظرف ممنوع وهو غير متفق عليه عند النحاة كما في الدر المصون مع أنه مقدر كما سمعت ولا يخفى أن هذا العطف لا يخلو عن تكلف، واختار البيضاوي أنه عطف على مجموع قوله تعالى مَنْ كانَ فِي الضَّلالَةِ فَلْيَمْدُدْ إلخ ليتم التقابل فإنه ﷺ أمر أن يجيبهم عن قولهم المؤمنين أي الفريقين إلخ فليأت بذكر القسمين أصالة. قال الطيبي: فكأنه قيل: قل من كان في الضلالة من الفريقين فليمهله الله تعالى وينفس في مدة حياته ليزيد في الغي ويجمع الله تعالى له عذاب الدارين ومن كان في الهداية منهما يزيد الله تعالى هدايته فيجمع سبحانه له خير الدارين. وهذا الجواب من الأسلوب الحكيم وفيه معنى قول حسان:
{ وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدىً } “Allah, hidayete erenlerin hidayetini artırır” sözü, Ebüssuûd'un tercih ettiği üzere sapanların halinin beyanının hemen ardından hidayete erenlerin halini beyan etmek için sevk edilmiş müste'nef bir kelamdır. Zemahşerî'nin tercih ettiği ve Ebü'l-Bekâ'nın da ona uyduğu görüşe göre ise { فَلْيَمْدُدْ } kavlinin mahalline matuftur. Ebû Hayyân ise, ister 'felyemdüd' beddua olsun ister talep sūretinde haber olsun, buna cevaz vermemiştir; çünkü 'men' mevsûle ise haber mahallindedir, şartiye ise ceza mahallindedir; matufun mahalli ise matufun aleyhin mahallidir ve matuf kılınan cümle, haberi müptedaya ve cevabı şarta bağlayan bir zamirden uzaktır. Buna karşı ayrıca şöyle denilmiştir: İrap bakımından uygun olmadığı gibi mana bakımından da atıf uygun düşmemektedir; zira «Kim sapıklıkta ise, Allah hidayete erenlerin hidayetini artırır» denilmesi yerinde olmaz. Buna şöyle cevap verilmiştir: Mana: «Kim sapıklıkta ise onun sapıklığı artırılır ve onu öfkelendireceği için düşmanlarının hidayeti de artırılır» şeklindedir; önceki itiraza ise 'men'in mevsûle değil şartiye olduğu söylenerek cevap verilmiştir. Zarf olmayan şart ismine cezadan dönecek bir zamirin şart koşulması men edilmiştir ve ed-Dürrü'l-Masûn'da geçtiği üzere nahivciler arasında ittifak edilmiş bir husus değildir; üstelik işittiğin gibi bu zamir takdir de edilmiştir. Gizli değildir ki bu atıf tekellüften (zorlamadan) uzak değildir. Beyzâvî ise karşıtlığın tamamlanması için Allah Teâlâ'nın { مَنْ كانَ فِي الضَّلالَةِ فَلْيَمْدُدْ } sözünün tamamına matuf olduğunu tercih etmiştir; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e, onların müminlere söyledikleri «İki fırkadan hangisi...» sözüne cevap vermesi emredilmiştir, öyleyse her iki kısmı da bizzat zikretmelidir. et-Tîbî şöyle demiştir: Sanki şöyle denilmiştir: «De ki: İki gruptan kim sapıklıkta ise, azgınlığını artırsın ve Allah Teâlâ onun için iki yurdun azabını bir araya getirsin diye Allah Teâlâ ona mühlet versin ve ömrünü uzatsın; onlardan kim hidayette ise Allah Teâlâ onun hidayetini artırır ve Sübhânehu onun için iki yurdun hayrını bir araya getirir.» Bu cevap üslûb-ı hakîm kabilindendir ve Hassan'ın şu sözünün manasını taşımaktadır:
أتهجوه ولست له بكفء ... فشر كما لخير كما فداء
«Ona denk olmadığın halde onu hiciv mi ediyorsun? İkinizden daha şerli olanı, ikinizden daha hayırlı olanına feda olsun!»
في الدعاء والاحتراز عن المواجهة، وفي الكشف أن هذا أولى مما اختاره الزمخشري وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ قد تقدمت الأقوال المأثورة في تفسيرها، واختير أنها الطاعات التي تبقى فوائدها وتدوم عوائدها لعمومه وكلها خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً بمعناه المتعارف، وقيل: عائدة مما متع به الكفرة من النعم المخدجة الفانية التي يفتخرون بها وَخَيْرٌ من ذلك أيضا مَرَدًّا أي مرجعا وعاقبة لأن عاقبتها المسرة الأبدية والنعيم المقيم وعاقبة ذلك الحسرة السرمدية والعذاب الأليم. وفي التعرض لعنوان الربوبية مع الإضافة إلى ضميره ﷺ من اللطف والتشريف ما لا يخفى. وتكرير الخير لمزيد الاعتناء ببيان الخيرية وتأكيد لها. وفي الآية على ما ذكره الزمخشري ضرب من التهكم بالكفرة حيث أشارت إلى تسمية جزائهم ثوابا. والمفاضلة على ما قال على طريقة- الصيف أحر من الشتاء- أي أبلغ في حره من الشتاء في برده وليست على التهكم لأنك لو قلت: النار خير من الزمهرير أو بالعكس تهكما كان التهكم على بابه في المفضل والمفضل عليه وذلك مما لا يتمشى فيما نحن فيه. وحاصل ما أراده أن المراد ثواب هؤلاء أبلغ من ثواب أولئك أي عقابهم. وقول صاحب التقريب فيه: إنه غير معلوم جوابه كيف لا وقد سبقت الرحمة الغضب وفي الجنة من الضعف والإفضال ما لا يقادر قدره والنار من عدله تعالى، وقوله: إنه غير مناسب لمقام التهديد مع ما فيه من المنع يرد عليه أن الكلام مبني على التقابل وأنه على المشاكلة في قولهم أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقاماً وأحسن نديا فوعد هؤلاء ليس لمجرد تهديد أولئك بل مقصود لذاته قاله في الكشف.
[Bu beyit] duada ve doğrudan yüzleşmekten kaçınma hususundadır. el-Keşf'te, bunun Zemahşerî'nin tercih ettiğinden daha evla olduğu belirtilmiştir. { وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ } “Kalıcı salih ameller ise...” ifadesinin tefsirine dair rivayet edilen görüşler daha önce geçmişti; umumiliği sebebiyle faydaları baki kalan ve menfaatleri devam eden taatler olduğu tercih edilmiştir; bunların hepsi { خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً } örfteki bilinen anlamıyla “Rabbinin katında sevapça daha hayırlıdır”. Bir rivayette: Kâfirlerin övündükleri eksik ve fâni nimetlerden elde edilen faydadan [daha hayırlıdır], { وَخَيْرٌ } ve bundan yine daha hayırlıdır, { مَرَدًّا } “ve akıbetçe de daha hayırlıdır” yani dönüş yeri ve netice bakımından; çünkü bunların akıbeti ebedî sevinç ve bitmeyen nimet, berikinin akıbeti ise sonsuz hasret ve elem verici azaptır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zamirine muzaf kılınarak rubûbiyet unvanının zikredilmesinde gizli olmayan bir lütuf ve teşrif vardır. Hayır kelimesinin tekrarlanması, hayırlı oluşun beyanına daha fazla ehemmiyet vermek ve onu teyit etmek içindir. Zemahşerî'nin belirttiğine göre ayette kâfirlerle bir nevi alay etme (tehekküm) vardır; zira onların cezasına 'sevap' denilmesine işaret etmiştir. Ona göre buradaki üstünlük karşılaştırması «Yaz, kıştan daha sıcaktır» yani yazın sıcağı kışın soğuğundan daha baskındır tarzındadır; tehekküm üzere değildir, çünkü alay yoluyla «Ateş zemherirden daha hayırlıdır» yahut aksini söylesen, üstün tutulan ile üstün tutulana karşı kıyaslanan şeyde tehekküm kendi asıl babı üzere olurdu ve bu da üzerinde bulunduğumuz konuda geçerli olmaz. Onun kastettiği şeyin özeti şudur: Bunların sevabı, şunların sevabından yani cezasından daha büyüktür. et-Takrîb sahibinin bu hususta: «Bunun cevabı bilinmemektedir» şeklindeki sözüne gelince; nasıl bilinmesin ki rahmet gazabı geçmiştir, cennette kıymetine paha biçilemeyecek kat kat fazlalık ve lütuf vardır, cehennem ise Allah Teâlâ'nın adaletindendir. Onun «tehdit makamına uygun düşmediği» şeklindeki sözüne -itiraza açık olmakla beraber- şöyle cevap verilir: Kelam karşıtlık üzerine ve onların { أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقاماً } “İki fırkadan hangisi makamca daha hayırlıdır” ve meclisçe daha güzeldir sözündeki müşâkele (aynı lafzı kullanma) üzerine kuruludur; dolayısıyla bunlara yapılan vaad sadece şunları tehdit etmek için olmayıp bizzat kendisi maksuttur; bunu el-Keşf sahibi söylemiştir.
وقال صاحب الفرائد: ما قاله الزمخشري بعيد عن الطبع والاستعمال وليس في كلامهم ما يشهد له، ويمكن أن يقال: المراد ثواب الأعمال الصالحة في الآخرة خير من ثوابهم في الدنيا وهو ما حصل لهم منها من الخير بزعمهم ومما أوتوا من المال والجاه والمنافع الحاصلة منهما اه، ورد إنكاره له بأن الزجاج ذكره في قوله تعالى: أَذلِكَ خَيْرٌ أَمْ جَنَّةُ الْخُلْدِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ [الفرقان: ١٥] وأن له نظائر. والبعد عن الطبع في حيز المنع.
el-Ferâid sahibi şöyle demiştir: «Zemahşerî'nin söylediği şey tabiî anlayışa ve kullanıma uzaktır, Arapların kelamında buna şahitlik eden bir şey yoktur. Şöyle denilmesi mümkündür: Salih amellerin ahiretteki sevabı, onların dünyadaki sevaplarından yani kendi zanlarınca elde ettikleri hayırdan, kendilerine verilen mal, makam ve bunlardan hasıl olan menfaatlerden daha hayırlıdır, [sözü] bitti.» Onun bu inkârı, ez-Zeccâc'ın Allah Teâlâ'nın { أَذلِكَ خَيْرٌ أَمْ جَنَّةُ الْخُلْدِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ } “Bu mu daha hayırlıdır, yoksa takva sahiplerine vadedilen ebedîlik cenneti mi?” kavlinde bunu zikretmesi ve bunun benzerlerinin bulunmasıyla reddedilmiştir; tabiî anlayıştan uzaklık iddiası ise kabul edilemez.
