أَضاعُوا الصَّلاةَ وقرأ عبد الله والحسن وأبو رزين العقيلي والضحاك وابن مقسم «الصلوات» بالجمع وهو ظاهر، ولعل الأفراد للاتفاق في النوع، وإضاعتها على ما روي عن ابن مسعود والنخعي والقاسم بن مخيمرة ومجاهد وإبراهيم. وعمر بن عبد العزيز
{ أَضاعُوا الصَّلاةَ } “Namazı zayi ettiler”; Abdullah, el-Hasan, Ebû Rezîn el-Ukaylî, Dahhâk ve İbn Mıksem çoğul olarak «الصلوات» (es-salavât) şeklinde okumuşlardır ki bu açıktır. Tekil gelmesi ise cins bakımından bir oldukları içindir. Namazın zayi edilmesi, İbn Mes'ûd, en-Nehaî, el-Kâsım b. Muhaymire, Mücâhid, İbrâhim ve Ömer b. Abdilazîz'den rivayet edildiğine göre,
تأخيرها عن وقتها، وروى ذلك الإمامية عن أبي عبد الله رضي الله تعالى عنه
onu vaktinden sonraya ertelemektir. Bunu İmâmiyye de Ebû Abdillâh radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet etmiştir.
، واختار الزجاج أن إضاعتها الاختلال بشروطها من الوقت وغيره، وقيل: إقامتها في غير جماعة، وأخرج ابن أبي حاتم عن محمد ابن كعب القرظي أن إضاعتها تركها، وقيل: عدم اعتقاد وجوبها، وعلى هذا الآية في الكفار وعلى ما قبله لأقطع، واستظهر أنها عليه في قوم مسلمين بناء على أن الكفار غير مكلفين بالفروع إلا أن يقال: المراد أن من شأنهم ذلك فتدبر، وعلى ما قبلهما في قوم مسلمين قولا واحدا.
Zeccâc, namazı zayi etmenin; vakit ve diğer şartlarında kusur göstermek olduğu görüşünü tercih etmiştir. Cemaat dışında kılınması olduğu da söylenmiştir. İbn Ebî Hâtim'in Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den rivayet ettiğine göre namazı zayi etmek, onu terk etmektir. Bir görüşe göre de onun farz olduğuna inanmamaktır. Bu son görüşe göre ayet kâfirler hakkındadır; bir öncekine göre ise kâfirler hakkında olması daha kuvvetlidir. Kâfirlerin fürû-i şeriat ile mükellef olmadıkları esasına dayanılarak bunun Müslüman bir topluluk hakkında olduğu görüşü öne çıkarılmıştır; meğerki 'onların şanı böyledir' denilmiş olsun, iyice düşün! Bu ikisinden önceki görüşlere göre ise [ayet] ittifakla Müslüman bir topluluk hakkındadır.
والمشهور عن ابن عباس ومقاتل أنها في اليهود، وعن السدي أنها فيهم وفي النصارى، واختير كونها في
İbn Abbâs ve Mukâtil'den meşhur olan rivayete göre ayet Yahudiler hakkındadır; Süddî'den ise onların hem Yahudiler hem de Hristiyanlar hakkında olduğu rivayet edilmiştir. Bir görüşe göre de
الكفرة مطلقا لما سيأتي إن شاء الله تعالى قريبا وعليه بني حسن موقع حكاية قول جبريل ﵇ الآتي، وكونها في قوم مسلمين من هذه الأمة مروي عن مجاهد وقتادة وعطاء وغيرهم قالوا: إنهم يأتون عند ذهاب الصالحين يتبادرون بالزنا ينزو بعضهم على بعض في الأزقة كالأنعام لا يستحيون من الناس ولا يخافون من الله تعالى وَاتَّبَعُوا الشَّهَواتِ وانهمكوا في المعاصي المختلفة الأنواع، وفي البحر الشَّهَواتِ عام في كل مشتهى يشغل عن الصلاة وعن ذكر الله تعالى، وعد بعضهم من ذلك نكاح الأخت من الأب وهو على القول بأن الآية فيما يعم اليهود لأن من مذهبهم فيما قيل ذلك وليس بحق. والذي صح عنهم أنهم يجوزون نكاح بنت الأخ وبنت الأخت ونحو هما، وعن علي كرم الله تعالى وجهه من بنى المشيد وركب المنظور ولبس المشهور فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا
inşâallâhu teâlâ yakında geleceği üzere mutlak olarak kâfirler hakkındadır ve Cebrail aleyhisselâm'ın az sonra gelecek olan sözünün aktarılmasının güzel konumu da buna dayandırılmıştır. Ayetin bu ümmetten Müslüman bir topluluk hakkında olduğu Mücâhid, Katâde, Atâ ve başkalarından rivayet edilmiştir; onlar şöyle demişlerdir: 'Bunlar, salihler göçüp gittiğinde gelirler, zinaya koşuşurlar, sokaklarda hayvanlar gibi birbirlerinin üzerine atlarlar; ne insanlardan utanırlar ne de Allah Teâlâ'dan korkarlar.' { وَاتَّبَعُوا الشَّهَواتِ } “ve şehvetlerinin peşine düştüler”; çeşitli günahlara daldılar. el-Bahr'da: «Şehvetler», namazdan ve Allah Teâlâ'yı zikretmekten alıkoyan arzu edilen her şey için geneldir. Bazıları baba bir kız kardeşle evlenmeyi de bundan saymıştır; bu, ayetin Yahudileri de kapsadığı görüşüne göredir, zira söylendiğine göre bu onların mezhebinde vardır fakat bu doğru değildir. Onlardan sahih olarak gelen rivayet ise kardeşin kızı ve kız kardeşin kızıyla ve benzerleriyle evlenmeyi caiz gördükleridir. Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten rivayet edildiğine göre: 'Kim yüksek köşkler inşa eder, dikkat çeken binitlere biner ve şöhret elbisesi giyerse [bu kapsama girer].' { فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا } “İşte onlar Gayyâ'ya atılacaklardır / cezalarını çekeceklerdir.”
أخرج ابن جرير والطبراني وغيرهما من حديث أبي أمامة مرفوعا أنه نهر في أسفل جهنم يسيل فيه صديد أهل النار وفيه لو أن صخرة زنة عشر عشراوات قذف بها من شفير جهنم ما بلغت قعرها سبعين خريفا ثم تنتهي إلى غي وأثام
İbn Cerîr, Taberânî ve diğerleri Ebû Ümâme'den merfû olarak rivayet etmişlerdir ki o: 'Cehennemin dibinde, cehennem ehlinin irinlerinin aktığı bir nehirdir. Orada, on tane on aylık gebe deve ağırlığında bir kaya cehennemin kenarından atılsa, yetmiş yılda dibine ulaşamaz; sonra da Gayy ve Esâm'a varır.'
، ويعلم منه سر التعبير بسوف يلقون.
Buradan { فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ } (fesevfe yelkavne) ifadesinin sırrı anlaşılmaktadır.
وأخرج جماعة من طرق عن ابن مسعود أنه قال: الغيّ نهر أو واد في جهنم من قيح بعيد القعر خبيث الطعم يقذف فيه الذين يتبعون الشهوات، وحكى الكرماني أنه آبار في جهنم يسيل إليها الصديد والقيح.
Bir grup âlim farklı yollarla İbn Mes'ûd'dan rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: 'Gayy, cehennemde irinden oluşan, dibi çok derin, tadı pis bir nehir veya vadidir; şehvetlerine uyanlar oraya atılırlar.' Kirmânî ise onun cehennemde irin ve cerahatin aktığı kuyular olduğunu nakletmiştir.
وأخرج ابن أبي حاتم عن قتادة أن الغي السوء، ومن ذلك قول مرقش الأصغر:
İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre 'el-Gayy', kötülüktür. Murakkış el-Asgar'ın şu sözü de bu kabildendir:
فمن يلق خيرا يحمد الناس أمره ... ومن يغو لا يعدم على الغي لائما
Kim hayırla karşılaşırsa insanlar onun halini över... Kim de azarsa (kötülük yaparsa), azgınlığı (gayy) sebebiyle kınayandan mahrum kalmaz.
وعن ابن زيد أنه الضلال وهو المعنى المشهور، وعليه قيل المراد جزاء غي. وروي ذلك عن الضحاك واختاره الزجاج، وقيل: المراد غيا عن طريق الجنة. وقرىء فيما حكى الأخفش «يلقّون» بضم الياء وفتح اللام وشد القاف إِلَّا مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً استثناء منقطع عند الزجاج. وقال في البحر: ظاهره الاتصال، وأيد بذكر الإيمان كون الآية في الكفرة أو عامة لهم ولغيرهم لأن من آمن لا يقال إلا لمن كان كافرا إلا بحسب التغليظ، وحمل الإيمان على الكامل خلاف الظاهر، وكذا كون المراد إلا من جمع التوبة والإيمان، وقيل: المراد من الإيمان الصلاة كما في قوله تعالى: وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ [البقرة: ١٤٣] ويكون ذكره في مقابلة إضاعة الصلاة وذكر العمل الصالح في مقابلة اتباع الشهوات فَأُولئِكَ المنعوتون بالتوبة والإيمان والعمل الصالح يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ بموجب الوعد المحتوم، ولا يخفى ما في ترك التسويف مع ذكر أولئك من اللطف.
İbn Zeyd'den ise bunun 'sapıklık' olduğu rivayet edilmiştir ki meşhur anlamı da budur; buna göre 'sapıklığın cezası' kastedilmiştir denilmiştir. Bu Dahhâk'ten rivayet edilmiş ve Zeccâc tarafından tercih edilmiştir. 'Cennet yolundan sapma' anlamının kastedildiği de söylenmiştir. Ahfeş'in naklettiğine göre «يلقّون» (yülekkavne) şeklinde yâ'nın dammesi, lâm'ın fethası ve kâf'ın şeddesiyle de okunmuştur. { إِلَّا مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً } “Ancak tevbe eden, iman eden ve salih amel işleyenler müstesnadır”; Zeccâc'a göre munkatı' bir istisnadır. el-Bahr'da ise: 'Zahir olan, muttasıl olmasıdır' denilmiştir. İmanın zikredilmesi, ayetin kâfirler hakkında olduğuna veya hem onları hem de başkalarını kapsadığına delil getirilmiştir; zira 'kim iman ederse' sözü, tağlîz (uyarıyı şiddetlendirme) kastedilmediği sürece ancak kâfir olan kimse için söylenir. İmanı 'kâmil iman' olarak anlamak ise zahire aykırıdır; aynı şekilde kastedilenin 'ancak tevbe ile imanı birleştiren kimse' olması da böyledir. İmandan maksadın, Allah Teâlâ'nın: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ } [el-Bakara: 143] ayetinde olduğu gibi 'namaz' olduğu da söylenmiştir; bu durumda imanın zikri namazı zayi etmenin karşılığı, salih amelin zikri ise şehvetlere uymanın karşılığı olur. { فَأُولئِكَ } “işte onlar”; yani tevbe, iman ve salih amelle nitelenenler, { يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ } “cennete gireceklerdir”; kesinleşmiş vaad gereğince. «أولئك» (işte onlar) zikredilirken erteleme (tesvîf) edatının bırakılmasındaki incelik ise gizli değildir.
وقرأ ابن كثير وأبو عمرو وأبو بكر ويعقوب «يدخّلون» بالبناء للمفعول من أدخل. وقرأ ابن غزوان عن طلحة «سيدخلون» بسين الاستقبال مبنيا للفاعل وَلا يُظْلَمُونَ شَيْئاً أي لا ينقصون من جزاء أعمالهم شيئا أو لا ينقصون شيئا من النقص، وفيه تنبيه على أن فعلهم السابق لا يضرهم ولا ينقص أجورهم. واستدل المعتزلة بالآية على أن العمل شرط دخول الجنة. وأجيب بأن المراد يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ بلا تسويف بقرينة المقابلة وذلك بتنزيل الزمان السابق على الدخول لحفظهم فيه عما ينال غيرهم منزلة العدم فيكون العمل شرطا لهذا الدخول لا للدخول مطلقا، وأيضا يجوز أن يكون شرطا لدخول جنة عدن لا مطلق الجنة، وقيل هو شرط لعدم نقص شيء من ثواب الأعمال وهو كما ترى، وقيل غير ذلك. واعترض بعضهم على القول بالشرطية بأنه يلزم أن لا يكون من تاب وآمن ولم يتمكن من العمل الصالح يدخل الجنة. وأجيب بأن ذلك من الصور النادرة والأحكام إنما تناط بالأعم الأغلب فتأمل.
İbn Kesîr, Ebû Amr, Ebû Bekir ve Ya'kûb «يدخّلون» (yüdhallûne) şeklinde 'edhale' fiilinden meçhul olarak okumuşlardır. İbn Gazvân'ın Talha'dan rivayetinde ise istikbal sîni ile fâil olarak «سيدخلون» (seyedhulûne) şeklinde okunmuştur. { وَلا يُظْلَمُونَ شَيْئاً } “ve hiçbir haksızlığa uğratılmazlar”; yani amellerinin karşılığından hiçbir şey eksiltilmez veya hiçbir şekilde eksikliğe uğratılmazlar. Bunda, geçmişteki kötü fiillerinin kendilerine zarar vermeyeceğine ve ecirlerini eksiltmeyeceğine dair bir tenbih vardır. Mu'tezile, amelin cennete girmenin şartı olduğuna bu ayetle delil getirmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Karşılaştırma karinesiyle maksat, { يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ } “cennete gireceklerdir” ifadesinin ertelemesiz olmasıdır; bu da girmeden önceki zamanın, başkalarının başına gelenlerden korunmaları sebebiyle yok hükmünde sayılmasıyla olur; dolayısıyla amel, mutlak girişin değil, bu [ertelemesiz] girişin şartı olur. Ayrıca bunun mutlak cennetin değil, Adn cennetinin giriş şartı olması da caizdir. Amellerin sevabından hiçbir şeyin eksiltilmemesinin şartı olduğu da söylenmiştir ki bu da ortadadır; başka açıklamalar da yapılmıştır. Bazıları şart olma görüşüne, tevbe edip iman eden fakat salih amel işlemeye imkân bulamayan kimsenin cennete girmemesi gerekir diye itiraz etmişlerdir. Buna da bunun nadir durumlardan olduğu ve hükümlerin çoğunluğa ve genele bağlandığı şeklinde cevap verilmiştir; artık tefekkür et.
جَنَّاتِ عَدْنٍ بدل من الجنة بدل البعض لاشتمالها عليها اشتمال الكل على الجزء بناء على ما قيل: إن «جنات عدن» علم لإحدى الجنات الثمان كعلمية بنات أوبر. وقيل: إن العلم هو جنة عدن إلا أنه أقيم الجزء الثاني
{ جَنَّاتِ عَدْنٍ } “Adn cennetlerine”; «el-Cenne» kelimesinden bedel-i ba'zdır; çünkü 'bintü aber' kelimesinin özel isim olması gibi 'Adn cennetleri'nin de sekiz cennetten birinin özel ismi olduğu görüşüne göre bütünün parçayı kapsaması gibi onu kapsamaktadır. Özel ismin «cennetü adn» olduğu, ancak birinci cüz
بعد حذف الأول مقام المجموع كما في شهر رمضان ورمضان فكان الأصل جنات جنة عدن. والذي حسن هذه الإقامة أن المعتبر علميته في المنقول الإضافي هو الجزء الثاني حتى كأنه نقل وحده كما قرر في موضعه من كتب النحو المفصلة. وقي الكشف إذا كانت التسمية بالمضاف والمضاف إليه جعلوا المضاف إليه في نحوه مقدر العملية لأن المعهود في كلامهم في هذا الباب الإضافة إلى الأعلام والكنى فإذا أضافوا إلى غيرها أجروه مجراها كأبي تراب ألا ترى أنهم لا يجوزون إدخال اللام في ابن داية وأبي تراب ويوجبونه في نحو امرئ القيس وماء السماء كل ذلك نظرا إلى أنه لا يغير من حاله كالعلم إلى آخر ما فيه.
hazfedildikten sonra tıpkı 'şehru ramadân' ve 'ramadân'da olduğu gibi ikinci cüzün tamamının yerine ikame edildiği de söylenmiştir; aslı 'cennâtü cenneti adn' idi. Bu ikameyi güzelleştiren husus ise, izafetle nakledilen özel isimlerde özel isimlik vasfının ikinci cüzde itibar edilmesidir; öyle ki sanki tek başına nakledilmiş gibidir, nitekim ayrıntılı nahiv kitaplarının ilgili yerinde bu takrir edilmiştir. el-Keşşâf'ta denilmiştir ki: İsimlendirme muzaf ve muzafun ileyh ile olduğunda, benzerlerinde muzafun ileyhi takdiri alem kılarlar; zira bu babda onların kelamında mutat olan, alemlere ve künyelere izafettir. Bunların dışındakilere izafe ettiklerinde ise 'Ebû Türâb' gibi onları alem hükmünde tutarlar. Görmez misin ki onlar 'İbn Dâye' ve 'Ebû Türâb'a elif-lâm dahil edilmesini caiz görmezken, 'İmruülkays' ve 'Mâüssemâ' gibilerinde bunu zorunlu tutarlar; bütün bunlar, alem gibi halini değiştirmediği mülahazasıyladır, vesaire.
ويدل على ذلك أيضا منعه من الصرف في بنات أوبر وأبي قترة وابن داية إلى غير ذلك فجنات عدن على القولين معرفة أما على الأول فللعلمية، وأما على الثاني فللإضافة المذكورة وإن لم يكن عدن في الأصل علما ولا معرفة بل هو مصدر عدن بالمكان يعدن ويعدن أقام به. واعتبار كون عدن قبل التركيب علما لإحدى الجنات يستدعي أن تكون الإضافة في «جنة عدن» من إضافة الأعم مطلقا إلى الأخص بناء على أن المتبادر من الجنة المكان المعروف لا الأشجار ونحوها وهي لا تحسن مطلقا بل منها حسن كشجر الأراك ومدينة بغداد ومنها قبيح كإنسان زيد ولا فارق بينهما إلا الذوق وهو غير مضبوط.