وقال بعض المحققين: إن أفعل في الآية للدلالة على الاتصاف بالحدث وعلى الزيادة المطلقة كما قيل في
Bazı muhakkik âlimler şöyle demiştir: Ayetteki 'ef'al' [tafdîl kalıbı], hades (fiil/mana) ile nitelenmeye ve mutlak fazlalığa delalet etmek içindir; nitekim
يوسف ﵇ أحسن إخوته وهي إحدى حالاته الأربع التي ذكرها بعض علماء العربية، فالمعنى أن ثوابهم ومردهم متصف بالزيادة في الخيرية على المتصف بها بقطع النظر عن هؤلاء المفتخرين بدنياهم فلا يلزم مشاركتهم في الخيرية فتأمل. والجملة على ما ذهب إليه أبو السعود على تقديري الاستئناف والعطف فيما قبلها مستأنفة واردة من جهته تعالى لبيان فضل أعمال المهتدين غير داخلة في حيز الكلام الملقن لقوله سبحانه وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدىً ومشتملة على تسلية قلوب المؤمنين مما عسى أن يختلج فيها من مفاخرة الكفرة شيء كما أن قوله تعالى حَتَّى إِذا رَأَوْا- إلى- جُنْداً تتميم لوعيدهم، وكلاهما من تتمة الأمر بالجواب عن قولهم أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقاماً وَأَحْسَنُ نَدِيًّا، وجعل التعبير بخير واردا على طريق المشاكلة. وما ذكره من كون ذلك من تتمة الجواب هو المنساق إلى الذهن إلا أن ظاهر الخطاب يأباه وقد يتكلف له، ولعلنا قد أسلفنا في هذه السورة ما ينفعك في أمره فتذكر.
Yûsuf aleyhisselâm hakkında: «Kardeşlerinin en güzelidir» denilmesinde olduğu gibi ki bu, bazı Arap dili âlimlerinin zikrettiği dört halden biridir. Buna göre mana: Dünyalarıyla övünen bu kimselerden sarfınazarla, onların sevabı ve varacakları yer, hayırlılık vasfını taşıyan şeylere göre hayırda fazlalıkla nitelenmiştir; dolayısıyla onların hayırda ortak olmaları gerekmez, iyi düşün. Ebüssuûd'un benimsediği görüşe göre bu cümle, önceki cümle hakkındaki her iki ihtimalde de (istînâf ve atıf takdirinde) hidayete erenlerin amellerinin üstünlüğünü beyan etmek üzere Allah Teâlâ tarafından vârid olmuş müste'nef bir cümledir; Allah Teâlâ'nın { وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدىً } buyruğuna telkin edilen kelamın dairesine dahil değildir ve kâfirlerin övünmelerinden ötürü müminlerin kalplerinde belirmesi muhtemel şeylere karşı teselli içermektedir; nitekim Allah Teâlâ'nın { حَتَّى إِذا رَأَوْا } ayetinden { جُنْداً } kelimesine kadar olan kısmı da onların tehdidini tamamlamaktadır. Her ikisi de onların { أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقاماً وَأَحْسَنُ نَدِيًّا } sözüne verilecek cevabın emrinin tamamlayıcısıdır ve hayır tabiri müşâkele yoluyla varid kılınmıştır. Onun, bunun cevabın tamamından olduğunu belirtmesi zihne ilk gelen şeydir; ancak hitabın zahiri buna engeldir ve bunun için tekellüfe başvurulabilir; belki bu surede sana bu hususta fayda sağlayacak şeyleri daha önce zikretmiştik, hatırla.
أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآياتِنا أي بآياتنا التي من جملتها آيات البعث. أخرج البخاري ومسلم والترمذي والطبراني وابن حبان وغيرهم عن خباب بن الأرت قال: كنت رجلا قينا وكان لي على العاصي بن وائل دين فأتيته أتقاضاه فقال: لا والله لا أقضيك حتى تكفر بمحمد ﷺ فقلت: لا والله لا أكفر بمحمد ﷺ حتى تموت ثم تبعث قال: فإني إذا مت ثم بعثت جئتني ولي ثم مال وولد فأعطيك فأنزل الله تعالى أَفَرَأَيْتَ إلخ.
{ أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآياتِنا } “Ayetlerimizi inkâr edeni gördün mü?” yani aralarında diriliş ayetlerinin de bulunduğu ayetlerimizi... Buhârî, Müslim, Tirmizî, Taberânî, İbn Hibbân ve başkalarının Habbâb b. el-Eret'ten rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: «Ben demirci bir adamdım. el-Âs b. Vâil'den alacağım vardı; alacağımı istemek üzere ona gittim. O: 'Hayır, vallahi sen Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr edinceye kadar borcumu ödemem!' dedi. Ben de: 'Hayır, vallahi sen ölüp sonra diriltilinceye kadar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr etmem' dedim. O da: 'Ben öldükten sonra diriltildiğimde bana gelirsin, orada malım ve evladım olur da sana öderim' dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ { أَفَرَأَيْتَ } “Gördün mü...” ayetini indirdi.»
وفي رواية أن خبابا قال له لا والله لا أكفر بمحمد ﷺ حيا ولا ميتا ولا إذا بعثت فقال العاصي: فإذا بعثت جئتني إلخ،
Bir rivayette Habbâb'ın ona: «Hayır, vallahi ne hayattayken ne ölüyken ne de diriltildiğin zaman Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr etmem» dediği, el-Âs'ın da: «Öyleyse diriltildiğimde bana gelirsin...» dediği nakledilmiştir.
وفي رواية أن رجالا من أصحاب النبي ﷺ أتوه يتقاضون دينا لهم عليه فقال: ألستم تزعمون أن في الجنة ذهبا وفضة وحريرا ومن كل الثمرات؟ قالوا: بلى قال: موعدكم الآخرة والله لأوتين مالا وولدا ولأوتين مثل كتابكم الذي جئتم به فنزلت
Bir rivayette de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazı kimselerin, onda olan bir alacaklarını istemek üzere ona geldikleri, onun da: «Siz cennette altın, gümüş, ipek ve her türlü meyvenin bulunduğunu iddia etmiyor musunuz?» dediği, onların: «Evet» demesi üzerine: «Buluşma vaktiniz ahirettir; vallahi bana kesinlikle mal ve evlat verilecek ve bana getirdiğiniz kitabınızın benzeri de verilecek» dediği ve bunun üzerine bu ayetin indiği nakledilmiştir.
، وقيل: نزلت في الوليد بن المغيرة، وقد كانت له أقوال تشبه ذلك، وقال أبو مسلم: هي عامة في كل من له هذه الصفة، والأول هو الثابت في كتب الصحيح، والهمزة للتعجيب من حال ذلك الكافر والإيذان بأنها من الغرابة والشناعة بحيث يجب أن ترى ويقضي منها العجب، والفاء للعطف على مقدر يقتضيه المقام أي أنظرت فرأيت الذي كفر بآياتنا الباهرة التي حقها أن يؤمن بها كل من وقف عليها وَقالَ مستهزأ بها مصدرا كلامه باليمين الفاجرة والله لَأُوتَيَنَّ في الآخرة واردة في الدنيا كما حكاه الطبرسي عن بعضهم تأباه الأخبار الصحيحة إلا أن يحمل الإيتاء على ما قيل على الإيتاء المستمر إلى الآخرة أي لأوتين إيتاء مستمرا مالًا وَوَلَداً والمراد أنظر إليه فتعجب من حالته البديعة وجرأته الشنيعة، وقيل: إن الرؤية مجاز عن الأخبار من إطلاق السبب وإرادة المسبب، والاستفهام مجاز عن الأمر به لأن المقصود من نحو قولك: ما فعلت أخبرني فهو إنشاء تجوز به عن إنشاء آخر والفاء على أصلها.
Ayetin Velîd b. el-Mugîre hakkında indiği de söylenmiştir; nitekim onun buna benzer sözleri vardı. Ebû Müslim ise: «Bu sıfata sahip olan herkes hakkında geneldir» demiştir; fakat sahih hadis kitaplarında sabit olan birincisidir. Hemze, o kâfirin durumuna şaşırtmak (taaccüb) ve onun durumunun, mutlaka görülmesi ve şaşılması gereken bir gariplikte ve çirkinlikte olduğunu bildirmek içindir. Fâ harfi ise makamın gerektirdiği takdirî bir cümleye atıftır; yani: [Ey Muhammed!] Baktın da, ona vâkıf olan herkesin iman etmesi gereken apaçık ayetlerimizi inkâr eden ve { وَقالَ } “ve şöyle diyen” -onlarla alay ederek, sözüne günahkârane bir yeminle başlayıp: «Vallahi bana kesinlikle { لَأُوتَيَنَّ } “verilecektir”» diyen- kimseyi gördün mü? [Ahiretteki bu vaadin] Tabersî'nin bazılarından naklettiği gibi dünyada olması ihtimalini sahih haberler reddeder; meğerki bu vermenin, söylendiği üzere ahirete kadar devam eden bir verme anlamına hamledilmesi durumu müstesna olsun; yani bana kesintisiz bir verilişle { مالًا وَوَلَداً } “mal ve evlat [verilecektir]” [diyeni gördün mü?] Kastedilen mana: Ona bak da onun bu tuhaf haline ve çirkin cüretine şaş! Bir görüşe göre de buradaki rü'yet (görme), sebebin zikredilip müsebbebin kastedilmesi kabilinden haber verme anlamında mecazdır; istifham da ona emretmekten mecazdır; zira senin: «Ne yaptın?» demendeki maksadın «Bana haber ver» olması gibi, bir inşâ ile diğer bir inşâ kastedilmiştir ve fâ harfi asıl anlamı üzeredir.
والمعنى أخبر بقصة هذا الكافر عقيب حديث أولئك الذين قالوا: أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقاماً الآية، وقيل:
Mana şudur: { أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقاماً } “İki zümreden hangisinin makamı daha hayırlıdır...” ayetini söyleyenlerin sözünün hemen ardından bu kâfirin kıssasını da haber ver. Bir görüşe göre de:
عقيب حديث من قال: إِذا ما مِتُّ إلخ، وما قدمنا في معنى الآية هو الأظهر واختاره العلامة أبو السعود.
{ إِذا ما مِتُّ } “Öldüğüm zaman mı...” diyen kimsenin sözünün hemen ardından [haber ver]. Ayetin manasında daha önce sunduğumuz izah en zahir olanıdır ve allâme Ebüssuûd da bunu tercih etmiştir.
وتعقب الثاني بقوله: أنت خبير بأن المشهور استعمال أَرَأَيْتَ في معنى أخبرني بطريق الاستفهام جاريا على أصله أو مخرجا إلى ما يناسبه من المعاني لا بطريق الأمر بالأخبار لغيره وإرادة أخبرني بطريق الاستفهام جاريا على أصله أو مخرجا إلى ما يناسبه من المعاني لا بطريق الأمر بالأخبار لغيره وإرادة أخبرني هنا مما لا يكاد يصح كما لا يخفى.
İkinci görüşü şu sözleriyle eleştirmiştir: «Sen de gayet iyi bilirsin ki, eraeyte (أَرَأَيْتَ) kelimesinin meşhur kullanımı, aslı üzere carî olarak veya münasip anlamlara nakledilerek istifham yoluyla 'bana haber ver' anlamında olmasıdır; başkasına haber vermeyi emretme yoluyla değildir. Burada 'bana haber ver' manasının kastedilmesi ise gizli olmadığı üzere neredeyse hiç sahih olmaz.»
وقيل: المراد لأوتين في الدنيا ويأباه سبب النزول، قال العلامة: إلا أن يحمل على الإيتاء المستمر إلى الآخرة فحينئذ ينطبق على ذلك. وقرأ حمزة والكسائي والأعمش وطلحة وابن أبي ليلى وابن عيسى الأصبهاني «ولدا» بضم الواو وسكون اللام فقيل: هو جمع ولد كأسد وأسد وأنشدوا له قوله:
«Dünyada bana verilecektir» manasının kastedildiği de söylenmiştir; fakat nüzul sebebi buna engeldir. Allâme şöyle demiştir: Ancak ahirete kadar devam eden bir vermeye hamledilirse o takdirde buna uygun düşer. Hamza, Kisâî, A'meş, Talha, İbn Ebî Leylâ ve İbn Îsâ el-İsbahânî «veleden» (ولدا) kelimesini vav harfinin zammesi ve lâm harfinin sükûnu ile «vülden» (وُلْداً) şeklinde okumuşlardır; bunun 'esed' (أسد) kelimesinin çoğulunun 'üsd' (أُسْد) gelmesi gibi 'veled' (ولد) kelimesinin çoğulu olduğu söylenmiş ve şu beyit buna şahit getirilmiştir:
ولقد رأيت معاشرا ... قد ثمروا مالا وولدا
«Nice topluluklar gördüm ki... Mallarını ve çocuklarını çoğaltmışlardı.»
وقيل هو لغة في ولد كالعرب والعرب، وأنشدوا له قوله:
Bunun 'el-Arab' (العرب) ve 'el-Urb' (العُرْب) gibi 'veled' kelimesinde bir lügat olduğu da söylenmiş ve şu beyit buna şahit getirilmiştir:
فليت فلانا كان في بطن أمه ... وليت فلانا كان ولد حمار
«Keşke falan anasının karnında kalsaydı... Keşke falan bir eşeğin yavrusu olsaydı!»
والحق أنه ورد في كلام العرب مفردا وجمعا وكلاهما صحيح هنا. وقرأ عبد الله ويحيى بن يعمر «ولدا» بكسر الواو وسكون اللام وهو بمعنى ذلك، وقوله تعالى: أَطَّلَعَ الْغَيْبَ رد لكلمته الشنعاء وإظهار لبطلانها إثر ما أشير إليه بالتعجيب منها، فالجملة مستأنفة لا محل لها من الإعراب، وقيل: إنها في محل نصب واقعة موقع مفعول ثان لأرأيت على أنه بمعنى أخبرني وهو كما ترى، والهمزة للاستفهام، والأصل أأطلع فحذفت همزة الوصل تخفيفا، وقرأ «أطلع» بكسر الهمزة وحذف همزة الاستفهام لدلالة أم عليها كما في قوله: بسبع رمين الجمر أم بثمان والفعل متعد بنفسه وقد يتعدى بعلى وليس بلازم حتى تكون الآية من الحذف والإيصال، والمراد من الطلوع الظهور على وجه العلو والتملك ولذا اختير على التعبير بالعلم ونحو- أي أقد بلغ من عظمة الشأن إلى أن ارتقى علم الغيب الذي استأثر به العليم الخبير ﷻ حتى ادعى علم أن يؤتى في الآخرة مالا وولدا وأقسم عليه، وعن ابن عباس أن المعنى انظر في اللوح المحفوظ أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً قال لا إله إلا الله يرجو بها ذلك، وعن قتادة العهد العمل الصالح الذي وعد الله تعالى عليه الثواب، فالمعنى أعلم الغيب أم عمل عملا يرجو ذلك في مقابلته. وقال بعضهم: العهد على ظاهره.
Doğrusu şu ki, bu kelime Arap kelamında hem tekil hem de çoğul olarak gelmiştir ve her ikisi de burada geçerlidir. Abdullah ve Yahyâ b. Ya'mer ise vav harfinin kesresi ve lâm harfinin sükûnu ile «vilden» (وِلْداً) şeklinde okumuşlardır ki bu da aynı anlamdadır. Allah Teâlâ'nın: { أَطَّلَعَ الْغَيْبَ } “Gaybı mı bildi?” buyruğu, durumuna şaşırtmaya işaret edilmesinin hemen ardından onun o çirkin sözünü reddetmek ve bâtıllığını ortaya koymaktır. Dolayısıyla cümle müste'nefe olup iraptan mahalli yoktur. 'Haber ver' anlamında kabul edilerek eraeyte'nin ikinci mefulü konumunda nasb mahallinde olduğu da söylenmiştir ki bu da gördüğün gibi [zayıf]tır. Baştaki hemze istifham içindir; aslı ee-ttalea (أَاطَّلَعَ) iken vasıl hemzesi tahfif amacıyla hazfedilmiştir. Bir kıraatte 'em' (أم) edatının ona delalet etmesinden dolayı istifham hemzesi hazfedilerek hemzenin kesresiyle «ıttalea» (اطَّلَعَ) şeklinde okunmuştur; nitekim şu beyitte de böyledir: «Cemreye yedi taş mı attılar yoksa sekiz mi?» Fiil kendi başına müteaddîdir; bazen 'alâ (على) harf-i cerriyle de geçişli olur; fakat ayetin hazf ve îsal babından sayılmasını gerektirecek derecede lâzım bir fiil değildir. Tulu' (طلوع) kelimesinden maksat, üstünlük ve sahiplik yoluyla zuhur etmektir; bu sebeple 'ilim' ve benzeri ifadelere tercih edilmiştir. Yani: Alîm ve Habîr olan Allah celle celâluhu'nün zâtına tahsis ettiği gayb ilmine yükselecek kadar büyük bir konuma mı ulaştı ki ahirette kendisine mal ve evlat verileceğini bildiğini iddia edip buna yemin etti? İbn Abbas'tan nakledildiğine göre mana: «Levh-i Mahfuz'a mı baktı?» demektir. { أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً } “Yoksa Rahmân'ın katından bir söz mü aldı?” ifadesi hakkında [İbn Abbas]: «Bununla o mükâfatı umarak 'Lâ ilâhe illallah' mı dedi?» demiştir. Katâde'den nakledildiğine göre ise ahid, Allah Teâlâ'nın karşılığında sevap vaat ettiği salih ameldir. Buna göre mana: «Gaybı mı bildi, yoksa bunun karşılığında o mükâfatı umacağı bir amel mi işledi?» demektir. Bazıları ise: «Ahid zahirî anlamı üzeredir» demiştir.
والمعنى أعلم الغيب أم أعطاه الله تعالى عهدا وموثقا وقال له: إن ذلك كائن لا محالة.
Mana: «Gaybı mı bildi, yoksa Allah Teâlâ ona kesin bir söz ve teminat verip: 'Bu mutlaka gerçekleşecektir' mi dedi?» demektir.
ونقل هذا عن الكلبي، وهذه مجاراة مع العين بحسب منطوق مقاله كما أن كلامه كذلك، والتعرض لعنوان الرحمانية للإشعار بعلية الرحمة لإيتاء ما يدعيه كَلَّا ردع وزجر عن التفوه بتلك العظيمة، وفي ذلك تنبيه على خطئه. وهذا مذهب الخليل وسيبويه والأخفش والمبرد وعامة البصريين في هذا الحرف وفيه مذاهب لعلنا نشير إليها إن شاء الله تعالى، وهذا أول موضع وقع فيه من القرآن، وقد تكرر في النصف الأخير فوقع في ثلاثة وثلاثين موضعا ولم يجوز أبو العباس الوقف عليه في موضع.
Bu görüş Kelbî'den nakledilmiştir. Bu, onun sözünün öyle olması gibi, sözünün lafzî mantığına göre lanetli ile bir tartışmadır. Rahmâniyyet vasfına değinilmesi ise iddia ettiği şeyin verilmesinde rahmetin illet olduğuna işaret etmek içindir. { كَلَّا } “Hayır!” kelimesi, bu büyük cürmü dile getirmekten men ve vazgeçirmedir; bunda onun hatasına bir dikkat çekme vardır. Bu harf hakkında Halîl, Sîbeveyh, Ahfeş, Müberred ve Basralıların ekseriyetinin benimsediği mezhep budur; bu hususta başka mezhepler de vardır, inşallah onlara da işaret ederiz. Bu, Kur'an'da geçtiği ilk yerdir; son yarıda tekrarlanarak otuz üç yerde geçmiştir ve Ebü'l-Abbâs hiçbir yerde üzerinde vakıf yapmayı caiz görmemiştir.