Buna, 'benâtü evber', 'Ebû Katra', 'İbn Dâye' ve diğerlerinde gayrimunsarif olması da delalet eder. Dolayısıyla «Cennâtü Adn» her iki görüşe göre de marifedir; birinciye göre özel isim olduğu için, ikinciye göre ise zikredilen izafet sebebiyledir; her ne kadar 'Adn' aslında alem veya marife olmayıp 'adene bi'l-mekân ya'dinü/ya'dünü' (orayı yurt edindi, yerleşti) fiilinin masdarı olsa da. Terkipten önce 'Adn'ın cennetlerden birinin özel ismi kabul edilmesi, cennetten ilk akla gelenin ağaçlar vb. değil de bilinen mekân olduğu esasına dayanılarak «cennetü adn» tamlamasındaki izafetin mutlak anlamda daha genel olanın daha özel olana izafeti olmasını gerektirir; bu da mutlak olarak güzel kabul edilmez, aksine 'şecerü'l-erâk' (erâk ağacı) ve 'medînetü bağdâd' (Bağdat şehri) gibi güzeli olduğu gibi, 'insânü zeyd' (Zeyd insanı) gibi çirkini de vardır ve aralarında zevk-i selîmden başka bir fark yoktur ki o da zapt edilemez.
وجوز أن يكون «عدن» علما للعدن بمعنى الإقامة كسحر علم للسحر وأمس للأمس وتعريف «جنات» عليه ظاهر أيضا، وإنما قالوا تصحيحا للبدلية لأنه لو لم يعتبر التعريف لزم إبدال النكرة من المعرفة وهو على رأي القائل لا يجوز إلا إذا كانت النكرة موصوفة وللوصفية بقوله تعالى الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمنُ عِبادَهُ وجوز أبو حيان اعتبار جَنَّاتِ عَدْنٍ نكرة على معنى جنات إقامة واستقرار وقال: إن دعوى أن عدنا علم لمعنى العدن يحتاج إلى توقيف وسماع من العرب مع ما في ذلك مما يوهم اقتضاء البناء. وكذا دعوى العلمية الشخصية فيه. وعدم جواز إبدال النكرة من المعرفة إلا موصوفة شيء قاله البغداديون وهم محجوجون بالسماع. ومذهب البصريين جواز الإبدال وإن لم تكن النكرة موصوفة وقال أبو علي: يجوز ذلك إذا كان في إبدال النكرة فائدة لا تستفاد من المبدل منه مع أنه لا تتعين البدلية لجواز النصب على المدح، وكذا لا يتعين كون الموصول صفة لجواز الإبدال اه بأدنى زيادة.
Tıpkı 'seher'in seher vaktine, 'ems'in düne alem olması gibi «Adn»ın da ikamet anlamındaki 'el-adn' için alem olması caiz görülmüştür; buna göre «Cennât» kelimesinin marife olması da açıktır. Bunu sırf bedel olmayı sahih kılmak için söylemişlerdir; çünkü marifelik itibar edilmezse marifeden nekrenin bedel yapılması gerekir ki bu da o görüş sahibine göre nekrenin sıfatlanmış olması ve Allah Teâlâ'nın: { الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمنُ عِبادَهُ } kavliyle sıfatlanması durumu hariç caiz değildir. Ebû Hayyân ise { جَنَّاتِ عَدْنٍ } tamlamasının ikamet ve karar cennetleri anlamında nekre sayılmasını caiz görmüş ve şöyle demiştir: 'Adn'ın ikamet manasına alem olduğunu iddia etmek, onda mebniliği gerektirme vehmi bulunmasıyla birlikte Araplardan bir tevkif ve semaa muhtaçtır. Onda şahıs alemliği iddiası da böyledir. Nekrenin marifeden ancak sıfatlandığında bedel yapılabileceği kuralı Bağdatlıların söylediği bir şeydir ve onlar sema ile ilzam edilmişlerdir. Basralıların mezhebi ise nekrenin sıfatlanmasa da bedel yapılmasının caiz olduğudur.' Ebû Ali ise şöyle demiştir: 'Nekrenin bedel yapılmasında, mübdelün minh'ten elde edilemeyen bir fayda varsa bu caizdir; bununla birlikte medih üzere mansub olması caiz olduğundan bedel olması da tayin etmez; aynı şekilde bedel olması caiz olduğundan ism-i mevsûlün sıfat olması da tayin etmez.' —pek az ziyadeyle alıntı bitti—.
وتعقب إبدال الموصول بأنه في حكم المشتق. وقد نصوا على أن إبدال المشتق ضعيف. ولعل أبا حيان لا يسلم ذلك ثم إنه جوز كون جَنَّاتِ عَدْنٍ بدل كل. وكذا جوز كونه عطف بيان. وجملة «لا يظلمون» على وجهي البدلية. والعطف اعتراض أو حال. وقرأ الحسن وأبو حيوة وعيسى بن عمر والأعمش وأحمد بن موسى عن أبي عمرو جَنَّاتِ عَدْنٍ بالرفع، وخرجه أبو حيان على أنه خبر مبتدأ محذوف أي تلك جنات، وغيره على أنها مبتدأ والخبر الموصول. وقرأ الحسن بن حي وعلي بن صالح «جنة عدن» بالنصب والإفراد ورويت عن الأعمش وهي كذلك في مصحف عبد الله.
İsm-i mevsûlün bedel yapılması, onun müştak hükmünde olduğu gerekçesiyle eleştirilmiştir; nitekim müştakın bedel yapılmasının zayıf olduğunu açıkça belirtmişlerdir. Belki de Ebû Hayyân bunu kabul etmemektedir. Sonra o, { جَنَّاتِ عَدْنٍ } terkibinin bedel-i kül olmasını caiz görmüştür. Aynı şekilde atf-ı beyân olmasını da caiz görmüştür. «Lâ yüzlemûn» cümlesi ise her iki bedel ve atıf vechine göre itirâziyye veya haldir. el-Hasan, Ebû Hayve, Îsâ b. Ömer, el-A'meş ve Ebû Amr'dan rivayetle Ahmed b. Mûsâ { جَنَّاتِ عَدْنٍ } terkibini merfû olarak okumuşlardır; Ebû Hayyân bunu mahzuf bir mübtedanın haberi yani 'tilke cennât' takdirinde açıklamış, başkaları ise onun mübteda, haberin ise ism-i mevsûl olduğunu söylemiştir. el-Hasen b. Hay ve Ali b. Sâlih ise nasb ve müfred olarak «جنة عدن» (cennete adn) şeklinde okumuşlardır; bu el-A'meş'ten de rivayet edilmiştir ve Abdullah'ın mushafında da böyledir.
وقرأ اليماني والحسن في رواية وإسحاق الأزرق عن حمزة «جنة عدن» بالرفع والإفراد والعائد إلى الموصول محذوف أي وعدها الرحمن، والتعرض لعنوان الرحمة للإيذان بأن وعدها وإنجازه لكمال سعة رحمته ﷾، والباء في قوله ﷿: بِالْغَيْبِ للملابسة وهي متعلقة بمضمر هو حال من العائد أو من عِبادَهُ أي وعدها إياهم ملتبسة أو ملتبسين بالغيب أي غائبة عنهم غير حاضرة أو غائبين عنها لا يرونها أو للسببية وهي متعلقة بوعد أي وعدها
Yemânî, bir rivayette Hasan ve Hamza'dan [nakille] İshâk el-Ezrak «cenneta adn» (جَنَّةُ عَدْنٍ) ibaresini ref (ötre) ve müfred (tekil) olarak okumuşlardır. [İsm-i] mevsûle dönen âid zamir mahzûftur; yani «vaadehâ'r-Rahmân» (Rahmân'ın kendisini vadettiği) takdirindedir. Rahmet vasfının zikredilmesi, cennetin vadedilmesinin ve bunun gerçekleştirilmesinin Allah Azze ve Celle'nin rahmetinin kemâl derecedeki genişliğinden kaynaklandığını bildirmek içindir. Azîz ve Celîl olan Allah'ın { بِالْغَيْبِ } “gayb ile / gaybda iken” kavlindeki bâ (بِ) harfi mülâbese (birliktelik) içindir; bu edat da âid zamirden yahut { عِبادَهُ } “kullarına” lafzından hâl olan mukadder bir kelimeye taalluk etmektedir; yani [cennet] gayb ile mülâbis olarak (onlardan gizli olup hazır bulunmayarak) veya kullar gayb ile mülâbis olarak (ondan uzakta bulunup onu görmeyerek) Allah'ın cenneti onlara vadettiği anlamındadır; yahut [bâ harfi] sebebiyet bildirmektedir ve vaad [fiiline] taalluk etmektedir; yani...
إياهم بسبب تصديق الغيب والإيمان به، وقيل: هي صلة «عباده» على معنى الذين يعبدونه سبحانه بالغيب أي في السر وهو كما ترى إِنَّهُ أي الرحمن، وجوز كون الضمير للشان كانَ وَعْدُهُ أي موعوده سبحانه وهو الجنات كما روي عن ابن جريج أو موعوده كائنا ما كان فيدخل فيه ما ذكر دخولا أوليا كما قيل، وجوز إبقاء الوعد على مصدريته وإطلاقه على ما ذكر للمبالغة.
gaybı tasdik etmeleri ve ona iman etmeleri sebebiyle onlara vadetmiştir. Bir görüşe göre de bâ harfi «عباده» kelimesinin sılasıdır; yani O'na gaybda, gizlide ibadet eden kullarına anlamındadır ki bu da ortadadır. { إِنَّهُ } “Şüphesiz O”; yani Rahmân; zamirin şân zamiri olması da caiz görülmüştür. { كانَ وَعْدُهُ } “O'nun vaadi”; yani İbn Cüreyc'den rivayet edildiği üzere Sübhânehu'nun vadettiği cennetlerdir veya ne olursa olsun vadettiği her şeydir ki söylendiği üzere zikredilen şey de buna öncelikle dahil olur. Vaad kelimesinin masdarlığı üzere bırakılması ve mübalağa için zikredilen şeye ıtlak edilmesi de caiz görülmüştür.
والتعبير بكان للإيذان بتحقق الوقوع أي كان ذلك مَأْتِيًّا أي يأتيه من وعد له لا محالة، وقيل: مَأْتِيًّا مفعول بمعنى فاعل أي آتيا، وقيل: هو مفعول من أتى إليه إحسانا أي فعل به ما يعد إحسانا وجميلا والوعد على ظاهره.
«Kâne» ifadesinin kullanılması, vukuunun kesinliğini bildirmek içindir; yani bu vaad { مَأْتِيًّا } “yerine gelecektir / ona ulaşılacaktır”; yani kendisine vaadde bulunulan kimse ona mutlaka gelecektir. Bir görüşe göre «me'tiyyen», fâil manasında mef'ûldür, yani 'âtiyen' (gelicidir). Bir görüşe göre de 'kendisine ihsanda bulunulan' anlamında mef'ûldür; yani ona ihsan ve güzellik sayılan şey yapılmıştır ve vaad zahiri üzeredir.
ومعنى كونه مفعولا كونه منجزا لأن فعل الوعد بعد صدوره وإيجاده إنما هو تنجيزه أي إنه كان وعده عباده منجزا لا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً فضول كلام لا طائل تحته بل هو جار مجرى اللغاء وهو صوت العصافير ونحوها من الطير.
Mef'ûl olmasının anlamı, yerine getirilmiş olmasıdır; zira vaad fiili, sadır olup var edildikten sonra ancak onun infaz edilmesiyle tamamlanır; yani O'nun kullarına olan vaadi kesin olarak yerine getirilendir. { لا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً } “Orada boş bir söz işitmezler”; faydası olmayan fuzuli sözleri işitmezler; aksine o, serçelerin ve benzeri kuşların ötüşü mesabesindedir.
والكلام كناية عن عدم صدور اللغو عن أهلها، وفيه تنبيه على أن اللغو مما ينبغي أن يجتنب عنه في هذه الدار ما أمكن، وعن مجاهد تفسير اللغو بالكلام المشتمل على السب، والمراد لا يتسابون والتعميم أولى إِلَّا سَلاماً استثناء منقطع، والسّلام إما بمعناه المعروف أي لكن يسمعون تسليم الملائكة ﵈ عليهم أو تسليم بعضهم على بعض أو بمعنى الكلام السالم من العيب والنقص أي لكن يسمعون كلاما سالما من العيب والنقص، وجوز أن يكون متصلا وهو من تأكيد المدح بما يشبه الذم كما في قوله:
Bu söz, cennet ehlinden boş sözün sadır olmayacağından kinayedir; bunda, lüzumsuz boş sözlerden bu dünyada mümkün olduğunca kaçınılması gerektiğine dair bir tenbih vardır. Mücâhid'den boş sözün, sövgü içeren söz olarak tefsir edildiği rivayet edilmiştir; maksat birbirlerine sövmezler demektir, ancak genelleştirmek daha evladır. { إِلَّا سَلاماً } “ancak esenlik [sözü işitirler]”; munkatı' bir istisnadır. Selâm ya bilinen anlamındadır; yani meleklerin aleyhimüsselâm kendilerine verdikleri selamı veya birbirlerine verdikleri selamı işitirler ya da ayıp ve noksanlıktan salim söz anlamındadır; yani noksanlıktan arınmış söz işitirler. Muttasıl olması da caiz görülmüştür ki bu, şu beyitte olduğu gibi yergiyi andıran bir üslupla övgünün teyit edilmesidir:
ولا عيب فيهم غير أن سيوفهم ... بهن فلول من قراع الكتائب
Onlarda hiçbir ayıp yoktur; şu kadar var ki, kılıçlarında ordularla çarpışmaktan dolayı çentikler vardır.
وهو يفيد نفي سماع اللغو بالطريق البرهاني الأقوى. والاتصال على هذا على طريق الفرض والتقدير ولولا ذلك لم يقع موقعه من الحسن والمبالغة، وقيل: اتصال الاستثناء على أن معنى السّلام الدعاء بالسلامة من الآفات وحيث إن أهل الجنة أغنياء عن ذلك إذ لا آفة فيها كان السّلام لغوا بحسب الظاهر وإن لم يكن كذلك نظرا للمقصود منه وهو الإكرام وإظهار التحابب، ولذا كان لائقا بأهل الجنة.
Bu da en güçlü bürhânî yolla boş söz işitmenin nefyini ifade eder. Bu takdirde muttasıllık farazî ve takdirîdir; şayet böyle olmasaydı güzellik ve mübalağa konumuna yerleşmezdi. Bir görüşe göre istisnanın muttasıl olması; selâmın afetlerden esenlik duası olması esasına göredir; cennet ehli bundan müstağni olduğundan ve orada hiçbir afet bulunmadığından, selâm -ondan kastedilen ikram ve sevgi gösterisi nazara alındığında böyle olmasa da- zahirde boş söz gibi görünürdü; bu sebeple cennet ehline layık olmuştur.
وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيها بُكْرَةً وَعَشِيًّا وارد على عادة المتنعمين في هذه الدار، أخرج ابن المنذر عن يحيى بن كثير قال: كانت العرب في زمانها إنما لها أكلة واحدة فمن أصاب أكلتين سمي فلان الناعم فأنزل الله تعالى هذا يرغب عباده فيما عنده، وروي نحو ذلك عن الحسن، وقيل: المراد دوام رزقهم ودروره وإلا فليس في الجنة بكرة ولا عشي لكن جاء في بعض الآثار أن أهل الجنة يعرفون مقدار الليل بإرخاء الحجب وإغلاق الأبواب ويعرفون مقدار النهار برفع الحجب وفتح الأبواب،
{ وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيها بُكْرَةً وَعَشِيًّا } “Orada sabah akşam rızıkları da hazırdır”; bu dünyada nimet içinde yaşayanların adetine göre varit olmuştur. İbnü'l-Münzir, Yahyâ b. Kesîr'den rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: 'Arapların kendi zamanlarında sadece bir öğün yemeği olurdu; kim iki öğün bulursa falan kişi refah içindedir denilirdi; bunun üzerine Allah Teâlâ kullarını Kendi katındakine teşvik etmek için bunu indirdi.' Benzer bir rivayet el-Hasan'dan da nakledilmiştir. Rızıklarının devamlılığı ve kesintisiz akışı kastedilmiştir de denilmiştir; zira cennette sabah ve akşam yoktur. Ancak bazı rivayetlerde cennet ehlinin, perdelerin indirilmesi ve kapıların kapatılmasıyla gece miktarını bildikleri; perdelerin kaldırılması ve kapıların açılmasıyla da gündüz miktarını bildikleri gelmiştir.
وأخرج الحكيم الترمذي في نوادر الأصول من طريق أبان عن الحسن. وأبي قلابة قالا: «جاء رجل إلى رسول الله ﷺ فقال: يا رسول الله هل في الجنة من ليل؟ قال: وما هيجك على هذا؟ قال: سمعت الله تعالى يذكر في الكتاب وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيها بُكْرَةً وَعَشِيًّا فقلت: الليل من البكرة والعشي فقال رسول الله ﷺ: ليس هناك ليل وإنما هو ضوء ونور يرد الغدو على الرواح والرواح على الغدو وتأتيهم طرف الهدايا من الله تعالى لمواقيت الصلاة التي كانوا يصلون فيها في الدنيا وتسلم عليهم الملائكة ﵈» .
el-Hakîm et-Tirmizî Nevâdirü'l-Usûl'de Ebân yoluyla el-Hasan ve Ebû Kılâbe'den rivayet etmiştir ki onlar şöyle demişlerdir: «Bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü, cennette gece var mıdır?' dedi. [Resûlullah]: 'Seni bunu sormaya sevk eden nedir?' buyurdu. Adam: 'Allah Teâlâ'nın Kitap'ta { وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيها بُكْرَةً وَعَشِيًّا } “Orada sabah akşam rızıkları da hazırdır” buyurduğunu işittim ve sabah ile akşam geceden olur dedim' dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Orada gece yoktur; o ancak sabahı akşama, akşamı sabaha bağlayan bir aydınlık ve nurdur; dünyada namaz kıldıkları vakitlerde Allah Teâlâ'dan onlara taze hediyeler gelir ve melekler aleyhimüsselâm onlara selam verirler.'»
تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي نُورِثُ مِنْ عِبادِنا مَنْ كانَ تَقِيًّا استئناف جيء به لتعظيم شأن الجنة وتعيين أهلها فاسم الإشارة مبتدأ والْجَنَّةُ خبر له والموصول صفة لها والجملة بعده صلته والعائد محذوف أي نورثها، وبذلك قرأ الأعمش وقرأ الحسن والأعرج وقتادة ورويس وحميد وابن أبي عبلة وأبو حيوة ومحبوب عن أبي عمرو «نورّث» بفتح
{ تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي نُورِثُ مِنْ عِبادِنا مَنْ كانَ تَقِيًّا } “İşte kullarımızdan takva sahibi olan kimselere miras bırakacağımız cennet budur”; cennetin şanını yüceltmek ve ehlini tayin etmek amacıyla getirilmiş bir isti'nâftır (yeni bir başlangıç cümlesidir). İsm-i işaret (تِلْكَ) mübteda, el-Cennetü (الْجَنَّةُ) onun haberi, ism-i mevsûl (الَّتِي) ise onun sıfatıdır. Ondan sonraki cümle onun sılasıdır; âid zamir ise hazfedilmiştir, yani [takdiri] “onu miras bırakırız” (نورثها) demektir. el-A‘meş de bu şekilde okumuştur. el-Hasan, el-A‘rec, Katâde, Ruveys, Humeyd, İbn Ebî Able, Ebû Hayve ve Ebû Amr’dan [rivayetle] Mahbûb ise vâv'ın fethası
الواو وتشديد الراء والمراد نبقيها على من كان تقيا من ثرمة تقواه ونمتعه بها كما نبقي على الوراث مال مورثه ونمتعه به فالإيراث مستعار للإبقاء، وإيثاره على سائر ما يدل على ذلك كالبيع والهبة لأنه أتم أنواع التمليك من حيث إنه لا يعقب بفسح ولا استرجاع ولا إبطال، وقيل: يورث المتقون من الجنة المساكن التي كانت لأهل النار لو آمنوا.
ve râ'nın teşdidi ile «نورّث» (nüverrisü) şeklinde okumuşlardır. Maksat, takvasının bir meyvesi olarak onu takva sahibi olan kimseye baki kılmamız ve vârise miras bırakanın malını baki kılıp onu bundan faydalandırdığımız gibi onu da bundan faydalandırmamızdır; dolayısıyla miras bırakma (îrâs) baki kılmaktan istiaredir. Bunun satış ve hibe gibi aynı anlama gelen diğer lafızlara tercih edilmesi, fesih, geri alma ve iptalle sonuçlanmaması bakımından temlik türlerinin en mükemmeli olmasındandır. Takva sahiplerine, şayet iman etselerdi cehennem ehlinin olacak olan cennetteki meskenlerin miras bırakılacağı da söylenmiştir.
أخرج ابن أبي حاتم عن ابن شوذب قال: ليس من أحد إلا وله في الجنة منزل وأزواج فإذا كان يوم القيامة ورث الله تعالى المؤمن كذا وكذا منزلا من منازل الكفار
İbn Ebî Hâtim'in İbn Şevzeb'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Hiçbir kimse yoktur ki cennette bir konağı ve eşleri bulunmasın; kıyamet günü olduğunda Allah Teâlâ mümine kâfirlerin konaklarından şu kadar şu kadar konak miras verir.'
وذلك قوله تعالى: تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي نُورِثُ الآية، ولا يخفى أن هذا إن صح فيه أثر عن رسول الله ﷺ فعلى العين والرأس وإلا فقد قيل عليه: إنه ضعيف لأنه يدل على أن بعض الجنة موروث والنظم الجليل يدل على أنها كلها كذلك ولأن الإيراث ينبىء عن ملك سابق لا على فرضه مع أنه لا داعي للفرض هنا لكن تعقب بأنه يكفي في الإيراث كونه الموروث كان موجودا لكن بشرط التقوى بناء على ما ذهب إليه بعضهم في قوله تعالى جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمنُ عِبادَهُ حيث قال: المراد من العباد ما يعم المؤمن التقي وغيره ووعد غير المؤمن التقي مشروط بالإيمان والتقوى، نعم اختار الأكثرون أن المراد من العباد هناك المتقون والمراد منهم هنا الأعم، والمراد من التقى من آمن وعمل صالحا على ما قيل، ولا دلالة في الآية على أن غيره لا يدخل الجنة مطلقا، وأخرج ابن أبي حاتم عن داود بن أبي هند أنه الموحد فتذكر ولا تغفل.
İşte Allah Teâlâ'nın: { تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي نُورِثُ } “İşte miras bırakacağımız cennet budur” ayeti budur. Gizli değildir ki bu hususta Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sahih bir rivayet varsa başımızın üstünedir; aksi takdirde bu görüşün zayıf olduğu söylenmiştir; zira bu, cennetin bir kısmının miras bırakıldığına delalet eder, oysa yüce nazım tamamının böyle olduğunu göstermektedir; ayrıca miras bırakma, bir faraziyeye değil geçmiş bir mülkiyete delalet eder, üstelik burada bir faraziyeye de gerek yoktur. Ancak buna şöyle cevap verilmiştir: Miras bırakmada, miras bırakılanın takva şartıyla mevcut olması yeterlidir; nitekim bazılarının Allah Teâlâ'nın: { جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمنُ عِبادَهُ } kavlinde benimsediği görüş de böyledir; zira şöyle demişlerdir: 'Kullardan maksat, takva sahibi mümini de başkasını da kapsar; takva sahibi olmayan müminin vaadi ise iman ve takva şartına bağlıdır.' Evet, çoğunluk orada kullardan maksadın takva sahipleri olduğunu, burada ise kullardan maksadın daha genel olduğunu tercih etmiştir. Söylendiğine göre takva sahibinden maksat, iman edip salih amel işleyen kimsedir; ayette onun dışındakilerin cennete kesinlikle girmeyeceğine dair bir delalet yoktur. İbn Ebî Hâtim'in Dâvûd b. Ebî Hind'den rivayet ettiğine göre o, muvahhid kimsedir; hatırla ve gafil olma.
وَما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ حكاية قول جبرائيل صلوات الله تعالى وسلامه عليه،
{ وَما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ } “Biz ancak Rabbinin emriyle ineriz”; Cebrail salavâtullâhi teâlâ ve selâmühû aleyh'in sözünün aktarılmasıdır.
فقد روي أنه احتبس عنه ﷺ أيّا ما حين سئل عن قصة أصحاب الكهف وذي القرنين والروح فلم يدر ﵊ كيف يجيب حتى حزن واشتد عليه ذلك وقال المشركون: إن ربه ودعه وقلاه فلما نزل قال له ﵊: يا جبريل احتبست عني حتى ساء ظني واشتقت إليك فقال: إني كنت أشوق ولكني عبد مأمور إذا بعثت نزلت وإذا حبست احتبست وأنزل الله تعالى هذه الآية وسورة الضحى
Rivayet edildiğine göre, Ashâb-ı Kehf, Zülkarneyn ve Ruh kıssası hakkında sorulduğunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den birkaç gün vahiy kesilmişti; aleyhisselâm nasıl cevap vereceğini bilemedi, öyle ki üzüldü ve bu durum ona çok ağır geldi. Müşrikler ise: 'Rabbi onu terk etti ve ona darıldı' dediler. Cebrail indiğinde aleyhisselâm ona: 'Ey Cebrail! Benden o kadar uzak kaldın ki kötü zanna kapıldım ve seni çok özledim' dedi. Cebrail de: 'Ben seni daha çok özlemiştim; fakat ben emre bağlı bir kulum; gönderilirsem inerim, alıkonursam kalırım' dedi ve Allah Teâlâ bu ayeti ve Duhâ sûresini indirdi.
قاله غير واحد، فهو من عطف القصة على القصة على ما قاله الخفاجي. وفي الكشف وجه وقوع ذلك هذا الموقع أنه تعالى لما فرغ من أقاصيص الأنبياء ﵈ تثبيتا له ﷺ وذنب بما أحدث بعدهم الخلوف واستثنى الأخلاف وذكر جزاء الفريقين عقب بحكاية نزول جبريل ﵇ وما رماه المشركون به من توديع ربه سبحانه إياه زيادة في التسلية وأن الأمر ليس على ما زعم هؤلاء الخلوف وأدمج فيه مناسبته لحديث التقوى بما دل على أنهم مأمورون في حركة وسكون منقادون مفوضون لطفا له ولأمته ﷺ ولهذا صرح بعده بقوله تعالى فَاعْبُدْهُ وَاصْطَبِرْ لِعِبادَتِهِ وفيه إنك لا ينبغي أن تكترث بمقالة المخالفين إلى أن تلقى ربك سعيدا، وعطف عليه مقالة الكفار بيانا لتباين ما بين المقالتين وما عليه الملك المعصوم والإنسان الجاهل الظلوم فهو استطراد شبيه بالاعتراض حسن الموقع انتهى، ولا يأبى ما تقدم في سبب النزول ما
Bunu birden çok âlim söylemiştir; Hafâcî'nin de belirttiği gibi bu, kıssanın kıssaya atfedilmesidir. el-Keşşâf'ta bunun buraya yerleşmesinin vechi şöyle açıklanmıştır: Allah Teâlâ, peygamberlerin aleyhimüsselâm kıssalarını onu sallallâhu aleyhi ve sellem tesbit ve teselli etmek üzere tamamlayıp ardından gelen kötü nesillerin ihdas ettiği şeyleri zikredip sonraki nesilleri istisna edince ve her iki fırkanın cezasını zikredince; teselliyi artırmak ve meselenin bu bozuk nesillerin iddia ettiği gibi olmadığını bildirmek üzere Cebrail aleyhisselâm'ın inişini ve müşriklerin Rabbinin onu terk ettiği yönündeki iftiralarını aktarmıştır. Ayrıca ona ve ümmetine bir lütuf olarak meleklerin her hareket ve sükûnda emre bağlı, boyun eğmiş ve işi Allah'a havale etmiş olduklarını gösteren şeylerle takva bahsiyle münasebetini kaynaştırmıştır; işte bu sebeple bundan sonra açıkça: { فَاعْبُدْهُ وَاصْطَبِرْ لِعِبادَتِهِ } “O halde O'na kulluk et ve O'na ibadette sabırlı ol” buyurmuştur. Bunda, Rabbine mutlu bir şekilde kavuşuncaya kadar muhaliflerin sözlerine aldırış etmemen gerektiği anlamı vardır. İki sözün arasını ve masum melek ile cahil ve zalim insanın tutumunu beyan etmek üzere kâfirlerin sözünü de buna atfetmiştir; dolayısıyla bu, itirâza benzeyen ve son derece güzel konuma sahip bir istıtrâddır (ara sözdür). [Keşşâf'tan nakil] bitti. Nüzul sebebi hakkında daha önce geçen hususlar,
أخرجه أحمد والبخاري والترمذي والنسائي وجماعة في سببه عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: «قال رسول الله ﷺ لجبريل ﵊: ما يمنعك أن تزورنا أكثر مما تزورنا؟ فنزلت وَما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ
Ahmed, Buhârî, Tirmizî, Nesâî ve bir grubun nüzul sebebi hakkında İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet ettiği şu hadisle çelişmez: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Cebrail aleyhisselâm'a: 'Bizi ziyaret ettiğinden daha fazla ziyaret etmekten seni alıkoyan nedir?' buyurdu; bunun üzerine { وَما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ } “Biz ancak Rabbinin emriyle ineriz” ayeti indi.»
لجواز أن يكون ﷺ قال ذلك في أثناء محاورته السابقة أيضا واقتصر في كل رواية على شيء مما وقع في المحاورة، وقيل: يجوز أن يكون النزول متكررا نعم ما ذكر في التوجيه إنما يحسن على بعض الروايات السابقة في المراد بالخلف الذين أضاعوا الصلاة واتبعوا الشهوات.
Zira sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunu önceki muhaveresi esnasında da söylemiş olması ve her rivayette muhaverede geçen hususlardan bir kısmıyla yetinilmiş olması caizdir. Nüzulün tekrarlanmış olabileceği de söylenmiştir. Evet, yapılan tevcihte zikredilen husus, namazı zayi edip şehvetlerine uyan 'half' neslinden kimlerin kastedildiğine dair önceki rivayetlerden bazılarına göre güzel olmaktadır.
وقال بعضهم: إن التقدير هذا، وقال جبريل: وما نتنزل إلخ وبه يظهر حسن العطف ووجهه انتهى وتعقب بأنه لا
Bazıları da şöyle demiştir: Takdir şöyledir: 'Durum böyledir; Cebrail de: { وَما نَتَنَزَّلُ } “[Biz ancak Rabbinin emriyle] ineriz...” dedi.' Atfın güzelliği ve vechi de bununla ortaya çıkar, [sözü] bitti. [Fakat] buna, hiçbir
محصل له. وحكى النقاش عن قوم أن الآية متصلة بقول جبريل ﵇ أولا إِنَّما أَنَا رَسُولُ رَبِّكِ لِأَهَبَ لَكِ غُلاماً زَكِيًّا
bir mesnedi olmadığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Nakkâş bir topluluktan, ayetin Cebrail aleyhisselâm'ın daha önceki şu sözüne bağlı olduğunu nakletmiştir: { إِنَّما أَنَا رَسُولُ رَبِّكِ لِأَهَبَ لَكِ غُلاماً زَكِيًّا }
[مريم: ١٩] وهو قول نازل عن درجة القبول جدا، والتنزل النزول على مهل لأنه مطاوع نزل يقال نزلته فتنزل، وقد يطلق بمعنى النزول مطلقا كما يطلق نزل بمعنى أنزل، وعلى ذلك قوله:
[Meryem: 19] ki bu kabul derecesinden son derece uzak bir sözdür. «Tenezzül», peyderpey/yavaş yavaş inmektir; çünkü 'nezele' fiilinin mutâvaatıdır; 'nezzeltühû fe-tenezzele' (onu indirdim, o da peyderpey indi) denilir. Bazen de 'nezele'nin 'enzele' anlamında kullanılması gibi mutlak iniş anlamında da kullanılır. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
فلست لإنسيّ ولكن لملأك ... تنزل من جو السماء يصوب
Ben bir insana ait değilim, aksine göğün boşluğundan süzülerek inen bir meleğe aidim.
إذ لا أثر للتدرج في مقصود الشاعر، والمعنى ما نتنزل وقتا غب وقت إلا بأمر الله تعالى على ما تقتضيه حكمته سبحانه، وقرأ الأعرج «وما يتنزل» بالياء والضمير للوحي بقرينة الحال، وسبب النزول والكلام لجبريل ﵇، وقيل: إن الضمير له ﵇ والكلام له ﷿. خبر سبحانه أنه لا يتنزل جبريل إلا بأمره تعالى قائلا لَهُ ما بَيْنَ أَيْدِينا ما قدامنا من الزمان المستقبل وَما خَلْفَنا من الزمان الماضي وَما بَيْنَ ذلِكَ المذكور من الزمان الحال فلا ننزل في زمان دون زمان إلا بأمره سبحانه ومشيئته ﷿، وقال ابن جريج: ما بين الأيدي هو ما مر من الزمان قبل الإيجاد وما خلف هو ما بعد موتهم إلى استمرار الآخرة وما بين ذلك هو مدة الحياة، وقال أبو العالية: ما بين الأيدي الدنيا بأسرها إلى النفخة الأولى وما خلف ذلك الآخرة من وقت البعث وما بين ذلك ما بين النفختين وهو أربعون سنة، وفي كتاب التحرير والتحبير ما بين الأيدي الآخرة وما خلف الدنيا، ورواه العوفي عن ابن عباس وبه قال ابن جبير وقتادة ومقاتل وسفيان، وقال الأخفش: ما بين الأيدي هو ما قبل الخلق وما خلف هو ما بعد الفناء وما بين ذلك ما بين الدنيا والآخرة فالمئات على هذه الأقوال من الزمان.