وقال الفراء: هو على أربعة أقسام، أحدها ما يحسن الوقف عليه ويحسن الابتداء به والثاني ما يحسن الوقف عليه ولا يحسن الابتداء به، والثالث ما يحسن الابتداء به ولا يحسن الوقف عليه، والرابع ما لا يحسن فيه شيء من الأمرين، أما القسم الأول ففي عشرة مواضع ما نحن فيه وقوله تعالى: لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا كَلَّا [مريم: ٨١] وقوله سبحانه لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ كَلَّا [المؤمنون: ١٠٠] وقوله ﷿ الَّذِينَ أَلْحَقْتُمْ بِهِ شُرَكاءَ كَلَّا [سبأ: ٢٧] وقوله ﵎ أَنْ يُدْخَلَ جَنَّةَ نَعِيمٍ كَلَّا [المعارج: ٣٨، ٣٩] وقوله جل وعلا أَنْ أَزِيدَ كَلَّا [المدثر: ١٥، ١٦] وقوله عز اسمه صُحُفاً مُنَشَّرَةً كَلَّا [المدثر: ٥٢، ٥٣] وقوله ﷾ رَبِّي أَهانَنِ كَلَّا [الفجر: ١٦، ١٧] وقوله تبارك اسمه أَنَّ مالَهُ أَخْلَدَهُ كَلَّا [الهمزة: ٣، ٤] وقوله تعالى شأنه ثُمَّ يُنْجِيهِ كَلَّا [المعارج: ١٤، ١٥] فمن جعله في هذه المواضع ردا لما قبله وقف عليه ومن جعله بمعنى ألا التي للتنبيه أو بمعنى حقا ابتدأ به وهو يحتمل ذلك فيها، وأما القسم الثاني ففي موضعين قوله ﷻ حكاية فَأَخافُ أَنْ يَقْتُلُونِ قالَ كَلَّا [الشعراء: ١٤، ١٥] وقوله عز شأنه إِنَّا لَمُدْرَكُونَ قالَ كَلَّا [الشعراء: ٦١، ٦٢] وأما الثالث ففي تسعة عشر موضعا قوله تعالى شأنه: كَلَّا إِنَّها تَذْكِرَةٌ [عيسى: ١١] كَلَّا وَالْقَمَرِ [المدثر: ٣٢] كَلَّا بَلْ تُكَذِّبُونَ بِالدِّينِ [الإنفطار: ٩] كَلَّا إِذا بَلَغَتِ التَّراقِيَ [القيامة: ٢٦] كَلَّا لا وَزَرَ [القيامة: ١١] كَلَّا بَلْ تُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ [القيامة: ٢٠] كَلَّا سَيَعْلَمُونَ [النبأ: ٤] كَلَّا لَمَّا يَقْضِ ما أَمَرَهُ [عبس: ١٣] كَلَّا بَلْ رانَ عَلى
Ferrâ şöyle demiştir: Bu kelime dört kısımdır. Birincisi, üzerinde vakıf yapmanın ve kendisiyle başlamanın güzel olduğu yerler; ikincisi, üzerinde vakıf yapmanın güzel olup kendisiyle başlamanın güzel olmadığı yerler; üçüncüsü, kendisiyle başlamanın güzel olup üzerinde vakıf yapmanın güzel olmadığı yerler; dördüncüsü ise iki durumun da güzel olmadığı yerlerdir. Birinci kısım on yerdedir: İçinde bulunduğumuz ayet, Allah Teâlâ'nın: { لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا كَلَّا } [Meryem: 81], { لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ كَلَّا } [Mü'minûn: 100], { الَّذِينَ أَلْحَقْتُمْ بِهِ شُرَكاءَ كَلَّا } [Sebe': 27], { أَنْ يُدْخَلَ جَنَّةَ نَعِيمٍ كَلَّا } [Meâric: 38-39], { أَنْ أَزِيدَ كَلَّا } [Müddessir: 15-16], { صُحُفاً مُنَشَّرَةً كَلَّا } [Müddessir: 52-53], { رَبِّي أَهانَنِ كَلَّا } [Fecr: 16-17], { أَنَّ مالَهُ أَخْلَدَهُ كَلَّا } [Hümeze: 3-4] ve { ثُمَّ يُنْجِيهِ كَلَّا } [Meâric: 14-15] buyruklarıdır. Kim bu yerlerde onu öncesini reddetme (red) makamında kılarsa üzerinde durur; kim de tenbih bildiren 'elâ' (ألا) anlamında veya 'hakkan' (حقا - gerçekten) anlamında kılarsa onunla başlar; bu ayetlerde bu iki manaya da ihtimal vardır. İkinci kısım ise iki yerdedir: Allah Teâlâ'nın bir hikâye olarak: { فَأَخافُ أَنْ يَقْتُلُونِ قالَ كَلَّا } [Şuarâ: 14-15] ve { إِنَّا لَمُدْرَكُونَ قالَ كَلَّا } [Şuarâ: 61-62] buyruklarıdır. Üçüncü kısım ise on dokuz yerdedir: Allah Teâlâ'nın: { كَلَّا إِنَّها تَذْكِرَةٌ } [Abese: 11], { كَلَّا وَالْقَمَرِ } [Müddessir: 32], { كَلَّا بَلْ تُكَذِّبُونَ بِالدِّينِ } [İnfitâr: 9], { كَلَّا إِذا بَلَغَتِ التَّراقِيَ } [Kıyâme: 26], { كَلَّا لا وَزَرَ } [Kıyâme: 11], { كَلَّا بَلْ تُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ } [Kıyâme: 20], { كَلَّا سَيَعْلَمُونَ } [Nebe: 4], { كَلَّا لَمَّا يَقْضِ ما أَمَرَهُ } [Abese: 23], { كَلَّا بَلْ رانَ عَلى
قُلُوبِهِمْ
{ قُلُوبِهِمْ } [kalplerinin üzerine]
[المطففين: ١٤] كَلَّا بَلْ لا تُكْرِمُونَ الْيَتِيمَ [الفجر: ١٧] كَلَّا إِنَّ كِتابَ الفُجَّارِ [المطففين: ٧] كَلَّا إِنَّ كِتابَ الْأَبْرارِ [المطففين: ١٨] كَلَّا إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ [المطففين: ١٥] كَلَّا إِذا دُكَّتِ الْأَرْضُ [الفجر: ٢١] كَلَّا إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى [العلق: ٦] كَلَّا لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ [العلق: ١٥] كَلَّا لا تُطِعْهُ [العلق: ١٩] كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ [التكاثر: ٣] كَلَّا لَوْ تَعْلَمُونَ [التكاثر: ٥] لأنه ليس للرد في ذلك، وأما القسم الرابع ففي موضعين ثُمَّ كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ [الفجر: ٢١] ثُمَّ كَلَّا سَيَعْلَمُونَ [التكاثر: ١٤] فإنه لا يحسن الوقف على ثم لأنه حرف عطف ولا على كلا لأن الفائدة فيما بعد، وقال بعضهم: إنه يحسن الوقف على كلا في جميع القرآن لأنه بمعنى انته إلى في موضع واحد وهو قوله تعالى كَلَّا وَالْقَمَرِ [المدثر: ٣٢] لأنه موصول باليمين بمنزلة قولك أي وربي سَنَكْتُبُ ما يَقُولُ أي سنظهر أنا كتبنا قوله كقوله:
[Mutaffifîn: 14], { كَلَّا بَلْ لا تُكْرِمُونَ الْيَتِيمَ } [Fecr: 17], { كَلَّا إِنَّ كِتابَ الفُجَّارِ } [Mutaffifîn: 7], { كَلَّا إِنَّ كِتابَ الْأَبْرارِ } [Mutaffifîn: 18], { كَلَّا إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ } [Mutaffifîn: 15], { كَلَّا إِذا دُكَّتِ الْأَرْضُ } [Fecr: 21], { كَلَّا إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى } [Alak: 6], { كَلَّا لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ } [Alak: 15], { كَلَّا لا تُطِعْهُ } [Alak: 19], { كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ } [Tekâsür: 3], { كَلَّا لَوْ تَعْلَمُونَ } [Tekâsür: 5] buyruklarıdır; zira buralarda öncesini reddetme anlamı yoktur. Dördüncü kısım ise iki yerdedir: { ثُمَّ كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ } [Tekâsür: 4] ve { ثُمَّ كَلَّا سَيَعْلَمُونَ } [Nebe: 5]; çünkü 'sümme' (ثم) atıf harfi olduğu için üzerinde durulması uygun olmadığı gibi, asıl faydalı mana sonrasında olduğu için 'kellâ' üzerinde de durulması uygun değildir. Bazıları ise 'vazgeç/son ver' (انته) anlamında olduğu için Kur'an'ın tamamında 'kellâ' üzerinde vakıf yapmanın güzel olduğunu söylemişlerdir; sadece bir yer müstesnadır ki o da Allah Teâlâ'nın: { كَلَّا وَالْقَمَرِ } [Müddessir: 32] ayetidir; çünkü bu, senin: 'Evet, Rabbime andolsun ki' sözün konumunda olup yemine bitişmiştir. { سَنَكْتُبُ ما يَقُولُ } “Onun söylediğini yazacağız” yani şu beyitte dendiği gibi, onun sözünü yazdığımızı ortaya çıkarıp göstereceğiz:
إذا ما انتسبنا لم تلدني لئيمة ... ولم تجدي من أن تقرّي به بدا
«Soyumuz sayıldığında beni soysuz bir kadının doğurmadığı... Ve senin de bunu itiraf etmekten başka çarenin olmadığı ortaya çıkar.»
أي إذا انتسبنا علمت وتبين أني لست بابن لئيمة أو سننتقم منه انتقام من كتب جريمة الجاني وحفظها عليه فإن نفس كتبة ذلك لا تكاد تتأخر عن القول لقوله تعالى ما يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ [ق: ١٨] وقوله سبحانه جل وعلا وَرُسُلُنا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ [الزخرف: ٨٠] فمبني الأول تنزيل إظهار الشيء الخفي منزلة إحداث الأمر المعدوم بجامع أن كلا منهما إخراج من الكمون إلى البروز فيكون استعارة تبعية مبنية على تشبيه إظهار الكتابة على رؤوس الإشهاد بأحداثها ومدار الثاني تسمية الشيء باسم سببه فإن كتبة جريمة المجرم سبب لعقوبته قطعا قاله أبو السعود، وقيل: إن الكتابة في المعنى الثاني استعارة للوعيد بالانتقام وفيه خفاء، وقال بعضهم: لا مجاز في الآية بيد أن السين للتأكيد، والمراد نكتب في الحال ورد بأن السين إذا أكدت فإنما تؤكد الوعد أو الوعيد وتفيد أنه كائن لا محالة في المستقبل. وأما إنها تؤكد ما يراد به الحال فلا كذا قيل: فليراجع.
Yani: Soyumuz sayıldığında benim alçak bir kadının oğlu olmadığımı bilir ve anlarsın. Yahut suçlunun cürmünü yazıp aleyhine muhafaza eden kimsenin intikamı gibi ondan intikam alacağız; çünkü yazma fiilinin kendisi, Allah Teâlâ'nın { ما يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ } [Kâf: 18] ve { وَرُسُلُنا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ } [Zuhruf: 80] buyrukları gereğince sözün söylenmesinden sonraya kalmaz. Birincisinin esası, her ikisinin de gizlilikten açığa çıkarma ortak noktasından hareketle, gizli olan bir şeyin açığa vurulmasını yok olan bir şeyin var edilmesi konumuna indirmektir; dolayısıyla bu, yazının şahitlerin huzurunda izhar edilmesini onun meydana getirilmesine benzetmeye dayalı bir istiare-i tebeiyyedir. İkincisinin esası ise bir şeye sebebinin adını vermektir; zira suçlunun cürmünün yazılması kesinlikle cezalandırılmasının sebebidir; bunu Ebüssuûd söylemiştir. İkinci manada yazmanın intikam tehdidinden istiare olduğu da söylenmiştir ki bunda bir kapalılık vardır. Bazıları ise: «Ayette mecaz yoktur; lâkin sîn (س) harfi tekit içindir ve maksat şu anda yazmaktayız demektir» demiştir. Fakat sîn harfinin tekit ifade ettiğinde ancak vaadi veya tehdidi tekit ettiği ve gelecekte mutlaka gerçekleşeceğini bildirdiği; şimdiki zaman kastedilen şeyi tekit etmeyeceği belirtilerek bu görüş reddedilmiştir; böyle denilmiştir, tekrar bakılmalıdır.
وقرأ الأعمش «سيكتب» بالياء التحتية والبناء للمفعول وذكرت عن عاصم وَنَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذابِ مَدًّا مكان ما يدعيه لنفسه من الإمداد بالمال والولد أي نطول له من العذاب ما يستحقه أو نزيد عذابه ونضاعفه له من المدد يقال:
A'meş 'yâ' ile meçhul olarak «seyüktebü» (سيكتب) şeklinde okumuştur ve bu Âsım'dan da rivayet edilmiştir. { وَنَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذابِ مَدًّا } “Ve azaptan ona uzattıkça uzatacağız” yani kendi lehine iddia ettiği mal ve evlatla desteklenmenin yerine, hak ettiği azabı onun için uzatacağız veya meded (artırma) kökünden hareketle onun azabını artırıp katlayacağız; denilir ki:
مده وأمده بمعنى، وتدل عليه
Meddehu (مده) ve emeddehu (أمده) aynı anlamdadır ve buna,
قراءة علي كرم الله تعالى وجهه «ونمد» بالضم
Ali kerremallâhu vecheh'nin zammeli olarak «ve nümiddü» (ونُمِدُّ) şeklindeki kıraati de delalet eder.
وهو بهذا المعنى يجوز أن يستعمل باللام وبدونها ومعناه على الأول نفعل المدله وهو أبلغ من نمده وأكد بالمصدر إيذانا بفرط غضب الله تعالى عليه لكفره وافترائه على الله سبحانه واستهزائه بآياته العظام نعوذ بالله ﷿ مما يستوجب الغضب.
Bu kelime bu anlamıyla lâm ile de lâmsız da kullanılabilir; birinci takdire göre manası: «Onun için uzatma işini yaparız» demektir ki bu, 'ona uzatırız' (nemüddühü) ifadesinden daha beliğdir. İnkârı, Allah Sübhânehu'ya iftirası ve O'nun yüce ayetleriyle alay etmesi sebebiyle Allah Teâlâ'nın ona olan şiddetli gazabını bildirmek üzere mastarla tekit edilmiştir; gazabı gerektiren şeylerden Allah azze ve celle'ye sığınırız.
وَنَرِثُهُ ما يَقُولُ أي نسلب ذلك ونأخذه بموته أخذ الوارث ما يرثه، والمراد بما يقول مسماه ومصداقه وهو ما أوتيه في الدنيا من المال والولد يقول الرجل: أنا أملك كذا فتقول: ولي فوق ما تقول، والمعنى على المضي وكذا في يقول السابق، وفيه إيذان بأنه ليس لما قال مصداق موجود سوى ما ذكر، وما إما بدل من الضمير بدل اشتمال وإما مفعول به أي نرث منه ما آتيناه في الدنيا وَيَأْتِينا يوم القيامة فَرْداً لا يصحبه مال ولا ولد كان له فضلا أي يؤتى ثمة زائدا، وفي حرف ابن مسعود «ونرثه ما عنده ويأتينا فردا لا مال له ولا ولد» وهو ظاهر في المعنى المذكور، وقيل:
{ وَنَرِثُهُ ما يَقُولُ } “Söylediği şeylere de biz vâris olacağız” yani mirasçının miras kalan şeyi alması gibi, onun ölümüyle bunları elinden çekip alacağız. 'Söylediği şeyler'den kasat, o sözün müsemmâsı ve hakikatteki karşılığıdır ki o da dünyada kendisine verilmiş olan mal ve evlattır. Kişi: «Ben şuna sahibim» der; sen de: «Söylediğinden fazlası benimdir» dersin. Mana geçmiş zaman üzerinedir; önceki 'yekûlü' (يقول) fiilinde de böyledir. Bunda, onun söylediği şeyin zikredilenlerden başka var olan bir karşılığı bulunmadığına dair bir bildirim vardır. 'Mâ' (ما) ya zamirden bedel-i iştimaldir ya da mefulün bihdir; yani: Dünyada kendisine verdiğimiz şeyleri ondan miras olarak alırız. { وَيَأْتِينا } “Ve bize gelecektir” kıyamet gününde { فَرْداً } “yapayalnız” yanında ne bir mal ne de bir evlat bulunmaksızın, [bırakın] orada fazladan bir şey verilmesini... İbn Mes'ûd'un kıraatinde: «Ve onun yanındakilere vâris oluruz da o bize malı ve evladı olmaksızın tek başına gelir» şeklindedir ki bu da zikredilen manada açıktır. Şöyle de denilmiştir:
المعنى نحرمه ما زعم أنه يناله في الآخرة من المال والولد ونعطيه لغيره من المستحقين، وروي هذا عن أبي سهل، وتفسير الإرث بذلك تفسير باللازم وما يَقُولُ مراد منه مسماه أيضا والولد الذي يعطى للغير ينبغي أن يكون ولد ذلك الغير الذي كان له في الدنيا وإعطاؤه إياه بأن يجمع بينه وبينه حسبما يشتهيه وهذا مبني على أنه لا توالد في الجنة.
Mana: Ahirette elde edeceğini iddia ettiği mal ve evlattan onu mahrum eder, bunları hak eden başkalarına veririz; bu Ebû Sehl'den rivayet edilmiştir. Mirasın bu şekilde tefsir edilmesi lâzımî bir tefsirdir. { ما يَقُولُ } ifadesinden kastedilen yine onun müsemmâsıdır; başkasına verilecek çocuk ise o başkasının dünyada sahip olduğu çocuğu olmalıdır ve onun kendisine verilmesi de arzuladığı şekilde kendisiyle çocuğunun bir araya getirilmesi suretiyle olur; bu da cennette üreme/doğum olmadığı esasına dayanır.
وقد اختلف العلماء في ذلك فقال جمع: منهم مجاهد وطاوس وإبراهيم النخعي: بعدم التوالد احتجاجا بما في
Âlimler bu hususta ihtilaf etmişlerdir. Mücâhid, Tâvûs ve İbrâhim en-Nehaî'nin de aralarında bulunduğu bir grup, üremenin olmayacağı görüşüne varmış ve
حديث لقيط رضي الله تعالى عنه الطويل الذي عليه من الجلالة والمهابة ونور النبوة ما ينادي على صحته، وقال فيه أبو عبد الله بن منده لا ينكره إلا جاحد أو جاهل،
Lakît radıyallâhu anh'ın, üzerinde sıhhatine delalet eden celalet, heybet ve nübüvvet nuru bulunan uzun hadisinde yer alan ifadeleri delil getirmişlerdir; Ebû Abdillâh b. Mende onun hakkında: «Onu ancak inkârcı veya cahil kimse inkâr eder» demiştir.
وقد خرجه جماعة من أئمة السنة من قوله: قلت يا رسول الله أو لنا فيها أزواج أو منهن مصلحات؟ قال ﷺ: «المصلحات للمصلحين تلذذونهن ويلذذنكم مثل لذاتكم في الدنيا غير أن لا تتوالد»
Sünnet imamlarından bir cemaat onu şu lafızla tahriç etmiştir: «Dedim ki: Ey Allah'ın Resûlü! Cennette bizim için eşler veya onlardan saliha olanlar var mıdır? Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Saliha kadınlar salih erkekler içindir; çocuk doğurma olmaksızın tıpkı dünyadaki lezzetleriniz gibi onlardan lezzet alırsınız ve onlar da sizden lezzet alırlar' buyurdu.»
، وبما
Ayrıca,
روي عن أبي ذر العقيلي عن النبي ﷺ قال: «إن أهل الجنة لا يكون لهم ولد»
Ebû Zer el-Ukaylî'den rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Şüphesiz cennet ehlinin çocuğu olmaz» buyurmuştur.
وقالت فرقة بالتوالد احتجاجا بما
Bir grup ise doğumun olacağını söylemiş ve şu hadisi delil getirmiştir:
أخرجه الترمذي في جامعه عن أبي سعيد الخدري رضي الله تعالى عنه قال: قال رسول الله ﷺ «المؤمن إذا اشتهى الولد في الجنة كان حمله ووضعه وسنه في ساعة واحدة كما يشتهي»
Tirmizî'nin Câmi'inde Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Mümin cennette çocuk arzu ettiği zaman, onun hamileliği, doğumu ve büyümesi dilediği gibi bir anda oluverir.»
وقال حسن غريب، وبما
[Tirmizî] 'hasen garib' demiştir. Yine,
أخرجه أبو نعيم عن أبي سعيد أيضا قيل يا رسول الله أيولد لأهل الجنة فإن الولد من تمام السرور؟ فقال ﵊: «نعم والذي نفسي بيده وما هو إلا كقدر ما يتمنى أحدكم فيكون حمله ورضاعه وشبابه»
Ebû Nuaym'ın yine Ebû Saîd'den rivayet ettiği şu hadisi delil getirmişlerdir: «Ey Allah'ın Resûlü, cennet ehline çocuk doğurulur mu? Çünkü çocuk sevincin kemalindendir» denildi. Aleyhisselâm: «Evet, nefsim kudret elinde olan Allah'a yemin ederim ki, bu ancak birinizin temenni ettiği süre kadar olur; hamileliği, emzirilmesi ve gençleşmesi [hemen] gerçekleşiverir» buyurdu.
وأجابت عما تقدم بأن المراد نفي أن يكون توالد أو ولد على الوجه المعهود في الدنيا. وتعقب ذلك بأن الحديث الأخير ضعيف كما قال البيهقي.
[Bu grup] önceki hadislere şöyle cevap vermiştir: Maksat, dünyada alışılagelmiş şekilde bir doğum veya çocuğun olmasını nefyetmektir. Bu cevaba karşı, Beyhakî'nin de belirttiği gibi son hadisin zayıf olduğu belirtilerek itiraz edilmiştir.
والحديث الأول قال فيه السفاريني: أجود أسانيده إسناد الترمذي وقد حكم عليه بالغرابة وأنه لا يعرف إلا من حديث أبي الصديق التاجي وقد اضطرب لفظه فتارة يروى عنه إذا اشتهى الولد وتارة أنه يشتهي الولد وتارة إن الرجل من أهل الجنة ليولد له وإذا قلنا بأن له على الرواية السابقة سندا حسنا كما أشار إليه الترمذي فلقائل أن يقول: إن فيه تعليقا بالشرط وجاز أن لا يقع، وإذا وإن كانت ظاهرة في المحقق لكنها قد تستعمل لمجرد التعليق الأعم. وأما الجواب عن الحديثين السابقين بما مر فأوهن من بيت العنكبوت كما لا يخفى، وبالجملة المرجح عند الأكثرين عدم التوالد ورجح ذلك السفاريني بعشرة أوجه لكن للبحث في أكثرها مجال والله تعالى أعلم. وقيل: المراد بما يقول نفس القول المذكور لا مسماه، والمعنى إنما يقول هذا القول ما دام حيا فإذا قبضناه حلنا بينه وبين أن يقوله ويأتينا رافضا له مفرد عنه.