Zira şairin maksadında aşamalılığın bir etkisi yoktur. Anlam şudur: Biz, Allah Teâlâ'nın hikmetinin gerektirdiği şekilde O'nun emri olmaksızın vakit be vakit inmeyiz. el-A'rec hâlin karinesiyle zamiri vahye râci kılarak yâ ile «وما يتنزل» (ve mâ yetenezzelü) şeklinde okumuştur; bu durumda nüzul sebebi ve söz Cebrail aleyhisselâm'a aittir. Zamirin Cebrail aleyhisselâm'a, sözün ise Allah azze ve celle'ye ait olduğu da söylenmiştir; Allah Teâlâ, Cebrail'in ancak Kendi emriyle indiğini haber vermektedir. Şöyle buyurarak: { لَهُ ما بَيْنَ أَيْدِينا } “Önümüzde olan [gelecek zaman] O'nundur”; önümüzdeki gelecek zaman, { وَما خَلْفَنا } “arkamızda olan [geçmiş zaman da O'nundur]”; arkamızdaki geçmiş zaman, { وَما بَيْنَ ذلِكَ } “ve bunun arasındaki [şimdiki zaman da O'nundur]”; zikredilen ikisi arasındaki şimdiki zaman da O'nundur. Dolayısıyla biz ancak O'nun emri ve dilemesiyle bir zamanda iner, başka bir zamanda inmeyiz. İbn Cüreyc şöyle demiştir: Önümüzdeki, yaratılıştan önce geçen zamandır; arkamızdaki, ölümlerinden sonra ahiretin devamına kadar olan zamandır; ikisi arasındaki ise hayat müddetidir. Ebü'l-Âliye şöyle demiştir: Önümüzdeki, birinci sûra üfürülünceye kadar bütün dünyadır; arkamızdaki, ba's vaktinden itibaren ahirettir; ikisi arasındaki ise iki sûr üfürülüşü arasındaki kırk yıllık süredir. et-Tahrîr ve't-Tahbîr adlı kitapta: Önümüzdeki ahiret, arkamızdaki dünyadır denilmiştir; bunu el-Avfî İbn Abbâs'tan rivayet etmiş, İbn Cübeyr, Katâde, Mukâtil ve Süfyân da bu görüşü benimsemiştir. Ahfeş ise şöyle demiştir: Önümüzdeki, yaratılıştan önceki zamandır; arkamızdaki, yok oluştan sonraki zamandır; ikisi arasındaki ise dünya ile ahiret arasıdır. Dolayısıyla bu görüşlere göre mülakatlar zaman cinsindendir.
وقال صاحب الفنيان: ما بين أيدينا السماء وما خلفنا الأرض وما بين ذلك ما بين الأرض والسماء، وقيل: ما بين الأيدي الأرض وما خلف السماء وقيل: ما بين الأيدي المكان الذي ينتقلون إليه وما خلف المكان الذي ينتقلون منه وما بين ذلك المكان الذي هم فيه فالمئات من الأمكنة، واختار بعضهم تفسيرها بما يعم الزمان والمكان، والمراد أنه تعالى المالك لكل ذلك فلا ننتقل من مكان إلى مكان ولا ننزل في زمان دون زمان إلا بإذنه ﷿.
Fınyân sahibi şöyle demiştir: Önümüzdeki gökyüzü, arkamızdaki yeryüzü, ikisi arasındaki ise yer ile gök arasıdır. Önümüzdeki yer, arkamızdaki göktür de denilmiştir. Önümüzdeki intikal edecekleri mekân, arkamızdaki intikal ettikleri mekân, ikisi arasındaki ise içinde bulundukları mekândır da denilmiştir; bu durumda mülakatlar mekân cinsindendir. Bazıları hem zamanı hem de mekânı kapsayan bir tefsiri tercih etmişlerdir; maksat, Allah Teâlâ'nın bütün bunların mâliki olduğudur; dolayısıyla biz O'nun izni olmaksızın bir mekândan başka bir mekâna intikal etmeyiz ve bir zamanda inip başka bir zamanda inmamazlık etmeyiz.
وقال البغوي: المراد له علم ما بين أيدينا إلخ أي فلا نقدم على ما لم يكن موافق حكمته ﷾.
Begavî şöyle demiştir: Maksat, önümüzdekilerin vb. ilminin O'na ait olduğudur; yani O'nun hikmetine uygun olmayan hiçbir şeye girişmeyiz.
واختار بعضهم التعميم أي له سبحانه ذلك ملكا وعلما وَما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا أي تاركا أنبياءه ﵈ ويدخل ﷺ في ذلك دخولا أوليا أي ما كان عدم النزول إلا لعدم الأمر به ولم يكن عن ترك الله تعالى لك وتوديعه إياك كما زعمت الكفرة وإنما كان لحكمة بالغة، وقيل: النسيان على ظاهره يعني أنه سبحانه لإحاطة علمه وملكه لا يطرأ عليه الغفلة والنسيان حتى يغفل عنك وعن الإيحاء إليك وإنما كان تأخير الإيحاء لحكمة علمها جل شأنه، واختير الأول لأن هذا المعنى لا يجوز عليه سبحانه فلا حاجة إلى نفيه عنه ﷿ مع أن الأول هو الأوفق لسبب النزول.
Bazıları genellemeyi tercih etmişlerdir; yani mülk ve ilim olarak bunlar O'nundur. { وَما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا } “Ve senin Rabbin unutkan değildir”; yani peygamberlerini aleyhimüsselâm terk edici değildir ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buna evleviyetle dahildir; yani vahyin inmemesi ancak onun emredilmemesinden ötürüdür; kâfirlerin iddia ettiği gibi Allah Teâlâ'nın seni terk etmesinden ve sana darılmasından dolayı değildir, bilakis bu tam bir hikmet sebebiyledir. Unutmanın zahiri anlamında olduğu da söylenmiştir; yani Sübhânehu, ilminin ve mülkünün kuşatıcılığı sebebiyle O'na gaflet ve unutkanlık arız olmaz ki seni ve sana vahyetmeyi unutsun; vahyin gecikmesi ancak şânı yüce olan Allah'ın bildiği bir hikmetten ötürüdür. Birinci görüş tercih edilmiştir; zira bu [unutma] manası Sübhânehu hakkında zaten caiz değildir, dolayısıyla O'ndan nefyedilmesine gerek yoktur; üstelik birinci görüş nüzul sebebine daha uygundur.
ورجح الثاني بأنه أوفق بصيغة المبالغة فإنها باعتبار كثرة من فرض التعلق به وهي أتم على الثاني مع ما في ذلك من إبقاء اللفظ على حقيقته، وكثيرا ما جاء في القرآن نفي ما لا يجوز عليه ﷾ وفيه نظر، نعم لا شبهة في أن المتبادر الثاني وأمر الأوفقية لسبب النزول سهل، وفي إعادة اسم الرب المعرب عن التبليغ إلى الكمال اللائق مضافا إلى ضميره ﵊ من تشريفه ﷺ والإشعار بعلة الحكم ما لا يخفى، وقال أبو مسلم وابن بحر: أول الآية إلى وَما بَيْنَ ذلِكَ من كلام المتقين حين يدخلون الجنة والتنزل فيه من النزول في المكان، والمعنى وما نحل الجنة ونتخذها منازل إلا بأمر ربك تعالى ولطفه وهو سبحانه مالك الأمور كلها سالفها ومترقبها وحاضرها فما وجدنا وما نجده من لطفه وفضله، وقوله سبحانه وَما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا تقرير من جهته تعالى لقولهم أي وما كان سبحانه تاركا لثواب العالمين أو ما كان ناسيا لأعمالهم والثواب عليها حسبما وعد جل وعلا، وفيه أن حمل التنزل على ما ذكر
İkinci görüş ise mübalağa sîgasına daha uygun olduğu gerekçesiyle tercih edilmiştir; zira mübalağa, taalluk ettiği farz edilen şeylerin çokluğu itibarıyladır ve bu da lafzın hakikati üzere bırakılmasıyla birlikte ikinci görüşte daha tamdır. Kur'an'da Allah azze ve celle hakkında caiz olmayan şeylerin nefyedilmesi çokça vaki olmuştur; ancak bu gerekçede eleştiriye açık yönler vardır. Evet, ilk akla gelenin ikinci görüş olduğunda şüphe yoktur ve nüzul sebebine uygunluk meselesi de kolaydır. Layık olan kemale ulaştırmayı ifade eden 'Rab' isminin O'nun aleyhisselâm zamirine muzaf olarak tekrar edilmesinde, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i teşrif ve hükmün illetini hissettirme bakımından gizli olmayan bir incelik vardır. Ebû Müslim ve İbn Bahr şöyle demişlerdir: Ayetin başından { وَما بَيْنَ ذلِكَ } ifadesine kadar olan kısım, cennete girdiklerinde takva sahiplerinin sözüdür; buradaki 'tenezzül' de bir mekâna inip yerleşmek anlamındadır. Anlam ise şöyledir: 'Biz cennete ancak Rabbinin emri ve lütfuyla girer ve orayı yurt ediniriz; Sübhânehu geçmiş, gelecek ve şimdiki bütün işlerin mâlikidir; dolayısıyla bulduğumuz ve bulacağımız her şey O'nun lütfu ve fazlındandır.' Allah Sübhânehu'nun: { وَما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا } kavli ise onların sözünü Allah Teâlâ tarafından bir teyittir; yani Sübhânehu, amel edenlerin mükâfatını terk edici değildir yahut celle ve alâ vadettiği üzere amellerini ve onların mükâfatını unutucu değildir. Ancak tenezzülü bu anlama hamletmekte,
خلاف الظاهر. وأيضا مقتضاه بأمر ربنا لأن خطاب النبي ﷺ كما في الوجه الأول غير ظاهر إلا أن يكون حكاه الله تعالى على المعنى لأن ربهم وربه واحد ولو حكى على لفظهم لقيل ربنا، وإنما حكى كذلك ليجعل تمهيدا لما بعده، وكون ذلك خطاب جماعة المتقين لواحد منهم بعيد وكذا وَما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا إذ لم يقل ربهم. وأيضا لا يوافق ذلك سبب النزول بوجه، وكأن القائل إنما اختاره ليناسب الكلام ما قبله ويظهر عطفه عليه. وقد تحقق أنا في غنى عن ارتكابه لهذا الغرض.
zahire muhalefet vardır. Ayrıca bunun gereği «بأمر ربنا» (Rabbimizin emriyle) denilmesidir; zira birinci vecihteki gibi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap olması [bu takdirde] açık değildir; meğerki Allah Teâlâ onların ve O'nun Rabbi bir olduğu için bunu mana olarak hikaye etmiş olsun; şayet onların lafzıyla hikaye edilseydi «ربنا» (Rabbimiz) denilirdi; sonrasına bir zemin kılınması için böyle hikaye edilmiştir. Bunun, takva sahipleri topluluğunun içlerinden birine hitabı olması uzaktır; aynı şekilde «ربهم» (onların Rabbi) demeyip { وَما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا } buyurması da böyledir. Ayrıca bu, nüzul sebebine hiçbir şekilde uymamaktadır; sanki bu görüşü savunan kimse, sözün öncesine uyması ve ona atfının zahir olması için bunu tercih etmiştir. Oysa bu maksat için bu yola başvurmaya ihtiyacımız olmadığı açıklığa kavuşmuştur.
وقوله تعالى رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما بيان لاستحالة النسيان عليه تعالى فإن من بيده ملكوت السموات والأرض وما بينهما كيف يتصور أن يحوم حول ساحة عظمته وجلاله الغفلة والنسيان أو ترك وقلاء من اختاره واصطفاه لتبليغ رسالته، ورَبُّ خبر مبتدأ محذوف أي هو رب السموات إلخ أو بدل من رَبِّكَ في قوله تعالى وَما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا والفاء في قوله سبحانه فَاعْبُدْهُ وَاصْطَبِرْ لِعِبادَتِهِ لترتيب ما بعدها من موجب الأمرين على ما قبلها من كونه تعالى رب السموات والأرض وما بينهما، وقيل: من كونه تعالى غير تارك له ﵊ أو غير ناس لأعمال العاملين، والمعنى فحين عرفته تعالى بما ذكر من الربوبية الكاملة فاعبده إلخ فإن إيجاب معرفته سبحانه كذلك لعبادته مما لا ريب فيه أو حين عرفت أنه ﷿ لا ينساك أو لا ينسى أعمال العاملين فأقبل على عبادته واصطبر على مشاقها ولا تحزن بإبطاء الوحي وكلام الكفرة فإنه سبحانه يراقبك ويراعيك ويلطف بك في الدنيا والآخرة.
Allah Teâlâ'nın: { رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما } “[O], göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbidir” kavli, unutmanın Allah Teâlâ hakkında imkânsız olduğunu beyandır; zira göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü Kendi elinde olan bir Zât hakkında, O'nun azamet ve celâl dergâhı etrafında gaflet ve unutmanın dolaşması yahut risaletini tebliğ etmek için seçtiği ve süzüp çıkardığı kimseyi terk edip ona darılması nasıl tasavvur edilebilir! { رَبُّ } kelimesi mahzuf bir mübtedanın haberidir, yani 'O, göklerin Rabbidir...' takdirindedir; yahut Allah Teâlâ'nın: { وَما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا } kavlindeki { رَبِّكَ } lafzından bedeldir. Allah Sübhânehu'nun: { فَاعْبُدْهُ وَاصْطَبِرْ لِعِبادَتِهِ } “O halde O'na kulluk et ve O'na ibadette sabırlı ol” kavlindeki fâ harfi ise, kendisinden sonra gelen iki emrin gereğini, öncesinde geçen Allah Teâlâ'nın göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbi oluşuna bağlamak içindir. Allah Teâlâ'nın onu aleyhisselâm terk etmeyişine yahut amel edenlerin amellerini unutmayışına bağlamak içindir de denilmiştir. Anlamı şudur: O'nu zikredilen kâmil rubûbiyyet ile tanıdığına göre artık O'na kulluk et... Zira Sübhânehu'yu böyle tanımanın O'na ibadeti gerektirdiğinde şüphe yoktur; yahut Allah azze ve celle'nin seni unutmadığını veya amel edenlerin amellerini unutmadığını bildiğine göre O'na ibadete yönel, onun meşakkatlerine sabret; vahyin gecikmesi ve kâfirlerin sözleri yüzünden üzülme, zira Sübhânehu seni gözetmekte, korumakta ve dünyada da ahirette de sana lütufta bulunmaktadır.
وجوز أبو البقاء أن يكون رَبُّ السَّماواتِ مبتدأ والخبر فَاعْبُدْهُ والفاء زائدة على رأي الأخفش وهو كما ترى.
Ebû'l-Bekâ, { رَبُّ السَّماواتِ } terkibinin mübteda, haberin ise { فَاعْبُدْهُ } cümlesi olmasını ve Ahfeş'in görüşüne göre fâ'nın zâid olmasını caiz görmüştür ki bu da ortadadır.
وجوز الزمخشري أن يكون قوله تعالى: وَما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا من تتمة كلام المتقين على تقدير أن يكون رَبُّ خبر مبتدأ محذوف ولم يجوز ذلك على تقدير الإبدال لأنه لا يظهر حينئذ ترتب قوله سبحانه فَاعْبُدْهُ إلخ عليه لأنه من كلام الله تعالى لنبيه ﷺ في الدنيا بلا شك، وجعله جواب شرط محذوف على تقدير ولما عرفت أحوال أهل الجنة وأقوالهم فأقبل على العمل لا يلائم- كما في الكشف- فصاحة التنزيل للعدول عن السبب الظاهر إلى الخفي، وتعدية الاصطبار باللام مع أن المعروف تعديته بعلى كما في قوله تعالى: وَاصْطَبِرْ عليها لتضمنه معنى الثبات للعبادة فيما تورد عليه من الشدائد والمشاق كقولك للمبارز: اصطبر لقرنك أي اثبت له فيما يورد عليك من شداته، وفيه إشارة إلى ما يكابد من المجاهدة وأن المستقيم من ثبت لذلك ولم يتزلزل وشمة من معنى رجعنا من الجهاد الأصغر إلى الجهاد الأكبر.
Zemahşerî, { رَبُّ } kelimesinin mahzuf bir mübtedanın haberi olması takdirinde Allah Teâlâ'nın: { وَما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا } kavlinin takva sahiplerinin sözünün devamı olmasını caiz görmüş; bedel olması takdirinde ise bunu caiz görmemiştir, çünkü bu durumda Allah Sübhânehu'nun: { فَاعْبُدْهُ } kavlinin buna bağlanması zahir olmaz; zira bu şüphesiz dünyada Allah Teâlâ'nın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitabıdır. Bunun mahzuf bir şartın cevabı kılınarak 'cennet ehlinin hallerini ve sözlerini bildiğine göre artık amele yönel' şeklinde takdir edilmesi ise -el-Keşşâf'ta belirtildiği gibi- zahir sebepten gizli sebebe dönüldüğü için tenzilin fesahatına uygun düşmez. 'Istıbâr' fiilinin, { وَاصْطَبِرْ عليها } ayetinde olduğu gibi 'alâ' ile geçişli kılınması meşhur iken lâm harf-i cerri ile geçişli kılınması; tıpkı mübareze edene 'hasmına karşı sebat et' yani onun sana yönelttiği şiddetlere karşı sebat göster dediğin gibi, ibadetin kişiye yüklediği şiddet ve meşakkatlere karşı sebat gösterme manasını tazammun etmesindendir. Bunda katlanılan mücahedeye ve dosdoğru olanın buna sebat edip sarsılmayan kimse olduğuna bir işaret ve 'küçük cihaddan büyük cihada döndük' manasından bir esinti vardır.
هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا أي مثلا كما جاء في رواية جماعة عن ابن عباس ومجاهد وابن جبير وقتادة وأصله الشريك في الاسم، وإطلاقه على ذلك لأن الشركة في الاسم تقتضي المماثلة، وقال ابن عطية: السمي على هذا بمعنى المسامي والمضاهي، وأبقاه بعضهم على الأصل، واستظهر أن يرادها هنا الشريك في اسم خاص قد عبر عنه تعالى بذلك وهو رب السماوات والأرض، وقيل: المراد هو الشريك في الاسم الجليل فإن المشركين مع غلوهم في المكابرة لم يسموا الصنم بالجلالة أصلا، وقيل: المراد هو الشريك فيما يختص به تعالى كالاسم الجليل والرحمن، ونقل ذلك عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أيضا وقيل: هو الشريك في اسم الإله، والمراد بالتسمية التسمية على الحق وأما التسمية على الباطل فهي كلا تسمية، وأخرج الطستي عن ابن عباس أن نافع بن الأزرق سأله عن ذلك فقال:
{ هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا } “O'nun hiçbir adaşı/benzeri olduğunu bilir misin?”; yani İbn Abbâs, Mücâhid, İbn Cübeyr ve Katâde'den bir cemaatin rivayetinde geldiği üzere bir benzeri olduğunu bilir misin? Kelimenin aslı isimde ortak olandır; bu anlama ıtlak edilmesi ise isimdeki ortaklığın benzerliği gerektirmesindendir. İbn Atiyye şöyle demiştir: Semiyy bu takdirde yarışan/denk olan ve benzeyen anlamındadır. Bazıları kelimeyi asıl anlamı üzere bırakmış ve burada O'nun Kendi zâtını nitelediği 'göklerin ve yerin Rabbi' şeklindeki özel bir isimde adaşın kastedildiğini öne sürmüşlerdir. Şöyle de denilmiştir: Kastedilen, lafza-i celâldeki adaştır; zira müşrikler inattaki aşırılıklarına rağmen puta asla 'Allah' ismini vermemişlerdir. Şöyle de denilmiştir: Kastedilen, Lafza-i celâl ve er-Rahmân gibi sadece Allah Teâlâ'ya has olan isimlerdeki ortaktır; bu İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan da nakledilmiştir. İlâh ismindeki ortak olduğu da söylenmiştir; isimlendirmeden maksat hak üzere isimlendirmedir, batıl üzere isimlendirme ise isimlendirme sayılmaz. et-Tastî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Nâfi' b. el-Ezrak ona bunu sormuş, o da şöyle demiştir:
السمي الولد وأنشد له قول الشاعر:
Semiyy, çocuk demektir ve buna delil olarak şairin şu sözünü inşad etti:
أما السمى فأنت منه مكثر ... والمال مال يغتدي ويروح
Çocuğa gelince, senin ondan çokça var... Mal ise sabah gidip akşam gelen bir şeydir.
وروي ذلك أيضا عن الضحاك، وأيّا ما كان فالمراد بإنكار العلم ونفيه إنكار المعلوم ونفيه على أبلغ وجه وآكده، والجملة تقرير لوجوب عبادته ﷿ وإن اختلف الاعتبار حسب اختلاف الأقوال فتدبر.
Bu aynı zamanda ed-Dahhâk'tan da rivayet edilmiştir. Her ne olursa olsun, ilmin inkâr edilmesi ve nefyedilmesinden maksat, bilinenin (mâlûmun) en beliğ ve en tekitli şekilde inkârı ve nefyidir. Bu cümle, görüşlerin farklılığına göre itibar değişse de O Azze ve Celle'ye ibadetin vacip oluşunun bir takriridir; iyi düşün!
وقرأ الأخوان وهشام وعلي بن نصر وهارون كلاهما عن أبي عمرو والحسن وال. عمش وعيسى وابن محيصن «هتعلم» بإدغام اللام في التاء وهو على ما قال أبو عبيدة لغة كالإظهار وأنشدوا لذلك قول مزاحم العقيلي:
el-Ahaveyn (Hamza ve Kisâî), Hişâm, Ebû Amr'dan rivayetle hem Ali b. Nasr hem Hârûn, el-Hasan, el-A'meş, Îsâ ve İbn Muheysın lâm harfini tâ harfine idğam ederek «هتعلم» şeklinde okumuşlardır. Bu, Ebû Ubeyde'nin belirttiğine göre izhar gibi bir lehçedir ve buna delil olarak Müzâhim el-Ukaylî'nin şu sözünü inşad etmişlerdir:
فذر ذا ولكن هتعين متيما ... على ضوء برق آخر الليل ناصب
Bunu bırak da gecenin sonunda parıldayan şimşeğin ışığında sevdalı birine yardım eder misin?
وَيَقُولُ الْإِنْسانُ أَإِذا ما مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا أخرج ابن المنذر عن ابن جريج أنها نزلت في العاصي بن وائل، وعن عطاء عن ابن عباس أنها نزلت في الوليد بن المغيرة، وقيل: في أبي جهل، وعن الكلبي أنها في أبيّ بن خلف أخذ عظما باليا فجعل يفته بيده ويذريه في الريح ويقول: زعم فلان أنا نبعث بعد أن نموت ونكون مثل هذا إن هذا شيء لا يكون أبدا فأل في الْإِنْسانُ على ما قيل للعهد والمراد به أحد هؤلاء الأشخاص، وقيل: المراد بالإنسان جماعة معينون وهم الكفرة المنكرون للبعث.
{ وَيَقُولُ الْإِنْسانُ أَإِذا ما مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا } “İnsan der ki: 'Öldüğüm zaman gerçekten diri olarak [kabrimden] çıkarılacak mıyım?'” İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den rivayet ettiğine göre bu ayet Âs b. Vâil hakkında inmiştir. Atâ'nın İbn Abbâs'tan rivayetine göre Velîd b. el-Mugîre hakkında inmiştir. Ebû Cehil hakkında indiği de söylenmiştir. el-Kelbî'den rivayet edildiğine göre ise Übey b. Halef hakkında inmiştir; o, çürümüş bir kemiği alıp eliyle ufalayarak rüzgara savurmuş ve şöyle demiştir: 'Falan kimse bizim öldükten ve böyle olduktan sonra diriltileceğimizi iddia ediyor; bu asla olmayacak bir şeydir!' Dolayısıyla { الْإِنْسانُ } lafzındaki elif-lâm takısının ahd için olduğu ve bununla söz konusu şahıslardan birinin kastedildiği söylenmiştir. İnsan ile belirli bir topluluğun, yani yeniden dirilmeyi inkâr eden kâfirlerin kastedildiği de söylenmiştir.
وقال غير واحد: يجوز أن تكون أل للجنس ويكون هناك مجاز في الطرف بأن يطلق جنس الإنسان ويراد بعض أفراده كما يطلق الكل على بعض أجزائه أو يكون هناك مجاز في الإسناد بأن يسند إلى الكل ما صدر عن البعض كما يقال: بنو فلان قتلوا قتيلا والقاتل واحد منهم، ومن ذلك قوله:
Pek çok âlim şöyle demiştir: Elif-lâm takısının cins için olması caizdir ve burada taraf mecazı bulunabilir; şöyle ki bütünün parçaları üzerine ıtlak edilmesi gibi insan cinsi ıtlak edilip bazı fertleri kastedilmiş olabilir. Yahut isnatta mecaz bulunabilir; şöyle ki bir kimseden sadır olan fiil bütüne isnat edilir, nitekim 'Falanoğulları birini öldürdü' denilir oysa katil içlerinden bir kişidir. Şairin şu sözü de bundandır:
فسيف بني عبس وقد ضربوا ... نبا بيدي ورقاء عن رأس خالد
Onlar vurduklarında Abs oğullarının kılıcı, Verkâ'nın elinde Hâlid'in başından geri sekti.
واعترض هذا بأنه يشترط لصحة ذلك الإسناد رضا الباقين بالفعل أو مساعدتهم عليه حتى يعد كأنه صدر منهم، ولا شك أن بقية أفراد الإنسان من المؤمنين لم يرضوا بهذا القول. وأجاب بعض مشترطي ذلك للصحة بأن الإنكار مركوز في طبائع الكل قبل النظر في الدليل فالرضا حاصل بالنظر إلى الطبع والجبلة.
Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu isnadın sahih olması için, fiilin sanki hepsinden sadır olmuş sayılması adına geride kalanların o fiile rıza göstermesi veya ona yardım etmesi şarttır; şüphe yok ki insan fertlerinin geri kalanı olan müminler bu söze asla rıza göstermemişlerdir. Sıhhat için bunu şart koşanlardan bazıları şöyle cevap vermiştir: Delil üzerinde düşünmeden önce inkâr herkesin tabiatında yerleşiktir; dolayısıyla rıza, tabiat ve fıtrat itibarıyla mevcuttur.
وقال الخفاجي: الحق عدم اشتراط ذلك لصحته وإنما يشترط لحسنه نكتة يقتضيها مقام الكلام حتى يعد الفعل كأنه صدر عن الجميع فقد تكون الرضا وقد تكون المظاهرة وقد تكون عدم الغوث والمدد ولذا أوجب الشرع القسامة والدية وقد تكون غير ذلك، وكأن النكتة هنا أنه لما وقع بينهم إعلان قول لا ينبغي أن يقال مثله وإذا قيل لا ينبغي أن يترك قائله بدون منع أو قتل جعل ذلك بمنزلة الرضا حثا لهم على إنكاره قولا أو فعلا انتهى.
el-Hafâcî şöyle demiştir: Doğru olan, sıhhati için bunun şart koşulmamasıdır; bilakis güzel olması için, fiilin sanki hepsinden sadır olmuş sayılmasını sağlayan ve sözün makamının gerektirdiği bir nükte şarttır. Bu nükte bazen rıza, bazen arka çıkma, bazen de yardım etmeyip yüzüstü bırakma olabilir -ki şeriat bu yüzden kasâme ve diyeti vacip kılmıştır- ya da bundan başka bir şey olabilir. Buradaki nükte sanki şudur: Aralarında benzeri söylenmemesi gereken ve söylendiğinde de söyleyenin engellenmeden veya öldürülmeden bırakılmaması gereken bir söz açıkça söylendiğinde, bu sözü sözlü veya fiilî olarak inkâr etmeye onları teşvik etmek amacıyla bu durum rıza makamında tutulmuştur. [el-Hafâcî'nin sözü] bitti.
وقيل: لعل الحق أن الإسناد إلى الكل هنا للإشارة إلى قلة المؤمنين بالبعث على الوجه الذي أخبر به الصادق وما أكثر الناس ولو حرصت بمؤمنين فتأمل، وعبر بالمضارع إما استحضارا للصورة الماضية لنوع غرابة. وإما لإفادة الاستمرار التجددي فإن هذا القول لا يزال يتجدد حتى ينفخ في الصور، والهمزة للإنكار وإذا ظرف متعلق بفعل محذوف دل عليه أُخْرَجُ ولم يجوزوا تعلقه بالمذكور لأن ما بعد اللام لا يعمل فيما قبله، وعد ابن عطية توسط سوف مانعا من العمل أيضا، ورد عليه بقوله:
Şöyle de denilmiştir: Muhtemelen hak olan, buradaki bütüne isnadın, Sâdık [olan Peygamber]'in bildirdiği üzere yeniden dirilişe inanan müminlerin azlığına işaret etmek içindir; nitekim 'Sen ne kadar hırs göstersen de insanların çoğu iman edecek değildir.' İyi düşün! Muzari (geniş/şimdiki zaman) ile ifade edilmesi ya bir tür gariplikten ötürü geçmişteki tablonun zihinde canlandırılması içindir ya da yenilenen sürekliliği (istimrâr-ı teceddüdî) bildirmek içindir; zira bu söz Sûr'a üfleninceye kadar sürekli tekrarlanacaktır. Hemze inkâr içindir; { إِذا } ise { أُخْرَجُ } lafzının delalet ettiği mahzuf bir fiile taalluk eden zarftır. Zikredilen fiile taalluk etmesini caiz görmemişlerdir; zira lâm harfinden sonraki kısım öncesinde amel etmez. İbn Atiyye 'sevfe' (سَوْفَ) edatının araya girmesini de amel etmeye engel saymıştır. Fakat onun bu görüşü şairin şu sözüyle reddedilmiştir:
فلما رأته آمنا هان وجدها ... وقالت أبونا هكذا سوف يفعل
Onu güvende görünce hüznü hafifledi ve şöyle dedi: Babamız da böyle yapacaktır.
وغير ذلك مما سمع، ونقل عن الرضي أنه جعل إذا هنا شرطية وجعل عاملها الجزاء وقال: إن كلمة الشرط تدل على لزوم الجزاء للشرط، ولتحصيل هذا الغرض عمل في إذا جزاؤه مع كونه بعد حرف لا يعمل ما بعده فيما قبله كالفاء في فَسَبِّحْ وإن في قولك: إذا جئتني فإني مكرم ولام الابتداء في قوله تعالى: إِذا ما مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا، ومختار الأكثرين أن إذا هنا ظرفية، وما ذكره الرضي ليس بمتفق عليه، وتحقيق ذلك في كتب العربية، وفي
Ve işitilen diğer delillerle [reddedilmiştir]. er-Radî'den nakledildiğine göre o, buradaki 'izâ' (إذا) lafzını şart edatı, onun amilini de ceza (şartın cevabı) kılmış ve şöyle demiştir: Şart kelimesi, cezanın şarta lüzumuna delalet eder; bu maksadı hâsıl etmek için, kendisinden sonrasının öncesinde amel etmediği bir harften sonra gelse bile cezası 'izâ' lafzında amel etmiştir; tıpkı { فَسَبِّحْ } kavlindeki 'fâ' (ف), 'Bana gelirsen sana ikram ederim' (إذا جئتني فإني مكرم) sözündeki 'inne' (إنّ) ve Allah Teâlâ'nın: { إِذا ما مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا } kavlindeki ibtida lâmı gibi. Çoğunluğun tercihi ise buradaki 'izâ'nın zarf olduğu yönündedir. er-Radî'nin zikrettiği husus üzerinde ittifak edilmiş değildir, bunun tahkiki Arap dili kitaplarındadır. Ve
الكلام معطوف محذوف لقيام القرينة عليه أي إذا ما مت وصرت رميما لسوف إلخ.
kelâmda karine bulunduğu için mahzuf bir matuf vardır; yani 'öldüğüm ve çürüyüp kemik yığını haline geldiğim zaman mutlaka...' demektir.
واللام هنا لمجرد التوكيد، ولذا ساغ اقترانها بحرف الاستقبال، وهذا على القول بأنها إذا دخلت المضارع خلصته للحال، وأما على القول بأنها لا تخلصه فلا حاجة إلى دعوى تجريدها للتوكيد لكن الأول هو المشهور وما في إِذا ما للتوكيد أيضا. والمراد من الإخراج الإخراج من الأرض أو من حال الفناء والخروج على الأول حقيقة وعلى الثاني مجاز عن الانتقال من حال إلى أخرى، وإيلاء الظرف همزة الإنكار دون الإخراج لأن ذلك الإخراج ليس بمنكر مطلقا وإنما المنكر كونه وقت اجتماع الأمرين فقدم الظرف لأنه محل الإنكار، والأصل في المنكر أن يلي الهمزة، ويجوز أن يكون المراد إنكار وقت ذلك بعينه أي إنكار مجيء وقت فيه حياة بعد الموت يعني أن هذا الوقت لا يكون موجودا وهو أبلغ من إنكار الحياة بعد الموت لما أنه يفيد إنكاره بطريق برهاني، وبعضهم لم يقدر معطوفا واعتبر زمان الموت ممتد إلا أول زهوق الروح كما هو المتبادر وقيل: لا حاجة إلى جميع ذلك لأنهم إذا أحالوه في حالة الموت علم إحالته إذا كانوا رفاتا بالطريق الأولى، وأيا ما كان فلا إشكال في الآية.
Buradaki lâm sadece tekit içindir, bu yüzden istikbal harfiyle birlikte gelmesi caiz olmuştur. Bu, lâm muzariye dahil olduğunda onu şimdiki zamana tahsis ettiği görüşüne göredir. Onu şimdiki zamana tahsis etmediği görüşüne göre ise tekit için mücerred olduğunu iddia etmeye gerek yoktur; fakat meşhur olan birinci görüştür. { إِذا ما } terkibindeki 'mâ' (ما) da tekit içindir. Çıkarılmaktan maksat topraktan çıkarılmak veya yokluk halinden çıkarılmaktır; çıkmak birincisine göre hakiki, ikincisine göre ise bir halden diğerine geçişten kinaye olarak mecazidir. İnkâr hemzesinin çıkarılmanın değil de zarfın hemen ardına getirilmesi, bu çıkarılmanın mutlak olarak inkâr edilmeyip sadece iki durumun bir araya geldiği vaktin inkâr edilmesindendir; bu yüzden inkârın asıl yeri olduğu için zarf öne geçirilmiştir. Zira inkâr edilen şeyin hemzenin hemen ardında gelmesi asıldır. Maksadın bizzat o vaktin inkârı olması da caizdir; yani ölümden sonra hayatın bulunacağı bir vaktin gelmesini inkâr etmektir ki bu da öyle bir vaktin asla var olmayacağı anlamına gelir. Bu ise ölümden sonraki hayatı inkâr etmekten daha beliğdir, çünkü bunu burhanî bir yolla nefyetmektedir. Bazıları mahzuf bir matuf takdir etmemiş, ölüm zamanını ilk akla gelen şekliyle sadece ruhun çıkması vaktine kadar değil, uzayıp giden bir zaman olarak kabul etmiştir. Şöyle de denilmiştir: Bunların hiçbirine gerek yoktur, zira ölüm anında bunu imkânsız gördüklerine göre, çürümüş kemik haline geldiklerinde evleviyetle imkânsız görecekleri bilinir. Her ne olursa olsun ayette bir müşkül yoktur.
وقرأ جماعة منهم ابن ذكوان بخلاف عنه إِذا بدون همزة الاستفهام وهي مقدرة معه لدلالة المعنى على ذلك، وقيل: لا تقدير والمراد الاخبار على سبيل الهزء والسخرية بمن يقول ذلك. وقرأ طلحة بن مصرف «سأخرج» بسين الاستقبال وبغير لام، وعلى ذلك تكون إذا متعلقة بالفعل المذكور على الصحيح، وفي رواية أخرى عنه «لسأخرج» بالسين واللام. وقرأ الحسن وأبو حيوة «أخرج» مبنيا للفاعل «أو لا يذكر الإنسان» من الذكر الذي يراد به التفكر، والإظهار في موضع الإضمار لزيادة التقرير والإشعار بأن الإنسانية من دواعي الفكر فيما جرى عليه من شؤون التكوين المانعة عن القول المذكور وهو السر في إسناده إلى الجنس أو إلى الفرد بذلك العنوان على ما قيل: والهمزة للإنكار التوبيخي وهي على أحد المذهبين المشهورين في مثل هذا التركيب داخلة على محذوف معطوف عليه ما بعد والتقدير هاهنا أيقول ذلك ولا يذكر أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ أي من قبل الحالة التي هو فيها وهي حالة بقائه، وقيل: أي من قبل بعثه وَلَمْ يَكُ شَيْئاً أي والحال أنه لم يكن حينئذ موجودا فحيث خلقناه وهو في تلك الحالة المنافية للخلق بالكلية مع كونه أبعد من الوقوع فلأن نبعثه باعادة ما عدم منه وقد كان متصفا بالوجود في وقت على ما اختاره بعض أهل السنة أو بجمع المواد المتفرقة وإيجاد مثل ما كان فيها من الإعراض على ما اختاره بعض آخر منهم أيضا أولى وأظهر فما له لا يذكره فيقع فيما يقع فيه من النكير، وقيل: إن العطف على يقول المذكور سابقا.