İlk hadis hakkında ise Seffârînî şöyle demiştir: Onun en kuvvetli senedi Tirmizî'nin senedidir; o da onun garip olduğuna ve sadece Ebü's-Sıddîk en-Nâcî hadisinden bilindiğine hükmetmiştir. Lafzında da muzdariplik vardır; bazen 'çocuk arzu ettiği zaman', bazen 'çocuk arzu eder', bazen de 'cennet ehlinden bir adamın çocuğu doğurulur' şeklinde rivayet edilmiştir. Önceki rivayete göre Tirmizî'nin işaret ettiği gibi hasen bir senedi olduğunu kabul etsek bile birisi çıkıp şöyle diyebilir: Onda şarta bağlı kılma vardır ve şartın vuku bulmaması da caizdir. 'İzâ' (إذا) her ne kadar kesinlik ifade eden şeylerde zahir olsa da bazen sırf genel talik (şarta bağlama) için de kullanılabilir. Önceki iki hadise verilen yukarıdaki cevaba gelince, gizli olmadığı üzere örümcek ağından daha zayıftır. Hülasa, cumhurun nezdinde tercih edilen görüş doğumun olmayacağı yönündedir; Seffârînî de bunu on vecihle tercih etmiştir ancak bunların çoğunda münakaşa yeri vardır, en doğrusunu Allah Teâlâ bilir. 'Söylediği şeyler'den maksadın onun müsemmâsı değil bizzat söz konusu sözün kendisi olduğu da söylenmiştir; buna göre mana: «O bu sözü ancak hayatta olduğu sürece söyler; canını aldığımızda ise onunla bu sözü söylemesi arasına engel koyarız ve bize o sözü terk etmiş, ondan soyutlanmış olarak gelir» demektir.
وتعقب بأن هذا مبني على صدور القول المذكور عنه بطريق الاعتقاد وأنه مستمر عل التفوه به راج لوقوع مضمونه ولا ريب في أن ذلك مستحيل ممن كفر بالبعث وإنما قال ما قال بطريق الاستهزاء.
Bu görüşe şöyle itiraz edilmiştir: Bu, söz konusu lafzın ondan bir inanç yoluyla sadır olduğu ve içeriğinin gerçekleşmesini umarak onu sürekli söylediği esasına dayanır; oysa dirilişi inkâr eden bir kimseden bunun sadır olması şüphesiz imkânsızdır, o bu sözü ancak alay yoluyla söylemiştir.
وأجيب بأنا لا نسلم البناء على ذلك لجواز أن يكون المراد إنما يقول ذلك ويستهزىء ما دام حيا فإذا قبضناه حلنا بينه وبين الاستهزاء بما ينكشف له ويحل به أو يقال: إن مبنى ما ذكر على المجاراة مع اللعين كما تقدم.
Buna şöyle cevap verilmiştir: Biz bunun o esasa dayandığını kabul etmiyoruz; zira maksadın, o hayatta olduğu sürece bunu söyleyip alay ettiği, canını aldığımızda ise kendisine açığa çıkacak ve başına gelecek olan şeylerle onun alay etmesinin arasına engel koyacağımız olması caizdir. Yahut daha önce geçtiği üzere zikredilen hususun lanetli ile bir tartışma esasına dayandığı söylenir.
وقيل: المعنى نحفظ قوله لنضرب به وجهه في الموقف ونعيره به ويأتينا على فقره ومسكنته فردا من المال والولد لم نوله سؤله ولم نؤته متمناه فيجتمع عليه أمران: تبعة قوله ووباله وفقد المطموع فيه، وإلى تفسير الإرث بالحفظ ذهب النحاس وجعل من ذلك «العلماء ورثة الأنبياء» أي حفظة ما قالوه، وأنت خبير بأن حفظ قوله قد علم من قوله تعالى سَنَكْتُبُ ما يَقُولُ.
Şöyle de denilmiştir: Mana; mahşer yerinde yüzüne çarpmak ve onu bununla ayıplamak için sözünü muhafaza ederiz ve o, fakirliği ve çaresizliği içinde, ne dileği yerine getirilmiş ne de umduğuna kavuşturulmuş olarak maldan ve evlattan yoksun bir şekilde tek başına bize gelir; böylece üzerinde iki durum toplanmış olur: Sözünün vebali ile umulan şeyin yokluğu... İrsin 'muhafaza etme' ile tefsir edilmesini Nehhas benimsemiş ve «Âlimler peygamberlerin vârisleridir» yani onların söylediklerini muhafaza edenlerdir hadisini de buna dahil etmiştir. Sen de bilirsin ki onun sözünün muhafaza edildiği, Allah Teâlâ'nın { سَنَكْتُبُ ما يَقُولُ } buyruğundan zaten anlaşılmıştır.
وفي الكشاف يحتمل أنه قد تمنى وطمع أن يؤتيه الله تعالى مالا وولدا في الدنيا وبلغت به أشعبيته أن تألى على ذلك فقال سبحانه هب أنا أعطيناه ما اشتهاه أما نرثه منه في العاقبة ويأتينا غدا فردا بلا مال ولا ولد كقوله تعالى لَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى [الأنعام: ٩٤] فما يجدي عليه تمنيه وتأليه انتهى، ولا يخفى أنه احتمال بعيد جدا في نفسه ومن جهة سبب النزول، والتكلف لتطبيقه عليه لا يقربه كما لا يخفى وفَرْداً حال على جميع الأقوال لكن قيل: إنه حال مقدرة حيث أريد حرمانه عن المال والولد وإعطاء ذلك لمستحقه لأن الانفراد عليه يقتضي التفاوت بين الضال والمهتدي وهو إنما يكون بعد بالموقف بخلاف ما إذا أريد غير ذلك مما تضمنته الأقوال لعدم اقتضائه التفاوت بينهما وكفاية فردية الموقف في الصحة وإن كانت مشتركة.
Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: «Onun dünyada Allah Teâlâ'nın kendisine mal ve evlat vermesini temenni edip umması ve açgözlülüğünün onu buna yemin etmeye kadar vardırmış olması muhtemeldir; bunun üzerine Allah Sübhânehu: Farz edelim ki arzuladığı şeyi ona verdik; nihayetinde onu ondan miras almayacak mıyız ve o, Allah Teâlâ'nın { لَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى } [En'âm: 94] buyruğunda olduğu gibi yarın bize malsız ve evlatsız tek başına gelmeyecek mi? O halde temennisi ve yemini ona ne fayda sağlar? buyurmuştur», [Zemahşerî'nin sözü] bitti. Gizli olmadığı üzere bu, bizzat kendisinde ve nüzul sebebi açısından oldukça uzak bir ihtimaldir; onu nüzul sebebine uydurmak için tekellüfe başvurmak da onu yakınlaştırmaz, bu gizli değildir. 'Ferden' (فَرْداً) kelimesi bütün görüşlere göre haldir; ancak mal ve evlattan mahrum bırakılması ve bunların hak eden kimseye verilmesi kastedildiğinde mukadder bir hal olduğu söylenmiştir; çünkü bu takdirde tek başına kalmak sapan ile hidayete eren arasında bir farkı gerektirir ki bu da ancak mahşerden sonra olur; görüşlerin içerdiği diğer hususların kastedilmesi durumu ise böyle değildir, zira onlar ikisi arasında bir farkı gerektirmez ve mahşerdeki tek oluş ortak olsa bile sıhhati için yeterlidir.
وزعم بعضهم أن الحال مقدرة على سائر الأقوال لأن المراد دوام الانفراد عن المال والولد أو عن القول المذكور والدوام غير محقق عند الإتيان بل مقدر كما في قوله تعالى فَادْخُلُوها خالِدِينَ [الزمر: ٨٣] ولا يخفى ما فيه.
Bazıları ise halin diğer bütün görüşlere göre de mukadder olduğunu iddia etmiştir; çünkü maksat mal ve evlattan yahut söz konusu sözden soyutlanmışlığın devam etmesidir; devamlılık ise [huzura] geliş anında gerçekleşmiş olmayıp Allah Teâlâ'nın: { فَادْخُلُوها خالِدِينَ } [Zümer: 73] buyruğunda olduğu gibi takdir edilmiştir; bunda ne olduğu ise gizli değildir.
وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً حكاية لجناية عامة للكل مستتبعة لضد ما يرجون ترتبه عليها إثر حكاية مقالة الكافر المعهود واستتباعها لنقيض مضمونها أي اتخذ الكفرة الظالمون الأصنام أو ما يعمهم وسائر المعبودات الباطلة آلهة متجاوزين الله تعالى لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا أي ليتعززوا بهم بأن يكونوا لهم وصلة إليه ﷿ وشفعاء عنده كَلَّا ردع لهم وزجر عن ذلك، وفيه إنكار لوقوع ما علقوا به أطماعهم الفارغة سَيَكْفُرُونَ بِعِبادَتِهِمْ أي ستجحد الآلهة عبادة أولئك الكفرة إياها وينطق الله تعالى من لم يكن ناطقا منها فتقول جميعا ما عبدتمونا كما قال سبحانه:
{ وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً } “Ve Allah'ı bırakıp ilahlar edindiler” ifadesi, bilinen kâfirin sözünün ve bu sözün kendi içeriğinin zıddını doğurmasının hikâye edilmesinin ardından, umdukları sonucun tam aksini doğuracak şekilde herkes için geçerli genel bir cürmün hikâyesidir; yani o zalim kâfirler, Allah Teâlâ'yı bir kenara bırakarak putları veya onları ve diğer bâtıl mabutları içine alan şeyleri ilah edindiler, { لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا } “kendilerine bir izzet olsunlar diye” yani Allah azze ve celle'ye ulaştıran bir vesile ve O'nun katında şefaatçiler olmak suretiyle onlar sayesinde izzet bulsunlar diye. { كَلَّا } “Hayır!” kelimesi, onları bundan men ve vazgeçirmedir; boş ümitlerini bağladıkları şeyin gerçekleşmesini bir inkârdır. { سَيَكْفُرُونَ بِعِبادَتِهِمْ } “Onların ibadetlerini inkâr edecekler” yani ilahlar o kâfirlerin kendilerine tapınmalarını inkâr edecekler ve Allah Teâlâ onlardan konuşmayanları konuşturacak da hepsi birden: 'Siz bize tapmıyordunuz' diyeceklerdir; nitekim Allah Sübhânehu şöyle buyurmuştur:
وَإِذا رَأَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا شُرَكاءَهُمْ قالُوا رَبَّنا هؤُلاءِ شُرَكاؤُنَا الَّذِينَ كُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ إِنَّكُمْ لَكاذِبُونَ [النحل: ٨٦] أو ستنكر الكفرة حين يشاهدون عاقبة سوء كفرهم عبادتهم إياها كما قال سبحانه لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا وَاللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ [الأنعام: ٢٣] .
{ وَإِذا رَأَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا شُرَكاءَهُمْ قالُوا رَبَّنا هؤُلاءِ شُرَكاؤُنَا الَّذِينَ كُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ إِنَّكُمْ لَكاذِبُونَ } “O ortak koşanlar ortaklarını gördüklerinde: 'Rabbimiz! İşte bunlar, seni bırakıp da kendilerine yalvardığımız ortaklarımızdır' derler. Onlar da: 'Siz kesinlikle yalancılarsınız' diye sözü onların yüzüne çarparlar” [Nahl: 86]. Yahut kâfirler, küfürlerinin kötü akıbetini gördükleri zaman, Allah Sübhânehu'nun: { لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا وَاللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ } “Onların fitneleri ancak: 'Rabbimiz olan Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik' demelerinden ibaret oldu” [En'âm: 23] buyurduğu gibi, onlara ibadet ettiklerini inkâr edeceklerdir.
ومعنى قوله تعالى وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا على الأول على ما قيل تكون الآلهة التي كانوا يرجون أن تكون لهم عزا ضدا للعز أي ذلا وهوانا أو أعوانا عليهم كما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وهو أظهر من التفسير السابق، وكونهم أعوانا عليهم لأنهم يلعنونهم، وقيل: لأن عبادتهم كانت سببا للعذاب.
Allah Teâlâ'nın { وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا } “Ve onların aleyhine bir karşıt olacaklar” buyruğunun manası birinci takdire göre söylendiği üzere: Kendilerine izzet olmasını umdukları o ilahlar izzetin zıddı yani zillet ve aşağılanma olurlar yahut İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiği gibi onların aleyhine yardımcılar olurlar; bu önceki tefsirden daha açıktır. Onların aleyhine yardımcı olmaları, kendilerine lanet etmelerinden dolayıdır. Bir görüşe göre de onlara ibadet edilmesinin azap sebebi olmasındandır.
وتعقب بأن هذا لم يحدث يوم القيامة وظاهر الآية الحدوث ذلك اليوم والأمر فيه هين، وقيل: لأنهم يكونون آلة لعذابهم حيث يجعلون وقود النار وحصب جهنم وهذا لا يتسنى إلا على تقدير أن يراد بالآلهة الأصنام، وإطلاق الضد على العون لما أن عون الرجل يضاد عدوه وينافيه بإعانته له عليه، وعلى الثاني يكون الكفرة على الآلهة أي أعداء لها من قولهم: الناس عليكم أي أعداؤكم، ومنه اللهم كن لنا ولا تكن علينا ضدا أي منافين ما كانوا عليه كافرين بها بعد ما كانوا يعبدونها فعليهم على ما قيل خبر يكون، «وضدا» حال مؤكدة والعداوة مرادة مما قبله، وقيل: إنها مرادة منه وهو الخبر وعَلَيْهِمْ في موضع الحال، وقد فسره بأعداء الضحاك وهو على ما نقل عن الأخفش كالعدو يستعمل مفردا وجمعا.
Buna, bu durumun kıyamet gününde meydana gelmediği, ayetin zahirinin ise o gün meydana gelmeyi bildirdiği söylenerek itiraz edilmiştir; fakat bu husustaki mesele kolaydır. Bir görüşe göre de ateşin yakıtı ve cehennemin odunu kılınmaları hasebiyle onların azap aleti olmaları sebebiyledir; bu ise ancak ilahlardan maksadın putlar olması takdirinde mümkündür. Yardımcıya 'zıd' (ضد) denilmesi, kişinin yardımcısının düşmanına karşı ona yardım ederek düşmanının zıddı ve karşıtı olmasındandır. İkinci takdire göre ise kâfirler ilahların aleyhine yani onlara düşman olurlar; bu, 'İnsanlar sizin aleyhinizedir' yani düşmanınızdır sözünden ve 'Allahım bizim lehimize ol, aleyhimize olma' duasındandır. Yani daha önce onlara tapmaktayken sonra onları inkâr ederek eskiden bulundukları halin zıddı ve karşıtı olurlar. Buna göre 'aleyhim' (عَلَيْهِمْ) ifadesinin 'yekûnûne' fiilinin haberi, 'zıddan' (ضِدًّا) kelimesinin ise müekkid bir hal olduğu ve düşmanlığın öncesinden kastedildiği söylenmiştir. Düşmanlığın bizzat bundan kastedildiği, haberin o olduğu ve 'aleyhim' ifadesinin ise hal konumunda bulunduğu da söylenmiştir. Dahhâk bunu 'düşmanlar' olarak tefsir etmiştir; bu kelime Ahfeş'ten nakledildiğine göre 'adüvv' (عدو) kelimesi gibi hem tekil hem de çoğul için kullanılır.
وبذلك قال صاحب القاموس وجعل ما هنا جمعا، وأنكر بعضهم كونه مما يطلق على الواحد والجمع، وقال:
el-Kâmûs sahibi de böyle demiş ve buradakini çoğul kılmıştır. Bazıları ise bu kelimenin tekile ve çoğula ıtlak edilen lafızlardan olduğunu inkâr etmiş ve şöyle demiştir:
هو للواحد فقط وإنما وحد هنا لوحدة المعنى الذي يدور عليه مضادتهم فإنهم بذلك كالشيء الواحد كما في قوله ﷺ فيما رواه النسائي وهم يد على من سواهم، وقال صاحب الفرائد: إنما وحد لأنه ذكر في مقابلة قوله تعالى عِزًّا وهو مصدر يصلح لأن يكون جمعا فهذا وإن لم يكن مصدرا لكن يصلح لأن يكون جمعا نظرا إلى ما يراد منه وهو الذل.
«O sadece tekil içindir; burada tekil kılınması ise zıtlaşmalarının etrafında döndüğü mananın birliğinden dolayıdır; zira onlar bu sebeple tek bir şey gibidirler; nitekim Nesâî'nin rivayet ettiği hadiste Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in 'Onlar başkalarına karşı tek bir eldirler' buyruğunda da böyledir.» Ferâid sahibi ise şöyle demiştir: «Tekil getirilmiştir çünkü Allah Teâlâ'nın çoğul olmaya elverişli bir mastar olan { عِزًّا } kelimesinin karşılığında zikredilmiştir; dolayısıyla bu kelime mastar olmasa bile kendisinden kastedilen şeye yani zillete binaen çoğul olmaya elverişlidir.»
وهذا إذا تم فإنما يتم على المعنى الأول، وقد صرح في البحر أنه على ذلك مصدر يوصف به الجمع كما يوصف به الواحد فليراجع. وقرأ أبو نهيك هنا وفيما تقدم كلا بفتح الكاف والتنوين فقيل إنها الحرف الذي للردع إلا أنه نوى الوقف عليها فصار ألفها كألف الإطلاق ثم أبدلت تنوينا، ويجوز أن لا يكون نوى الوقف بل أجريت الألف مجرى ألف الإطلاق لما أن ألف المبنى لم يكن لها أصل ولم يجز أن تقع رويا ويسمى هذا تنوين الغالي وهو يلحق الحروف وغيرها ويجامع الألف واللام كقولك:
Bu izah eğer tam olursa ancak birinci manaya göre tamam olur; nitekim el-Bahr'da, bu takdire göre onun tıpkı tekil gibi çoğulun da kendisiyle nitelendiği bir mastar olduğu açıkça belirtilmiştir, oraya başvurulmalıdır. Ebû Nüheyk burada ve daha önce geçen yerde 'kellâ' kelimesini kâf harfinin fethası ve tenvinle «kellen» (كَلّاً) şeklinde okumuştur; bunun vazgeçirme (red) bildiren harf olduğu, ancak üzerinde vakıf niyet ettiği için elifinin ıtlak elifi gibi olduğu ve sonra tenvine dönüştürüldüğü söylenmiştir. Vakıf niyet etmemiş olup, mebnî kelimenin elifinin bir aslı olmadığı ve revî harfi olmaya elverişli bulunmadığı için elifin ıtlak elifi yerine konulmuş olması da caizdir; buna 'tenvîn-i gâlî' denir ve harflere ve diğerlerine bitiştiği gibi şu sözünde olduğu gibi elif-lâm ile de bir arada bulunur:
أقلي اللوم عاذل والعتابن ... وقولي إن أصبت لقد أصابن
«Ey kınayan kadın! Kınamayı ve azarlamayı azalt... Ve eğer isabet ettiysem 'Doğrusu isabet etti' de.»
وليس هذا مثل قَوارِيرَا [الإنسان: ١٥، ١٦] كما لا يخفى خلافا لمن زعمه. وفي محتسب ابن جني أن كَلَّا مصدر من كل السيف إذا نبا وهو منصوب بفعل مضمر من لفظه، والتقدير هنا كل هذا الرأي والاعتقاد كلا، والمراد ضعف ضعفا، وقيل: هو مفعول به بتقدير حملوا كَلَّا ويقال نظير ذلك فيما تقدم، وقال ابن عطية: هو نعت لآلهة، والمراد به الثقيل الذي لا خير فيه والإفراد لأنه بزنة المصدر وهو كما ترى، والأوفق بالمعنى ما تقدم وإن قيل فيه تعسف لفظي وإنه يلزم عليه إثبات التنوين خطأ كما في أمثال ذلك.
Gizli olmadığı üzere bu, bunu iddia edenin aksine { قَوارِيرَا } [İnsân: 15-16] gibi değildir. İbn Cinnî'nin el-Muhteseb adlı eserinde belirtildiğine göre 'kellâ' (كَلّاً), kılıç köreldiğinde söylenen 'kelle's-seyf' (كَلَّ السَّيْفُ) ifadesinden bir mastardır ve kendi lafzından gizli bir fiille mansubdur; buradaki takdir: 'Bu görüş ve inanç bütünüyle köreldi/zayıfladı' demektir ve maksat 'iyice zayıfladı' manasıdır. Gizli bir 'yüklendiler' fiilinin takdiriyle 'kellen' (كَلًّا - bir ağırlık) şeklinde mefulün bih olduğu da söylenmiştir; daha önce geçen yerlerde de buna benzer şeyler söylenir. İbn Atıyye ise: «İlahlar için bir sıfattır; kendisinden maksat kendisinde hiçbir hayır bulunmayan ağır yüktür ve mastar vezninde olduğu için tekil gelmiştir» demiştir ki bu da gördüğün gibi [zayıf]tır. Manaya en uygun olanı daha önce geçendir; her ne kadar onda lafzî bir zorlama olduğu ve emsalinde olduğu gibi hatayla tenvinin ispatını gerektirdiği söylense de...