Aralarında İbn Zekvân'ın da bulunduğu -kendisinden gelen bir rivayet farklılığıyla- bir cemaat { إِذا } lafzını istifham hemzesi olmaksızın okumuştur; mananın delaletinden ötürü hemze takdir edilir. Takdir bulunmadığı, maksadın bunu söyleyen kimseyle alay ve istihza yoluyla haber vermek olduğu da söylenmiştir. Talha b. Musarrif istikbal sîni ile ve lâm olmaksızın «سأخرج» şeklinde okumuştur; buna göre sahih olan görüşe göre 'izâ' zikredilen fiile müteallık olur. Ondan gelen diğer bir rivayette ise sîn ve lâm ile «لسأخرج» şeklindedir. el-Hasan ve Ebû Hayve ise etken fiil olarak «أَخْرُجُ» şeklinde okumuşlardır. { أَوَلا يَذْكُرُ الْإِنْسانُ } tefekkür anlamındaki zikirden gelir. Zamir makamında ismin açıkça getirilmesi (ızhâr), takriri artırmak ve insan oluşun, söz konusu ifadenin söylenmesine engel olan yaratılış halleri üzerinde düşünmeyi gerektirdiğini hissettirmek içindir; nitekim cins veya ferde bu unvanla isnat edilmesindeki sırrın bu olduğu söylenmiştir. Hemze tevbihî inkâr içindir ve bu tür terkiplerdeki iki meşhur mezhepten birine göre kendisinden sonrasının matuf olduğu mahzuf bir kelâmın üzerine dahil olmuştur. Buradaki takdir şöyledir: 'O böyle söylüyor da { أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ } yani şu an içinde bulunduğu varlık halinden önce -ki diriltilmesinden önce olduğu da söylenmiştir- ve { وَلَمْ يَكُ شَيْئاً } hiçbir şey değilken, yani o sırada mevcut değilken kendisini yarattığımızı hiç düşünmüyor mu?' Mademki yaratılmaya tamamen zıt olan o durumda ve vuku bulması [aklen] daha uzak iken onu yarattık; o halde -bazı Ehl-i Sünnet'in tercih ettiği gibi- bir vakitler varlıkla nitelenmiş olan yok olmuş parçalarını iade ederek veya -yine onlardan bazılarının tercih ettiği gibi- dağılmış maddeleri toplayıp bunlardaki arazların benzerini yaratarak onu yeniden diriltmemiz evleviyetle mümkündür ve daha açıktır. O halde ona ne oluyor da bunu düşünmüyor da düştüğü bu inkâra düşüyor? Atfın daha önce zikredilen { يَقُولُ } fiiline olduğu da söylenmiştir.
والهمزة لإنكار الجمع لدخولها على الواو المفيدة له، ولا يخل ذلك بصدارتها لأنها بالنسبة إلى جملتها فكأنه قيل، أيجمع بين القول المذكور وعدم الذكر: ومحصله أيقول ذلك ولا يذكر أنا خلقناه إلخ.
Hemze, cem' (birliktelik) ifade eden vâv harfine dahil olduğu için iki durumun bir arada bulunmasını inkâr içindir; bu durum hemzenin cümle başı olma hakkına halel getirmez, zira o kendi cümlesine göredir. Sanki şöyle denilmiştir: 'Bu söz ile düşünmemeyi bir araya mı getiriyor?' Hulasası: 'Bunu söylüyor da Bizim kendisini yarattığımızı hiç düşünmüyor mu?' demektir.
وقرأ غير واحد من السبعة «يذّكر» بفتح الذال والكاف وتشديد هما، وأصله يتذكر فأدغم التاء في الذال وبذلك قرأ أبي فَوَ رَبِّكَ أقسامه باسمه عزت أسماؤه مضافا إلى ضميره ﷺ لتحقيق الأمر بالإشعار بعلته وتفخيم شأنه ﵊ ورفع منزلته لَنَحْشُرَنَّهُمْ أي لتجمعن القائلين ما تقدم بالسوق إلى المحشر بعد ما أخرجناهم أحياء، وفي القسم على ذلك دون البعث إثبات له على أبلغ وجه وآكده كأنه أمر واضح غني عن التصريح به بعد بيان إمكانه بما تقدم من الحجة البالغة وإنما المحتاج إلى البيان ما بعد ذلك من الأهوال، وكون الضمير للكفرة القائلين هو الظاهر نظرا إلى السياق وإليه ذهب ابن عطية. وجماعة. ولا ينافي ذلك إرادة الواحد من الإنسان كما لا يخفى.
Yedi kıraat imamından birden fazlası zâl ve kâf harflerinin fethası ve şeddesiyle «يَذَّكَّرُ» şeklinde okumuştur; aslı 'yetezekkeru'dur (يَتَذَكَّرُ), tâ harfi zâl harfine idğam edilmiştir; Übey de böyle okumuştur. { فَوَ رَبِّكَ } illetini hissettirerek işin tahakkukunu vurgulamak, Peygamber aleyhisselâm'ın şanını yüceltmek ve mertebesini yükseltmek için O'nun zamirine muzâf kılarak isimleri yüce olan Kendi ismiyle yemin etmiştir. { لَنَحْشُرَنَّهُمْ } 'Onları diri olarak çıkardıktan sonra mahşere sevk ederek yukarıdaki sözü söyleyenleri elbette toplayacağız' demektir. Yeniden dirilmeye değil de doğrudan haşre yemin edilmesinde, dirilmenin en beliğ ve en tekitli biçimde ispatı vardır; sanki önceki kesin delille imkânı beyan edildikten sonra açıkça zikredilmeye ihtiyaç duyulmayacak kadar aşikâr bir meseledir ve asıl beyana muhtaç olan şey bundan sonraki dehşet verici hallerdir. Siyak nazar-ı itibara alındığında zamirin o sözü söyleyen kâfirlere ait olması zahirdir; İbn Atiyye ve bir cemaat bu görüşe gitmiştir. Bunun, insandan tek bir ferdin kastedilmiş olmasına aykırı olmadığı da gizli değildir.
واستظهر أبو حيان أنه للناس كلهم مؤمنهم وكافرهم وَالشَّياطِينَ معطوف على الضمير المنصوب أو مفعول معه. روي أن الكفرة يحشرون مع قرنائهم من الشياطين الذين كانوا يغوونهم كل منهم مع شيطانه في سلسلة، ووجه
Ebû Hayyân ise zamirin müminiyle kâfiriyle bütün insanlara ait olduğunu zâhir görmüştür. { وَالشَّياطِينَ } mansup zamire matuftur veya mef'ûlün meah'tır. Rivayet edildiğine göre kâfirler, kendilerini saptıran şeytanlardan yoldaşlarıyla birlikte, her biri kendi şeytanıyla bir zincirde haşredileceklerdir. Bunun
ذلك على تقدير عود الضمير للناس أنهم لما حشروا وفيهم الكفرة مقرونين بالشياطين فقد حشروا معهم جميعا على طرز ما قيل في نسبة القول إلى الجنس، وقيل: يحشر كل واحد من الناس مؤمنهم وكافرهم مع قرينه من الشياطين ولا يختص الكافر بذلك. وقد يستأنس له بما
zamirin bütün insanlara dönmesi takdirindeki gerekçesi şudur: İnsanlar haşredildiğinde ve içlerindeki kâfirler şeytanlara bağlanmış olduğunda, sözün cinse nispet edilmesi bahsinde söylendiği tarzda hepsi onlarla birlikte haşredilmiş olur. Şöyle de denilmiştir: Müminiyle kâfiriyle insanların her biri şeytanlardan olan karîni (yoldaşı) ile haşredilir ve bu durum sadece kâfire has değildir. Buna delil olarak şu hadis gösterilebilir:
في الصحيحين عن ابن مسعود رضي الله تعالى عنه مرفوعا «ما منكم من أحد إلا وكل به قرينه من الجن قالوا: وإياك يا رسول الله قال: وإياي إلا أن الله تعالى أعانني عليه فأسلم فلا يأمرني إلا بخير»
Sahîhayn'da İbn Mes'ûd radıyallâhu teâlâ anh'tan merfû olarak rivayet edildiğine göre: «Sizden hiç kimse yoktur ki cinlerden bir yoldaşı ona vekil kılınmış olmasın.» 'Sana da mı ey Allah'ın Resûlü?' dediler. Şöyle buyurdu: «Bana da, ancak Allah Teâlâ ona karşı bana yardım etti de o teslim oldu (yahut ben selamette kaldım), artık bana hayırdan başkasını emretmez.»
ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا باركين على الركب، وأصله جثوو بواوين فاستثقل اجتماعهما بعد ضمتين فكسرت الثاء للتخفيف فانقلبت الواو الأولى ياء لسكونها وانكسار ما قبلها فاجتمعت واو وياء وسبقت إحداهما بالسكون فقلبت الواو ياء فأدغمت الياء في الياء وكسرت الجيم اتباعا لما بعدها.
{ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا } “Sonra onları diz üstü çökmüş vaziyette cehennemin çevresinde hazır bulunduracağız.” [Cisiyyâ], dizleri üstüne çökmüş kimseler demektir. Kelimenin aslı iki vâv ile 'cüsûv' (جُثُوو) şeklindedir; iki ötrenin ardından iki vâvın bir araya gelmesi ağır gelince tâ harfi hafifletmek için kesrelenmiştir. Sakin olup öncesi kesreli olduğu için birinci vâv yâ harfine dönüşmüş, böylece bir vâv ve bir yâ bir araya gelip birincisi de sakin olunca vâv yâ'ya kalbedilerek yâ yâ'ya idğam edilmiş ve cîm harfi de sonrasına uyum sağlaması için kesrelenmiştir.
وقرأ غير واحد من السبعة بضمها وهو جمع جاث في القراءتين، وجوز الراغب كونه مصدرا نظير ما قيل في بكى وقد مر، ولعل إحضار الكفرة بهذه الحال إهانة لهم أو لعجزهم عن القيام لما اعتراهم من الشدة.
Yedi kıraat imamından birden fazlası cîm harfinin zammesiyle [cüsiyyâ] okumuştur; her iki kıraatte de 'câsî' (جاثٍ) kelimesinin çoğuludur. er-Râgıb, 'bükâ' kelimesinde söylendiği gibi bunun masdar olmasını da caiz görmüştür ki bu daha önce geçmişti. Kâfirlerin bu halde hazır bulundurulması muhtemelen onları aşağılamak için veya başlarına gelen şiddetli dehşet sebebiyle ayakta durmaktan aciz kaldıkları içindir.
وقال بعضهم: إن المحاسبة تكون حول جهنم فيجثون لمخاصمة بعضهم بعضا ثم يتبرأ بعضهم من بعض، وقال السدي: يجثون لضيق المكان بهم فالحال على القولين مقدرة بخلافه على ما تقدم. وقيل: إنها عليه مقدرة أيضا لأن المراد الجثي حول جهنم، ومن جعل الضمير للكفرة وغيرهم قال: إنه يحضر السعداء والأشقياء حول جهنم ليرى السعداء ما نجاهم الله تعالى منه فيزدادوا غبطة وسرورا وينال الأشقياء ما ادخروا لمعادهم ويزدادوا غيظا من رجوع السعداء عنهم إلى دار الثواب وشماتتهم بهم ويجثون كلهم ثم لما يدهمهم من هول المطلع أو لضيق المكان أو لأن ذلك من توابع التواقف للحساب والتقاول قبل الوصول إلى الثواب والعقاب، وقيل: إنهم يجثون على ركبهم إظهارا للذل في ذلك الموطن العظيم، ويدل على جثي جميع أهل الموقف ظاهر قوله تعالى: وَتَرى كُلَّ أُمَّةٍ جاثِيَةً [الجاثية: ٢٨] لكن سيأتي قريبا إن شاء الله تعالى ما هو ظاهر في عدم جثي الجميع من الأخبار والله تعالى أعلم، والحال قيل: مقدرة، وقيل: غير مقدرة إلا أنه أسند ما للبعض إلى الكل، وجعلها مقدرة بالنسبة إلى السعداء وغير مقدرة بالنسبة إلى الأشقياء لا يصح، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه فسر جِثِيًّا بجماعات على أنه جمع جثوة وهو المجموع من التراب والحجارة أي لنحضرنهم جماعات ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ أي جماعة تشايعت وتعاونت على الباطل أو شاعت وتبعت الباطل على ما يقتضيه كون الآية في الكفرة أو جماعة شاعت دينا مطلقا على ما يقتضيه كونها في المؤمنين وغيرهم أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمنِ عِتِيًّا أي نبوا عن الطاعة وعصيانا، وعن ابن عباس جراءة، وعن مجاهد كفرا، وقيل: افتراء بلغة تميم، والجمهور على التفسير الأول، وهو على سائر التفاسير مصدر وفيه القراءتان السابقتان في جثيا.
Bazıları şöyle demiştir: Muhasebe cehennemin çevresinde olur; birbirleriyle çekişmek için diz üstü çökerler, sonra da birbirinden teberri ederler. es-Süddî şöyle demiştir: Mekânın kendilerine dar gelmesinden dolayı diz üstü çökerler. Dolayısıyla hâl ögesi bu iki görüşe göre mukadderdir (geleceğe matuftur), önceki görüşe göre ise mukadder değildir. Önceki görüşe göre de mukadder olduğu söylenmiştir, zira kastedilen cehennemin etrafında diz çökmektir. Zamiri kâfirlere ve başkalarına ait kılanlar ise şöyle demiştir: Bahtiyarlar (müminler) ve bedbahtlar (kâfirler) cehennemin çevresinde hazır bulundurulur ki müminler Allah Teâlâ'nın kendilerini kurtardığı azabı görüp sevinç ve neşeleri artsın; bedbahtlar ise ahiretleri için hazırladıklarına kavuşsunlar, bahtiyarların kendilerinden ayrılıp sevap yurduna dönmelerinden ve hallerine acımalarından/sevinmelerinden ötürü öfkeleri katlansın. Sonra kıyamet ahvalinin dehşetinden veya yer darlığından yahut sevap ve azaba ulaşmadan önce hesap ve karşılıklı konuşma için duruşmanın gereklerinden ötürü hepsi orada diz çökerler. O muazzam durakta zilleti göstermek için dizleri üstüne çöktükleri de söylenmiştir. Mahşer ehlinin tamamının diz çökeceğine Allah Teâlâ'nın: { وَتَرى كُلَّ أُمَّةٍ جاثِيَةً } “Ve her ümmeti diz üstü çökmüş görürsün” kavlinin zahiri delalet eder. Fakat inşâallahu teâlâ yakında herkesin diz çökmeyeceğine delalet eden rivayetler gelecektir, en doğrusunu Allah Teâlâ bilir. Hâl ögesinin mukadder olduğu söylenmiş, bazısına ait durumun bütüne isnat edilmesi suretiyle mukadder olmadığı da söylenmiştir; bahtiyarlara nispetle mukadder, bedbahtlara nispetle gayrimukadder kılınması ise sahih değildir. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan 'cisiyyâ' lafzını, toprak ve taştan toplanmış yığın anlamına gelen 'cüsveten'in çoğulu olarak 'cemaatler' diye tefsir ettiği rivayet edilmiştir; yani 'onları cemaatler halinde hazır bulunduracağız' demektir. { ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ } ayetin kâfirler hakkında olmasının gerektirdiği üzere bâtıl üzerinde birbirine arka çıkan ve yardımlaşan yahut bâtıla uyup yayılan her topluluktan; yahut ayetin müminler ve diğerleri hakkında olmasının gerektirdiği üzere mutlak olarak bir dine uyan her fırkadan çekip çıkaracağız. { أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمنِ عِتِيًّا } yani itaatten en çok kaçınan ve isyan edenleri [çekip çıkaracağız]. İbn Abbâs'tan 'cüretkârlık', Mücâhid'den 'küfür', Temîm lehçesinde ise 'iftira' şeklinde rivayet edilmiştir. Âlimlerin ekseriyeti birinci tefsir üzeredir. Bütün tefsirlere göre bu kelime masdardır ve onda 'cisiyyâ' lafzındaki iki kıraat geçerlidir.
وزعم بعضهم أنه فيهما جمع جاث وهو خلاف الظاهر هنا، والنزع الإخراج كما في قوله تعالى: وَنَزَعَ يَدَهُ [الأعراف: ١٠٨، الشعراء: ٣٣] والمراد استمرار ذلك أي إنا نخرج ونفوز من كل جماعة من جماعات الكفر أعصاهم فأعصاهم إلى أن يحاط بهم فإذا اجتمعوا طرحناهم في النار على الترتيب نقدم أولاهم بالعذاب فأولاهم ولك قوله تعالى: ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بِالَّذِينَ هُمْ أَوْلى بِها صِلِيًّا فالمراد بالذين هم أولى المنتزعون باعتبار الترتيب، وقد يراد بهم أولئك باعتبار المجموع فكأنه قيل: ثم لنحن أعلم بتصلية هؤلاء وهم أولى بالصلي من بين سائر الصالين ودركاتهم أسفل وعذابهم أشد ففي الكلام إقامة المظهر مقام المضمر، وفسر بعضهم النزع بالرمي من نزعت السهم عن القوس أي رميته فالمعنى لنرمين فيها الأعصى فالأعصى من كل طائفة من تلك الطوائف ثم لنحن أعلم بتصليتهم وحمل الآية على البدء بالأشد فالأشد مروي عن ابن مسعود رضي الله تعالى عنه.
Bazıları her iki yerde de 'câsî'nin çoğulu olduğunu iddia etmiştir ki bu burada zahire aykırıdır. 'Nez' (النزع), Allah Teâlâ'nın: { وَنَزَعَ يَدَهُ } “Elini çıkarıverdi” kavlinde olduğu gibi çıkarmak demektir. Kastedilen bunun sürekliliğidir; yani küfür fırkalarının her birinden en çok isyan edenleri sıra sıra çekip ayıracağız, ta ki hepsi kuşatılıncaya kadar. Toplandıklarında ise onları sırayla ateşe atacağız; azaba en layık olanları öne alarak sırayla atacağız. Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بِالَّذِينَ هُمْ أَوْلى بِها صِلِيًّا } “Sonra oraya girmeye kimlerin daha layık olduğunu elbette en iyi Biz biliriz” kavli de böyledir. 'Daha layık olanlar'dan maksat, sıra itibarıyla çekilip çıkarılanlardır. Bütün olarak onlar da kastedilmiş olabilir; sanki şöyle denilmiştir: 'Sonra Biz bunları ateşe sokmayı en iyi biliriz; onlar ateşe girenlerin tamamı arasında buna en layık olanlardır, derekeleri en altta ve azapları en şiddetlidir.' Dolayısıyla kelâmda zamir makamında açık isim kullanılmıştır. Bazıları nez'i, 'oku yaydan fırlattım' ifadesinde olduğu gibi fırlatıp atmakla tefsir etmiştir; bu durumda mana: 'O fırkaların her birinden en çok isyan edenleri sıra sıra ateşe fırlatıp atacağız, sonra onları yakmayı en iyi Biz biliriz' olur. Ayeti en şiddetliden başlanarak sırayla atılacağına hamletmek İbn Mes'ûd radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet edilmiştir.
وجوز أن يراد بأشدهم عتيا رؤساء الشيع وأئمتهم لتضاعف جرمهم بكونهم ضلالا مضلين قال الله تعالى:
Aşırı azgın olanlardan maksadın, hem sapkın hem saptırıcı olmaları hasebiyle suçlarının katlanması sebebiyle o fırkaların reisleri ve önderleri olması da caiz görülmüştür. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ بِما كانُوا يُفْسِدُونَ وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَأَثْقالًا مَعَ أَثْقالِهِمْ.
{ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ بِما كانُوا يُفْسِدُونَ } “Kâfir olup Allah'ın yolundan alıkoyanlara, bozgunculuk yapmalarından ötürü azap üstüne azap artırdık.” { وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَأَثْقالًا مَعَ أَثْقالِهِمْ } “Onlar mutlaka kendi ağırlıklarını ve kendi ağırlıklarıyla beraber başka ağırlıkları da yükleneceklerdir.”
وأخرج ذلك ابن أبي حاتم عن قتادة وعليه لا يجب الاستمرار والإحاطة. وأورد على القول بالعموم أن قوله تعالى أَشَدُّ عِتِيًّا يقتضي اشتراك الكل في العتي بل في أشديته وهو لا يناسب المؤمنين، وأجيب عنه بأن ذلك من نسبة ما للبعض إلى الكل والتفضيل على طائفة لا يقتضي مشاركة كل فرد فرد فإذا قلت: هو أشجع العرب لا يلزمه وجود الشجاعة في جميع أفرادهم، وعلى هذا يكون في الآية إيماء إلى التجاوز عن كثير حيث خص العذاب بالأشد معصية، وأَيُّهُمْ مفعول لَنَنْزِعَنَّ وهو اسم موصول بمعنى الذي مبني على الضم محله النصب وأَشَدُّ خبر مبتدأ محذوف أي هو أشد والجملة صلة والعائد المبتدأ وعَلَى الرَّحْمنِ متعلق بأشد وعِتِيًّا تمييز محول عن المبتدأ، ومن زعم أنه جمع جعله حالا، وجوز في الجار أن يكون للبيان فهو متعلق بمحذوف كما في سقيا لك، ويجوز تعلقه بعتيا، أما إن كان وصفا فبالاتفاق، وأما إذا كان مصدرا فعند القائل بجواز تقدم معمول المصدر لا سيما إذا كان ظرفا، وكذا الكلام في بِها من قوله هُمْ أَوْلى بِها صِلِيًّا فإنه جوز أن يكون الجار للبيان وأن يكون متعلقا بأولى وأن يكون متعلقا بصليا، وقد قرىء بالضم والكسر، وجوز فيه المصدرية والوصية، وهو على الوصفية حال وعلى المصدرية تمييز على طرز ما قيل في عِتِيًّا إلا أنه جوز فيه أن يكون تمييزا عن النسبة بين أَوْلى والمجرور وقد أشير إلى ذلك فيما مر.
Bunu İbn Ebî Hâtim Katâde'den rivayet etmiştir; bu takdirde süreklilik ve bütünü kuşatma zorunlu olmaz. Umumi olduğu görüşüne şöyle bir itiraz yöneltilmiştir: Allah Teâlâ'nın { أَشَدُّ عِتِيًّا } kavli, hepsinin azgınlıkta ve hatta onun en şiddetlisinde ortak olmasını iktiza eder ki bu müminlere uygun düşmez. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu, bazısına ait olanın bütüne nispet edilmesindendir ve bir topluluğa tafdîl (üstün kılma), tek tek her ferdin ortak olmasını gerektirmez; nitekim 'O, Arapların en cesurudur' dediğinde bütün fertlerinde cesaretin bulunması gerekmez. Buna göre ayette, azap en şiddetli isyan edene tahsis edildiği için pek çoğunun affedileceğine bir ima vardır. { أَيُّهُمْ } lafzı { لَنَنْزِعَنَّ } fiilinin mef'ûlüdür; 'ellezî' (الذي) manasında mebni bir ism-i mevsûldür, mahallen mansuptur. { أَشَدُّ } ise mahzuf mübtedanın haberidir; yani 'o en şiddetlidir' (هُوَ أَشَدُّ) demektir. Cümle sıla, âid zamir ise mübtedadır. { عَلَى الرَّحْمنِ } câr-mecrûru { أَشَدُّ } lafzına müteallıktır. { عِتِيًّا } mübtedadan nakledilmiş temyizdir; çoğul olduğunu iddia eden ise onu hâl kılmıştır. Câr-mecrûrun beyan için olması caiz görülmüştür, bu durumda 'sakyen leke' terkibinde olduğu gibi mahzufa müteallık olur; { عِتِيًّا } lafzına müteallık olması da caizdir: Şayet vasıf ise ittifakla böyledir; masdar ise, özellikle zarf olduğunda masdarın mamulünün öne geçmesini caiz görenlere göredir. { هُمْ أَوْلى بِها صِلِيًّا } kavlindeki { بِها } mecrûru hakkında da aynı durum geçerlidir; zira câr-mecrûrun beyan için olması, { أَوْلى } lafzına müteallık olması ve { صِلِيًّا } lafzına müteallık olması caiz görülmüştür. Bu kelime zamme ve kesre ile okunmuştur; masdar ve sıfat olması caizdir; sıfat olmasına göre hâl, masdar olmasına göre ise { عِتِيًّا } hakkında söylendiği tarzda temyizdir; ancak bunda { أَوْلى } ile mecrûr arasındaki nispetten temyiz olması da caiz görülmüştür ve buna daha önce işaret edilmişti.
والصلي من صلى النار كرضي وبها قاسى حرها، وقال الراغب: يقال صلي بالنار وبكذا أي بلي به، وعن الكلبي أنه فسر الصلي بالدخول، وعن ابن جريج أنه فسره بالخلود، وليس كل من المعنيين بحقيقي له كما لا يخفى، ثم ما ذكر من بناء- أي- هنا هو مذهب سيبويه، وكان حقها أن تبنى في كل موضع كسائر الموصولات لشبهها الحرف بافتقارها لما بعدها من الصلة لكنها لما لزمت الإضافة إلى المفرد لفظا أو تقديرا وهي من خواص الأسماء بعد الشبه فرجعت إلى الأصل في الأسماء وهو الأعراب ولأنها إذا أضيفت إلى نكرة كانت بمعنى كل وإذا أضيفت إلى معرفة كانت بمعنى بعض فحملت في الإعراب على ما هي بمعناه وعادت هنا عنده إلى ما هو حق الموصول وهو البناء لأنه لما حذف صدر صلتها ازداد نقصها المعنوي وهو الإبهام والافتقار للصلة بنقص الصلة التي هي كجزئها فقويت مشابهتها للحرف، ولم يرتض كثير من العلماء ما ذهب إليه.
Salâ (الصَّلْي), 'radıye' vezninde 'salaye'n-nâra' fiilindendir; ateşin sıcağına katlandı demektir. er-Râgıb şöyle demiştir: 'Salâ bi'n-nâr ve bi-kezâ' denilir; yani onunla imtihan edildi/müptela oldu demektir. el-Kelbî'den salâ'yı girmekle, İbn Cüreyc'den ise ebedî kalmakla tefsir ettiği rivayet edilmiştir. Gizli olmadığı üzere bu iki manadan hiçbiri onun hakiki anlamı değildir. Sonra, burada 'eyyü' (أَيّ) kelimesinin mebni olduğuna dair zikredilen görüş Sîbeveyh'in mezhebidir. Aslında kendisinden sonraki sılaya muhtaç olması sebebiyle harfe benzediği için diğer ism-i mevsûller gibi her yerde mebni olması gerekirdi; fakat lafzan veya takdiren müfrede izafeti lazım olup bu da harfe benzemeden sonra isimlerin özelliklerinden olduğu için isimlerdeki asıl olan iraba dönmüştür. Ayrıca nekreye muzâf olduğunda 'küll' (her/bütün), marifeye muzâf olduğunda ise 'ba'z' (bazı) manasında olduğu için mana bakımından dengi olan kelimelere hamledilerek irap almıştır. Ancak burada Sîbeveyh'e göre mevsûlün asıl hakkı olan mebniliğe dönmüştür; çünkü sılasının başı hazfedilince onun bir parçası mesabesindeki sılasının eksilmesiyle manevi eksikliği, yani kapalılığı ve sılaya olan ihtiyacı artmış, böylece harfe benzerliği güçlenmiştir. Ne var ki âlimlerin pek çoğu onun bu görüşünü benimsememiştir.
قال أبو عمرو الجرمي: خرجت من البصرة فلم أسمع منذ فارقت الخندق إلى مكة أحدا يقول: لأضربن أيهم قائم بالضم، وقال أبو جعفر: النحاس ما عملت أحدا من النحويين إلا وقد خطأ سيبويه في هذه المسألة.
Ebû Amr el-Cermî şöyle demiştir: 'Basra'dan çıktım, hendeği aştığımdan Mekke'ye varıncaya kadar hiç kimsenin zamme ile [لأضربن أيهم قائم] 'Hangisi ayaktaysa mutlaka döveceğim' dediğini işitmedim.' Ebû Ca'fer en-Nehhâs da şöyle demiştir: 'Nahivcilerden bu meselede Sîbeveyh'i hatalı bulmayan hiç kimse bilmiyorum.'
وقال الزجاج: ما تبين أن سيبويه غلط في كتابه إلا في موضعين هذا أحدهما فإنه يقول بإعراب أي إذا أفردت عن الإضافة فكيف يبنيها إذا أضيفت. وقد تكلف شيخنا علاء الدين أعلى الله تعالى مقامه في عليين للذب عن سيبويه في ذلك بما لا يفي بمؤنة نقله، وقد ذكرنا بعضا منه في حواشينا على شرح القطر للمصنف.
ez-Zeccâc şöyle demiştir: 'Sîbeveyh'in Kitâb'ında sadece iki yerde yanıldığı açıktır; bunlardan biri de bu meseledir. Zira o, 'eyyü' kelimesi izafetten mücerret kaldığında murep olduğunu söylerken, muzâf olduğunda onu nasıl mebni kılar?' Şeyhimiz Alâüddîn -Allah Teâlâ makamını âlî eylesin- bu konuda Sîbeveyh'i savunmak için nakletmeye değmeyecek derecede külfetli açıklamalara girişmiştir; biz bunun bir kısmını müellifin Şerhu'l-Katr'ı üzerine yazdığımız haşiyelerimizde zikretmiştik.
نعم يؤيد ما ذهب إليه سيبويه من المفعولية قراءة طلحة بن مصرف ومعاذ بن مسلم الهراء أستاذ الفراء وزائدة عن الأعمش أيهم بالنصب لكنها ترد ما نقل عنه من تحتم البناء إذا أضيفت وحذف صدر صلتها، وينبغي إذا كان واقفا على هذه القراءة أن يقول بجواز الأمرين فيها حينئذ، وقال الخليل: مفعول (ننزعن) موصول محذوف وأي هنا استفهامية مبتدأ وأشد خبره والجملة محكية بقول وقع صلة للموصول المحذوف أي لننزعن الذين يقال فيهم: أيهم
Evet, Sîbeveyh'in mef'ûliyet görüşünü Talha b. Musarrif'in, Ferrâ'nın hocası Muâz b. Müslim el-Herrâ'nın ve el-A'meş'ten rivayetle Zâide'nin nasb ile okudukları «أَيَّهُمْ» kıraati teyit eder; ancak bu kıraat, muzâf olup sılasının başı hazfedildiğinde mebni olmasının zorunlu olduğuna dair kendisinden nakledilen görüşü reddeder. Şayet bu kıraate vakıf olmuşsa bu durumda iki vechin de caiz olduğunu söylemesi gerekirdi. el-Halîl şöyle demiştir: { نَنزِعَنَّ } fiilinin mef'ûlü mahzuf bir mevsûldür; 'eyyü' ise burada istifhamiyye olup mübtedadır, { أَشَدُّ } onun haberidir. Cümle, mahzuf mevsûlün sılası konumundaki bir sözle hikâye edilmiştir; yani 'haklarında: Hangisi
أشد، وتعقب بأنه لا معنى لجعل «النزع» لمن يسأل عنه بهذا الاستفهام، وأجيب بأن ذلك مجاز عن تقارب أحوالهم وتشابهها في العتو حتى يستحق أن يسأل عنها أو المراد الذين يجاب بهم عن هذا السؤال، وحاصله لننزعن الأشد عتيا وهو مع تكلفه فيه حذف الموصول مع بعض الصلة وهو تكلف على تكلف ومثله لا ينقاس، نعم مثله في الحذف على ما قيل قول الشاعر:
daha şiddetlidir denilenleri elbette çekip çıkaracağız' demektir. Buna, bu istifham ile kendisi hakkında soru sorulan kimseye 'nez'' (çekip çıkarma) fiilinin yöneltilmesinin bir manası olmadığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Buna cevaben şöyle denilmiştir: Bu, azgınlıkta durumlarının birbirine yakın ve benzer olmasından kinayedir; öyle ki haklarında soru sorulmayı hak ederler veya maksat bu soruya cevap olarak gösterilen kimselerdir. Neticesi: 'Azgınlık bakımından en şiddetli olanı mutlaka çekip çıkaracağız' demektir. Ancak bu görüş, tekellüflü olmasıyla birlikte sılanın bir kısmıyla beraber mevsûlün de hazfedilmesini içerir ki bu tekellüf üstüne tekellüftür ve böylesi kıyasa uymaz. Evet, hazif konusunda bunun benzeri olarak şairin şu sözü söylenmiştir:
ولقد أبيت من الفتاة بمنزل ... فأبيت لا حرج ولا محروم
O genç kızın yanında öyle bir konakta geceledim ki, ne günaha girdim ne de mahrum kaldım.
وذهب الكسائي والفراء إلى ما قاله الخليل إلا أنهما جعلا الجملة في محل نصب بنزعن، والمراد لننزعن من يقع في جواب هذا السؤال، والفعل معلق بالاستفهام وساغ تعليقه عندهما لأن المعنى لننادين وهما يريان تعليق النداء وإن لم يكن من أفعال القلوب وإلى ذلك ذهب المهدوي، وقيل: لما كان النزع متضمنا معنى الإفراز والتمييز وهو مما يلزمه العلم عومل معاملة العلم فساغ تعليقه. ويونس لا يرى التعليق مختصا بصنف من الأفعال بل سائر أصنافها سواء في صحة التعليق عنده، وقيل: الجملة الاستفهامية استئنافية والفعل واقع على كُلِّ شِيعَةٍ على زيادة من في الإثبات كما يراه الأخفش أو على معنى لننزعن بعض كل شيعة بجعل مِنْ مفعولا لتأويلها باسم، ثم إذا كان الاستئناف بيانيا واقعا في جواب من المنزوعون؟ احتيج إلى التأويل كأن يقال: المراد الذين يقعون في جواب أيهم أشد أو نحو ذلك، وإذا كانت أي على تقدير الاستئناف ووقوع الفعل على ما ذكر موصولة لم يحتج إلى التأويل إلا أن في القول بالاستئناف عدولا عن الظاهر من كون الكلام جملة واحدة إلى خلاف الظاهر من كونه جملتين.
el-Kisâî ve el-Ferrâ da Halîl'in dediği görüşe gitmişler, ancak cümleyi { نَنزِعَنَّ } fiiliyle mahallen mansup kılmışlardır; mana: 'Bu sorunun cevabında yer alan kimseyi çekip çıkaracağız' demektir. Fiil istifham sebebiyle ta'lik edilmiştir (amelden kesilmiştir); zira mana 'elbette sesleneceğiz' demektir ve ikisi de kalb fiillerinden olmasa bile nida fiilinin ta'lik edilebileceği görüşündedirler. el-Mehdevî de bu görüşe gitmiştir. Şöyle de denilmiştir: Nez' fiili ayırma ve temyiz etme manasını tazammun ettiğinden ve bu da ilmi gerektirdiğinden ilim muamelesi görmüş, bu yüzden ta'liki caiz olmuştur. Yûnus ise ta'liki belirli bir fiil çeşidine has görmez, bilakis ona göre ta'likin sıhhatinde bütün fiil çeşitleri eşittir. İstifham cümlesinin istînâfiyye olduğu, fiilin ise el-Ahfeş'in müspet kelâmda 'min'in zaitliği görüşüne göre { كُلِّ شِيعَةٍ } üzerine vaki olduğu yahut 'min' harfinin bir isme tevil edilerek mef'ûl kılınması suretiyle 'her fırkadan bir kısmını çekip çıkaracağız' manasında olduğu da söylenmiştir. Sonra istînâf, 'Çıkarılanlar kimlerdir?' sorusunun cevabında yer alan bir istînâf-ı beyânî olursa; 'maksat [أَيُّهُمْ أَشَدُّ] sorusunun cevabında yer alan kimselerdir' şeklinde bir tevile ihtiyaç duyulur. İstînâf takdirinde ve fiilin zikredilene vaki olması durumunda 'eyyü' mevsûle olursa tevile ihtiyaç kalmaz; ancak istînâf olduğunu söylemekte, sözün tek bir cümle olması şeklindeki zahirden iki cümle olması şeklindeki hilâf-ı zâhire dönme vardır.
ونقل بعضهم عن المبرد أن أَيُّهُمْ فاعل شِيعَةٍ لأن معناه يشيع، والتقدير لننزعن من كل فريق يشيع أيهم هو أشد، وأي على هذا على ما قال أبو البقاء. ونقل عن الرضي بمعنى الذي، وفي البحر قال المبرد: أيهم متعلق بشيعة فلذلك ارتفع، والمعنى أن الذين تشايعوا أيهم أشد كأنهم يتبادرون إلى هذا، ويلزمه أن يقدر مفعولا لننزعن محذوفا، وقدر أيضا في هذا المذهب من الذين تشايعوا أيهم أشد على معنى من الذين تعاونوا فنظروا أيهم أشد، قال النحاس:
Bazıları el-Müberred'den { أَيُّهُمْ } lafzının { شِيعَةٍ } kelimesinin faili olduğunu nakletmiştir; zira onun anlamı 'taraftar olur' (yeşî'u) demektir. Takdir: 'Hangisi daha şiddetli ise ona taraftar olan her fırkadan mutlaka çekip çıkaracağız' şeklindedir. Ebü'l-Bekâ'nın belirttiği ve er-Radî'den nakledildiğine göre bu takdirde 'eyyü' kelimesi 'ellezî' manasındadır. el-Bahr'da şöyle denir: el-Müberred dedi ki: { أَيُّهُمْ } lafzı { شِيعَةٍ } kelimesine taalluk etmiştir, bu yüzden merfû olmuştur. Mana şudur: Taraftar olanlar sanki buna koşuşmaktadırlar. Bu mezhepte { نَنزِعَنَّ } fiili için mahzuf bir mef'ûl takdir etmesi gerekir. Yine bu mezhepte 'hangisi daha şiddetli ise ona taraftar olanlardan' yani 'yardımlaşıp hangisinin daha şiddetli olduğuna bakanlardan' şeklinde takdir edilmiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir:
وهذا قول حسن انتهى، وهو خلاف ما نقل أولا، ولعمري إن ما نسب إلى المبرد أولا وأخيرا أبرد من يخ، وقيل: إن الجملة استفهامية وقعت صفة لشيعة على معنى لننزعن من كل شيعة مقول فيهم أيهم أشد أي من كل شيعة متقاربي الأحوال، ومن مزيدة والنزع الرمي، وحكى أبو بكر بن شقير أن بعض الكوفيين يقول: في أيهم معنى الشرط تقول:
'Bu güzel bir sözdür.' [en-Nehhâs'ın sözü] bitti. Bu ise ilk nakledilenin aksinedir. Ömrüme yemin olsun ki el-Müberred'e ilk ve son olarak nispet edilen şey buzdan daha soğuktur! Cümlenin istifhamiyye olup { شِيعَةٍ } kelimesine sıfat olduğu da söylenmiştir; mana: 'Hakkında [أَيُّهُمْ أَشَدُّ] denilen her fırkadan, yani durumları birbirine yakın her fırkadan mutlaka çekip çıkaracağız' demektir; 'min' zaittir ve nez' atmak anlamındadır. Ebû Bekir b. Şukeyr, Kûfelilerden bazılarının 'eyyühüm' lafzında şart manası bulunduğunu söylediğini nakletmiştir; şöyle dersin:
ضربت القوم أيهم غضب، والمعنى إن غضبوا أو لم يغضبوا قال أبو حيان: فعلى هذا يكون التقدير هنا إن اشتد عتوهم أو لم يشتد انتهى وهو كما ترى، والوجه الذي ينساق إليه الذهن ويساعده اللفظ والمعنى هو ما ذهب إليه سيبويه ومدار ما ذهب إليه في أي من الإعراب والبناء هو المساع في الحقيقة، وتعليلات النحويين على ما فيها إنما هي بعد الوقوع، وعدم سماع لا يقدح في سماعه فتدبر.
'İster öfkelensinler ister öfkelenmesinler o topluluğu dövdüm' (ضربت القوم أيهم غضب) dersin. Ebû Hayyân şöyle demiştir: 'Buna göre buradaki takdir: İster azgınlıkları şiddetli olsun ister olmasın şeklinde olur.' [Ebû Hayyân'ın sözü] bitti. Bu görüş ise gördüğün gibidir. Zihnin yöneldiği, lafız ve mananın da desteklediği vecih, Sîbeveyh'in gittiği görüştür. Aslında Sîbeveyh'in 'eyyü' kelimesinin irap ve mebniliği konusunda gittiği görüşün esası işitmeye (semâa) dayanır. Nahivcilerin illetlendirmeleri ise -bütün kusurlarıyla birlikte- ancak vuku bulduktan sonradır; bir kimsenin işitmemiş olması, diğerinin işitmiş olmasına halel getirmez, iyi düşün!
وَإِنْ مِنْكُمْ التفات إلى خطاب الإنسان سواء أريد منه العموم أو خصوص الكفرة لإظهار مزيد الاعتناء بمضمون الكلام. وقيل: هو خطاب للناس وابتداء كلام منه ﷿ بعد ما أتم الغرض من الأول فلا التفات أصلا. ولعله الأسبق إلى الذهن لكن قيل يؤيد الأول قراءة ابن عباس وعكرمة وجماعة وَإِنَّ مِنْهُمْ أي وما منكم أحد إِلَّا وارِدُها أي داخلها كما ذهب إلى ذلك جمع كثير من سلف المفسرين وأهل السنة، وعلى ذلك قوله تعالى إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ [الأنبياء: ٩٨] . وقوله تعالى: في فرعون يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ [هود: ٩٨] .
{ وَإِنْ مِنْكُمْ } sözün içeriğine daha fazla ihtimam gösterildiğini belirtmek üzere, ister umum ister kâfirlere has olsun, insan hitabına yapılan bir iltifattır. Bütün insanlara bir hitap olduğu ve O Azze ve Celle'nin birinci maksadı tamamladıktan sonra yeni bir kelâma başladığı, dolayısıyla hiçbir iltifatın bulunmadığı da söylenmiştir; zihne ilk gelen de muhtemelen budur. Fakat İbn Abbâs, İkrime ve bir cemaatin { وَإِنَّ مِنْهُمْ } şeklindeki kıraatinin birinci görüşü teyit ettiği söylenmiştir; yani 'içinizden hiç kimse yoktur ki { إِلَّا وارِدُها } oraya girecek olmasın.' Müfessirlerin seleften olan büyük bir çoğunluğu ve Ehl-i Sünnet 'vürûd'un girmek manasında olduğu görüşüne gitmiştir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ } “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennem yakıtısınız; siz oraya gireceksiniz” kavli ve Firavun hakkında buyurduğu: { يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ } “Kıyamet gününde kavminin önüne düşer de onları ateşe sokar; girilen yer ne kötüdür!” kavli de böyledir.
واحتج ابن عباس بما ذكر على ابن الأزرق حين أنكر عليه تفسير الورود بالدخول وهو جار على تقدير عموم الخطاب أيضا فيدخلها المؤمن إلا أنها تضره على ما قيل،
İbn Abbâs, vürûdun girmekle tefsir edilmesini inkâr eden İbnü'l-Ezrak'a karşı zikredilen delillerle hüccet getirmiştir. Bu, hitabın umumi olması takdirinde de geçerlidir; yani mümin de oraya girer, ancak söylenene göre cehennem ona zarar vermez.
فقد أخرج أحمد، والحكيم الترمذي، وابن المنذر، والحاكم وصححه، وجماعة عن أبي سمية قال: اختلفنا في الورود فقال بعضنا: لا يدخلها مؤمن. وقال آخر: يدخلونها جميعا ثم ينجي الله تعالى الذين اتقوا، فلقيت جابر بن عبد الله رضي الله تعالى عنه فذكرت له فقال: وأهوى بإصبعه إلى أذنيه صمتا إن لم أكن سمعت رسول الله ﷺ يقول: «لا يبقى بر ولا فاجر إلا دخلها فتكون على المؤمن بردا وسلاما كما كانت على إبراهيم ﵇ حتى إن للنار ضجيجا من بردهم ثم ينجي الله تعالى الذين اتقوا»
Nitekim Ahmed, el-Hakîm et-Tirmizî, İbnü'l-Münzir, sahih olduğunu belirterek el-Hâkim ve bir cemaat Ebû Sümeyye'den şöyle rivayet etmiştir: Vürûd hususunda ihtilaf ettik; bazılarımız 'Oraya hiçbir mümin girmez' derken, diğerleri 'Hepsi girer, sonra Allah Teâlâ takva sahiplerini kurtarır' dedi. Bunun üzerine Câbir b. Abdillâh radıyallâhu teâlâ anh ile karşılaşıp durumu ona anlattım. Parmaklarını kulaklarına götürerek şöyle dedi: 'Eğer Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işitmemişsem bu ikisi sağır olsun: «İster iyi ister kötü olsun, oraya girmeyen kimse kalmaz; ancak ateş, İbrâhim aleyhisselâm'a olduğu gibi müminin üzerine serin ve selamet olur, hatta müminlerin serinliğinden ötürü cehennem feryat eder; sonra Allah Teâlâ takva sahiplerini kurtarır.»'
، وقد ذكر الإمام الرازي لهذا الدخول عدة فوائد في تفسيره فليراجع.
İmâm Râzî tefsirinde bu giriş için pek çok fayda zikretmiştir, oraya müracaat edilsin.
وأخرج عبد بن حميد وابن الأنباري والبيهقي عن الحسن الورود المرور عليها من غير دخول، وروي ذلك أيضا عن قتادة وذلك بالمرور على الصراط الموضوع على متنها على ما رواه جماعة عن ابن مسعود رضي الله تعالى عنه، ويمر المؤمن ولا يشعر بها بناء على ما أخرج ابن أبي شيبة وعبد بن حميد والحكيم وغيرهم عن خالد بن معدان قال:
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Enbârî ve el-Beyhakî'nin el-Hasan'dan rivayet ettiğine göre vürûd, girmeksizin üzerinden geçmektir; bu Katâde'den de rivayet edilmiştir. Bu, İbn Mes'ûd radıyallâhu teâlâ anh'tan bir cemaatin rivayet ettiği üzere cehennemin sırtına konulan sırattan geçmekle olur. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, el-Hakîm ve başkalarının Hâlid b. Ma'dân'dan rivayet ettiğine dayanarak mümin oradan geçer ve onu hissetmez; [Hâlid b. Ma'dân] şöyle demiştir:
إذا دخل أهل الجنة الجنة قالوا: ربنا ألم تعدنا أن نرد النار قال: بلى ولكنكم مررتم عليها وهي خامدة، ولا ينافي هذا ما
'Cennet ehli cennete girdiğinde: Rabbimiz! Bize cehenneme uğrayacağımızı vadetmemiş miydin? derler. Allah Teâlâ: Evet, fakat siz onun üzerinden o sönmüş haldeyken geçtiniz, buyurur.' Bu durum,
أخرجه الترمذي والطبراني وغيرهما عن يعلى بن أمية عن النبي ﷺ أنه قال: «تقول النار للمؤمن يوم القيامة جز يا مؤمن فقد أطفأ نورك لهبي
Tirmizî, Taberânî ve başkalarının Ya'lâ b. Ümeyye'den rivayet ettikleri, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Kıyamet gününde cehennem mümine şöyle der: Geç ey mümin! Zira senin nurun benim alevimi söndürdü»
لجواز أن لا يكون متذكرا هذا القول عند السؤال أو لم يكن سمعه لاشتغاله، وأخرج ابن أبي حاتم عن ابن زيد أنه قال في الآية: ورود المسلمين المرور على الجسر بين ظهريها ورود المشركين أن يدخلوها، ولا بد على هذا من ارتكاب عموم المجاز عند من لا يرى جواز استعمال اللفظ في معنيين، وعن مجاهد أن ورود المؤمن النار هو مس الحمى جسده في الدنيا لما صح من
hadisine aykırı değildir; zira soru anında bu sözü hatırlamamış olması veya meşguliyetinden ötürü işitmemiş olması muhtemeldir. İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den rivayet ettiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: 'Müslümanların vürûdu cehennemin ortasındaki köprüden geçmeleridir, müşriklerin vürûdu ise oraya girmeleridir.' Bir lafzın iki manada kullanılmasını caiz görmeyenlere göre bu görüşte umûm-ı mecaza başvurmak gerekir. Mücâhid'den rivayet edildiğine göre müminin cehenneme vürûdu, dünyada hummanın (yüksek ateşin) bedenine dokunmasıdır; zira
قوله ﷺ «الحمى من فيح جهنم»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Humma cehennemin hararetindendir» hadisi sahihtir.
ولا يخفى خفاء الاستدلال به على المطلوب.
Bununla kastedilen manaya delil getirmenin kapalı olduğu gizli değildir.
واستدل بعضهم على ذلك بما
Bazıları buna delil olarak şunu zikretmiştir:
أخرجه ابن جرير عن أبي هريرة قال: خرج رسول الله ﷺ يعود رجلا من أصحابه وعكا وأنا معه فقال ﵊: «إن الله تعالى يقول هي ناري أسلطها على عبدي المؤمن لتكون حظه من النار في الآخرة وفيه خفاء أيضا»
İbn Cerîr'in Ebû Hureyre'den rivayet ettiği şu hadistir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından sıtmalı bir adamı hasta ziyaretine çıktı, ben de O'nunla beraberdim. Aleyhisselâm şöyle buyurdu: «Şüphesiz Allah Teâlâ buyurur ki: O, ahirette ateşten payı olsun diye mümin kuluma musallat ettiğim ateşimdir.» Bunda da bir kapalılık vardır.
والحق أنه لا دلالة فيه على عدم ورود المؤمن المحموم في الدنيا النار في الآخرة، وقصارى ما يدل عليه أنه يحفظ من ألم النار يوم القيامة، وأخرج عبد ابن حميد عن عبيد بن عمير أن الورود الحضور والقرب كما في قوله تعالى وَلَمَّا وَرَدَ ماءَ مَدْيَنَ [القصص: ٢٣] واختار بعضهم أن المراد حضورهم جاثين حواليها، واستدل عليه بما ستعلمه إن شاء الله تعالى، ولا منافاة بين هذه الآية وقوله تعالى: أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ [الأنبياء: ١٠١] لأن المراد مبعدون عن عذابها، وقيل: المراد إبعادهم عنها بعد أن يكونوا قريبا منها كانَ أي ورودهم إياها عَلى رَبِّكَ حَتْماً أمرا واجبا كما روي عن ابن عباس، والمراد بمنزلة الواجب في تحتم للوقوع إذ لا يجب على الله تعالى شيء عند أهل السنة مَقْضِيًّا قضى بوقوعه البتة.
Doğrusu onda, dünyada hummaya yakalanan müminin ahirette cehenneme varmayacağına dair bir delalet yoktur; delalet ettiği şeyin en fazlası, kıyamet gününde cehennemin acısından korunacağıdır. Abd b. Humeyd'in Ubeyd b. Umeyr'den rivayet ettiğine göre vürûd, Allah Teâlâ'nın { وَلَمَّا وَرَدَ ماءَ مَدْيَنَ } “Medyen suyuna vardığında” kavlinde olduğu gibi hazır bulunmak ve yaklaşmaktır. Bazıları da bundan kastın onların cehennemin etrafında diz üstü çökmüş olarak hazır bulunmaları olduğunu tercih etmiş ve buna inşaallahu teâlâ öğreneceğin delilleri getirmiştir. Bu ayet ile Allah Teâlâ'nın { أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ } “İşte onlar ondan uzaklaştırılmışlardır” kavli arasında bir çelişki yoktur; çünkü kastedilen onların azabından uzaklaştırılmış olmalarıdır. Bir rivayete göre de kastedilen, ona yakın olduktan sonra oradan uzaklaştırılmalarıdır. { كانَ } yani onların oraya varması, { عَلى رَبِّكَ حَتْماً } İbn Abbâs'tan rivayet edildiği üzere kesinleşmiş/vacip bir iştir; kastedilen ise vuku bulmasının kesinliği açısından vacip derecesinde olmasıdır, zira Ehl-i Sünnet'e göre Allah Teâlâ üzerine hiçbir şey vacip değildir; { مَقْضِيًّا } kesin olarak vuku bulmasına hükmettiği [bir şeydir].