وحكى أبو عمرو الداني عن أبي نهيك أنه قرأ «كلا» بضم الكاف والتنوين وهي على هذا منصوبة بفعل محذوف دل عليه سَيَكْفُرُونَ على أنه من باب الاشتغال نحو زيدا مررت به أي يجحدون كلا أي عبادة كل من الآلهة ففيه مضاف مقدر وقد لا يقدر. وذكر الطبري عنه أنه قرأ «كلّ» بضم الكاف والرفع وهو على هذا مبتدأ.
Ebû Amr ed-Dânî, Ebû Nüheyk'ten onun kâf harfinin zammesi ve tenvinle «küllün» (كُلّاً) şeklinde okuduğunu nakletmiştir; bu kıraate göre kelime, 'Zeyd'e uğradım' (زيداً مررت به) misalinde olduğu gibi iştigal babından olmak üzere { سَيَكْفُرُونَ } fiilinin delalet ettiği mahzuf bir fiille mansubdur; yani: Hepsini, yani ilahların her birinin ibadetini inkâr edeceklerdir; dolayısıyla bunda takdirî bir muzâf vardır, bazen takdir edilmeyebilir de. Taberî ise ondan kâf harfinin zammesi ve ref ile «küllün» (كُلٌّ) okuduğunu zikretmiştir ki bu takdirde kelime mübtedadır.
والجملة بعده خبره أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّياطِينَ عَلَى الْكافِرِينَ قيضناهم وجعلناهم قرناء لهم مسلطين عليهم أو سلطناهم عليهم ومكناهم من إضلالهم تَؤُزُّهُمْ أَزًّا تغريهم وتهيجهم على المعاصي تهييجا شديدا بأنواع التسويلات والوساوس فإن الأز والهز والاستفزاز أخوات معناها شدة الإزعاج، وجملة «تؤزهم» إما حال مقدرة من الشياطين أو استئناف وقع جوابا عما نشأ من صدر الكلام كأنه قيل: ماذا تفعل الشياطين بهم؟ فقيل تؤزهم إلخ. والمراد من الآية تعجيب رسول الله ﷺ مما تضمنته الآيات السابقة الكريمة من قوله سبحانه «ويقول الإنسان أئذا ما مت» إلى هنا وحكته عن هؤلاء الكفرة الغواة والمردة العتاة من فنون القبائح من الأقاويل والأفاعيل والتمادي في الغي والانهماك في الضلال والإفراط في العناد والتصميم على الكفر من غير صارف يلويهم ولا عاطف يثنيهم والإجماع على مدافعة الحق بعد إيضاحه وانتفاء الشرك عنه بالكلية وتنبيه على أن جميع ذلك بإضلال الشياطين وإغوائهم لا لأن هناك قصورا في التبليغ أو مسوغا في الجملة، وفيها تسلية لرسول الله ﷺ فهي تذييل لتلك الآيات لما ذكر. وليس المراد منها تعجيبه ﵊ من إرسال الشياطين عليهم كما يوهمه تعليق الرؤية به بل مما ذكر من أحوالهم من حيث كونها من آثار إغواء الشياطين كما ينبىء عن لك قوله سبحانه تَؤُزُّهُمْ أَزًّا فَلا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ بأن يهلكوا حسبما تقتضيه جناياتهم ويبيد عن آخرهم وتطهر الأرض من خباثاتهم، والفاء للإشعار بكون ما قبلها مظنة الوقوع المنهي عنه محوجة إلى النهي كما في قوله تعالى «إن هذا عدو لك ولزوجك فلا يخرجنكما من الجنة» .
Ondan sonraki cümle ise onun haberidir. { أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّياطِينَ عَلَى الْكافِرِينَ } “Görmedin mi biz şeytanları kâfirlerin üzerine gönderdik” yani onları başlarına sardık, onların üzerlerine musallat kılınmış yoldaşlar yaptık yahut onları onların üzerine musallat edip onları saptırmaya güç yetirttik; { تَؤُزُّهُمْ أَزًّا } “onları kışkırttıkça kışkırtırlar” onları çeşitli süslemeler ve vesveselerle günahlara alabildiğine teşvik eder ve şiddetle kışkırtırlar; zira ezz (الأز), hezz (الهز) ve istifzâz (الاستفزاز) kelimeleri kardeş kelimeler olup anlamları şiddetli rahatsızlık verip harekete geçirmektir. «Teüzzühüm» cümlesi ya şeytanlardan mukadder bir haldir yahut kelamın başından doğan soruya bir cevap olarak gelmiş istînâftır; sanki: «Şeytanlar onlara ne yapıyor?» denilmiş de: «Onları kışkırtırlar...» denilmiştir. Ayetten maksat, Allah Sübhânehu'nun: «İnsan: 'Öldüğüm zaman mı...' der» buyruğundan buraya kadar olan önceki yüce ayetlerin içerdiği ve bu azgın kâfirlerden, inatçı zorbalardan naklettiği söz ve fiillerdeki türlü çirkinliklerden, azgınlıkta ısrardan, sapıklığa dalmaktan, aşırı inatçılıktan ve kendilerini çevirecek hiçbir engelleyici ve onları vazgeçirecek hiçbir döndürücü olmaksızın küfürde kararlılıktan, hakkın apaçık ortaya konulmasından ve şirkin tamamen bertaraf edilmesinden sonra hakkı defetme hususundaki ittifaklarından Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i taaccüb ettirmek; ayrıca bütün bunların tebliğdeki bir kusurdan veya genel olarak bir mazeretten ötürü değil, şeytanların saptırması ve azdırması sebebiyle olduğuna dikkat çekmektir. Onda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için bir teselli vardır; dolayısıyla zikredilen hususlardan ötürü o ayetlerin bir fezlekesidir. Ayetten maksat, rü'yetin ona bağlanmasının vehmettirdiği gibi aleyhisselâm'ı şeytanların onların üzerine gönderilmesine şaşırtmak değil; Allah Sübhânehu'nun { تَؤُزُّهُمْ أَزًّا } buyruğunun bildirdiği üzere, şeytanların azdırmasının eserleri olması bakımından onların zikredilen hallerine şaşırtmaktır. { فَلا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ } “Öyleyse onlar hakkında acele etme” cinayetlerinin gerektirdiği şekilde helak edilmeleri, köklerinin kazınması ve yeryüzünün onların pisliklerinden temizlenmesi hususunda [acele etme]. Fâ harfi, Allah Teâlâ'nın: «Şüphesiz bu, senin için de eşin için de bir düşmandır; sakın sizi cennetten çıkarmasın» buyruğunda olduğu gibi, öncesinin nehyedilen şeyin vuku bulma ihtimali olan bir yer olduğunu ve nehyi gerektirdiğini bildirmek içindir.
وقوله تعالى: إِنَّما نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا تعليل لموجب النهي ببيان اقتراب هلاكهم فإنه لم ييق لهم إلا أيام وأنفاس نعدها عدا أي قليلة كما قيل في قوله تعالى: دَراهِمَ مَعْدُودَةٍ [يوسف: ٢٠] ولا ينافي هذا ما مر من أنه يمد لمن كان في الضلالة أي يطول لأنه بالنسبة لظاهر الحال عندهم وهو قليل باعتبار عاقبته وعند الله ﷿، وقيل: إن التعليل بما ذكر دل أن أنفاسهم وأيامهم تنتهي بانتهاء العد ولا شك أنها على كثرتها يستوفي إحصاؤها في سرعة فعبر بهذا المعنى عن القليل فكأنه قيل: ليس بينك وبين هلاكهم إلا أيام محصورة وأنفاس معدودة كأنها في سرعة تقضيها الساعة التي تعد فيها لوعدت، وهذا ليس مبنيا على أن كل ما يعد فهو قليل انتهى، والأول هو الظاهر وهذا أبعد مغزى، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه كان إذا قرأ هذه الآية بكى وقال: آخر العدد خروج نفسك آخر العدد فراق أهلك آخر العدد دخول قبرك، وعن ابن السماك أنه كان عند المأمون فقرأها فقال: إذا كانت الأنفاس بالعدد ولم يكن لها مدد فما أسرع ما تنفد ولله تعالى در من قال:
Allah Teâlâ'nın: { إِنَّما نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا } “Biz onlar için ancak [günlerini ve nefeslerini] sayıp duruyoruz” buyruğu, helaklerinin yaklaştığını açıklamak suretiyle nehyin gerekçesini bildiren bir ta'lildir. Zira onların geriye ancak sayıp durduğumuz günleri ve nefesleri kalmıştır; yani Allah Teâlâ'nın: { دَراهِمَ مَعْدُودَةٍ } “Sayılı birkaç dirhem” [Yûsuf: 20] buyruğunda denildiği gibi pek azdır. Bu durum, daha önce geçen sapıklıkta olan kimseye mühlet verileceği, yani süresinin uzatılacağı hususuna aykırı değildir; çünkü bu uzatma onların nazarındaki zahiri duruma göredir, yoksa akıbeti itibarıyla ve Allah Azze ve Celle katında pek azdır. Şöyle de denilmiştir: Zikredilen gerekçe, onların nefeslerinin ve günlerinin sayımın bitmesiyle tükeneceğine delalet etmiştir. Şüphe yok ki bunlar çok olsalar da sayımları hızla tamamlanır; bu sebeple bu mana ile azlık ifade edilmiştir. Sanki şöyle denilmiştir: 'Seninle onların helaki arasında ancak sınırlı günler ve sayılı nefesler vardır; sanki bunlar, hızla geçip gitmeleri bakımından, sayılacak olsalar sayıldıkları bir an gibidir.' Bu açıklama 'her sayılan şey azdır' esasına dayalı değildir. İlk görüş zahir olandır, bu ikinci görüşün maksadı ise daha uzaktır. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edildiğine göre o, bu ayeti okuduğu zaman ağlar ve şöyle derdi: «Sayının sonu nefesinin çıkmasıdır; sayının sonu ailenden ayrılmandır; sayının sonu kabrine girmendir.» İbnü's-Semmâk'tan rivayet edildiğine göre kendisi Me'mûn'un yanındaydı, bu ayeti okudu ve şöyle dedi: «Nefesler sayılı olup bir takviyesi de bulunmayınca, ne kadar da çabuk tükenir!» Şu beyti söyleyen ne güzel söylemiştir: